# حجج — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%AC/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AC%D8%AC/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%AC.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حجج

الحج: القصد  مطلقا. حجه يحجه حجا: قصده، وحججت فلانا، واعتمدته: قصدته. ورجل محجوج، أي مقصود. وقال جماعة: إنه القصد لمعظم. وقيل: هو كثرة القصد لمعظم، وهذا عن الخليل. الحج  : الكف  كالحجحجة، يقال: حجحج عن الشىء وحج: كف عنه، وسيأتي. الحج  : القدوم  ، يقال: حج علينا فلان، أي قدم. الحج  : سبر الشجة بالمحجاج  للمعالجة. والمحجاج: اسم  للمسبار  . وحجه يحجه حجا، فهو محجوج، وحجيج، إذا قدح بالحديد في العظم إذا كان قد هشم حتى يتلطخ الدماغ بالدم، فيقلع الجلدة التي جفت، ثم يعالج ذلك فيلتئم بجلد، ويكون آمة، قال أبو ذؤيب يصف امرأة:
  وصب عليها الطيب حتى كأنها                      أسى على أم الدماغ حجـيج وكذلك حج الشجة يحجها حجا، إذا سبرها بالميل ليعالجها، قال عذار بن درة الطائي:

  يحج مأمومة في قعرها لجف                      فاست الطبيب قذاها كالمغاريد يحج، أي يصلح. مأمومة: شجة بلغت أم الرأس. وفسر ابن دريد هذا الشعر فقال: وصف الشاعر طبيبا يداوى شجة بعيدة القعر، فهو يجزع من هولها، فالقذى يتساقط من استه كالمغاريد، والمغاريد: جمع مغرود، وهو صمغ معروف. وقال غيره: است الطبيب يراد بها ميله، وشبه ما يخرج من القذى على ميله بالمغاريد. وقيل: الحج: أن يشج الرجل، وفيختلط الدم بالدماغ، فيصب عليه السمن المغلى حتى يظهر الدم فيؤخذ بقطنة. وقال الأصمعي: الحجيج من الشجاج: الذي قد عولج، وهو ضرب من علاجها. وقال ابن شميل الحج: أن تفلق الهامة، فتنظر هل فيها عظم أو دم، قال: والوكس: أن يقع في أم الرأس دم أو عظام، أو يصيبها عنت. وقيل: حج الجرح: سبره ليعرف غوره، عن ابن الأعرابي. وقيل: حججتها: قستها. وحج العظم يحجه حجا: قطعه من الجرح واستخرجه. الحج:  الغلبة بالحجة  ، يقال: حجه يحجه حجا، إذا غلبه على حجته. وفي الحديث:  فحج آدم موسى  أي غلبه بالحجة، وفي حديث معاوية:  فجعلت أحج خصمي  أي أغلبه بالحجة. الحج:  كثرة الاختلاف والتردد  ، وقد حج بنو فلان فلانا، إذا أطالوا الاختلاف إليه، وفي التهذيب: وتقول: حججت فلانا، إذا أتيته مرة بعد مرة، فقيل: حج البيت؛ لأنهم يأتونه كل سنة: قال المخبل السعدى:
  وأشهد من عوف حلولا كـثـيرة                      يحجون سب الزبرقان والمزعفرا أي يقصدونه ويزورونه. قال ابن السكيت: يقول: يكثرون الاختلاف إليه، هذا الأصل ثم تعورف استعماله في  قصد مكة للنسك  . وفي اللسان: الحج: قصد التوجه إلى البيت بالأعمال المشروعة فرضا وسنة، تقول: حججت البيت أحجه حجا، إذا قصدته، وأصله من ذلك. وقال بعض الفقهاء: الحج: القصد، وأطلق على المناسك لأنها تبع لقصد مكة، أو الحلق، وأطلق على المناسك لأن تمامها به، أو إطالة الاختلاف إلى الشىء، وأطلق عليها لذلك. كذا في شرح شيخنا. تقول: حج البيت يحجه حجا، و  هو حاج  ، وربما أظهروا التضعيف في ضرورة الشعر قال الراجز:
  بكل شيخ عامر أ  وحاجج  و  ج: حجاج:، كعمار، وزوار، وحجيج  ، قال الأزهري ومثله: غاز وغزى، وناج ونجى، وناد وندى، للقوم يتناجون، يجتمعون في مجلس، وللعادين على أقدامهم عدى. ونقل شيخنا عن شروح الكافية والتسهيل: أن لفظ حجيج اسم جمع، والمصنف كثيرا ما يطلق الجمع على ما يكون اسم جمع أو اسم جنس جمعى؛ لأن أهل اللغة كثيرا ما يريدون من الجمع ما يدل لفظه على جمع كهذا، ولو لم يكن جمعا عند النحاة وأهل الصرف. يجمع على  حج  ، بالضم، كبازل وبزل، وعائذ وعوذ، وأنشد أبو زيد لجرير يهجو الأخطل، ويذكر ما صنعه الجحاف بن حكيم السلمى من قتل بنى تغلب قوم الأخطل باليسر، وهو ماء لبنى تميم:
  قد كان في جيف بدجلة حرقـت                      أوفى الذين على الرحوب شغول
  وكأن عافية النسـور عـلـيهـم                      حج بأسفل ذي المجـاز نـزول

