# حثي — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D9%8A/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AB%D9%8A/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حثي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D9%8A.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: حثو/ي

(باب الحاء والثاء وما يثلثهما)
   (حثر) الحاء والثاء والراء أصلٌ واحد، يدلُّ على تَحَبُّبٍ في الشيءِ وغِلَظ. ويقال حَثِرَتْ عَيْنُ الرجل حَثَراً، إذا غَلُظَتْ أجفانُها مِن بكاءٍ([1]) أو رَمد. وحَثِرَ العَسَل، إذا تحبَّبَ. والحَوْثَرَة: بعضُ أعضاءِ *الرَّجُل([2]). وليس من قياس الباب. والحواثر: قومٌ من عبد القيس. وحُثارة التّبْنِ: حُطامه.
  (حثو/ي) الحاء والثاء والحرف المعتل يدل على ذَرْو الشَّيءِ الخَفيف السبيح([3]). من ذلك الحَثَا، وهو دُقاق التِّبْن. قال:
وأغبَرَ مَسْحولِ التُّرَابِ تَرَى له *** حَثاً طردَتْه الرِّيح من كل مَطْرَد  وقال الراجز:
  * كأنّه غِرارَةٌ مَلأَى حَثَا([4]) *
  ويقال حَثَا التُّرابَ يَحْثُوه. قال:
الحُصْنُ أدْنَى لو تريدِينَه *** من حَثْوِكِ التُّربَ على الراكبِ([5])  ويقال حَثَى يَحْثِي حَثْياً. وهو أفصح. قال:
  * أَحْثِي على دَيْسَمَ مِن جَعْدِ الثَّرى([6]) *
  ويقال أرضٌ حَثْواء: حثيرة التّراب.
  (حثل) الحاء والثاء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على سُوء وحَقَارة. فحُثالة البُرِّ: ردِيُّه. وحُثالة الدُّهن وما أشبهه: ثُفْلُهُ. والمُحْثَل: السيِّئ الغِذاء. قال متمم:
وأرْمَلَةٍ تمشِي بأشْعَثَ مُحْثَلٍ *** كفَرخ الحُبارَى رأسُه قد تَصَوَّعا([7])  شبَّهه بفرخ الحُبارَى لأنه قبيحُ المنظر منَتَّفُ الرِّيش.
  (حثم) الحاء والثاء والميم يدلُّ على شدّةٍ. فالحَثْمَة: الأكَمَة، وبها سمِّيت حجر
المرأة "حَثْمة". وقال بعضُ أهل اللُّغة: حثَمتُ الشَّيءَ حثْماً: دلكتُه([8]).
-------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "من كل بكاء".
([2]) هي الحشفة، رأس الذكر.
([3]) كذا ورد في الأصل.
([4]) البيت من أبيات أربعة في اللسان (حثا) بدون نسبة. ونسب في ديوان الشماخ 107 إلى الجليج ابن شميذ.
([5]) المعروف في روايته، كما في المجمل واللسان (حثا، حصن): "لو تآييته". تآييته: قصدته.
([6]) أنشده في المجمل. وكذا أنشده ابن دريد في الجمهرة (2: 265)، ونقله عنها في اللسان محرفاً. وديسم: اسم من الأسماء، ترك صرفه للشعر.
([7]) البيت في اللسان (حثل) والمفضليات (2: 66).
([8]) قاله ابن دريد في الجمهرة (2: 35)، وقال: "وليس بثبت".
ـ

### Türkçe

(حâ ve ثâ ve bunların üçlü kılındığı şeyler bâbı)
   (حثر) **الحاء** ve **الثاء** ve **الراء** tek bir asıldır; bir şeyde tanelenmeye ve kalınlığa delâlet eder. Ve denilir: **حَثِرَتْ عَيْنُ الرجل حَثَراً**; eğer ağlamadan([1]) veya göz iltihabından dolayı onun göz kapakları kalınlaştıysa. Ve **حَثِرَ العَسَل**; eğer tanelendiyse. Ve **الحَوْثَرَة**: *erkeğin([2]) bazı uzuvlarından (bir uzuv). Ve bâbın kıyasından değildir. Ve **الْحَوَاثِر**: Abdülkays’tan bir kavimdir. Ve **حُثارة التّبْنِ**: onun kırıntısıdır.
  (حثو/ي) **الحاء** ve **الثاء** ve illetli harf, hafif, savrulan şeyin saçılmasına delâlet eder([3]). Bundan: **الحَثَا**; ve o, samanın ince kırıntısıdır. Dedi ki:
Ve tozlu, sürtülmüş toprağın (üzerinde) onun için görürsün *** her savruluş yerinden rüzgârın onu sürdüğü **حَثاً**
  Ve recez söyleyen dedi:
  * Sanki o, **حَثَا** ile dolu bir torbadır *
  Ve denilir: **حَثَا التُّرابَ يَحْثُوه**. Dedi ki:
Hisar, eğer onu istiyorsan, sana daha yakındır *** binekliye toprağı saçmandan([5]) (daha yakındır)
  Ve denilir: **حَثَى يَحْثِي حَثْياً**. Ve o daha fasîhtir. Dedi ki:
  * Kıvırcık toprağın (üzerinden) **دَيْسَم**’e **أَحْثِي** *
  Ve denilir: **أرضٌ حَثْواء**; toprağı çok olan (toprağı yığılmış) yer.
  (حثل) **الحاء** ve **الثاء** ve **اللام** tek bir asıldır; kötülüğe ve aşağılığa delâlet eder. Şu hâlde **حُثالة البُرِّ**: onun kötüsüdür. Ve **حُثالة الدُّهن** ve benzeri: onun tortusudur. Ve **المُحْثَل**: kötü gıdalı (besini kötü) olandır. Mütemmim dedi:
Ve bir dul (kadın) ki, dağınık saçlı, kötü gıdalı (bir çocuk) ile yürür *** sanki toy **الحُبارَى** yavrusu gibi; başı gerçekten (tüyleri) dökülmüş([7])
Onu **الحُبارَى** yavrusuna benzetti; çünkü görünüşçe çirkindir, tüyü yolunmuştur.
  (حثم) **الحاء** ve **الثاء** ve **الميم** şiddete delâlet eder. Şu hâlde **الحَثْمَة**: tepeciktir; ve onunla taş
kadının “**حَثْمة**”si adlandırıldı. Ve dil ehlinden bazıları dedi: **حثَمتُ الشَّيءَ حثْماً**: onu ovaladım([8]).
-------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda: “her ağlamadan”.
([2]) O, haşefedir; erkeklik organının başı.
([3]) Asılda böyle vârid olmuştur.
([4]) Beyit, lisân’da (حثا) nisbet olmaksızın dört beyitten (bir beyit)tir. Şemmâh divanı 107’de Cüleyc b. Şemîz’e nisbet edildi.
([5]) Rivayetinde bilinen, mücmel ve lisân’da (حثا، حصن) olduğu üzere: “لو تآييته”. **تآييته**: ona yöneldim.
([6]) Mücmel’de inşâd etti. İbn Düreyd de Cemhere’de (2: 265) böyle inşâd etti; ondan lisân’da tahrif edilmiş olarak nakletti. Ve **ديسم**: isimlerden bir isimdir; şiir için tenvînden men etti.
([7]) Beyit lisân’da (حثل) ve Mufaddaliyât’ta (2: 66).
([8]) İbn Düreyd Cemhere’de (2: 35) söyledi ve dedi ki: “sâbit değildir”.
ـ
