# حجر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AC%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حجر

الحَجَرُ: الصَّخْرَةُ، والجمع في القلة أَحجارٌ، وفي الكثرة حِجارٌ وحجارَةٌ؛ وقال:
كأَنها من حِجارِ الغَيْلِ، أَلبسَها
مَضارِبُ الماء لَوْنَ الطُّحْلُبِ التَّرِبِ
وفي التنزيل: وقودها الناس والحجارة؛ أَلحقوا الهاء لتأْنيث الجمع كما ذهب إِليه سيبويه في البُعُولة والفُحولة. الليث: الحَجَرُ جمعه الحِجارَةُ وليس بقياس لأَن الحَجَرَ وما أَشبهه يجمع على أَحجار ولكن يجوز الاستحسان في العربية كما أَنه يجوز في الفقه وتَرْكُ القياس له كما قال الأَعشى يمدح قوماً:
لا نَاقِصِي حَسَبٍ ولا
أَيْدٍ، إِذا مُدَّت، قِصَارَهْ
قال: ومثله المِهارَةُ والبِكارَةُ لجمع المُهْرِ والبَكْرِ. وروي عن أَبي الهيثم أَنه قال: العرب تدخل الهاء في كل جمع على فِعَال أَو فُعُولٍ، وإِنما زادوا هذه الهاء فيها لأَنه إِذا سكت عليه اجتمع فيه عند السكت ساكنان: أَحدهما الأَلف التي تَنْحَرُ آخِرَ حَرْفٍ في فِعال، والثاني آخرُ فِعال المسكوتُ عليه، فقالوا: عِظامٌ وعَظامةٌ ونِفارٌ ونِفارةٌ، وقالوا: فِحالَةٌ وحِبالَةٌ وذِكارَةٌ وذُكُورة وفُحولَةٌ وحُمُولَةٌ. قال الأَزهري: وهذا هو العلة التي عللها النحويون، فأَما الاستحسان الذي شبهه بالاستحسان في الفقه فإِنه باطل. الجوهري: حَجَرٌ وحِجارةٌ كقولك جَمَلٌ وجِمالَةٌ وذَكَرٌَ وذِكارَةٌ؛ قال: وهو نادر. الفراء: العرب تقول الحَجَرُ الأُحْجُرُّ على أُفْعُلٍّ؛ وأَنشد:
يَرْمِينِي الضَّعِيفُ بالأُحْجُرِّ
قال: ومثله هو أُكْبُرُّهم وفرس أُطْمُرُّ وأُتْرُجُّ، يشدّدون آخر الحرف. ويقال: رُمِي فُلانٌ بِحَجَرِ الأَرض إِذا رمي بداهية من الرجال. وفي حديث الأَحنف بن قيس أَنه قال لعلي حين سمَّى معاويةُ أَحَدَ الحَكَمَيْنِ عَمْرَو بْنَ العاصِ: إِنك قد رُميت بِحَجر الأَرض فأَجعل معه ابن عباس فإِنه لا يَعْقِدُ عُقْدَةً إِلاَّ حَلَّهَا؛ أَي بداهية عظيمة تثبت ثبوتَ الحَجَرِ في الأَرض. وفي حديث الجَسَّاسَةِ والدَّجالِ: تبعه أَهل الحَجَرِ وأَهل المَدَرِ؛ يريد أَهل البَوادِي الذين يسكنون مواضع الأَحجار والرمال، وأَهلُ المَدَرِ أَهلُ البادِية. وفي الحديث: الولد للفراش وللعاهِرِ الحَجَرُ؛ أَي الخَيْبَةُ؛ يعني أَن الولد لصاحب الفراش من السيد أَو الزوج، وللزاني الخيبةُ والحرمان، كقولك ما لك عندي شيء غير التراب وما يبدك غير الحَجَرِ؛ وذهب قوم إِلى أَنه كنى بالحجر عن الرَّجْمِ؛ قال ابن الأَثير: وليس كذلك لأَنه ليس كل زان يُرْجَمُ. والحَجَر الأَسود، كرمه الله: هو حَجَر البيت، حرسه الله، وربما أَفردوه فقالوا الحَجَر إِعظاماً له؛ ومن ذلك قول عمر، رضي الله عنه: والله إِنك حَجَرٌ، ولولا أَني رأَيتُ رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، يفعل كذا ما فعلت؛ فأَما قول الفرزدق:
وإِذا ذكَرْتَ أَبَاكَ أَو أَيَّامَهُ،
أَخْزاكَ حَيْثُ تُقَبَّلُ الأَحْجارُ
فإِنه جعل كل ناحية منه حَجَراً، أَلا ترى أَنك لو مَسِسْتَ كل ناحية منه لجاز أَن تقول مسست الحجر؟ وقوله:
أَمَا كفاها انْتِياضُ الأَزْدِ حُرْمَتَها،
في عُقْرِ مَنْزِلها، إِذْ يُنْعَتُ الحَجَرُ؟.
فسره ثعلب فقال: يعني جبلاً لا يوصل إِليه. واسْتَحْجَرَ الطينُ: صار حَجَراً، كما تقول: اسْتَنْوَق الجَمَلُ، لا يتكلمون بهما إِلاَّ مزيدين ولهما نظائر. وأَرضٌ حَجِرَةٌ وحَجِيرَةٌ ومُتَحَجِّرة: كثيرة الحجارة، وربما كنى بالحَجَر عن الرَّمْلِ؛ حكاه ابن الأَعرابي، وبذلك فسر قوله: عَشِيَّةَ أَحْجارُ الكِناسِ رَمِيمُ
قال:
أَراد عشية رمل الكناس، ورمل الكناس: من بلاد عبدالله بن كلاب. والحَجْرُ والحِجْرُ والحُجْرُ والْمَحْجِرُ، كل ذلك: الحرامُ، والكسر أَفصح، وقرئ بهن: وحَرْثٌ حجر؛ وقال حميد ابن ثور الهلالي:
فَهَمَمْت أَنْ أَغْشَى إِليها مَحْجِراً،
ولَمِثْلُها يُغْشَى إِليه المَحْجِرُ
يقول: لَمِثْلُها يؤتى إِليه الحرام. وروي الأَزهري عن الصَّيْداوِي أَنه سمع عبويه يقول: المَحْجَر، بفتح الجيم، الحُرْمةُ؛ وأَنشد: وهَمَمْتُ أَن أَغشى إِليها مَحْجَراً
ويقال: تَحَجَّرَ على ما وَسَّعه اللهُ أَي حرّمه وضَيَّقَهُ. وفي الحديث: لقد تَحَجَّرْتَ واسعاً؛ أَي ضيقت ما وسعه الله وخصصت به نفسك دون غيرك، وقد حَجَرَهُ وحَجَّرَهُ. وفي التنزيل: ويقولون حِجْراً مَحْجُوراً؛ أَي حراماً مُحَرَّماً. والحاجُور: كالْمَحْجر؛ قال:
حتى دَعَوْنا بِأَرْحامٍ لنا سَلَفَتْ،
وقالَ قَائِلُهُمْ: إِنَّي بحاجُورِ
قال سيبويه:
ويقول الرجل للرجل أَتفعل كذا وكذا يا فلان؟ فيقول: حُِجْراً أَي ستراً وبراءة من هذا الأَمر، وهو راجع إِلى معنى التحريم والحرمة. الليث: كان الرجل في الجاهلية يلقى الرجل يخافه في الشهر الحرام فيقول: حُجْراً مَحجُوراً أَي حرام محرم عليك في هذا الشهر فلا يبدؤه منه شر. قال: فإِذا كان يوم القيامة ورأَى المشركون ملائكة العذاب قالوا: حِجْراً مَحْجُوراً، وظنوا أَن ذلك ينفعهم كفعلهم في الدنيا؛ وأَنشد:
حتى دعونا بأَرحام لها سلفت،
وقال قائلهم: إِني بحاجور
يعني بِمَعاذ؛ يقول: أَنا متمسك بما يعيذني منك ويَحْجُرك عني؛ قال: وعلى قياسه العاثُورُ وهو المَتْلَفُ. قال الأَزهري. أَما ما قاله الليث من تفسير قوله تعالى: ويقولون حجراً محجوراً؛ إِنه من قول المشركين للملائكة يوم القيامة، فإِن أَهل التفسير الذين يُعتمدون مثل ابن عباس وأَصحابه فسروه على غير ما فسره الليث؛ قال ابن عباس: هذا كله من قول الملائكة، فالوا للمشركين حجراً محجوراً أَي حُجِرَتْ عليكم البُشْرَى فلا تُبَشَّرُون بخير. وروي عن أَبي حاتم في قوله: «ويقولون حجراً» تمّ الكلام. قال أَبو الحسن: هذا من قول المجرمين فقال الله محجوراً عليهم أَن يعاذوا وأَن يجاروا كما كانوا يعاذون في الدنيا ويجارون، فحجر الله عليهم ذلك يوم القيامة؛ قال أَبو حاتم وقال أَحمد اللؤلؤي: بلغني عن ابن عباس أَنه قال: هذا كله من قول الملائكة. قال الأَزهري: وهذا أَشبه بنظم القرآن المنزل بلسان العرب، وأَحرى أَن يكون قوله حجراً محجوراً كلاماً واحداً لا كلامين مع إِضمار كلام لا دليل عليه. وقال الفرّاء: حجراً محجوراً أَي حراماً محرّماً، كما تقول: حَجَرَ التاجرُ على غلامه، وحَجَرَ الرجل على أَهله. وقرئت حُجْراً مَحْجُوراً أَي حراماً محرّماً عليهم البُشْرَى. قال: وأَصل الحُجْرِ في اللغة ما حَجَرْتَ عليه أَي منعته من أَن يوصل إِليه. وكل ما مَنَعْتَ منه، فقد حَجَرْتَ عليه؛ وكذلك حَجْرُ الحُكَّامِ على الأَيتام: مَنْعُهم؛ وكذلك الحُجْرَةُ التي ينزلها الناس، وهو ما حَوَّطُوا عليه. والحَجْرُ، ساكنٌ: مَصْدَرُ حَجَر عليه القاضي يَحْجُر حَجْراً إِذا منعه من التصرف في ماله. وفي حديث عائشة وابن الزبير: لقد هَمَمْتُ أَن أَحْجُرَ عليها؛ هو من الحَجْر المَنْعِ، ومنه حَجْرُ القاضي على الصغير والسفيه إِذا منعهما من التصرف في مالها. أَبو زيد في قوله وحَرْثٌ حِجْرٌ حرامٌ ويقولون حِجْراً حراماً، قال: والحاء في الحرفين بالضمة والكسرة لغتان. وحَجْرُ الإِنسان وحِجْرُه، بالفتح والكسر: حِضْنُه. وفي سورة النساء: في حُجُوركم من نسائكم؛ واحدها حَجْرٌ، بفتح الحاء. يقال: حَجْرُ المرأَة وحِجْرُها حِضْنُها، والجمع الحُجُورُ. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: هي اليتيمة تكون في حَجْر وَلِيِّها، ويجوز من حِجْرِ الثوب وهو طرفه المتقدم لأَن الإِنسان يرى ولده في حِجْرِه؛ والوليُّ: القائم بأَمر اليتيم. والحجر، بالفتح والكسر: الثوب والحِضْنُ، والمصدر بالفتح لا غير. ابن سيده: الحَجْرُ المنع، حَجَرَ عليه يَحْجُرُ حَجْراً وحُجْراً وحِجْراً وحُجْراناً وحِجْراناً مَنَعَ منه. ولا حُجْرَ عنه أَي لا دَفْعَ ولا مَنْعَ. والعرب تقول عند الأَمر تنكره: حُجْراً له، بالضم، أَي دفعاً، وهو استعارة من الأَمر؛ ومنه قول الراجز:
قالتْ وفيها حَيْدَةٌ وذُعْرُ:
عَوْذٌ بِرَبِّي مِنْكُمُ وحُجْرُ
وأَنت في حِجْرَتِي أَي مَنَعَتِي. قال الأَزهري: يقال هم في حِجْرِ فلانٍ أَي في كَنَفِه ومَنَعَتِه ومَنْعِهِ، كله واحد؛ قاله أَبو زيد، وأَنشد لحسان ابن ثابت:
أُولئك قَوْمٌ، لو لَهُمْ قيلَ: أَنْفِدُوا
أَمِيرَكُمْ، أَلفَيْتُموهُم أُولي حَجْرِ
أَي أُولى مَنَعَةٍ. والحُجْرَةُ من البيوت: معروفة لمنعها المال، والحَجارُ: حائطها، والجمع حُجْراتٌ وحُجُراتٌ وحُجَراتٌ، لغات كلها. والحُجْرَةُ: حظيرة الإِبل، ومنه حُجْرَةُ الدار. تقول: احْتَجَرْتُ حُجْرَةً أَي اتخذتها، والجمع حُجَرٌ مثل غُرْفَةٍ وغُرَفٍ. وحُجُرات، بضم الجيم. وفي الحديث: أَنه احْتَجَر حُجَيْرَةً بِخَصَفَةٍ أَو حَصِير؛ الحجيرة: تصغير الحُجْرَةِ، وهي الموضع المنفرد.
وفي الحديث: من نام على ظَهْرِ بَيْتٍ ليس عليه حِجارٌ فقد بَرِئَتْ منه الذمة؛ الحجار جمع حِجْرٍ، بالكسر، أَو من الحُجْرَةِ وهي حَظِيرَةُ الإِبل وحُجْرَةُ الدار، أَي أَنه يَحْجُر الإِنسان النائم ويمنعه من الوقوع والسقوط. ويروى حِجاب، بالباء، وهو كل مانع من السقوط، ورواه الخطابي حِجًى، بالياء، وسنذكره؛ ومعنى براءة الذمة منه لأَنه عَرَّض نفسه للهلاك ولم يحترز لها. وفي حديث وائل بن حُجْرٍ: مَزاهِرُ وعُرْمانٌ ومِحْجَرٌ؛ مِحجر، بكسر الميم: قربة معروفة؛ قال ابن الأَثير: وقيل هي بالنون؛ قال: وهي حظائر حول النخل، وقيل حدائق.
واستَحجَرَ القومُ واحْتَجَرُوا: اتخذوا حُجْرة. والحَجْرَةُ والحَجْرُ، جميعاً: للناحية؛ الأَخيرة عن كراع. وقعد حَجْرَةً وحَجْراً أَي ناحية؛ وقوله أَنشده ثعلب:
سَقانا فلم نَهْجَا من الجُِوع نَقْرَةً
سَماراً، كإِبحط الذِّئْب سُودٌ حَواجِرُهْ
قال ابن سيده: لم يفسر ثعلب الحواجر. قال: وعندي أَنه جمع الحَجْرَةِ التي هي الناحية على غير قياس، وله نظائر. وحُجْرَتا العسكر: جانباه من الميمنة والميسرة؛ وقال:
إِذا اجْتَمَعُوا فَضَضْنَا حُجْرَتَيْهِمْ،
ونَجْمَعُهُمْ إِذا كانوا بَدَادِ
وفي الحديث: للنساء حَجْرتا الطريق؛ أَي ناحيتاه؛ وقول الطرماح يصف الخمر:
فلما فُتَّ عنها الطِّينُ فاحَتْ،
وصَرَّحَ أَجْوَدُ الحُجْرانِ صافي
استعار الحُجْرانَ للخمر لأَنها جوهر سيال كالماء؛ قال ابن الأَثير: في الحديث حديث علي، رضي الله عنه، الحكم لله:
ودَعْ عَنْكَ نَهْباً صِيحَ في حَجَراتِهِ
قال: هو مثل للعرب يضرب لمن ذهب من ماله شيء ثم ذهب بعده ما هو أَجلُّ منه، وهو صدر بيت لامرئ القيس:
فَدَعْ عنكَ نَهْباً صِيحَ في حَجَراتِه،
ولكِنْ حَدِيثاً ما حَدِيثُ الرَّواحِلِ
أَي دع النهب الذي نهب من نواحيك وحدثني حديث الرواحل وهي الإِبل التي ذهبتَ بها ما فعَلت. وفي النوادر: يقال أَمسى المالُ مُحْتَجِرَةً بُطُونُهُ ونَجِرَةً؛ ومالٌ مَتَشدِّدٌ ومُحْتَجِّرٌ. ويقال: احْتَجَرَ البعيرُ احْتِجاراً. والمُحْتَجِرُ من المال: كلُّ ما كَرِشَ ولم يَبْلُغْ نِصْفَ البِطْنَة ولم يبلغ الشِّبَع كله، فإِذا بلغ نصف البطنة لم يُقَلْ، فإِذا رجع بعد سوء حال وعَجَفٍ، فقد اجْرَوَّشَ؛ وناس مُجْروِّشُون. والحُجُرُ: ما يحيط بالظُّفر من اللحم.
والمَحْجِرُ: الحديقة، مثال المجلس. والمَحاجِرُ: الحدائق؛ قال لبيد: بَكَرَتْ به جُرَشِيَّةٌ مَقْطُورَةٌ،
تَرْوي المَحاجِرَ بازِلٌ عُلْكُومُ
قال ابن بري: أَراد بقوله جرشية ناقة منسوبة إِلى جُرَش، وهو موضع باليمن. ومقطورة: مطلية بالقَطِران. وعُلْكُوم: ضخمة، والهاء في به تعود على غَرْب تقدم ذكرها. الأَزهري: المِحْجَرُ المَرْعَى المنخفض، قال: وقيل لبعضهم: أَيُّ الإِبل أَبقى على السَّنَةِ؟ فقال: ابنةُ لَبُونٍ، قيل: لِمَهْ؟ قال: لأَنها تَرْعى مَحْجِراً وتترك وَسَطاً؛ قال وقال بعضهم: المَحْجِرُ ههنا الناحية. وحَجْرَةُ القوم: ناحية دارهم؛ ومثل العرب: فلان يرعى وَسطَاً: ويَرْبُضُ حَجْرَةً أَي ناحية. والحَجرَةُ: الناحية، ومنه قول الحرث بن حلِّزَةَ:
عَنَناً باطلاً وظُلْماً، كما تُعْـ
ـتَرُ عن حَجْرَةِ الرَّبِيضِ الظِّباءُ
والجمع جَحْرٌ وحَجَراتٌ مثل جَمْرَةٍ وجَمْرٍ وجَمَراتٍ؛ قال ابن بري: هذا مثل وهو أَن يكون الرجل وسط القوم إِذا كانوا في خير، وإِذا صاروا إِلى شر تركهم وربض ناحية؛ قال: ويقال إِن هذتا المَثَلَ لَعَيْلانَ بن مُضَرَ. وفي حديث أَبي الدرداء: رأَيت رجلاً من القوم يسير حَجْرَةً أَي ناحية منفرداً، وهو بفتح الحاء وسكون الجيم. ومَحْجِرُ العين: ما دار بها وبدا من البُرْقُعِ من جميع العين، وقيل: هو ما يظهر من نِقاب المرأَة وعمامة الرجل إِذا اعْتَمَّ، وقيل: هو ما دار بالعين من العظم الذي في أَسفل الجفن؛ كل ذلك بفتح الميم وكسرها وكسر الجيم وفتحها؛ وقول الأَخطل: ويُصبِحُ كالخُفَّاشِ يَدْلُكُ عَيْنَهُ،
فَقُبِّحَ مِنْ وَجْهٍ لَئيمٍ ومِنْ حَجْرِ
فسره ابن الأَعرابي فقال: أَراد محجر العين. الأَزهري: المَحْجِرُ العين. الجوهري: محجر العين ما يبدو من النقاب. الأَزهري: المَحْجِرُ من الوجه حيث يقع عليه النقاب، قال: وما بدا لك من النقاب محجر وأَنشد: وكَأَنَّ مَحْجِرَها سِراجُ المُوقِدِ
وحَجَّرَ القمرُ: استدار بخط دقيق من غير أَن يَغْلُظ، وكذلك إِذا صارت حوله دارة في الغَيْم. وحَجَّرَ عينَ الدابة وحَوْلَها: حَلَّقَ لداء يصيبها. والتحجير: أَن يَسِم حول عين البعير بِميسَمٍ مستدير. الأَزهري: والحاجِرُ من مسايل المياه ومنابت العُشْب ما استدار به سَنَدٌ أَو نهر مرتفع، والجمع حُجْرانٌ مثل حائر وحُوران وشابٍّ وشُبَّانٍ؛ قال رؤبة: حتى إِذا ما هاجَ حُجْرانُ الدَّرَقْ