  يقول: لما كثرت قتلى بنى تغلب جافت الأرض، فحرقوا؛ ليزول نتنهم، والرحوب: ماء لبنى تغلب، والمشهور رواية البيت  حج  بالكسر وهو اسم الحاج، وعافية النسور: هي الغاشية التي تغشى لحومهم، وذو المجاز: من أسواق العرب. ونقل شيخنا عن ابن السكيت: الحج، بالفتح: القصد، وبالكسر: القوم الحجاج. قلت: فيستدرك على المصنف ذلك. وفي اللسان: الحج بالكسر: الحجاج قال:
  كأنما أصواتها بالوادي
  أصوات حج من عمان عادى هكذا أنشده ابن دريد بكسر الحاء.  وهي حاجة من حواج  بيت الله، بالإضافة، إذا كن قد حججن، وإن لم يكن قد حججن قلت: حواج بيت الله، فتنصب البيت؛ لأنك تريد التنوين في حواج إلا أنه لا ينصرف، كما يقال: هذا ضارب زيد أمس، وضارب زيدا غدا، فتدل بحذف التنوين على أنه قد ضربه، وبإثبات التنوين على أنه لم يضربه، كذا حققه الجوهرى وغيره. الحج  بالكسر: الاسم  ، قال سيبويه: حجه يحجه حجا، كما قالوا: ذكره ذكرا. وقال الأزهري: الحج: قضاء نسك سنة واحدة، وبعض يكسر الحاء فيقول الحج والحجة، وقرئ  ولله على الناس حج البيت  والفتح أكثر. وقال الزجاج في قوله تعالى  ولله على الناس حج البيت  يقرأ بفتح الحاء وكسرها، والفتح الأصل. وروى عن الأثرم قال: والحج والحج، ليس عند الكسائي بينهما فرقان.  والحجة  بالكسر  المرة الواحدة  من الحج، وهو  شاذ  لوروده على خلاف القياس؛  لأن القياس  في المرة  الفتح  في كل فعل ثلاثي، كما أن القياس فيما يدل على الهيئة الكسر، كذا صرح به ثعلب في الفصيح، وقلده الجوهري والفيومي والمضف وغيرهم. وفي اللسان: روى عن الأثرم وغيره: ما سمعنا من العرب حججت حجة، ولا رأيت رأية، وإنما يقولون: حججت حجة. وقال الكسائي: كلام العرب كله على فعلت فعلة إلا قولهم: حججت حجة، ورأيت رؤية فتبين أن الفعلة للمرة تقال بالوجهين: الكسر على الشذوذ وقال القاضي عياض: ولا نظير له في كلامهم والفتح على القياس. الحجة  : السنة  والجمع حجج. الحجة والحاجة:  شحمة الأذن  ، الأخيرة اسم، كالكاهل والغارب، قال لبيد يذكر نساء:
  يرضن صعاب الدر في كل حجة                      وإن لم تكن أعناقهن عـواطـلا
  غرائر أبكار علـيهـا مـهـابة                      وعون كرام يرتدين الوصـائلا يرضن صعاب الدر، أي يثقبنه، والوصائل: برود اليمن، واحدتها وصيلة والعون: جمع عوان للثيب، وقال بعضهم: الحجة هنا الموسم.  ويفتح  ، كذا ضبط بخط أبي زكريا في هامش الصحاح. عن أبي عمرو: الحجة: ثقبة شحمة الأذن، والحجة  بالفتح: خرزة أو لؤلؤة تعلق في الأذن  قال ابن دريد: وربما سميت حاجة. الحجة  بالضم  : الدليل و  البرهان  وقيل: ما دفع به الخصم، وقال الأزهري: الحجة: الوجه الذي يكون به الظفر عند الخصومة. وإنما سميت حجة لأنها تحج، أي تقصد؛ لأن القصد لها وإليها، وجمع الحجة حجج وحجاج.  والمحجاج  بالكسر:  الجدل  ككتف، وهو الرجل الكثير الجدل. تقول:  أحججته  إذا  بعثته ليحج  . قولهم: و  حجة الله لا أفعل، بفتح أوله، وخفض آخره: يمين لهم  ، كذا في كتب الأيمان.  وحجحج  بالمكان:  أقام  به فلم يبرح، كتحجحج. الحجحجة: النكوص، يقال: حملوا على القوم حملة ثم حجحجوا. وحجحج الرجل:  نكص  ، وقيل عجز، وأنشد ابن الأعرابي:
  ضربا طلحفا ليس بالمحجحج

