# حجز (ح-ج-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AC%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Peştamalı bele bağlayan bağ demektir

- Harfler: ح - ج - ز
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَاجِزًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%90%D8%B2%D9%8B%D8%A7.md) | فَاعِلًا | Engel | 1 | 1 | [27:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2/ayet/27:61.md) |
| [حَاجِزِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%90%D8%B2%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلِينَ | Engelleyenler | 1 | 1 | [69:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2/ayet/69:47.md) |

## Mücavir kökler — 13 mücavir (20 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hilale (Hı) diş aralarındaki kalıntıları çıkarmak için…
2. [رسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sıra dağlar
3. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
4. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bahr deniz demektir
5. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
6. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
7. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beraber
8. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kesr(sin ile) kırık demektir
9. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
10. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
11. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
12. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
13. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حجز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%A8.md), [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md), [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki şeyin arasına girip birbirine karışmasını, temasını veya çatışmasını fiilen durduran fiziki veya manevi engel |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi irade ve kozmik yasalar gereği varlıklar veya hüküm ile muhatap arasına konulan aşılamaz sınır |
| Çekirdek Özet 3 | Karışmayı, fesadı ve tecavüzü önleyen mutlak ontolojik ve hukuki koruma kalkanı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir yasaklama veya pasif bir duvar saymak; araya bizzat girerek iki tarafın birbirine geçişini kesin biçimde kesen dinamik tampon ve koruyucu sınır işlevini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حج | Bir şeyi sınırlandırmak, kuşatmak, engellemek ve yönelip kuşatarak dış etkilere kapatmak. Bu çekirdek [حجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%A8.md) kökünde perdeleyip örtme, [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md) kökünde etrafını çevirip tasarruftan men etme ve [حجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%AC.md) kökünde delille hasmı durdurup kuşatma anlamlarında görülür. | ز | Kesme, ayırma ve keskin biçimde bölme niteliği taşıyan ز harfinin eklenmesiyle çekirdeğin kuşatma ve engelleme anlamı, iki taraf arasına girerek birleşmeyi veya geçişi kesin bir çizgiyle kesip ayıran aktif bir tampon duvara dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | İki alanı birbirinden ayıran, dışarıdan girişi durduran ve içeriyi korumaya alan sınır hareketini başlatır. |
| ج | değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Hareketi, yük taşımayı veya iki tarafın birbirine doğru yönelişini ve kütlesel varlığını temsil eder. |
| ز | kesici alet; kesme, ayırma, biçme | İki kütle veya hareket arasına keskin bir hat çekerek temas imkânını tamamen kesip koparır. |
| حجز | İki yöneliş veya kütle arasına çekilen keskin çit | İki varlık, kütle veya yöneliş arasına girilerek temasın, karışmanın veya çatışmanın kesici bir sınırla kesin olarak durdurulması eylemidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İki dövüşçünün veya iki şeyin arasına girip birbirine ulaşmasına engel olmak; deveyi bağlamak için diz ile bacak arasına atılan ip; peştamalın bele bağlandığı düğüm yeri. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rimme bir şiirinde kökü yaralanıp kaçamayacak şekilde kısıtlanan hayvan için şöyle kullanır: حَتَّى إِذَا كَانَ مَحْجُوزاً بِنَافِذَةٍ / وَقَائِظاً وَكِلا رَوْقَيْهِ مُخْتَضَبُ |
| Erken Arapça kullanım | Arap darbımeselinde savaş başlamadan önce araya barış sınırının girmesini ifade eden deyim: إِنْ أَرَدْتَ الْمُحَاجَزَةَ فَقَبْلَ الْمُنَاجَزَةِ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça حجز kökü, Sami dil ailesinde iki şeyin arasına girerek ayırma, sınır çekme ve bağlama fonksiyonuyla karakterize edilen arkaik semantik alana aittir. Kökün temelinde yer alan ayrılma ve düğümleme fikri, Güney Sami ve Arap yarımadası göçebe kültüründe deve bağlama usulleri ve giysinin alt ile üst beden arasındaki düğüm noktasıyla somutlaşmıştır. İbrânîce ve Ârâmîce gibi Kuzeybatı Sami dillerinde aynı kök harfleriyle birebir korunan düzenli bir üçlü kök morfolojisi yaygın olmamakla birlikte, حج ikili çekirdeğinin taşıdığı çevirme ve kuşatma semantiği İbrânîcede bayram ve tavaf anlamındaki חגג (ḥagag) ile ortak bir arka plana dayanır; ancak Arapçada ز harfinin kattığı kesme ve sınır koyma niteliğiyle kök, tamamen iki kütlenin birbirine geçişini durduran fiziki ve hukuki berzah anlamına özgülenmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حجز kökünden türeyen türevler | İki nesne arasına girip karışmayı önleme fiilinden hicaz (dağ silsilesi), hucze (bel bağı) ve hâciz (engel) kelimelerine genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | حج ikili çekirdeği üzerinden Sami kökleri | Çevirme, sınır çekme ve kapatma çekirdeği üzerinden diğer Sami dillerindeki kuşatma ve koruma kökleriyle akrabadır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dillerin diğer kollarında bu üçlü kök yapısıyla doğrulanmış ortak köken verisi tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حجز | Anlamlı | İki şey arasına engel koymak | İki varlığın temasını veya karışmasını önlemek üzere araya girmek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| حزج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir. |
| جحز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; mühmel diziliştir. |
| [جزح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%AD.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; mühmel diziliştir. |
| زحج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; mühmel diziliştir. |
| [زجح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AD.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; mühmel diziliştir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حجز | Merkez | İki taraf arasına girip teması durduran engel | Bizzat iki şeyin ortasında yer alarak iki taraflı geçişi ve karışmayı keser. | Araya bizzat giren aktif ve çift taraflı sınır. |
| [حجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%A8.md) | Komşu | Görünmeyi veya erişimi örtüyle engelleme | Nesnenin üzerine çekilen örtü veya kapı ile görmeyi ve ulaşmayı engeller; aradaki tarafları birbirinden mutlak olarak ayırmaz, perde çeker. | Tek taraflı örtme ve gizleme boyutu baskındır. |
| [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md) | Komşu | Kuşatarak tasarruftan men etme | Bir alanı veya şahsı çevreleyerek hareket ve tasarruf imkânını kısıtlar. | Çevreleme ve yasal ya da fiziki kısıtlama öne çıkar. |