قال الأَزهري: ومن هذا قيل لهذا المنزل الذي في طريق مكة: حاجز. ابن سيده: الحاجر ما يمسك الماء من شَفَة الوادي ويحيط به. الجوهري: الحاجر والحاجور ما يمسك الماء من شفة الوادي، وهو فاعول من الحَجْرِ، وهو المنع. ابن سيده: قال أَبو حنيفة: الحاجِرُ كَرْمٌ مِئْنَاثٌ وهو مُطْمئنٌّ له حروف مُشْرِفَة تحبس عليه الماءَ، وبذلك سمي حاجراً، والجمع حُجْرانٌ. والحاجِرُ: مَنْبِتُ الرِّمْتِ ومُجْتَمَعُه ومُسْتَدارُه. والحاجِرُ أَيضاً: الجَِدْرُ الذي يُمسك الماء بين الديار لاستدارته أَيضاً؛ وقول الشاعر: وجارة البيت لها حُجْرِيُّ
فمعناه لها خاصة. وفي حديث سعد بن معاذ: لما تحَجَّرَ جُرْحُه للبُرْءِ انْفَجَر أَي اجتمع والتأَم وقرب بعضه من بعض.
والحِجْرُ، بالكسر: العقل واللب لإِمساكه وضعه وإِحاطته بالتمييز، وهو مشتق من القبيلين. وفي التنزيل: هل في ذلك قَسَمٌ لذي حِجر؛ فأَما قول ذي الرمة:
فَأَخْفَيْتُ ما بِي مِنْ صَدِيقي، وإِنَّهُ
لَذو نَسَب دانٍ إِليَّ وذو حِجْرِ
فقد قيل: الحِجْرُ ههنا العقل، وقيل: القرابة. والحِجْرُ: الفَرَسُ الأُنثى، لم يدخلوا فيه الهاء لأَنه اسم لا يشركها فيه المذكر، والجمع أَحْجارٌ وحُجُورَةٌ وحُجُورٌ. وأَحْجارُ الخيل: ما يتخذ منها للنسل، لا يفرد لها واحد. قال الأَزهري: بلى يقال هذه حِجْرٌ من أَحْجار خَيْلي؛ يريد بالجِحْرِ الفرسَ الأُنثى خاصة جعلوها كالمحرَّمة الرحِمِ إِلاَّ على حِصانٍ كريم. قال وقال أَعرابي من بني مُضَرَّسٍ وأَشار إِلى فرس له أُنثى فقال: هذه الحِجْرُ من جياد خيلنا. وحِجْرُ الإِنسان وحَجْرُه: ما بين يديه من ثوبه. وحِجْرُ الرجل والمرأَة وحَجْرُهما: متاعهما، والفتح أَعلى. ونَشَأَ فلان في حَجْرِ فلان وحِجْرِه أَي حفظه وسِتْرِه. والحِجْرُ: حِجْرُ الكعبة. قال الأَزهري: الحِجْرُ حَطِيمُ مكة، كأَنه حُجْرَةٌ مما يلي المَثْعَبَ من البيت. قال الجوهري: الحِجْرُ حِجْرُ الكعبة، وهو ما حواه الحطيم المدار بالبيت جانبَ الشَّمالِ؛ وكُلُّ ما حْجَرْتَهُ من حائطٍ، فهو حِجْرٌ. وفي الحديث ذِكْرُ الحِجْرِ في غير موضع، قال ابن الأَثير: هو اسم الحائط المستدير إِلى جانب الكعبة الغربي. والحِجْرُ: ديار ثمود ناحية الشام عند، وادي القُرَى، وهم قوم صالح النبي، صلى الله عليه وسلم، وجاء ذكره في الحديث كثيراً. وفي التنزيل: ولقد كَذَّبَ أَصحاب الحِجْرِ المرسلين؛ والحِجْرُ أَيضاً: موضعٌ سوى ذلك.
وحَجْرٌ: قَصَبَةُ اليمامَةِ، مفتوح الحاء، مذكر مصروف، ومنهم من يؤنث ولا يصرف كامرأَة اسمها سهل، وقيل: هي سُوقُها؛ وفي الصحاح: والحَجْرُ قَصَبَةُ اليمامة، بالتعريف. وفي الحديث: إِذا نشأَت حَجْرِيَّةً ثم تَشاءَمَتْ فتلك عَيْنٌ غُدَيْقَةٌ حجرية، بفتح الحاء وسكون الجيم. قال ابن الأَثير: يجوز أَن تكون منسوبة إِلى الحَجْرِ قصبة اليمامة أَو إِلى حَجْرَةِ القوم وهي ناحيتهم، والجمع حَجْرٌ كَجَمْرَةٍ وجَمْرٍ. وإِن كانت بكسر الحاء فهي منسوبة إِلى أَرض ثمود الحِجْرِ؛ وقول الراعي ووصف صائداً: تَوَخَّى، حيثُ قال القَلْبُ منه،
بِحَجْرِيٍّ تَرى فيه اضْطِمارَا
إِنما عنى نصلاً منسوباً إِلى حَجْرٍ. قال أَبو حنيفة: وحدائدُ حَجْرٍ مُقدَّمة في الجَوْدَة؛ وقال رؤبة:
حتى إِذا تَوَقَّدَتْ من الزَّرَقْ
حَجْرِيَّةٌ، كالجَمْرِ من سَنِّ الدَّلَقْ وأَما قول زهير: لِمَنِ الدّيارُ بِقُنَّة الحَجْرِ
فإِن أَبا عمرو لم يعرفه في الأَمكنة ولا يجوز أَن يكون قصبة اليمامة ولا سُوقها لأَنها حينئذٍ معرفة، إِلاَّ أَن تكون الأَلف واللام زائدتين، كما ذهب إِليه أَبو علي في قوله:
ولَقَد جَنَيْتُكَ أَكْمُؤاً وعَسَاقِلاً،
واَقَدْ نَهِيْتُكَ عن بناتِ الأَوْبَرِ
وإِنما هي بنات أَوبر؛ وكما روي أَحمد بن يحيى من قوله:
يا ليتَ أُمَّ العَمْرِ كانتْ صاحِبي
وقول الشاعر:
اعْتَدْتُ للأَبْلَجِ ذي التَّمايُلِ،
حَجْرِيَّةً خِيَضَتْ بِسُمٍّ ماثِلِ
يعني: قوساً أَو نَبْلاً منسوبة إِلى حَجْرٍ هذه. والحَجَرانِ: الذهب والفضة. ويقال للرجل إِذا كثر ماله وعدده: قد انتشرت حَجْرَتُه وقد ارْتَعَجَ مالهُ وارْتَعَجَ عَدَدُه.
والحاجِرُ: منزل من منازل الحاج في البادية.
والحَجُّورة: لعبة يلعب بها الصبيان يخطُّون خطّاً مستديراً ويقف فيه صبي وهنالك الصبيان معه.
والمَحْجَرُ، بالفتح: ما حول القرية؛ ومنه محاجِرُ أَقيال اليمن وهي الأَحْماءُ، كان لكل واحد منهم حِمَّى لا يرعاه غيره. الأَزهري؛ مَحْجَرُ القَيْلِ من أَقيال اليمن حَوْزَتُه وناحيته التي لا يدخل عليه فيها غيره. وفي الحديث: أَنه كان له حصير يبسطه بالنهار ويَحْجُره بالليل، وفي رواية: يَحْتَجِرُهُ أَي يجعله لنفسه دون غيره. قال ابن الأَثير: يقال حَجَرْتُ الأَرضَ واحْتَجَرْتُها إِذا ضربت عليها مناراً تمنعها به عن غيرك.ومُحَجَّرٌ، بالتشديد: اسم موضع بعينه. والأَصمعي يقوله بكسر الجيم وغيره يفتح. قال ابن بري: لم يذكر الجوهري شاهداً على هذا المكان؛ قال: وفي الحاشية بيت شاهد عليه لطفيل الغَنَوِيِّ:
فَذُوقُوا، كما ذُقْنا غَداةَ مُحَجَّرٍ،
من الغَيْظِ في أَكْبادِنا والتَّحَوُّبِ
وحكى ابن بري هنا حكاية لطيفة عن ابن خالويه قال: حدثني أَبو عمرو الزاهد عن ثعلب عن عُمَرَ بنِ شَبَّةَ قال: قال الجارود، وهو القارئ (وما يخدعون إِلاَّ أَنفسهم): غسلت ابناً للحجاج ثم انصرفت إِلى شيخ كان الحجاج قتل ابنه فقلت له: مات ابن الحجاج فلو رأَيت جزعه عليه، فقال: فذوقوا كما ذقنا غداة محجَّر
البيت. وحَجَّارٌ، بالتشديد: اسم رجل من بكر بن وائل. ابن سيده: وقد سَمَّوْا حُجْراً وحَجْراً وحَجَّاراً وحَجَراً وحُجَيْراً. الجوهري: حَجَرٌ اسم رجل، ومنه أَوْسُ بْنُ حَجَرٍ الشاعر؛ وحُجْرٌ: اسم رجل وهو حُجْرٌ الكِنْديُّ الذي يقال له آكل المُرَارِ؛ وحُجْرُ بْنُ عَدِيٍّ الذي يقال له الأَدْبَرُ، ويجوز حُجُرٌ مثل عُسْر وعُسُر؛ قال حسان بن ثابت: مَنْ يَغُرُّ الدَّهْرُ أَو يأْمَنُهُ
مِنْ قَتيلٍ، بَعْدَ عَمْرٍ وحُجُرْ؟
يعني حُجُرَ بن النعمان بن الحرث بن أَبي شمر الغَسَّاني. والأَحجار: بطون من بني تميم؛ قال ابن سيده: سموا بذلك لأَن أَسماءهم جَنْدَلٌ وجَرْوَلٌ وصَخْر؛ وإِياهم عنى الشاعر بقوله:
وكُلّ أُنثى حَمَلَتْ أَحْجارا
يعني أُمه، وقيل: هي المنجنيق. وحَجُورٌ موضع معروف من بلاد بني سعد؛ قال الفرزدق:
لو كنتَ تَدْري ما بِرمْلِ مُقَيِّدٍ،
فَقُرى عُمانَ إِلى ذَوات حَجُورِ؟
وفي الحديث: أَنه كان يلقى جبريل، عليهما السلام، بأَحجار المِرَاءِ؛ قال مجاهد: هي قُبَاءٌ. وفي حديث الفتن: عند أَحجار الزَّيْتِ: هو موضع بالمدينة. وفي الحديث في صفة الدجال: مطموس العين ليست بناتئة ولا حُجْراءَ؛ قال ابن الأَثير: قال الهروي إِن كانت هذه اللفظة محفوظة فمعناها ليست بصُلْبَة مُتَحَجِّرَةٍ، قال: وقد رويت جَحْراءَ، بتقديم الجيم، ، وهو مذكور في موضعه. والحَنْجَرَةُ والحُنْجُور: الحُلْقُوم، بزيادة النون.