  أي ليس بالمتواني المقصر. حجحج عن الشىء:  كف  عنه. حجحج الرجل: أراد أن يقول ما فيه نفسه ثم  أمسك عما أراد قوله  . وفي المحكم: حجحج الرجل: لم يبد ما في نفسه. والحجحجة: التوقف عن الشىء والارتداع.  والحجوج، كحزور  ، أي بفتح أوله وتشديد ثالثه المفتوح  : الطريق يستقيم مرة ويعوج أخرى  ، وأنشد:
  أجد أيامك من حجوج
  إذا استقام مرو يعوج  والحجج، بضمتين: الطرق المحفرة  ، ومثله في اللسان، قال شيخنا: وهو صريح في أنه جمع، وهل مفرده حجيج، كطريق? أو حجاج، ككتاب? أو لا مفرد له? احتمالات، وسيأتي. الحجج  الجراح المسبورة  ، ومفرده حجيج، كطريق، حججته حجا فهو حجيج، وقد تقدم. من المجاز:  الحجاج  بالفتح  ويكسر: الجانب  والناحية، وحجاجا الجبل: جانباه. الحجاج والحجاج:  عظم  مستدير حول العين  ينبت عليه الحاجب  ، ويقال: بل هو الأعلى تحت الحاجب، وأنشد قول العجاج:
  إذا حجاجا مقلتيها هججا وقال ابن السكيت: هو الحجاج. والحجاج: العظم المطبق على وقبة العين، وعليه منبت شعر الحاجب، وفي الحديث  كانت الضبع وألادها في حجاج عين رجل من العماليق  وفي حديث جيش الخبط  فجلس في حجاج عينه كذا وكذا نفرا  يعني السمكة التي وجدوها على البحر. وأما قول الشاعر:
  تحاذر وقع السوط خرصاء ضمهـا                      كلال فحالت في حجا حاجب ضمر فإن ابن جنى قال: يريد في حجاج حاجب ضمر، فحذف للضرورة. قال ابن سيده: وعندي أنه أراد بالحجا هنا الناحية. والجمع أحجة وحجج، بضمتين. قال أبو الحسن: الحجج شاذ؛ لأن ما كان من هذا النحو لم يكسر على فعل؛ كراهية التضعيف، فأما قوله:
  يتركن بالأمالس السمالج
  للطير واللغاوس الهزالج
  كل جنين معر الحواجج فإنه جمع حجاجا على غير قياس، وأظهر التضعيف اضطرارا. الحجاج  : حاجب الشمس  يقال: بدا حجاج الشمس، أي حاجبها، وهو قرنها، وهو مجاز.  والحجحج: الفسل  الردىء والمتواني المقصر.  واس  ، هكذا في نسختنا، وفي اللسان وغيره من أمهات اللغة ورأس  أحج: صلب  ، قال المرار الفقعسى يصف الركاب في سفر:
  ضربن بكل سالفة ورأس                      أحج كأن مقدمه نصيل