| [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md) | Komşu | Güç kullanarak bir şeyin yapılmasına mani olma | Bir failin diğer faili bir eylemden doğrudan alıkoymasıdır; araya bir engel nesnesi girmesi şart değildir. | Doğrudan iradi veya fiili engellemedir. |
| [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) | Zıt | İki şeyi birbirine ekleme, bitiştirme ve ulaştırma | Aradaki bütün engelleri kaldırarak iki tarafı kesintisiz bir bağla birbirine bitiştirir. | Ayrılığı ve engeli ortadan kaldırıp irtibat kurmadır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حجز | İki şey arasına girip ayırmak | İki unsurun birbirine geçişini durduran berzah ve engel koyma. | Kesin |
| Latince | interponere, obicere, saepire | Araya koymak, set çekmek | Araya bir nesne veya sınır koyarak teması engelleme fikrini karşılar; ancak hucze anlamındaki bağ boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | barrier, buffer, interpose, partition | Araya giren engel, tampon | İki kuvvet veya kütle arasındaki tampon bölge ve ayırıcı perde anlamını tam karşılar. | Kesin |
| Almanca | trennen, Scheidewand, Puffer | Ayırmak, ara duvar, tampon | İki alanın birbirine akmasını önleyen ara bölme ve koruyucu engel anlamını verir. | Güçlü |
| Fransızca | cloison, barrière, interposer | Bölme duvarı, araya girip ayırma | İki varlık arasına girerek etkileşimi kesme işlevini karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَاجِزًا | Kozmik ve fiziki berzah; karışmayı önleyen doğal sınır | Tatlı ve tuzlu iki su kütlesinin özelliklerini kaybetmeden bir arada durmasını sağlayan ilahi yasa bağlamı (Neml [27:61](https://lisan.digital/tr/ayet/27:61.md)). |
| حَاجِزِينَ | Hukuki ve fiili koruma kalkanı; cezayı engellemeye güç yetiren topluluk | Peygamber dahi olsa ilahi hükmün ve azabın infazını durduramayacak hiçbir beşeri gücün bulunmadığı bağlamı (Hâkka [69:47](https://lisan.digital/tr/ayet/69:47.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi kudret ve takdirin mutlaklığı | Allah'ın cezalandırma veya yaratma iradesine hiçbir varlığın araya girerek engel olamayacağı (hâciz olamayacağı) meselesi. | İlahi iradenin karşısında aşılamaz hiçbir koruyucu engelin bulunamayacağı vurgusu. |
| Fıkıh | Kısas, af ve diyet hükümleri | Kısas hakkı doğduğunda maktulün velilerinin infazı durdurup affa meyletmesi (inhicâz) ve hacr altındaki tasarruflar. | Kan dökülmesini veya hakkın zayi olmasını önlemek üzere infazı kesip durdurma. |
| Tefsir | Kevni ayetlerin hikmeti ve vahyin korunmuşluğu | İki denizin birbirine karışmaması mucizesi ile vahyin tebliğinde Peygamber'in ilahi denetim altında oluşu. | Yaratılıştaki dengenin bozulmasını önleyen ontolojik perde ve ilahi adaletin kesinliği. |
| Hadis | Ahlaki iffet ve kavgayı önleme | Kişinin haramlardan kendini alıkoyması (ihticâz) ve fitne anında insanların çatışmayı durdurması. | Nefsin ve fesadın önüne fiili bir set çekip geri durma tavrı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratıcı ile mahluk ve hak ile batıl arasındaki sınır | İlahi dokunulmazlık ve berzah | Varlık düzeninin birbirine tecavüz etmesini önleme | Dinde meşru ile gayrimeşru arasına konulan sınır, kaos ve yozlaşmayı engelleyen ilahi settir. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve kimyasal dengeler | Yarı geçirgen zar, tampon bölge | Sistemlerin dengesini koruyarak entropiyi denetleme | İki farklı yoğunluktaki kütlenin özelliklerini koruyarak bir arada var olmasını sağlar. | Güçlü |
| Siyasi | Hukukun üstünlüğü ve cezanın infazı | Yargı bağımsızlığı ve dokunulmazlığın sınırlandırılması | Hiçbir gücün ilahi/hukuki hükmün arasına girememesi | Suç işleyen kim olursa olsun siyasi nüfuzun adaletin tecellisine engel olamamasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet hakları ve tekel oluşumu | Piyasa regülasyonu ve mütekabiliyet sınırı | Sömürünün ve haksız sermaye geçişinin engellenmesi | Tarafların birbirinin hakkını gasp etmesini önleyen hukuki koruma duvarıdır. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüzey gerilimi, termodinamik yalıtım ve osmotik bariyer | İki farklı potansiyele sahip ortamın kontrolsüzce birbirine difüzyonunu önleyen, geçişi kesin olarak engelleyen veya düzenleyen sınır tabakası. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kuvvetler ayrılığı ve hukuki dokunulmazlık zırhı | İktidar erklerinin birbirinin alanına tecavüz etmesini durduran ve hiçbir zümrenin adaletin infazına kalkan olamayacağını belirten anayasal fren. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca görünür, somut bir duvar veya kaba bir fiziksel set olarak düşünmek; soyut, hukuki ve ontolojik boyutunu dışlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem kozmik düzenin kimyasal ve fiziksel dengesini sağlayan görünmez ilahi yasayı (iki deniz arasındaki berzahı) hem de mutlak adaletin infazı karşısında hiçbir beşeri otoritenin koruma sağlayamayacağını ifade eden evrensel bir ilkedir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Neml [27:61](https://lisan.digital/tr/ayet/27:61.md) ayetindeki engeli sadece karasal bir kara parçası sanmak ve ayetin kimyasal/fiziksel su dengesi mucizesini kaçırmak; Hâkka [69:47](https://lisan.digital/tr/ayet/69:47.md) ayetinde ise Peygamber dahil hiç kimsenin adaletten muaf olamayacağı gerçeğini dar kabilevi savunma sınırına indirgemek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık düzeninin kaos olmadan devam etmesinin ilahi sınırlar (hâciz) sayesinde olduğunu ve Allah'ın hükmü tecelli ettiğinde hiçbir otoritenin bu hükmü durduracak bir aracı veya tampon olamayacağını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmolojik delillerin sunulduğu tevhid ayetlerinde (Neml [27:61](https://lisan.digital/tr/ayet/27:61.md)) ve vahyin kaynağının mutlaklığını, peygamberin dahi ilahi adalete tabi olduğunu bildiren uyarı ayetlerinde (Hâkka [69:47](https://lisan.digital/tr/ayet/69:47.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Torpil, şefaat veya siyasi/kabilevi nüfuzun hakikatin ve ilahi adaletin önüne geçebileceği zannını kökten yıkar; yaratılışın başıboş değil, hassas tampon yasalarla korunduğunu ilan eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İki şeyin, dövüşçünün veya kütlenin arasına girip teması ve karışmayı kesen ip, bağ veya fiziki engel.
- Soyut anlam: İki ontolojik ya da hukuki durum arasına yerleşerek birinin diğerine tecavüz etmesini imkânsız kılan ilahi tampon ve mutlak koruma sınırı.
- Sistematik karşılık: Kozmolojide sistemlerin dengesini koruyan koruyucu bariyer; siyasette ve hukukta cezanın infazını hiçbir gücün engelleyemeyeceği dokunulmazlık yokluğu ilkesi.
- LaTeX modeli: $$B(A, C) \iff (A \cap C = \emptyset) \land \neg \exists X \, (X \to \bot)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $B(A, C)$ ifadesi, $A$ ve $C$ sistemleri arasına konulan hâciz (tampon engel) durumunu temsil eder. Bu durum, iki sistemin birbirinin sınırlarını bozmadan ayrışmasını ($A \cap C = \emptyset$) sağlar. İkinci kısımda yer alan $\neg \exists X \, (X \to \bot)$ ifadesi ise Hâkka [69:47](https://lisan.digital/tr/ayet/69:47.md) bağlamında, ilahi hüküm ve adalet infaz edildiğinde araya girip bu hükmü geçersiz kılacak ($\bot$) hiçbir $X$ engelleyicisinin (hâciz) bulunamayacağını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AC%D8%B2/occurrences?meal=IK