### Türkçe

**الحَجَرُ**: kaya; azlıkta cem‘i **أَحجارٌ**, çoklukta **حِجارٌ** ve **حجارَةٌ**; ve dedi ki:

Sanki o, **حِجارِ الغَيْلِ**’dendir; ona giydirmiştir
suyun darbeleri, toprağa bulanmış yosunun rengini.

Ve tenzilde: “Onun yakıtı insanlar ve taşlardır”; cem‘in müennesliği için **الهاء**’yı ilhak ettiler; tıpkı Sîbeveyh’in **البُعُولة** ve **الفُحولة** hakkında gittiği görüş gibi. Leys: **الحَجَرُ**’ün cem‘i **الحِجارَةُ**’dır; bu kıyasa göre değildir; çünkü **الحَجَرَ** ve ona benzeyen şey **أَحجار** üzere cem‘ olunur; fakat Arapçada istihsan caiz olur; fıkıhta caiz olduğu gibi ve kıyası terk etmek de onun içindir; A‘şâ’nın bir kavmi övdüğü şu sözü gibi:

Ne nesep eksilticileridir ne de
eller; uzatıldığında, kısadır.

Dedi ki: Bunun benzeri, **المِهارَةُ** ve **البِكارَةُ**’dır; **المُهْرِ** ve **البَكْرِ**’ün cem‘i için. Ebû’l-Heysem’den rivayet olundu: dedi ki: Araplar, **فِعَال** yahut **فُعُول** üzere olan her cem‘e **الهاء**’yı sokarlar; bu **الهاء**’yı ona ancak şundan dolayı artırdılar: üzerinde sükût edilince sükût anında onda iki sâkin toplanır: biri, **فِعال**’da son harfi boğazlayan elif; ikincisi, üzerinde sükût edilen **فِعال**’ın sonu; böylece dediler: **عِظامٌ** ve **عَظامةٌ**, **نِفارٌ** ve **نِفارةٌ**; ve dediler: **فِحالَةٌ** ve **حِبالَةٌ** ve **ذِكارَةٌ** ve **ذُكُورة** ve **فُحولَةٌ** ve **حُمُولَةٌ**. Ezherî dedi ki: Bu, nahivcilerin illetlendirdiği illetin ta kendisidir; fıkıhtaki istihsana benzettiği istihsana gelince, o bâtıldır. Cevherî: **حَجَرٌ** ve **حِجارةٌ**, senin “**جَمَلٌ** ve **جِمالَةٌ** ve **ذَكَرٌَ** ve **ذِكارَةٌ**” demen gibidir; dedi ki: ve o nâdirdir. Ferrâ: Araplar **الحَجَرُ الأُحْجُرُّ** der; **أُفْعُلٍّ** üzere; ve inşâd etti:

Zayıf, beni **بالأُحْجُرِّ** ile taşlıyor.