   وفرس أحج: أحق  ، وسيأتي في القاف. يقال للرجل الكثير الحج: إنه لحجاج، بفتح الجيم من غير إمالة وكل نعت على فعال فهو غير ممال الألف، فإذا صيروه اسما خاصا تحول عن حال النعت، ودخلته الإمالة، كاسم الحجاج والعجاج. وفي اللسان: الحجاج أماله بعض أهل الإمالة في جميع وجوه الإعراب على غير قياس، في الرفع والنصب، ومثل ذلك الناس في الجر خاصة، قال ابن سيده: وإنما مثلته به؛ لأن ألف الحجاج زائدة غير منقلبة، ولا يجاورها مع ذلك ما يوجب الإمالة، وكذلك الناس؛ لأن الأصل إنما هو الأناس، فحذفوا الهمزة وجعلوا اللام خلفا عنها، كالله، إلا أنهم قد قالوا: الأناس، قال: وقالوا: مررت بناس، فأمالوا في الجر خاصة، تشبيها للألف بألف فاعل؛ لأنها ثانية مثلها، وهو نادر؛ لأن الألف ليست منقلبة، فأما في الرفع والنصب فلا يميله أحد. وقد يقولون:  حجاج  ، بغير ألف ولام، وهو  اسم  رجل، كما يقولون: العباس، وعباس. حجاج  : ة، ببيهق  .  ويحج  -بصيغة المضارع-  الفاسي: أبو عمران موسى بن أبي حاج: فقيه  مالكي، شارح المدونة وغيرها، ترجمة أحمد باب السوداني في كفاية المحتاج.  والتحاج: التخاصم  .
 ومما يستدرك عليه: قولهم: أقبل الحاج والداج، يمكن أن يراد به الجنس، وقد يكون اسما للجمع، كالجامل والباقر. وروى الأزهري عن أبي طالب في قولهم: ما حج ولكنه دح، قال: الحج: الزيارة والإتيان. وإنما سمى حاجا بزيارة بيت الله تعالى، قال والداج: الذي يخرج للتجارة، وفي الحديث:  لم يترك حاجة ولا داجة  الحاج والحاجة: أحد الحجاج، والداج والداجة: الأتباع، يريد الجماعة الحاجة، ومن معهم من أتباعهم، ومنه الحديث:  هؤلاء الداج وليسوا بالحاج  . واحتج الشىء: صلب. واحتج البيت، كحجه، عن الهجرى، وأنشد:
  تركت احتجاج البيت حتى تظاهرت                      على ذنـوب بـعـدهـن ذنـوب وذو الحجة: شهر الحج؛ سمى بذلك للحج فيه، والجمع ذوات الحجة، ولم يقولوا: ذوو على واحده ونقل القزاز -في غريب البخارى-: وأما ذو الحجة للشهر الذي يقع فيه الحج فالفتح فيه أشهر، والكسر قليل، ومثله في مشارق عياض، ومطالع ابن قرقول. قال الأزهري: ومن أمثال العرب:  لج فحج  . معناه: لج فغلب من لاجه بحججة، يقال: حاججته أحاجه حجاجا ومحاجة حتى حججته، أي غلبته بالحجج التي أدليت بها، وقيل: معناه: أي أنه لج وتمادى به لجاجه، وأداه اللجاج إلى أن حج البيت الحرام  وما أراده، أريد أنه هاجر أهله بلجاجه حتى خرج حاجا  . وسلك المحجة، وهي الطريق. وقيل: جادة الطريق، وقيل: محجة الطريق:سننه، والجمع المحاج، تقول: عليكم بالمناهج النيرة، والمحاج الواضحة. والحجة بالضم: مصدر بمعنى الاحتجاج والاستدلال. وفي التهذيبك محجة الطريق: هي المقصد والمسلك. وفي حديث الدجال:  إن يخرج وأنا فيكم فأنا حجيجه  أي محاججه ومغالبه بإظهار الحجة عليه. والحجج: الوقرة في العظم. وحجحج: من زجر الغنم. وحجحج، وتحجحج:صاح. وكبش حجحج، أي عظيم، قال:
  أرسلت فيها حجحجا قد أسدسا ومن أمثال الميداني قولهم:  نفسك بما تحجحج أعلم  أي أنت بما في قلبك أعلم من غيرك.

### Türkçe

**الحج**: mutlak olarak kasıt. **حجه يحجه حجا**: onu kastetti; ve **حججت فلانا** ve **اعتمدته**: onu kastettim. Ve **رجل محجوج**: yani kastedilen. Bir cemaat dedi ki: o, büyük bir şeye kasıttır. Ve denildi ki: o, büyük bir şeye kasdın çokluğudur; bu, **الخليل**’dendir.

**الحج**: el çekme; **الحجحجة** gibi. Denilir: **حجحج عن الشىء** ve **حج**: ondan el çekti; ve gelecektir.

**الحج**: geliş. Denilir: **حج علينا فلان**: yani geldi.

**الحج**: tedavi için **المحجاج** ile yarayı yoklama. Ve **المحجاج**: sonda için bir isimdir. Ve **حجه يحجه حجا**; o hâlde o **محجوج** ve **حجيج**’dir; kemikte demirle oyduğunda—eğer o, beyin kana bulaşıncaya kadar parçalanmış ise—kurumuş deriyi söker, sonra onu tedavi eder de bir deri ile kaynar ve **آمة** olur. **أبو ذؤيب** bir kadını vasfederek dedi:

  Ve üzerine güzel koku döktü, ta ki sanki o,
                      **أم الدماغ** üzerine bir **حجـيج** merhemi gibidir

Ve yine **حج الشجة يحجها حجا**: onu mil ile yokladı da onu tedavi ettiğinde. **عذار بن درة الطائي** dedi:

  Bir **مأمومة**’yi dibinde bir **لجف** için yoklar,
                      derken tabip onun **قذاها**’sını **المغاريد** gibi döktü

**يحج**: yani ıslah eder. **مأمومة**: başın anasına ulaşmış bir yarık. **ابن دريد** bu şiiri tefsir etti de dedi: Şair, dibi uzak bir yarığı tedavi eden bir tabibi vasfetti; o da onun dehşetinden ürker; böylece **القذى** onun makatından **المغاريد** gibi dökülür. Ve **المغاريد**: **مغرود**’un cem’idir; o da bilinen bir zamktır. Başkası dedi ki: **است الطبيب** ile onun mili kastedilir; ve onun milinin üzerinde çıkan **القذى**’yı **المغاريد**’e benzetti. Ve denildi ki: **الحج**: erkeğin yarılmasıdır; böylece kan beyinle karışır; sonra üzerine kaynatılmış içyağı dökülür, ta ki kan görünür; sonra pamukla alınır. **الأصمعي** dedi: yarıklardan **الحجيج**: tedavi edilmiş olandır; ve o, onun tedavisinin bir türüdür. **ابن شميل** dedi: **الحج**: kafatasını yarmandır; böylece içinde kemik mi kan mı var bakılır. Dedi ki: ve **الوكس**: başın anasında kan yahut kemikler düşmesidir; yahut ona bir zorluk isabet etmesidir. Ve denildi ki: **حج الجرح**: onun derinliğini bilmek için onu yokladı; **ابن الأعرابي**’den. Ve denildi ki: **حججتها**: onu ölçtüm. Ve **حج العظم يحجه حجا**: onu yaradan kesti ve çıkardı.