### [Neml 27:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2/ayet/27:61.md) — حَاجِزًا

أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَارًا وَجَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَارًا وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا أَئِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Yoksa, yeri yaratıklarının oturmasına elverişli kılan ve aralarında ırmaklar akıtan, yeryüzüne sabit dağlar yerleştiren ve iki denizin arasına engel koyan mı? Allah’ın yanında başka bir ilah mı? Hayır, onların çoğu bilmezler.

### [Hakka 69:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2/ayet/69:47.md) — حَاجِزِينَ

فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ

Meal (IK): O zaman sizden hiç biriniz de buna engel olamazdınız.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Peştamalı bele bağlayan bağ demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والجيم والزاي معهما
ح ج ز، ج ز ح يستعملان فقط
حجز:
الحَجْزُ: أن تَحجِزَ بين مُقاتِلَيْن. والحِجاز والحاجز اسم، وقوله تعالى: "وجَعَل بين البَحريَنْ حاجزاً" أيْ حِجازاً فذلك الحِجاز أمْر الله بين ماءٍ مِلْحٍ وعَذْبٍ لا يختلطان. وسُمِّيَ الحِجاز لأنّه يفصِلُ بينَ الغَوْر والشام وبيْنَ البادِية. والحِجازُ: حَبْلٌ يُلقَى للبعير من قِبَل رِجلَيْه، ثُمَّ يُناخُ عليه، يُشَدُّ به رُسْغا رِجلَيْه إلى حِقْوَيْه وعَجُزه.
حَجَزْته فهو مَحجُوز، قال ذو الرمة:
حتى إذا كانَ محجُوزاً بنافِـذةٍ		وقائظا وكِلا رَوْقَيْهِ مُخْتَضَبُ
وتقول: كان بينهم رِمِّيّاً ثم حَجَزْتَ بينهم حِجِّيَزى. أيْ رَمْيٌ، ثم صاروا إلى المُحاجزة. والحُجْزَةُ: حَيثُ يُثْنَى طَرَف الأزِار في لَوْث الازِار، قال النابغة:
رِقاقُ النِعالِ طِّيبٌ جُحُزاتُهـم		يُحَيُّونَ بالرَيْحانِ يومَ السباسِبِ
والرجلُ يحتَجزُ بإزارِه على وسَطه. وحُجْزُ الرجل: أصلُه ومَنْبِتُه. وحُجْزُ الرجل أيضاً: فَصْل ما بين فَخذِه والفَخِذِ الأخرى من عشيرته، قال:
فامدَحْ كريمَ المُنْتَمَى والحُجْزِ
جزح:
جَزَحَ لَنا من ماله جَزْحا أو جَزْحةً: أيْ قَطَعَ قِطعةً. وجَزَحَ الشَجَرَ: حَتَّ ورقه.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الجيم** ve **الزاي** onlarla beraber

**ح ج ز**، **ج ز ح** yalnızca kullanılırlar
**حجز**:
**الحَجْزُ**: iki dövüşen arasına engel koymandır. Ve **الحِجاز** ve **الحاجز** isimdir; ve Yüce Allah’ın sözü: “وجَعَل بين البَحريَنْ حاجزاً” yani **حِجازاً**; işte o **الحِجاز** Allah’ın emridir: tuzlu su ile tatlı su arasında; birbirine karışmazlar. Ve **الحِجاز** diye adlandırıldı; çünkü **الغَوْر** ile **الشام** arasında ve **البادِية** ile arasında ayırır. Ve **الحِجازُ**: deve için, iki ayağının tarafından atılan bir iptir; sonra onun üzerine çöktürülür; onunla iki ayağının iki bileği, iki böğrüne ve sağrısına doğru bağlanır.

Onu **حَجَزْتُ**; o da **مَحجُوز**dur; ذو الرمة dedi ki:
حتى إذا كانَ محجُوزاً بنافِـذةٍ		وقائظا وكِلا رَوْقَيْهِ مُخْتَضَبُ

Ve dersin: aralarında **رِمِّيّاً** idi, sonra aralarında **حِجِّيَزى** **حَجَزْتَ**. Yani: bir atış; sonra **المُحاجزة**ye vardılar. Ve **الحُجْزَةُ**: **الأزِار**ın ucunun, **الازِار**ın kıvrımında katlandığı yerdir; النابغة dedi ki:
رِقاقُ النِعالِ طِّيبٌ جُحُزاتُهـم		يُحَيُّونَ بالرَيْحانِ يومَ السباسِبِ

Ve adam, belinin üzerinde **إزار**ı ile **يحتَجزُ** eder. Ve **حُجْزُ** adam: aslı ve bitiş yeridir. Ve **حُجْزُ** adam ayrıca: uyluğu ile aşiretinden olan öteki uyluk arasındaki ayırımdır; dedi ki:
فامدَحْ كريمَ المُنْتَمَى والحُجْزِ

**جزح**:
**جَزَحَ** bize malından **جَزْحا** yahut **جَزْحةً**: yani bir parça kesti. Ve **جَزَحَ** ağacı: yaprağını kazıdı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ححَزَهُ يَحْجُزُهُ حَجْزاً، أي منعه، فانْحَجَزَ. والمُحاجَزَةُ: الممانعةُ. وفي المثل: إن أردتَ المُحاجَزَةَ فقبل المُناجَزَةِ. وقد تَحاجَزَ الفريقان. وقولهم: حَجازَيْكَ، مثال حَنانَيْكَ، أي احْجِز بين القوم. والحَجَزَةُ بالتحريك: الظَلَمَةُ. وفي حديث قَيْلَةَ: أيَعْجِزُ ابنُ هذه أن ينتصِف من وراء الحَجَزَةِ، وهم الذين يَحْجِزونه عن حقِّه. والحِجازُ: بلادٌ سمِّيتْ بذلك لأنّها حَجَزَتْ بين نجدٍ والغَوْرِ. ويقال: احْتَجَزَ الرجل بإزارٍ، أي شدَّهُ على وسطه. واحْتَجَزَ القومُ، أي أتَوا الحِجازَ. وانْحَجَزوا أيضاً. وحَجَزْتُ البعيرَ أحْجُزُهُ حَجْزاً. قال الأصمعي: هو أن تُنيخَهُ ثم تشدَّ حبلاً في أصل خُفَّيْهِ جميعاً من رجليه، ثم ترفع الحبل من تحته حتَّى تشدَّه على حَِقْويه، وذلك إذا أردت أن يرتفع خفُّه. وذلك الحبل هو الحِجازُ. والبعير محجوزٌ. وحُجْزَةُ الإزار: مَعْقِدُهُ. وحُجْزَةُ السراويل: التي فيها التِكَّةُ.

##### Türkçe

**حَجَزَهُ** **يَحْجُزُهُ** **حَجْزاً**: yani onu men etti; böylece **انْحَجَزَ**.

**المُحاجَزَةُ**: karşı koyma.

Meselde: “Eğer **المُحاجَزَةَ** istersen, **المُناجَزَةِ**’den önce.”

İki taraf **تَحاجَزَ** etti.

Onların sözü: **حَجازَيْكَ**; **حَنانَيْكَ** misali; yani kavim arasında engel ol.

**الحَجَزَةُ** (hareke ile): karanlıklar.

**قَيْلَةَ** hadîsinde: “Şu kadının oğlu, **الحَجَزَةِ**’nin arkasından hakkından payını almaya güç yetiremez mi?”; onlar, onu hakkından alıkoyan kimselerdir.

**الحِجازُ**: bir beldedir; ona bu ad verilmiştir; çünkü o, Necd ile **الغَوْرِ** arasında engel olmuştur.

Ve denir: adam bir izarla **احْتَجَزَ** etti; yani onu beline sıktı.

Ve kavim **احْتَجَزَ** etti; yani **الحِجازَ**’a geldiler.

Ve ayrıca **انْحَجَزوا**.

Ve ben deveyi **حَجَزْتُ**; onu **أحْجُزُهُ** **حَجْزاً**.