Dedi ki: Bunun benzeri: “o onların **أُكْبُرُّ**’udur” ve “**فرس أُطْمُرُّ**” ve “**أُتْرُجُّ**”; harfin sonunu şeddelerler. Ve denir: “Falan, **بِحَجَرِ الأَرض** ile atıldı” — erkeklerden bir dehşet verici belâ ile atıldıysa. Ve Ahnef b. Kays’ın hadisinde: Muâviye iki hakemden birini **عَمْرَو بْنَ العاصِ** diye adlandırınca, Ali’ye dedi ki: “Sen **بِحَجر الأَرض** ile atıldın; onunla birlikte İbn Abbâs’ı kıl; çünkü o bir düğüm bağlamaz ki onu çözmesin”; yani yerde taşın sabitliği gibi sabit duran büyük bir dehşet verici belâ. Ve **الجَسَّاسَةِ** ve **الدَّجالِ** hadisinde: “Ona **أَهل الحَجَرِ** ve **أَهل المَدَرِ** tâbi oldu”; yani taşların ve kumların yerlerinde oturan bedevîler; **أَهلُ المَدَرِ** ise bâdiye ehlidir. Ve hadiste: “Çocuk döşek sahibinindir; **وللعاهِرِ الحَجَرُ**”; yani hüsran; yani çocuk, efendi yahut koca olan döşek sahibinindir; zinakâra ise hüsran ve mahrumiyet; senin “bende senin için topraktan başka bir şey yok” ve “seni ancak **الحَجَرِ** yaralar” demen gibi. Bir topluluk, taş ile recmi kinaye ettiğine gitti; İbnü’l-Esîr dedi ki: öyle değildir; çünkü her zinakâr recmedilmez. Ve **الحَجَر الأَسود** — Allah onu keremli kılsın — o, Beyt’in taşıdır — Allah onu korusun —; bazen onu tekil kılarlar da “**الحَجَر**” derler; onu yüceltmek için; bunun cümlesinden Ömer’in, Allah ondan razı olsun, sözü: “Vallahi sen bir **حَجَرٌ**’sın; eğer Resûlullah’ın, صلى الله عليه وسلم, böyle yaptığını görmeseydim yapmazdım.” Ferazdak’ın sözüne gelince:

Babanı yahut günlerini andığında,
**الأَحْجارُ**’ın öpüldüğü yerde seni rezil eder.

O, onun her tarafını bir **حَجَراً** kıldı; görmez misin ki sen onun her tarafına dokunsaydın “taşa dokundum” demen câiz olurdu? Ve onun sözü:

Ezd’in onun hürmetini çiğnemesi yetmedi mi,
evinin avlusunda, **الحَجَرُ** vasfedilirken?

Sa‘leb onu tefsir etti de dedi ki: yani kendisine ulaşılamayan bir dağ. Ve **اسْتَحْجَرَ الطينُ**: taş oldu; senin “**اسْتَنْوَق الجَمَلُ**” demen gibi; ikisini de ancak ziyade ile söylerler; ve onların benzerleri vardır. Ve **أَرضٌ حَجِرَةٌ** ve **حَجِيرَةٌ** ve **مُتَحَجِّرة**: taşı çok. Bazen **الحَجَر** ile kum kinaye edilir; İbnü’l-A‘râbî bunu nakletti; ve bununla şu sözü tefsir etti:

**عَشِيَّةَ أَحْجارُ الكِناسِ رَمِيمُ**

Dedi ki: **أَراد عشية رمل الكناس**; ve **رمل الكناس**: Abdullah b. Kilâb’ın beldelerindendir.

Ve **الحَجْرُ** ve **الحِجْرُ** ve **الحُجْرُ** ve **الْمَحْجِرُ**, bunların hepsi: haramdır; kesre daha fasîhtir; ve onlarla okundu: “**وحَرْثٌ حجر**”; ve Humeyd b. Sevr el-Hilâlî dedi ki:

Niyet ettim ona bir **مَحْجِراً** varayım,
ve onun gibisine varılır **المَحْجِرُ**.

Diyor ki: onun gibisine haram varılır. Ezherî, **الصَّيْداوِي**’den rivayet etti: **عبويه**’yi “**المَحْجَر** — cîmin fethiyle — hürmettir” derken işitti; ve inşâd etti:

Ve niyet ettim ona bir **مَحْجَراً** varayım.

Ve denir: “Allah’ın genişlettiği şeye karşı **تَحَجَّرَ** etti” yani onu haram kıldı ve daralttı. Ve hadiste: “Gerçekten sen geniş olanı **تَحَجَّرْتَ**”; yani Allah’ın genişlettiğini daralttın ve onu başkasına değil kendine tahsis ettin; ve onu **حَجَرَهُ** ve **حَجَّرَهُ**. Ve tenzilde: “**ويقولون حِجْراً مَحْجُوراً**”; yani haram kılınmış bir haram. Ve **الحاجُور**: **كالْمَحْجر**; dedi ki:

Ta ki geçmiş olan rahimlerimizle çağırdık,
ve onların söyleyeni dedi ki: “Ben **بحاجُورِ**’um.”

Sîbeveyh dedi ki: Adam, adama “Ey falan, şunu şunu yapar mısın?” der; o da “**حُِجْراً**” der; yani örtü ve bu işten beri oluş; ve o, tahrim ve hürmet manasına döner. Leys: Câhiliyede adam, haram ayda korktuğu bir adama rastlardı da “**حُجْراً مَحجُوراً**” derdi; yani “bu ayda sana haram, haram kılınmış; böylece ondan bir şerre başlamaz.” Dedi ki: Kıyamet günü olunca ve müşrikler azap meleklerini görünce “**حِجْراً مَحْجُوراً**” derler; ve dünyada yaptıkları gibi bunun kendilerine fayda vereceğini zannederler; ve inşâd etti:

Ta ki geçmiş olan rahimlerimizle çağırdık,
ve onların söyleyeni dedi ki: “Ben **بحاجور**’um.”

Yani **بِمَعاذ**; diyor ki: “Ben, seni benden men eden ve seni benden **يَحْجُرك** eden şeyle tutunmuşum.” Dedi ki: ve onun kıyasınca **العاثُورُ** vardır; o da helâk edicidir. Ezherî dedi ki: Leys’in, Allah Teâlâ’nın “**ويقولون حجراً محجوراً**” sözünü tefsirinden — bunun kıyamet günü müşriklerin meleklere sözü olduğundan —; tefsirde kendilerine dayanılan kimseler, İbn Abbâs ve ashabı gibi, onu Leys’in tefsir ettiğinden başka türlü tefsir ettiler; İbn Abbâs dedi ki: bunun hepsi meleklerin sözündendir; müşriklere “**حجراً محجوراً**” dediler; yani size müjde engellendi; artık hayırla müjdelenmezsiniz. Ebû Hâtim’den, “**ويقولون حجراً**” hakkında rivayet olundu: söz tamam oldu. Ebû’l-Hasen dedi ki: bu, mücrimlerin sözündendir; böylece Allah “**محجوراً**” dedi; yani onların sığınılması ve korunması engellenmiştir; dünyada sığınıldıkları ve korundukları gibi değil; Allah kıyamet günü bunu onlara engelledi. Ebû Hâtim dedi ki; ve Ahmed el-Lü’lü’î dedi ki: İbn Abbâs’tan bana ulaştı: dedi ki: bunun hepsi meleklerin sözündendir. Ezherî dedi ki: Bu, Arap diliyle inmiş Kur’an’ın nazmına daha benzer; ve “**حجراً محجوراً**”un, delil olmayan bir sözün gizlenmesiyle iki söz değil, tek söz olması daha layıktır. Ferrâ dedi ki: “**حجراً محجوراً**” yani haram kılınmış bir haram; senin “tüccar kölesine **حَجَرَ** etti” ve “adam ehline **حَجَرَ** etti” demen gibi. Ve “**حُجْراً مَحْجُوراً**” diye okundu; yani müjde onlara haram kılınmış bir haram. Dedi ki: dilde **الحُجْرِ**’ün aslı, senin üzerine **حَجَرْتَ** ettiğin şeydir; yani ona ulaşılmasını men ettin. Ve her neyi men ettiysen, ona **حَجَرْتَ** etmişsindir; hâkimlerin yetimler üzerine **حَجْرُ**’ü de böyledir: onları men etmektir; ve insanların indiği **الحُجْرَةُ** da böyledir; o, etrafını çevirdikleri şeydir. Ve **الحَجْرُ**, sâkin: kadı onun üzerine **حَجَر** etti; **يَحْجُر حَجْراً**; malında tasarruftan onu men edince. Âişe ve İbn Zübeyr hadisinde: “Gerçekten niyet ettim ki…”