**الحج**: hüccet ile galebe. Denilir: **حجه يحجه حجا**: hücceti üzerine ona galip geldiğinde. Hadiste: **فحج آدم موسى**: yani ona hüccet ile galip geldi. Ve **معاوية** hadîsinde: **فجعلت أحج خصمي**: yani ona hüccet ile galip geliyorum.

**الحج**: gidip gelmenin ve tekrar tekrar dönmenin çokluğu. Ve **قد حج بنو فلان فلانا**: ona gidip gelmeyi uzattıklarında. Ve **التهذيب**’de: ve dersin: **حججت فلانا**: ona defa defa geldiğinde. Böylece **حج البيت** denildi; çünkü ona her sene gelirler. **المخبل السعدى** dedi:

  Ve **عوف**’tan çokça konaklamalara şahit olurum ki
                      **سب الزبرقان والمزعفرا**’yı **يحجون**

Yani onu kastederler ve onu ziyaret ederler. **ابن السكيت** dedi: der ki: ona gidip gelmeyi çoğaltırlar; bu asıldır; sonra kullanımı, **قصد مكة للنسك**’te örfleşti. **اللسان**’da: **الحج**: farz ve sünnet olarak meşru amellerle eve yönelme kastıdır. Dersin: **حججت البيت أحجه حجا**: onu kastettiğimde; ve aslı ondandır. Bazı fakihler dedi ki: **الحج**: kasıttır; ve menâsike, Mekke’yi kastın tâbii olduğu için ıtlak olundu; yahut tıraş; ve menâsike, onunla tamam olduğu için ıtlak olundu; yahut bir şeye gidip gelmeyi uzatma; ve ona bunun için ıtlak olundu. Şeyhimizin şerhinde böyledir. Dersin: **حج البيت يحجه حجا** ve o **حاج**’dır. Ve bazen şiir zaruretinde şeddeli göstermişlerdir. **الراجز** dedi:

  Her **شيخ** **عامر** ile, ve **حاجج**

Ve **ج**: **حجاج**; **عمار** ve **زوار** gibi. Ve **حجيج**. **الأزهري** dedi ve onun benzeri: **غاز** ve **غزى**; ve **ناج** ve **نجى**; ve **ناد** ve **ندى**; kavim için—birbirleriyle fısıldaşırlar—bir mecliste toplanırlar; ve ayakları üzerinde koşanlar için **عدى**. Şeyhimiz, **الكافية** ve **التسهيل** şerhlerinden nakletti: **حجيج** lafzı bir cem’ ismidir; ve musannif çoğu kez cem’i, cem’ ismi yahut cem’î cins ismi olan şeye ıtlak eder; çünkü lugat ehli çoğu kez cem’den, lafzı bunun gibi bir topluluğa delalet eden şeyi murad eder; nahivciler ve sarf ehli yanında cem’ olmasa bile. **حج** üzerine cem’ olunur—**بالضم**—**بازِل** ve **بُزْل** gibi; ve **عائذ** ve **عُوذ** gibi. **أبو زيد** **جرير**’den, **الأخطل**’ı hicvederken ve **الجحاف بن حكيم السلمى**’nin **اليسر**’de—o, **بنى تميم**’in bir suyudur—**بنى تغلب**’i, **الأخطل**’ın kavmini öldürmesinden yaptığı şeyi zikrederken, inşad etti:

  Dicle’de yanmış leşlerde idi;
                      **الرحوب** üzerindekilerden vefalı olanlar meşguldür
  Ve sanki akbabaların **عافية**’si onların üzerindedir;
                      **ذي المجاز**’ın aşağısında bir **حج** inişi

Der ki: **بنى تغلب**’in öldürülenleri çoğalınca yer koktu; böylece onların pis kokusu gitsin diye yakıldılar. Ve **الرحوب**: **بنى تغلب**’in bir suyudur. Ve meşhur rivayet, beytin **حج**’ı **بالكسر** iledir; ve o, hacının ismidir. Ve **عافية النسور**: onların etlerini örten örtücüdür. Ve **ذو المجاز**: Arapların pazarlarındandır. Şeyhimiz, **ابن السكيت**’ten nakletti: **الحج**—**بالفتح**—kasıttır; ve **بالكسر**: hacılar topluluğudur. Dedim: böylece musannife bu hususta istidrâk edilir. **اللسان**’da: **الحج** **بالكسر**: **الحجاج**. Dedi ki:

  Sanki onun sesleri vadide,
  **عمان**’dan koşan bir **حج**’ın sesleri

Bunu **ابن دريد** **الحاء**’ı kesreli olarak inşad etti. Ve o, **بيت الله**’ın **حواج**’ından bir **حاجة**’dir—izafetle—eğer onlar hac etmiş iseler; hac etmemiş iseler: **حواج بيت الله** dersin; böylece **البيت**’i nasb edersin; çünkü **حواج**’da tenvin murad ediyorsun; ancak o, munsarif olmaz. Nitekim denilir: bu, dün Zeyd’i döven; ve yarın Zeyd’i döven; böylece tenvini hazf ile onu dövmüş olduğuna delalet edersin; ve tenvini isbat ile onu dövmemiş olduğuna. **الجوهرى** ve başkaları bunu böyle tahkik etti.

**الحج** **بالكسر**: isimdir. **سيبويه** dedi: **حجه يحجه حجا**; nitekim dediler: **ذكره ذكرا**. **الأزهري** dedi: **الحج**: bir senenin nüsükünü eda etmektir. Ve bazıları **الحاء**’ı kesreler de **الحج** ve **الحجة** der. Ve okundu: **ولله على الناس حج البيت**; ve fetih daha çoktur. **الزجاج**, Allah Teâlâ’nın sözü **ولله على الناس حج البيت** hakkında dedi: **الحاء**’ın fethiyle ve kesriyle okunur; ve fetih asıldır. **الأثرم**’den rivayet olundu: ve **الحج** ve **الحج**; **الكسائي**’nin yanında ikisi arasında iki fark yoktur.

**الحجة** **بالكسر**: hacdan bir defa (tek sefer). Ve o, **شاذ**’dır; kıyasa muhalif olarak vârid olduğu için. Çünkü kıyas, “bir defa”da her üçlü fiilde fetihtir; nitekim heyete delalet edende kıyas kesirdir. **ثعلب** bunu **الفصيح**’te açıkça söyledi; **الجوهري** ve **الفيومي** ve **المضف** ve başkaları onu taklit etti. **اللسان**’da: **الأثرم** ve başkasından rivayet olundu: Araplardan **حججت حجة** işitmedik; ve **رأيت رأية** görmedik; ancak onlar **حججت حجة** derler. **الكسائي** dedi: Arapların sözü bütünüyle **فعلت فعلة** üzerinedir; ancak onların **حججت حجة** ve **رأيت رؤية** sözleri müstesna. Böylece, “bir defa” için **الفعلة**’nin iki vecihle söylendiği ortaya çıktı: şazlık üzere kesirle. Ve **القاضي عياض** dedi: onların sözünde onun benzeri yoktur; ve kıyas üzere fetihle.

**الحجة**: sene. Cem’i **حجج**.

**الحجة** ve **الحاجة**: kulak memesinin yağlı kısmı. Sonuncusu bir isimdir; **الكاهل** ve **الغارب** gibi. **لبيد** kadınları zikrederek dedi:

  Her **حجة**’de inciyi zorca delerler,
                      boyunları gerdanlıksız olmasa bile
  Bakire, değerli kadınlar; üzerlerinde heybet vardır;
                      ve kerim dullar, **الوصـائلا** giyerler

**يرضن صعاب الدر**: yani onu delerler. Ve **الوصائل**: Yemen hırkalarıdır; tekili **وصيلة**. Ve **العون**: dul için **عوان**’ın cem’idir. Bazıları dedi ki: **الحجة** burada mevsimdir. Ve **يفتح**; böylece **الصحاح**’ın haşiyesinde **أبي زكريا**’nın hattıyla ضبط edildi. **أبي عمرو**’dan: **الحجة**: kulak memesinin deliğidir. Ve **الحجة** **بالفتح**: kulakta asılan bir boncuk yahut bir inci. **ابن دريد** dedi: ve bazen **حاجة** diye isimlendirildi.

**الحجة** **بالضم**: delil ve **البرهان**. Ve denildi ki: onunla hasmın defedildiği şey. **الأزهري** dedi: **الحجة**: husumet anında zaferin kendisiyle olduğu yöndür. Ancak ona **حجة** adı verildi; çünkü o **تحج** eder, yani kast olunur; çünkü kasıt onadır ve onadır. Ve **الحجة**’nin cem’i: **حجج** ve **حجاج**.

Ve **المحجاج** **بالكسر**: **الجدل**; **كتف** gibi. Ve o, çok cedelleşen adamdır.

Dersin: **أحججته**: onu hacca gönderdim.

Onların sözü: **حجة الله لا أفعل**—evvelini feth ile, âhirini cer ile—onlar için bir yemindir; yemin kitaplarında böyledir.