**الأصمعي** dedi: O, onu çöktürmendir; sonra iki ayağından, iki **خُفَّ**’inin kökünde bir ipi bağlamandır; sonra ipi altından yukarı kaldırmandır; ta ki onu iki **حَِقْو**’suna bağlayasın; bu, **خُفّ**’unun yükselmesini istediğin zamandır.

Ve o ip, **الحِجازُ**dur.

Ve deve **محجوزٌ**dur.

**حُجْزَةُ الإزار**: onun bağlandığı yer.

**حُجْزَةُ السراويل**: içinde **التِكَّةُ** bulunan (kısım).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ج ز
حجز ، جزح
استعمل من وجوهه : حجز ، جزح .
حجز : قال الليث : الحَجْزُ : أن تَحْجِزَ بين مُقَاتِلَيْن ، والحِجازُ : الاسم وكذلك الحاجِزُ . قال الله جلّ وعزّ : ( رَوَاسِىَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ ) ( النَّمل : 61 ) أي حِجَازاً بين ماء مِلْحٍ وماء عذب
لا يَخْتلطان ، وذلك الحجاز قُدرَةُ الله ، قال : وسُمِّي الحجَازُ حِجازاً ، لأنه فَصَل بين الغَوْر والشّأم وبين البادِية . قلت : سُمِّي الحِجَازُ حِجَازاً لأنّ الحِرارَ حَجزَت بينه وبين عالِيَة نَجْد . وقال ابن السِّكَّيت : ما ارتفع عن بطن الرُّمَّة فهو نجد ، قال : والرُّمة : وادٍ معْلُوم ، قال : وهو نَجْد إلى ثَنايَا ذاتِ عِرْق ، قال : وما احْتَزَمَت به الحرَار حرَّة شَوْران وعامَّة منازِل بني سُلَيْم إلى المدينة ، فما احتاز في ذلك الشق كله حِجَاز . قال : وطَرَف تِهامة من قِبَل الحجاز : مَدارِج العَرْج ، وأولها من قِبَل نَجْد مَدارج ذاتُ عِرْق . وأخبرني المُنذِرِيّ عن الصَّيداويّ عن الرِّياشِيّ عن الأصمعي قال : إذا عَرضَت لك الحِرارُ بنَجْد فذلك الحجاز وأنشد :
وفَرُّوا بالحجازِ ليُعْجِزُوني
أراد بالحجاز الحِرارَ .
ويقال للجِبالِ أيضاً حِجاز ، ومنه قَوْلُه :
ونَحْن أُنَاسٌ لا حِجاز بأرضنا
وقال أبو عُبيد : كانت بين القوم رِمِّيَّا ثم حجزت بينهم حِجِّيزَى . يريدون كان بينهم رمي ثم صاروا إلى المحاجزة قال : والحِجِّيزَى من الحَجْزِ بين اثنين . ومن أمثالهم ( إن أردْت المُحَاجزة فقبل المُناجزة ) قال : والمحاجزة : المسالمة ، والمناجزة : القتال .
الليث : الحِجاز : حَبْل يُلقى للبعير من قِبَل رجليه ثم يُناخُ عليه يُشَدُّ به رُسغا رجليه إلى حِقْوَيْه وعَجُزِه .
أبو عُبيد عن الأصمعي : حَجَزْت البعير أحْجِزُه حَجْزاً وهو أن يُنِيخه ثم يَشُدَّ حبلاً في أصل خُفّيْه جميعاً من رِجْليه ثم يرفع الحبل من تحته حتى يَشُده على حِقْوَيْه وذلك إذا أراد أن يرتفع خُفّه ، وقال ذو الرُّمَّة :
فهُنّ من بين مَحْجُوزٍ بنافذةٍ
وقَائِظٍ وكِلاَ رَوْقَيْه مُخْتَضِبُ
الأموي : في الحَجْز مثله أو نحوه .
وقال شمر : المُحْتَجِزُ : الذي قد شَدَّ وسَطه . قال : وقال أبو مالك : يقال لكلِّ شيء يَشُدُّ به الرجُل وسطه ليشمر ثيابه حِجاز قال : وقال الإيادِي الاحْتِجازُ بالثوب : أن يُدْرِجه الإنسان فيَشُدُّ به وسطه ، ومنه أُخِذَتْ الحُجْزَة ، وقالت أُمُّ الرَّحَّال : إن الكلام لا يُحْجَز في العِكْم كما يُحْجَزُ العَباء . وقالت : الحَجْزُ . أن يُدْرج الحَبْل على العِكْم ثم يُشَدُّ . والحَبْل هو الحِجازُ .
وقال الليث : الحُجْزَةُ : حيث يُثْنَى طَرَفُ الإزار في لَوْثِ الإزار ، وجمعه حُجُزَات .
قال : وحُجْز الرجل : مَنْبتُه وأصْلُه ، وحُجْزُه أيضاً : فَصلُ ما بين فَخِذه والفَخِذ الأخرى من عشيرته ، وقال رؤبة :
فامْدَح كريمَ المُنْتَمَى والحُجْز
وقال أبو عمر : الحُجْز : الأَصْل والنَّاحية ، وقال غيره : الحُجْز : العشيرة يَحْتَجِز بهم ، ورواه ابن الأعرابي :
كَرِيم المُنْتمَى والحُجْزِ
أراد أنَّه عفيف طاهر ، كقول النَّابغة :
رِقَاقُ النِّعال طَيِّب حُجُزَاتهم
يريد أنهم أَعِفّاء عن الفجور .
ابن السكيت : انحجز القوم واحتَجَزوا إذا أَتَوا الحجاز .
وقال ابن بُزُرْج : الحَجَزُ والزَّنَجُ واحد . يقال : حَجِزَ وزنِجَ وهو أن تَقَبَّضَ أَمْعَاءُ الرَّجُل ومصارينُه من الظَّمأ ، فلا يستطيع أن يُكْثِر الشُّرْب ولا الطُّعْم .
جزح : أبو عبيد عن أبي عمْرو : الجَزْحُ : العَطِيَّة يقال : جَزحْت له أي أَعْطَيْتُه . وأنشد أبو عمرو لابن مُقْبل :
وإنِّي إذَا ضَنَّ الرَّفُود بِرِفْده
لمُخْتَبِط من تالد المالِ جازِحُ
وقال بعضهم : جازحٌ أي قاطعٌ أي أَقْطَع له مِنْ مَالِي قِطعةً .

##### Türkçe

ح ج ز
**حجز** , **جزح**
Şu vecihlerinden kullanıldı: **حجز** , **جزح** .

**حجز** : Leys dedi: **الحَجْزُ**: iki dövüşen arasında engel koymandır; **الحِجازُ**: isimdir; aynı şekilde **الحاجِزُ**. Allah, aziz ve celil, dedi: ( رَوَاسِىَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ ) ( النَّمل : 61 ) yani tuzlu su ile tatlı su arasında bir **حِجَازاً**; karışmazlar; ve o **الحجاز** Allah’ın kudretidir. Dedi: ve **الحجَازُ**a **حِجازاً** adı verildi; çünkü **الغَوْر** ile **الشّأم** arasında ve **البادِية** ile (arasında) ayırdı. Ben dedim: **الحِجَازُ**a **حِجَازاً** adı verildi; çünkü **الحِرارَ** onunla **عالِيَة نَجْد** arasında engel koydu. İbn es-Sikkît dedi: **بطن الرُّمَّة**’den yükselen şey **نجد**’dir. Dedi: ve **الرُّمة**: bilinen bir vadidir. Dedi: ve o, **ثَنايَا ذاتِ عِرْق**’e kadar **نَجْد**’dir. Dedi: ve **الحرَار**ın kuşattığı şey: **حرَّة شَوْران** ve **بني سُلَيْم** menzillerinin geneli, Medine’ye kadar; işte o yarığın tamamında bunun içinde kuşatılan şey **حِجَاز**dır. Dedi: ve **الحجاز** tarafından **تِهامة**’nin ucu: **مَدارِج العَرْج**’dir; ve onun ilki **نَجْد** tarafından **مَدارج ذاتُ عِرْق**’tir. Bana el-Münzirî, es-Saydâvî’den, er-Riyâşî’den, el-Asma‘î’den haber verdi; dedi: **نَجْد**’de sana **الحِرارُ** arz olursa, işte o **الحجاز**dır. Ve şu beyti okudu:
وفَرُّوا بالحجازِ ليُعْجِزُوني
**الحجاز** ile **الحِرارَ**ı kastetti.