**أَحْجُرَ** ona; o, **الحَجْر** (men‘/engelleme)dendir; ondan da, kadının küçüğe ve sefîhe karşı **حَجْرُ**u (hâkimin kısıtlaması) vardır; onları, onun malında tasarruftan men ettiği zaman. Ebû Zeyd, “ve **حَرْثٌ حِجْرٌ**” sözü hakkında: haramdır; ve “**حِجْراً حراماً**” derler, dedi: ve iki lafızdaki **الحاء** (harfinin) damme ile ve kesre ile (okunuşu) iki lugattır. Ve insanın **حَجْرُ**u ve **حِجْرُ**u, fetha ve kesre ile: onun kucağıdır. Nisâ sûresinde: “**في حُجُوركم من نسائكم**”; onun tekili **حَجْرٌ**dür, **الحاء**’ın fethasıyla. Denir: kadının **حَجْرُ**u ve **حِجْرُ**u onun kucağıdır; çoğulu **الحُجُورُ**dur. Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “O, velîsinin **حَجْر**inde bulunan yetimedir”; ve elbisenin **حِجْر**inden (gelmesi) câizdir; o, onun önde gelen ucudur; çünkü insan çocuğunu **حِجْر**inde görür; ve velî: yetimin işini üstlenen kimsedir. Ve **الحجر**, fetha ve kesre ile: elbise ve kucaktır; masdar ise yalnız fetha iledir. İbn Sîde: **الحَجْرُ** men‘dir; **حَجَرَ** ona, **يَحْجُرُ** **حَجْراً** ve **حُجْراً** ve **حِجْراً** ve **حُجْراناً** ve **حِجْراناً**: ondan men etti. Ve “**لا حُجْرَ عنه**” yani: ne def‘ vardır ne men‘. Araplar, yadırgadığın bir iş sırasında derler: “**حُجْراً له**”, damme ile; yani def‘ olarak; o, işten bir istiâredir; ondan da râcizin sözü:
قالتْ وفيها حَيْدَةٌ وذُعْرُ:
عَوْذٌ بِرَبِّي مِنْكُمُ وحُجْرُ
Ve “Sen benim **حِجْرَتِي**mdesin” yani benim men‘imde(sin). Ezherî dedi: denir: “Onlar falanın **حِجْر**indedir” yani onun kenefinde, men‘atinde ve men‘inde; hepsi birdir; bunu Ebû Zeyd söyledi; ve Hassân b. Sâbit’ten okudu:
أُولئك قَوْمٌ، لو لَهُمْ قيلَ: أَنْفِدُوا
أَمِيرَكُمْ، أَلفَيْتُموهُم أُولي حَجْرِ
Yani men‘at sahipleri. Ve evlerden **الحُجْرَةُ**: malı men etmesi sebebiyle bilinen (odadır); ve **الحَجارُ**: onun duvarıdır; çoğulu **حُجْراتٌ** ve **حُجُراتٌ** ve **حُجَراتٌ**dur; hepsi lugatlardır. Ve **الحُجْرَةُ**: develerin ağılıdır; ondan **حُجْرَةُ الدار**. Dersin: “**احْتَجَرْتُ حُجْرَةً**” yani onu edindim; çoğulu **حُجَرٌ**, **غُرْفَةٍ** ve **غُرَفٍ** gibi. Ve **حُجُرات** (çoğulu), **الجيم**’in dammesiyle. Hadiste: “O, bir hasır parçası yahut hasır ile bir **حُجَيْرَةً** **احْتَجَر** etti”; **الحجيرة**: **الحُجْرَةِ**nin küçültmesidir; o, münferit yerdir.

Hadiste: “Üzerinde **حِجارٌ** olmayan bir evin damı üstünde uyuyan kimse, zimmet ondan beri olmuştur”; **الحجار**, kesre ile **حِجْرٍ**ün cem‘idir; yahut **الحُجْرَةِ**dendir ki o, develerin ağılı ve evin odasıdır; yani o, uyuyan insanı **يَحْجُر** eder ve onu düşmekten ve yuvarlanmaktan men eder. Ve **حِجاب** diye, **الباء** ile, rivayet olunur; o, düşmekten her men edicidir. Hattâbî onu **حِجًى** diye, **الياء** ile, rivayet etti; onu zikredeceğiz. Zimmetin ondan beri olmasının mânası: çünkü kendisini helâke maruz bıraktı ve ona karşı sakınmadı. Vâil b. **حُجْرٍ** hadîsinde: “**مَزاهِرُ** ve **عُرْمانٌ** ve **مِحْجَرٌ**”; **مِحجر** (mîm’in kesresiyle): bilinen bir kırbadır; İbnü’l-Esîr dedi: ve onun **النون** ile olduğu da söylenmiştir; dedi: ve o, hurma ağaçları etrafındaki ağıllardır; ve bahçeler olduğu da söylenmiştir.

**استَحجَرَ** kavim ve **احْتَجَرُوا**: bir **حُجْرة** edindiler. Ve **الحَجْرَةُ** ve **الحَجْرُ**, ikisi birlikte: yön/nahiyedir; sonuncusu Kurâ‘dan. Ve “O, bir **حَجْرَةً** ve bir **حَجْراً** oturdu” yani bir nâhiye. Sa‘leb’in okuduğu sözü:
سَقانا فلم نَهْجَا من الجُِوع نَقْرَةً
سَماراً، كإِبحط الذِّئْب سُودٌ حَواجِرُهْ
İbn Sîde dedi: Sa‘leb **الحواجر**i tefsir etmedi. Dedi: ve benim yanımda o, kıyas dışı olarak nâhiye olan **الحَجْرَةِ**nin cem‘idir; ve onun benzerleri vardır. Ve ordunun **حُجْرَتا**sı: meymenenin ve meysirenin iki yanıdır; ve dedi:
إِذا اجْتَمَعُوا فَضَضْنَا حُجْرَتَيْهِمْ،
ونَجْمَعُهُمْ إِذا كانوا بَدَادِ
Hadiste: “Kadınlar için yolun **حَجْرتا**sı vardır”; yani iki nâhiyesi. Turammâh’ın şarabı vasfederken sözü:
فلما فُتَّ عنها الطِّينُ فاحَتْ،
وصَرَّحَ أَجْوَدُ الحُجْرانِ صافي
Şaraba **الحُجْران**ı istiâre etti; çünkü o, su gibi akıcı bir cevherdir. İbnü’l-Esîr dedi: hadiste, Ali’nin, Allah ondan razı olsun, “Hüküm Allah’ındır” hadisi (vardır):
ودَعْ عَنْكَ نَهْباً صِيحَ في حَجَراتِهِ
Dedi: o, Arapların bir meselidir; malından bir şey gidip sonra ondan daha büyük olanı da giden kimse hakkında darb olunur; ve o, İmruü’l-Kays’ın beytinin صدر’ıdır:
فَدَعْ عنكَ نَهْباً صِيحَ في حَجَراتِه،
ولكِنْ حَدِيثاً ما حَدِيثُ الرَّواحِلِ
Yani: nâhiyelerinden yağmalanan yağmayı bırak; ve bana **الرَّواحِلِ**in haberini anlat; o, senin onunla gittiğin develerdir; ne yaptın? **النوادر**’de: denir: “Mal, karınları **مُحْتَجِرَةً** ve **نَجِرَةً** olarak akşamladı”; ve “**مالٌ مَتَشدِّدٌ** ve **مُحْتَجِّرٌ**”. Ve denir: deve **احْتَجَرَ** eder, **احْتِجاراً**. Ve maldan **المُحْتَجِرُ**: karnı şişip de karın doluluğunun yarısına ulaşmayan ve bütünüyle doygunluğa ulaşmayan her şeydir; doluluğun yarısına ulaştığında (artık) denilmez; kötü hâl ve zayıflıktan sonra geri döndüğünde ise **اجْرَوَّشَ** etmiştir; ve insanlar **مُجْروِّشُون**dur. Ve **الحُجُرُ**: tırnağı etten kuşatan şeydir.