Ve **حجحج بالمكان**: orada ikamet etti de ayrılmadı; **تحجحج** gibi.

**الحجحجة**: geri dönme. Denilir: kavme bir hücumla hücum ettiler, sonra **حجحجوا** ettiler.

Ve **حجحج الرجل**: geri döndü. Ve denildi ki: aciz kaldı. **ابن الأعرابي** inşad etti:

  Vuruşla; **طلحفا**; **بالمحجحج** değildir

Yani gevşek davranan, kusur eden değildir. **حجحج** bir şeyden: ondan vazgeçti. **حجحج** adam: nefsinde olanı söylemek istedi, sonra söylemek istediğinden el çekti. Ve **المحكم**’de: **حجحج** adam: nefsinde olanı açığa vurmadı. **الحجحجة**: bir şeyden duraksama ve geri durma. **الحجوج**, **حزور** gibi; yani evvelini fetha ile, fethalı olan üçüncüsünü şeddeli (okuyarak): yol; bir kere doğrulur, başka bir kere eğrilir. Ve inşad etti:

  Günlerini **حجوج**’dan bulurum
  Merv doğrulunca eğrilir

**الحجج**, iki damme ile: oyulmuş yollar; **اللسان**’da da böyledir. Şeyhimiz dedi: Bu, onun cem‘ olduğuna açık bir delildir; peki müfredi **حجيج** midir, **طريق** gibi? yahut **حجاج** mıdır, **كتاب** gibi? yahut onun müfredi yok mudur? ihtimaller; ve gelecektir. **الحجج**: yoklanmış yaralar; müfredi **حجيج**’dir, **طريق** gibi; onu **حججته** ile **حجا** (yaptım), o da **حجيج**’dir; ve geçti. Mecazdan: **الحجاج** fetha ile, ve kesre ile de (okunur): yan ve taraf; dağın **حجاجا**’sı: iki yanı. **الحجاج** ve **الحجاج**: gözün etrafında yuvarlak bir kemik; onun üzerinde kaş biter. Ve denilir: bilakis o, kaşın altında olan üst kısımdır. Ve **العجاج**’ın sözünü inşad etti:

  İki gözünün **حجاجا**’sı **هججا** olunca

İbnü’s-Sikkît dedi: O, **الحجاج**’dır. **الحجاج**: göz çukurunun kubbesi üzerine kapanan kemik; onun üzerinde kaş kılının bittiği yer vardır. Ve hadiste: “Sırtlan ve yavruları, **العماليق**’ten bir adamın gözünün **حجاج**’ında idi.” Ve **جيش الخبط** hadîsinde: “Gözünün **حجاج**’ında şöyle şöyle kişi oturdu”; yani denizde buldukları balık. Şairin sözüne gelince:

  Kırpık (dişi deve), kamçının düşüşünden sakınır; onu sıkıca toplar;
  gevşeklik (vardı); derken zayıf bir kaşın **حجا**’sında oldu

İbn Cinnî dedi: “Zayıf bir kaşın **حجاج**’ında” demek ister; zaruret için (bir lafzı) hazf etti. İbn Sîde dedi: Bana göre o, burada **حجا** ile tarafı kastetti. Cem‘i: **أحجة** ve **حجج**, iki damme ile. Ebü’l-Hasen dedi: **الحجج** şâzdır; çünkü bu nev‘den olan, **فعل** üzerine kırılmaz; şeddeden hoşlanmama sebebiyle. Amma onun sözü:

  Pürüzsüz (yerlerde) **السمالج**’leri bırakırlar
  kuşlara ve zayıf **اللغاوس**’a
  her cenin, **الحواجج**’i soyulmuş

O, **حجاجا**’yı kıyasa aykırı olarak cem‘ etti ve zarureten şeddeyi izhar etti. **الحجاج**: güneşin kaşı; denilir: **حجاج الشمس** göründü; yani onun kaşı; o, onun boynuzudur; bu mecazdır. **الحجحج**: kötü, düşük (kimse) ve gevşek davranan, kusur eden. **واس**: böylece bizim nüshamızda; **اللسان**’da ve dilin ana kaynaklarının başkalarında: **ورأس أحج**: katı/sert. **المرار الفقعسى** seferde binekleri vasfederek dedi:

  Her bir alın ve baş ile vurdular;
  **أحج**; sanki önü **نصيل**

**أحج** at: **أحق**; ve **القاف**’ta gelecektir. Çok hac yapan adama denilir: O, elbette **حجاج**’dır; **الجيم**’i fetha ile, imâle olmaksızın. Ve **فعال** üzere olan her sıfat, elifte imâlesizdir. Onu özel isim yaptıklarında, sıfat hâlinden döner ve imâle ona girer; **الحجاج** ve **العجاج** ismi gibi. **اللسان**’da: **الحجاج**’ı, imâle ehlinin bazısı, i‘râbın bütün vecihlerinde kıyasa aykırı olarak imâle etti; ref‘te ve nasbda. Bunun benzeri, **الناس**’ta cerde özellikle (vardır). İbn Sîde dedi: Onu ancak bununla misal verdim; çünkü **الحجاج**’ın elifi zâiddir, münkalib değildir; bununla beraber imâleyi gerektiren şey ona komşu değildir. **الناس** da böyledir; çünkü asl ancak **الأناس**’tır; hemzeyi hazf ettiler ve lâmı onun yerine halef kıldılar; **الله** gibi. Ancak onlar **الأناس** da demişlerdir. Dedi: “**ناس**’a uğradım” dediler; cerde özellikle imâle ettiler; elifi, **فاعل** elifiyle teşbih ederek; çünkü o, onun gibi ikincidir; ve bu nâdirdir; çünkü elif münkalib değildir. Amma ref‘te ve nasbda onu kimse imâle etmez. Ve derler: **حجاج**, elif ve lâm olmaksızın; o, bir adamın ismidir; **العباس** ve **عباس** dedikleri gibi. **حجاج**: ة, **ببيهق**’ta. Ve **يحج** —muzâri‘ sigasıyla— **الفاسي**: Ebû İmrân Mûsâ b. Ebî Hâc: Mâlikî fakih; **المدونة** ve başkalarının şârihi; **كفاية المحتاج**’da Ahmed Bâb es-Sûdânî tercemesi. **التحاج**: çekişme.

Ve ona müstedrek olanlardandır: onların “**أقبل الحاج والداج**” sözleri; bununla cins kastedilebilir; ve cem‘ ismi de olabilir; **الجامل** ve **الباقر** gibi. Ezherî, Ebû Tâlib’den onların “**ما حج ولكنه دح**” sözünde rivayet etti; dedi: **الحج**: ziyaret ve gelmedir. Ancak o, Allah Teâlâ’nın evini ziyaretle **حاج** diye adlandırıldı. Dedi: **الداج**: ticaret için çıkan kimsedir. Ve hadiste: “**لم يترك حاجة ولا داجة**”. **الحاج** ve **الحاجة**: hacılardan biri. **الداج** ve **الداجة**: tâbiler; hac topluluğunu ve onlarla beraber tâbilerinden olanları kasteder. Ve ondan hadîs: “**هؤلاء الداج وليسوا بالحاج**”. Ve **احتج** şey: sert oldu. Ve **احتج** ev, **حجه** gibi; **الهجرى**’den. Ve inşad etti:

  Evin **احتجاج**’ını terk ettim; ta ki peş peşe yığıldı
  onlardan sonra günahlar

**ذو الحجة**: hac ayı; onda hac olduğu için bununla adlandırıldı. Cem‘i: **ذوات الحجة**. Ve “**ذوو**” demediler; onun bir tekine (nisbetle). Ve **القزاز** —**غريب البخارى**’da— nakletti: Haccın vuku bulduğu ay için **ذو الحجة**’ya gelince, onda fetha daha meşhurdur; kesre azdır. **مشارق عياض** ve **مطالع ابن قرقول**’da da böyledir. Ezherî dedi: Arap darbımesellerindendir: **لج فحج**. Manası: inat etti de, onunla inatlaşanı bir **حججة** ile yendi. Denilir: **حاججته** onu **أحاجه** **حجاجا** ve **محاجة** (ile) ta ki onu **حججته**; yani ileri sürdüğüm hüccetlerle onu yendim. Ve denildi: manası: yani o inat etti ve inadıyla sürüp gitti; inat onu, murad etmediği hâlde, Beyt-i Harâm’ı haccetmeye götürdü. Murad: inadıyla ehlini terk etti, ta ki hacı olarak çıktı. Ve **المحجة**’yi tuttu; o, yoldur. Ve denildi: yolun ana caddesi. Ve denildi: yolun **محجة**’si: onun sünnetleri/izleri; cem‘i **المحاج**. Dersin: size parlak menhecler ve açık **المحاج** (gerekir). **الحجة** damme ile: itiraz/iddia ve istidlâl manasında masdar. **التهذيب**’de: yolun **محجة**’si: o, maksat ve meslektir. Deccâl hadîsinde: “Eğer çıkar da ben sizin içinizde olursam, ben onun **حجيجه**’iyim”; yani onunla hüccetleşenim ve ona karşı hücceti izhar ederek onu alt edenim. **الحجج**: kemikteki ağırlık/şişkinlik. **حجحج**: koyunu sürme (sesi)ndendir. **حجحج** ve **تحجحج**: bağırdı. **حجحج** koç: yani büyük. Dedi:

  İçine, altı yaşına girmiş bir **حجحجا** saldım

Ve Meydânî’nin darbımesellerindendir onların sözü: **نفسك بما تحجحج أعلم**; yani sen, kalbinde olanı başkasından daha iyi bilirsin.