Dağlara da **حِجاز** denir; ondan da onun sözü:
ونَحْن أُنَاسٌ لا حِجاز بأرضنا

Ebû Ubeyd dedi: kavim arasında **رِمِّيَّا** vardı, sonra aralarında **حِجِّيزَى** engel koydu. “Aralarında atış vardı, sonra **المحاجزة**ye döndüler” demek isterler. Dedi: ve **الحِجِّيزَى** iki şey arasındaki **الحَجْزِ**dendir. Atasözlerindendir: ( إن أردْت المُحَاجزة فقبل المُناجزة ) Dedi: **المحاجزة**: barışma; **المناجزة**: savaşmadır.

Leys: **الحِجاز**: deveye ayakları tarafından atılan bir iptir; sonra onun üzerine çöktürülür; onunla iki ayağının bilekleri **حِقْوَيْه**’ine ve **عَجُزِه**’ine bağlanır.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **حَجَزْت** deveyi, **أحْجِزُه** **حَجْزاً**; o, onu çöktürmen, sonra iki ayağından ikisinin **خُفّيْه**inin kökünde bir ipi birlikte bağlaman, sonra ipi altından kaldırıp onu **حِقْوَيْه**’ine bağlamandır; bu, **خُفّه**i yükselmek istediği zamandır. Ve Zû’r-Rumme dedi:
فهُنّ من بين مَحْجُوزٍ بنافذةٍ
وقَائِظٍ وكِلاَ رَوْقَيْه مُخْتَضِبُ

el-Umevî: **الحَجْز** hakkında bunun misli veya benzeri.

Şemmer dedi: **المُحْتَجِزُ**: belini bağlamış olan kimsedir. Dedi: Ebû Mâlik dedi: erkeğin elbiselerini toplamak için belini bağladığı her şeye **حِجاز** denir. Dedi: el-İyâdî: **الاحْتِجازُ** elbiseyle: insanın onu dürüp onunla belini bağlamasıdır; ondan **الحُجْزَة** alındı. Ümmü’r-Rahhâl dedi: “Söz, **العِكْم** içinde **العَباء**ın bağlandığı gibi **يُحْجَز** edilmez.” Ve dedi: **الحَجْزُ**: ipin **العِكْم** üzerine dürülmesi, sonra bağlanmasıdır. Ve ip, o **الحِجازُ**dur.

Leys dedi: **الحُجْزَةُ**: izarın ucunun, izarın dolamasında katlandığı yerdir; çoğulu **حُجُزَات**tır.

Dedi: ve **حُجْز** erkeğin: menşei ve aslıdır. Ve onun **حُجْزُه**u da: uyluğu ile aşiretinden olan diğer uyluk arasının ayrımıdır. Rü’be dedi:
فامْدَح كريمَ المُنْتَمَى والحُجْز

Ebû Ömer dedi: **الحُجْز**: asıl ve yöndür. Başkası dedi: **الحُجْز**: kendileriyle **يَحْتَجِز** edilen aşirettir. İbnü’l-A‘râbî onu şöyle rivayet etti:
كَرِيم المُنْتمَى والحُجْزِ
Onun iffetli, temiz olduğunu kastetti; Nâbiga’nın sözü gibi:
رِقَاقُ النِّعال طَيِّب حُجُزَاتهم
Onların fuhuşdan iffetli olduklarını kasteder.

İbn es-Sikkît: kavim **انحجز** etti ve **احتَجَزوا**; **الحجاز**’a geldikleri zaman.

İbn Büzurc dedi: **الحَجَزُ** ile **الزَّنَجُ** birdir. Denir: **حَجِزَ** ve **زنِجَ**; o, susuzluktan erkeğin bağırsaklarının ve iç organlarının büzülmesidir; çok içmeyi de yemeği de çoğaltmaya güç yetiremez.