Ve **المَحْجِرُ**: bahçedir; **المجلس** vezninde. Ve **المَحاجِرُ**: bahçelerdir; Lebîd dedi:
بَكَرَتْ به جُرَشِيَّةٌ مَقْطُورَةٌ،
تَرْوي المَحاجِرَ بازِلٌ عُلْكُومُ
İbn Berrî dedi: “**جرشية**” sözüyle, Yemen’de bir yer olan **جُرَش**’e nisbet edilen bir dişi deveyi kastetti. Ve **مقطورة**: katranla sıvanmış. Ve **عُلْكُوم**: iri. Ve “**به**”deki **الهاء**, daha önce zikri geçen **غَرْب**e döner. Ezherî: **المِحْجَرُ** alçak otlaktır; dedi: ve bazısına denildi: “Hangi deve kıtlık yılına daha kalıcıdır?” O dedi: “**ابنةُ لَبُونٍ**”; denildi: “Niçin?” Dedi: “Çünkü o, bir **مَحْجِراً** otlar ve bir **وَسَطاً**yı bırakır.” Dedi: ve bazısı dedi: burada **المَحْجِرُ** nâhiyedir. Ve kavmin **حَجْرَةُ**si: evlerinin nâhiyesidir; ve Arapların meseli: “Falan **وَسطَاً** otlar ve **حَجْرَةً** çöker” yani bir nâhiye. Ve **الحَجرَةُ**: nâhiyedir; ondan Hâris b. Hillize’nin sözü:
عَنَناً باطلاً وظُلْماً، كما تُعْـ
ـتَرُ عن حَجْرَةِ الرَّبِيضِ الظِّباءُ
Çoğulu **جَحْرٌ** ve **حَجَراتٌ**, **جَمْرَةٍ** ve **جَمْرٍ** ve **جَمَراتٍ** gibi. İbn Berrî dedi: bu bir meseldir; o, adamın kavmin ortasında olmasıdır, onlar hayırda iken; şerre vardıklarında onları bırakır ve bir nâhiyede çöker. Dedi: ve denir: bu mesel, **لَعَيْلانَ بن مُضَرَ**’ındır. Ebû’d-Derdâ hadîsinde: “Kavimden bir adamı, münferit bir nâhiye olarak **حَجْرَةً** yürürken gördüm”; yani bir nâhiye olarak, tek başına; o, **الحاء**’ın fethası ve **الجيم**’in sükûnuyla(dır). Ve gözün **مَحْجِرُ**ü: onun etrafında olan ve bütün gözden **البُرْقُعِ**dan görünen şeydir; ve denildi: o, kadının **نِقاب**ından ve erkeğin sarığından, sarık sardığında, görünen şeydir; ve denildi: o, alt göz kapağında bulunan kemikten gözün etrafında olan şeydir; bunların hepsi, mîm’in fethası ve kesresiyle, cîm’in kesresi ve fethasıyladır. Ahtal’ın sözü:
ويُصبِحُ كالخُفَّاشِ يَدْلُكُ عَيْنَهُ،
فَقُبِّحَ مِنْ وَجْهٍ لَئيمٍ ومِنْ حَجْرِ
İbnü’l-A‘râbî onu tefsir etti ve dedi: gözün **محجر**ini kastetti. Ezherî: **المَحْجِرُ** gözdür. Cevherî: gözün **محجر**i, **النقاب**dan görünen şeydir. Ezherî: yüzden **المَحْجِرُ**, **النقاب**ın üzerine düştüğü yerdir; dedi: **النقاب**dan sana görünen şey **محجر**dir; ve okudu:
وكَأَنَّ مَحْجِرَها سِراجُ المُوقِدِ
Ve “Ay **حَجَّرَ** etti”: kalınlaşmaksızın ince bir çizgiyle yuvarlaklaştı; aynı şekilde, bulutta onun etrafında bir halka olduğunda. Ve binitin gözünü ve etrafını **حَجَّرَ** etti: ona isabet eden bir hastalık sebebiyle halka yaptı. Ve **التحجير**: devenin gözü etrafına yuvarlak bir dağlama demiriyle damga vurmaktır. Ezherî: ve su akıntılarından ve ot biten yerlerden **الحاجِرُ**, etrafını bir **سَنَدٌ** yahut yüksek bir nehir çevrelediği şeydir; çoğulu **حُجْرانٌ**, **حائر** ve **حُوران** ve **شابٍّ** ve **شُبَّانٍ** gibi; Ru’be dedi:
حتى إِذا ما هاجَ حُجْرانُ الدَّرَقْ

قال **الأَزهري**: Ve bundan dolayı, Mekke yolunda bulunan şu menzile: **حاجز** denildi.

**ابن سيده**: **الحاجر**; vadinin dudağından suyu tutan ve onu kuşatan şeydir.

**الجوهري**: **الحاجر** ve **الحاجور**; vadinin dudağından suyu tutan şeydir; ve o, **الحَجْرِ**’den (o da men’dir) **فاعول** veznindedir.

**ابن سيده**: **أَبو حنيفة** dedi: **الحاجِرُ**; çok meyve veren bir bağdır ve onun için bir çukur (alçak yer) vardır; suyu üzerinde hapseden yüksek kenarları vardır; bununla **حاجراً** diye adlandırıldı; çoğulu **حُجْرانٌ**’dır.
Ve **الحاجِرُ**: **الرِّمْتِ**’in bittiği yer, toplandığı yer ve çevresidir.
Ve **الحاجِرُ** ayrıca: dönüklüğü sebebiyle diyarlar arasında suyu tutan duvardır da; şairin sözü:
وجارة البيت لها **حُجْرِيُّ**
Bunun manası: ona mahsustur. سعد بن معاذ hadîsinde: yarası iyileşmek için **تحَجَّرَ** edince **انْفَجَر**; yani toplandı, kaynaştı ve bir kısmı bir kısmına yaklaştı.

Ve **الحِجْرُ** (kesre ile): akıl ve özdür; onu tutması, yerleştirmesi ve temyiz ile kuşatması sebebiyle; ve o iki kabilden türemiştir. Ve tenzilde: **هل في ذلك قَسَمٌ لذي حِجر**; أما ذي الرمة’nin sözü:
فَأَخْفَيْتُ ما بِي مِنْ صَدِيقي، وإِنَّهُ
لَذو نَسَب دانٍ إِليَّ وذو **حِجْرِ**
Burada **الحِجْرُ**’ün akıl olduğu söylenmiştir; ve akrabalık olduğu da söylenmiştir.

Ve **الحِجْرُ**: dişi attır; onda **الهاء**’yı sokmadılar, çünkü o, erkeğin kendisine ortak olmadığı bir isimdir; çoğulu **أَحْجارٌ** ve **حُجُورَةٌ** ve **حُجُورٌ**’dur. Ve **أَحْجارُ الخيل**: nesil için ondan edinilen şeydir; onun için tekil ayrılmaz. **الأَزهري** dedi: bilakis “Bu, atlarımın **أَحْجار**’ından bir **حِجْرٌ**’dür” denir; **الجِحْرِ** ile özellikle dişi at kastedilir; onu, ancak soylu bir aygıra helâl olan rahim gibi, haram kılınmış gibi yaptılar. Dedi ki: **مُضَرَّس** oğullarından bir bedevî dedi ve kendisinin bir dişi atına işaret ederek: “Bu, atlarımızın iyilerinden olan **الحِجْرُ**’dür” dedi.

Ve insanın **حِجْرُ**’ü ve **حَجْرُه**: elinin önündeki elbisesinden olan şeydir. Ve erkeğin ve kadının **حِجْرُ**’ü ve **حَجْرُهما**: eşyalarıdır; fetha daha üstündür. Ve falan, falanın **حَجْرِ**’inde ve **حِجْرِه**’inde yetişti; yani onun korumasında ve örtüsünde.

Ve **الحِجْرُ**: Kâbe’nin **حِجْرُ**’üdür. **الأَزهري** dedi: **الحِجْرُ**, Mekke’nin **حَطِيمُ**’udur; sanki evin **المَثْعَبَ** tarafına bitişik bir **حُجْرَةٌ** gibidir. **الجوهري** dedi: **الحِجْرُ**, Kâbe’nin **حِجْرُ**’üdür; o, evin kuzey tarafında, evin etrafında dönen **الحطيم**’in içine aldığı şeydir; ve duvardan her neyi **حْجَرْتَهُ** ise o **حِجْرٌ**’dür. Hadîste **الحِجْرِ**’in birçok yerde zikri vardır. **ابن الأَثير** dedi: o, Kâbe’nin batı tarafına doğru olan yuvarlak duvarın adıdır.

Ve **الحِجْرُ**: Şam tarafında, **وادي القُرَى** yanında Semûd’un diyarlarıdır; onlar, peygamber Sâlih’in kavmidir, صلى الله عليه وسلم; ve hadîste onun zikri çokça gelmiştir. Ve tenzilde: **ولقد كَذَّبَ أَصحاب الحِجْرِ المرسلين**; ve **الحِجْرُ** ayrıca: bundan başka bir yerdir.