**جزح** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الجَزْحُ**: bağıştır; denir: **جَزحْت** ona, yani ona verdim. Ebû Amr, İbn Mukbil’den şu beyti okudu:
وإنِّي إذَا ضَنَّ الرَّفُود بِرِفْده
لمُخْتَبِط من تالد المالِ جازِحُ
Bazıları dedi: **جازحٌ** yani kesen; yani malımdan ona bir parça **أَقْطَع** ederim.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والجيم وما يثلثهما)
  (حجر) الحاء والجيم والراء أصل واحد مطَّرد، وهو المنْع والإحاطة على الشيء. فالحَجْر حَجْر الإنسان، وقد تكسر حاؤه. ويقال حَجَر الحاكمُ على السَّفيه حَجْراً؛ وذلك منْعُه إيَّاه من التصرُّف في ماله. والعَقْل يسمَّى حِجْراً لأنّه يمنع من إتيانِ ما لا ينبغي، كما سُمِّي عَقْلاً تشبيهاً بالعِقال. قال الله تعالى: ﴿هَلْ فِي ذلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ﴾ [الفجر 5]. وحَجْرٌ: قصبَة اليمامة.
  والحَجَر معروف، وأحسَِب أنَّ البابَ كلَّه محمولٌ عليه ومأخوذ منه، لشدَّته وصلابته. وقياسُ الجمْع في أدنى العدد أحجار، والحجارة أيضاً له قياس، كما يقال: جمل وجِمالة، وهو قليل. والحِجْر: الفرس الأنثى؛ وهي تصانُ ويُضَنُّ بها. والحاجرُ: ما يُمْسك الماءَ من مكانٍ منْهَبِط، وجمعه حُجْرانٌ([1]). وحَجْرة القوم: ناحية دارهم وهي حِماهُم. والحُجْرة من الأبنية معروفة. وحجَّر القَمَرُ، إذا صارت حولَه دارةٌ.
  ومما يشتقُّ من هذا قولهم: حَجَّرْتُ عينَ البعير، إذا وسمْتَ حولَها بميسمٍ مستدير. ومَحْجِر العَين: ما يدور بها، وهو الذي يظهر من النِّقاب. والحِجْر: حطِيم مَكَّة، هو المُدَار بالبيت. والحِجْر: القرابة. والقياس فيها قياس الباب؛ لأنها ذِمامٌ وذِمارٌ يُحمَى ويُحفَظ. قال:
يُرِيدُونَ أن يُقْصُوهُ عَنِّي وإنّه *** لَذُو حَسَبٍ دانٍ إليّ وذو حِجْرِ([2])  والحِجْر: الحرام. وكان الرجل يَلقَى الرجلَ يخافُه في الأشهُر الحُرُم، فيقول: حِجْراً؛ أي حراما؛ ومعناه حرامٌ عليك أن تنالَني بمكروه، فإذا كان يومُ القيامة رأى المشركون ملائكة العذاب فيقولون: ﴿حِجْراً مَحْجُوراً﴾ [الفرقان 22]، فظنُّوا أنّ ذلك ينفعهم في الآخرة كما كان ينفعهُم في الدُّنيا. ومن ذلك قول القائل:
حَتى دَعَوْنا بأَرحامٍ لهم سَلَفَتْ *** وقال قائلُهم إنِّي بحاجُورِ([3])  والمحاجر: الحدائق: واحدها مَحْجِر. قال لبيد:
  * تُرْوِي المَحَاجِرَ بازلٌ عُلْكومُ([4]) *
  (حجز) الحاء والجيم والزاء أصلٌ واحدٌ مطَّرد القياس، وهو الحَوْلُ بين الشيئين. وذلك قولهم: حَجَزْتُ بين الرجلين وذلك أن يُمنَع كلُّ واحدٍ منهما مِن صاحبه. والعرب تقول "حَجَازَيْك" على وزن حَنانَيْك، أي احْجُِزْ بينَ القوم وإنما سمِّيت الحجازُ حجازاً لأنها حَجَزَت بين نجدٍ والسَّراة. وحُجْزَة الإزار: مَعْقِده. وحُجْزة السراويل: موضع التِّكَّة. وهذا على التَّشبيه والتمثيل، كأنه حجز بين الأعلى والأسفل. ويقال: "كانت بينَ القوم رِمِّيَّا* ثم صارت إلى حِجِّيزَى"، أي ترامَوْا  ثم تحاجَزُوا. فأما قول القائل:
رِقاقُ النِّعال طيِّبٌ حُجُزَاتُهُمْ *** يُحَيَّوْنَ بالرِّيحانِ يومَ السباسبِ([5])  وهي جمع حُجْزة، كنايةٌ عن الفُروج، أي إنهم أَعِفّاء.
  (حجف) الحاء والجيم والفاء كلمةٌ واحدة لا قياس، وهي الحَجَفَة، وهي الترس الصَّغير يُطارَق بين جِلْدين وتُجعَل منهما حَجَفة. والجَمْع حَجَفٌ. قال:
أيمنَعُنا القومُ ماءَ الفرات *** وفينا السُّيوفُ وفينا الحَجَفْ([6])  (حجل) الحاء والجيم واللام ليس يتقارَبُ الكلامُ فيه إلا من جهةٍ واحدة فيها ضعف، يقال على طريقة الاحتمال والإمكان إنه شيءٌ يطيف بشيء. فالحِجْل الخَلْخال، وهو مُطِيفٌ بالسَّاق. والحَجَلة: حَجَلة العَرُوس. ومرّ فلانٌ يَحْجُِلُ في مِشْيته، أي يَتبختر. وهو قياسُ ما ذكرناه، كأنه يُدور على نفْسه. وتحجيل الفَرَس: بياضٌ يُطيف بأرساغه. والحَوْجلَة: القارورة. قال الراجِز([7]):
كأنَّ عينَيْهِ من الغُؤُورِ ***قَلْتَانِ في صَفْحِ صَفاً منْقُورِأذاكَ أم حَوْجَلَتَا قَارُورِ وقال علقمة:
  * كأَنَّ أعيُنَها فيها الحواجيلُ([8]) *
  ومما شذّ عن الباب الحَجَلُ، هذا الطائر. ومن الباب قول الأصمعيّ: حجَّلت العينُ: غارت.
  (حجم) الحاء والجيم والميم أصلٌ واحد، وهو ضربٌ من المنْع والصَّدْف([9]). يقال أحجَمْتُ عن الشيء، إذا نكَصْتَ عنه. وحُجِمَ البعيرُ، إذا شُدَّ فمُه بأدَمٍ ولِيف.
  ومما شذَّ عن الباب الحَوْجَمَة: الوردة الحمراء، والجمع حَوْجَم. والحَجْم: فِعل الحاجم.
  (حجن) الحاء والجيم والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مَيَل. فالحَجَن اعوجاجُ الخشبة وغيرها. والمِحْجَن: خشبةٌ أو عصا معَقّفة الرأس. واحتجَنْتُ بها الشيءَ: أخَذْتُه. ويقال للمخاليب المعقّفة حَجِنات. قال العجّاج:
  * بحَجِناتٍ يتثَقَّبْن البُهَرْ([10]) *
  وهي الأوساط. وأَحْجَنَ الثُّمام: خرجت خُوصَتُه؛ ولعلَّها تكونُ حَجْناء. واحتجَنْتُ الشيءَ لنفسي، وذلك إمالتُك إيّاه إلى نَفْسك. ويقولون: احتجن عليه حَجْنة، كما يقال حَجَرَ عليه.
  ومن الباب قولهم غَزْوةٌ حَجُونٌ، وذلك إذا أظهرْتَ غَيْرَها ثم مِلْتَ إليها([11]). ويقال غزاهم غَزْواً حَجُوناً.
  (حجا) الحاء والجيم والحرف المعتل أصلان متقاربان، أحدهما إطافةُ الشيءِ بالشيء وملازمتُه، والآخر القصد والتعمُّد.
  فأما الأول فالحَجْوَةُ وهي الحَدَقة، لأنها مِن أَحْدَقَ بالشيء. ويقال لنواحي البلاد وأطرافِها المحيطةِ بها أَحْجاءٌ قال ابنُ مُقْبِل:
لا يحْرِز المرءَ أَحْجاءُ البلادِ ولا *** يُبنَى له في السَّمواتِ السّلاليمُ([12])  ومحتملٌ أن يكون من هذا الباب الحَجَاة، وهي النُّفَّاخة تكون على الماء من قَطْر المطر، لأنها مستديرة.
  والأصل الثاني قولهم: تحجَّيت الشيءَ، إذا تحرَّيْتَه وتعمّدتَه. قال ذو الرمة:
  * فجاءَتْ بأغْباشٍ تَحَجَّى شَرِيعةً([13]) *
  ويقولون حَجِيتُ بالمكان وتحجَّيت به. قال:
  * حيث تَحَجّى مُطرِقٌ بالفالِقِ([14]) *
  والحَجْوُ بالشيء: الضَّنُّ به؛ يقال حَجِئتُ به أي ضَنِنْت. وبه سمِّي الرجل حَجْوة. وحَجَأت به: فرحت. وقد قلنا إنّ البابين متقاربان، والقياس فيهما لمن نَظَرَ قياسٌ واحد.
  فأمّا الأُحجِيَّة والحُجَيَّا، وهي الأُغلُوطة يتعاطاها الناس بينهم، يقول أحدهم: أُحاجيك ما كذا؛ فقد يجوز أن يكون شاذّاً عن هذين الأصلين، ويمكن أن يُحمَل عليهما، فيقال أحاجيك، أي اقصُدْ وانظُرْ وتعمَّد لِعِلم ما أسألك عنه.ومنه أنتَ حَجٍ أن تفعل كذا، كما تقول حرِيٌّ.
  (حجب) الحاء والجيم والباء أصل واحد، وهو المنع. يقال حجبته عن كذا، أي منَعتُه. وحِجابُ الجَوْف: ما يَحْجُبُ بين الفُؤاد وسائر الجَوْف. والحاجبان العظمان فوق العينين بالشّعَْر واللّحم. *وهذا على التشبيه، كأنهما تحجبان شيئاً يصل إلى العينين. وكذلك حاجبُ  الشّمس، إنما هو مشبَّهٌ بحاجب الإنسان. وكذلك الحَجَبة: رأس الوَرِك، تشبيهٌ أيضاً لإشرافِهِ.
---------------------------------------------------------------
([1]) في الأصل: "حجرات".
([2]) البيت لذي الرمة في ديوانه 260 واللسان والمجمل (حجر). لكن رواية الديوان: "فأخفيت شوقي من رفيقي". وفي الديوان واللسان: "لذو نسب".
([3]).البيت في المجمل واللسان (حجر).
([4]) سيعيده في ص362. وصدره كما في ديوانه 94 واللسان (حجر).
* بكرت به جرشية مقطورة *
وفي الأصل: "بلوى المحاجر"، صوابه في المجمل واللسان والديوان.
([5]) للنابغة في ديوانه 9 واللسان (حجز، سبسب). والسباسب: يوم عيد عند النصارى. وفي الأصل: "السبائب"، تحريف.
([6]) البيت من أبيات رواها نصر بن مزاحم في وقعة صفين 184.
([7]) هو العجاج. ديوانه 27 واللسان (حجل).
([8]) لم يرد في ديوان علقمة. وأنشده في اللسان (حجل) بدون نسبة.
([9]) يقال صدف عن الشيء يصدف صدفاً وصدوفاً.
([10]) ديوان العجاج 17.
([11]) في اللسان: "الغزوة الحجون: التي تظهر غيرها ثم تخالف إلى غير ذلك الموضع وتقصد إليها".
([12]) البيت في المجمل واللسان (حجا).
([13]) في الديوان: 536: "تحرى شريعة". وعجزه كما في الديوان واللسان (حجا):
* تلادا عليها رميها واحتبالها *
([14]) الفالق: اسم موضع. والبيت لعمارة بن أيمن الربائي، كما في اللسان (حجا 181). وقد أنشده في نهاية مادة (فلق) بدون نسبة.
ـ

##### Türkçe

(حâ ve **جيم** ve ikisini üçlü kılanın bâbı)
  (**حجر**) **الحاء** ve **الجيم** ve **الراء** tek bir asl(=kök)tur, düzenli(=muttarid); o da men‘ ve şey üzerine kuşatmadır. Şu hâlde **الحَجْر** insanın **حَجْر**’ıdır; ve onun **حاء**’ı kesrelenebilir. Ve denir: hâkim sefih üzerine **حَجْراً** **حَجَر** etti; bu da onu malında tasarruftan men‘ etmesidir. Ve akıl **حِجْراً** diye adlandırılır; çünkü gelinmemesi gerekeni yapmaktan men‘ eder; tıpkı **عَقْلاً** diye adlandırıldığı gibi, **العِقال**’a benzetme yoluyla. Allah Teâlâ dedi: ﴿هَلْ فِي ذلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ﴾ [الفجر 5]. Ve **حَجْرٌ**: Yemâme’nin kasabasıdır.
  Ve **الحَجَر** mâlûmdur; ve ben hesab ederim ki bâbın tamamı onun üzerine hamledilmiştir ve ondan alınmıştır; onun şiddeti ve katılığı sebebiyle. Ve cem‘in en az sayıdaki kıyası **أحجار**’dır; ve **الحجارة** da onun için kıyaslıdır; nitekim denir: **جمل** ve **جِمالة**; ve o azdır. Ve **الحِجْر**: dişi attır; o korunur ve onunla cimrilik edilir. Ve **الحاجر**: alçalan bir yerden suyu tutan şeydir; onun cem‘i **حُجْرانٌ**’dır. Ve **حَجْرة القوم**: evlerinin yanı; ve o onların himâsıdır. Ve **الحُجْرة** binalardan mâlûmdur. Ve ay **حجَّر** etti; onun etrafında bir halka olduğunda.
  Ve bundan türeyenlerdendir onların sözü: devenin gözünü **حَجَّرْتُ**; onun etrafını yuvarlak bir dağlama demiriyle dağladığında. Ve gözün **مَحْجِر**’i: onun etrafında dönen şeydir; ve o, peçeden görünen şeydir. Ve **الحِجْر**: Mekke’nin Hatîm’idir; o, evin etrafında dolaşılandır. Ve **الحِجْر**: akrabalıktır. Ve onda kıyas, bâbın kıyasıdır; çünkü o, korunup muhafaza edilen bir zimmet ve himâyedir. Dedi:
يُرِيدُونَ أن يُقْصُوهُ عَنِّي وإنّه *** لَذُو حَسَبٍ دانٍ إليّ وذو حِجْرِ  **الحِجْر**: haramdır. Ve adam, haram aylarda korktuğu adamla karşılaşırdı da derdi: **حِجْراً**; yani haram; ve mânâsı: bana bir kötülükle erişmen sana haramdır. Kıyamet günü olunca müşrikler azap meleklerini görürler de derler: ﴿حِجْراً مَحْجُوراً﴾ [الفرقان 22]; böylece zannettiler ki bu, dünyada kendilerine fayda verdiği gibi âhirette de kendilerine fayda verir. Ve bundan, söyleyenin sözü:
حَتى دَعَوْنا بأَرحامٍ لهم سَلَفَتْ *** وقال قائلُهم إنِّي بحاجُورِ  Ve **المحاجر**: bahçelerdir; onun teki **مَحْجِر**’dir. Lebîd dedi:
  * تُرْوِي المَحَاجِرَ بازلٌ عُلْكومُ *
  (**حجز**) **الحاء** ve **الجيم** ve **الزاء** tek bir asl(=kök)tur, kıyası düzenli; o da iki şeyin arasına girmedir. Bu, onların sözü: iki adamın arasını **حَجَزْتُ**; bu da her birinin diğerinden men‘ edilmesidir. Ve Arap “**حَجَازَيْك**” der, **حَنانَيْك** vezninde; yani: kavmin arasına gir(=ayır); ve **الحجاز** ancak **حجازاً** diye adlandırıldı; çünkü Necd ile Serât arasında ayırdı. Ve **حُجْزَة الإزار**: onun düğüm yeridir. Ve **حُجْزة السراويل**: **التِّكَّة**’nin yeri. Ve bu, teşbih ve temsil üzerinedir; sanki üst ile alt arasında ayırdı. Ve denir: “kavmin arasında **رِمِّيَّا** vardı, sonra **حِجِّيزَى**’ya döndü”; yani atıştılar, sonra birbirlerinden ayrıldılar. Amma söyleyenin sözü:
رِقاقُ النِّعال طيِّبٌ حُجُزَاتُهُمْ *** يُحَيَّوْنَ بالرِّيحانِ يومَ السباسبِ  ve o, **حُجْزة**’nin cem‘idir; furuçlara kinâyedir; yani onlar iffetlidirler.
  (**حجف**) **الحاء** ve **الجيم** ve **الفاء** tek bir kelimedir; kıyas yoktur; ve o **الحَجَفَة**’dir; ve o, iki deri arasında dövülüp perçinlenen küçük kalkandır; ve ikisinden bir **حَجَفة** yapılır. Ve cem‘i **حَجَفٌ**’dır. Dedi:
أيمنَعُنا القومُ ماءَ الفرات *** وفينا السُّيوفُ وفينا الحَجَفْ  (**حجل**) **الحاء** ve **الجيم** ve **اللام**’da söz, zayıflık bulunan tek bir yönden başka birbirine yaklaşmaz; ihtimal ve imkân yolu üzere denir ki o, bir şeyin bir şeyi kuşatmasıdır. Şu hâlde **الحِجْل** halhâldir; ve o, baldırı kuşatandır. Ve **الحَجَلة**: gelinin **حَجَلة**’sidir. Ve falan, yürüyüşünde **يَحْجُِلُ** ederek geçti; yani salınır. Ve o, zikrettiğimizin kıyasıdır; sanki kendi üzerine döner. Ve atın **تحجيل**’i: bileklerini kuşatan beyazlıktır. Ve **الحَوْجلَة**: şişedir. Recez söyleyen dedi:
كأنَّ عينَيْهِ من الغُؤُورِ ***قَلْتَانِ في صَفْحِ صَفاً منْقُورِأذاكَ أم حَوْجَلَتَا قَارُورِ وقال علقمة:
  * كأَنَّ أعيُنَها فيها الحواجيلُ *
  Ve bâbdan şâz olanlardandır **الحَجَل**: şu kuş. Ve bâbdandır Asma‘î’nin sözü: göz **حجَّلت** etti; yani çöktü.
  (**حجم**) **الحاء** ve **الجيم** ve **الميم** tek bir asl(=kök)tur; ve o, men‘ ve yüz çevirmenin bir türüdür. Denir: şeyden **أحجَمْتُ**; ondan geri döndüğünde. Ve deve **حُجِمَ** oldu; ağzı deri ve lif ile bağlandığında.