Ve **حَجْرٌ**: Yemâme’nin kasabasıdır; **الحاء** fethalıdır; sarf olunan müzekkerdir; onlardan kimi de onu müennes yapar ve sarf etmez; adı Sehl olan bir kadın gibi; ve denildi ki: o, onun çarşısıdır. **الصحاح**’ta: ve **الحَجْرُ**, tarif ile, Yemâme’nin kasabasıdır.

Hadîste: “Eğer **حَجْرِيَّةً** olarak yetişir, sonra Şam tarafına yönelirse, işte o **عَيْنٌ غُدَيْقَةٌ**’dır”; **حجرية**: **الحاء** fethalı ve **الجيم** sâkin. **ابن الأَثير** dedi: **الحَجْرِ** (Yemâme kasabası)ne nisbet olması da caizdir; yahut kavmin **حَجْرَةِ**’sine, yani onların tarafına; çoğulu **حَجْرٌ**, **كَجَمْرَةٍ** ve **جَمْرٍ** gibidir. Eğer **الحاء** kesreli ise, Semûd’un **الحِجْرِ** toprağına nisbetlidir.

Ve çoban (الراعي)nin sözü ve bir avcıyı vasfetmesi:
تَوَخَّى، حيثُ قال القَلْبُ منه،
بِحَجْرِيٍّ تَرى فيه اضْطِمارَا
Ancak **حَجْرٍ**’a nisbetli bir ok ucu kastetti. **أَبو حنيفة** dedi: **حَجْرٍ**’ın demirleri, kalitede öne geçirilmiştir. Ve **رؤبة** dedi:
حتى إِذا تَوَقَّدَتْ من الزَّرَقْ
حَجْرِيَّةٌ، كالجَمْرِ من سَنِّ الدَّلَقْ

أما **زهير**’in sözü:
لِمَنِ الدّيارُ بِقُنَّة الحَجْرِ
Buna gelince: **أَبا عمرو** onu mekânlar içinde tanımadı; ve Yemâme’nin kasabası olması da caiz değildir, ne de onun çarşısı; çünkü o vakit marife olur; إلا şu ki **الأَلف واللام** زائد olsun; **أَبو علي**’nin şu sözde gittiği gibi:
ولَقَد جَنَيْتُكَ أَكْمُؤاً وعَسَاقِلاً،
واَقَدْ نَهِيْتُكَ عن بناتِ الأَوْبَرِ
Aslında o, **بنات أَوبر**’dir; ve **أَحمد بن يحيى**’nın şu sözden rivayet ettiği gibi:
يا ليتَ أُمَّ العَمْرِ كانتْ صاحِبي

Ve şairin sözü:
اعْتَدْتُ للأَبْلَجِ ذي التَّمايُلِ،
حَجْرِيَّةً خِيَضَتْ بِسُمٍّ ماثِلِ
Yani: şu **حَجْرٍ**’a nisbetli bir yay yahut bir ok.

Ve **الحَجَرانِ**: altın ve gümüştür. Ve erkeğe, malı ve sayısı çoğalınca: “**قد انتشرت حَجْرَتُه**” ve “**قد ارْتَعَجَ مالهُ وارْتَعَجَ عَدَدُه**” denir.

Ve **الحاجِرُ**: çölde hacıların menzillerinden bir menzildir.

Ve **الحَجُّورة**: çocukların oynadığı bir oyundur; yuvarlak bir çizgi çizerler ve bir çocuk onun içinde durur; ve orada çocuklar onunla beraberdir.

Ve **المَحْجَرُ** (fetha ile): köyün çevresi; ondan: Yemen’in **أَقيال**’inin **محاجِرُ**’i; onlar **الأَحْماءُ**’dır; onlardan her birinin, kendisinden başkasının otlatmadığı bir **حِمَّى**’sı vardı. **الأَزهري**: Yemen’in **أَقيال**’inden **القَيْلِ**’in **مَحْجَرُ**’i, onun **حَوْزَتُه**’i ve kendisine başkasının girmediği tarafıdır.

Hadîste: gündüz bir hasır sererdi ve gece onu **يَحْجُره** ederdi; bir rivayette: onu **يَحْتَجِرُهُ**; yani onu başkasına değil kendisine kılar. **ابن الأَثير** dedi: “**حَجَرْتُ الأَرضَ**” ve “**احْتَجَرْتُها**” denir; üzerine bir işaret diktiğin zaman; onunla onu başkasından men edersin.

Ve **مُحَجَّرٌ** (şeddeli): bizzat bir yerin adıdır. **الأَصمعي** onu **الجيم** kesresiyle söyler; başkası fetha ile. **ابن بري** dedi: **الجوهري** bu mekân üzerine bir şahit zikretmedi; dedi ki: haşiyede, **طفيل الغَنَوِيِّ**’nin ona şahit olan bir beyti vardır:
فَذُوقُوا، كما ذُقْنا غَداةَ مُحَجَّرٍ،
من الغَيْظِ في أَكْبادِنا والتَّحَوُّبِ

Ve **ابن بري** burada **ابن خالويه**’den latif bir hikâye nakletti; dedi: bana **أَبو عمرو الزاهد** **ثعلب**’den, o da **عُمَرَ بنِ شَبَّةَ**’den haber verdi; dedi: **الجارود** dedi—o, kıraat eden kimsedir—(**وما يخدعون إِلاَّ أَنفسهم**): Haccâc’ın bir oğlunu yıkadım, sonra döndüm; Haccâc’ın oğlunu öldürdüğü bir şeyhe gittim ve ona: “Haccâc’ın oğlu öldü; keşke onun üzerindeki sızlanmasını görseydin” dedim; o da dedi:
فذوقوا كما ذقنا غداة محجَّر
beyit.

Ve **حَجَّارٌ** (şeddeli): Bekr b. Vâil’den bir adamın adıdır. **ابن سيده**: ve onlar **حُجْراً** ve **حَجْراً** ve **حَجَّاراً** ve **حَجَراً** ve **حُجَيْراً** diye adlandırdılar. **الجوهري**: **حَجَرٌ** bir adam adıdır; ondan: şair **أَوْسُ بْنُ حَجَرٍ**. Ve **حُجْرٌ**: bir adam adıdır; o, **حُجْرٌ الكِنْديُّ**’dir; ona **آكل المُرَارِ** denir. Ve **حُجْرُ بْنُ عَدِيٍّ**; ona **الأَدْبَرُ** denir. Ve **حُجُرٌ** caizdir; **عُسْر** ve **عُسُر** gibi. **حسان بن ثابت** dedi:
مَنْ يَغُرُّ الدَّهْرُ أَو يأْمَنُهُ
مِنْ قَتيلٍ، بَعْدَ عَمْرٍ وحُجُرْ؟
Yani: **حُجُرَ** b. en-Nu‘mân b. el-Hâris b. Ebî Şemir el-Gassânî.

Ve **الأَحجار**: Benî Temîm’den karınlardır (kollar); **ابن سيده** dedi: onları bununla adlandırdılar; çünkü isimleri **جَنْدَلٌ** ve **جَرْوَلٌ** ve **صَخْر**’dır; ve şairin şu sözüyle kastettiği de onlardır:
وكُلّ أُنثى حَمَلَتْ أَحْجارا
Yani: onun annesi; ve denildi ki: o, mancınıktır.

Ve **حَجُورٌ**: Benî Sa‘d diyarından bilinen bir yerdir; **الفرزدق** dedi:
لو كنتَ تَدْري ما بِرمْلِ مُقَيِّدٍ،
فَقُرى عُمانَ إِلى ذَوات حَجُورِ؟

Hadîste: Cebrâil’i—ikisine de selâm—**بأَحجار المِرَاءِ**’da karşılaşırdı; **مجاهد** dedi: o, **قُبَاءٌ**’dır. Fitneler hadîsinde: **عند أَحجار الزَّيْتِ**: o, Medine’de bir yerdir. Deccâl’in sıfatı hadîsinde: gözü silinmiş, dışarı fırlamış değil ve **حُجْراءَ** değil;

İbnü’l-Esîr dedi: el-Herevî dedi: Eğer bu lafız mahfuz ise, mânâsı “katılaşmış taşlaşmış bir (şey) değildir”; dedi: ve **جَحْراءَ** diye de rivayet edilmiştir; **الجيم**’in öne alınmasıyla; ve o, kendi yerinde zikredilmiştir. Ve **الحَنْجَرَةُ** ile **الحُنْجُور**: **الحُلْقُوم**’dur; **النون**’un ziyadesiyle.