  Ve bâbdan şâz olanlardandır **الحَوْجَمَة**: kırmızı gül; ve cem‘i **حَوْجَم**’dır. Ve **الحَجْم**: hacamatçının fiilidir.
  (**حجن**) **الحاء** ve **الجيم** ve **النون** tek bir asl(=kök)tur; meyle delâlet eder. Şu hâlde **الحَجَن**: tahta ve başkasının eğriliğidir. Ve **المِحْجَن**: başı kıvrık bir tahta yahut asâdır. Ve onunla şeyi **احتجَنْتُ**: onu aldım. Ve kıvrık pençelere **حَجِنات** denir. A‘câc dedi:
  * بحَجِناتٍ يتثَقَّبْن البُهَرْ *
  ve o, orta kısımlardır. Ve **الثُّمام** **أَحْجَنَ** etti: onun yaprakçığı çıktı; ve belki o **حَجْناء** olur. Ve şeyi kendim için **احتجَنْتُ**; bu, onu kendine doğru eğmendir. Ve derler: ona karşı bir **حَجْنة** ile **احتجن** etti; nitekim denir: ona karşı **حَجَرَ** etti.
  Ve bâbdandır onların sözü: **غَزْوةٌ حَجُونٌ**; bu, başkasını izhar edip sonra ona meylettiğinde olur. Ve denir: onları **غَزْواً حَجُوناً** ile gazâ etti.
  (**حجا**) **الحاء** ve **الجيم** ve illetli harf iki asıldır, birbirine yakın: birincisi şeyin şeyle kuşatılması ve ona bitişmesidir; ikincisi kasd ve taammüddür.
  Birincisine gelince: **الحَجْوَةُ**; ve o, göz bebeğidir; çünkü o, şeyle **أَحْدَقَ**’tan(=kuşattı)dır. Ve memleketlerin çevreleri ve onları kuşatan uçlarına **أَحْجاءٌ** denir. İbn Mukbil dedi:
لا يحْرِز المرءَ أَحْجاءُ البلادِ ولا *** يُبنَى له في السَّمواتِ السّلاليمُ  Ve muhtemeldir ki bu bâbdan **الحَجَاة** da olsun; ve o, yağmur damlasından su üzerinde olan kabarcıktır; çünkü o yuvarlaktır.
  Ve ikinci asl onların sözü: şeyi **تحجَّيت**; onu araştırıp kasd ettiğinde. Zü’r-Rumme dedi:
  * فجاءَتْ بأغْباشٍ تَحَجَّى شَرِيعةً *
  Ve derler: mekân ile **حَجِيتُ** ve onunla **تحجَّيت**. Dedi:
  * حيث تَحَجّى مُطرِقٌ بالفالِقِ *
  Ve şey ile **الحَجْوُ**: onunla cimriliktir; denir: onunla **حَجِئتُ**; yani cimrilik ettim. Ve bununla adam **حَجْوة** diye adlandırıldı. Ve onunla **حَجَأت**: sevindim. Ve biz dedik ki iki bâb birbirine yakındır; ve ikisinde kıyas, bakan kimse için tek bir kıyastır.
  Amma **الأُحجِيَّة** ve **الحُجَيَّا**; ve o, insanların aralarında yaptıkları bilmece(=aldatmaca)dır; birisi der ki: “**أُحاجيك** ما كذا”; artık câizdir ki bu iki asıldan şâz olsun; ve mümkündür ki onlara hamledilsin; böylece denir: **أحاجيك**; yani: sorduğum şeyin bilgisini elde etmek için kasdet, bak ve taammüd et. Ve ondandır: sen, şöyle yapmaya **حَجٍ**’sin; nitekim **حرِيٌّ** dersin.
  (**حجب**) **الحاء** ve **الجيم** ve **الباء** tek bir asl(=kök)tur; ve o, men‘dir. Denir: onu şundan **حجبته**; yani onu men‘ ettim. Ve **حِجابُ الجَوْف**: fuâd ile gövdenin geri kalanı arasını örten şeydir. Ve iki kaş, iki gözün üstündeki kıl ve et ile olan iki kemiktir. Bu, teşbih üzerinedir; sanki ikisi, gözlere ulaşan bir şeyi örter. Ve aynı şekilde güneşin **حاجب**’i; ancak insanın kaşına benzetilmiştir. Ve aynı şekilde **الحَجَبة**: kalçanın başıdır; onun yüksekliği sebebiyle yine bir teşbihtir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الحجز: المنع بين الشيئين بفاصل بينهما، يقال: حجز بينهما. قال عز وجل: ﴿وجعل بين البحرين حاجزا﴾ [النمل/61]، والحجاز سمي بذلك لكونه حاجزا بين الشام والبادية، قال تعالى: ﴿فما منكم من أحد عنه حاجزين﴾ [الحاقة/47]، فقوله: ﴿حاجزين﴾ صفة لأحد في موضع الجمع، والحجاز حبل يشد من حقو البعير إلى رسغه، وتصور منه معنى الجمعن فقيل: احتجز فلان عن كذا واحتجز بإزاره، ومنه: حجزة السراويل، وقيل: إن أردتم المحاجزة فقبل المناجزة (انظر: أساس البلاغة (حجز) ص 74؛ والبصائر 2/436)، أي: الممانعة قبل المحاربة، وقيل: حجازيك، أي: احجز بينهم.

##### Türkçe

- **الحجز**: iki şey arasında, aralarında bir ayırıcı ile engellemedir; denilir: **حجز بينهما**. Aziz ve Celil olan dedi: ﴿وجعل بين البحرين حاجزا﴾ [النمل/61]; ve **الحجاز** buna, Şam ile çöl arasında bir engel oluşundan dolayı adlandırıldı. Yüce olan dedi: ﴿فما منكم من أحد عنه حاجزين﴾ [الحاقة/47]; böylece onun sözü: ﴿حاجزين﴾, cem‘ yerinde **أحد** için bir sıfattır. Ve **الحجاز**, devenin belinden bileğine bağlanan bir iptir; ondan “toplama” manası tasavvur edildi de denildi: **احتجز فلان عن كذا** ve **احتجز بإزاره**. Ondandır: **حجزة السراويل**. Ve denildi: **إن أردتم المحاجزة فقبل المناجزة** (bakınız: أساس البلاغة (**حجز**) s. 74; ve **البصائر** 2/436); yani: savaşmadan önce karşı koyma. Ve denildi: **حجازيك**; yani: **احجز بينهم**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ج ز
حجـز بيـن المتقاتليـن وبينهمـا حاجـز وحجـاز وجعل الله بيني وبينك حجاباً وحجازاً‏.‏
وحجازئك بوزن حنانيك أي احجز بين القوم‏.‏
والمحاجزة قبل المناجزة‏.‏
يقال حاجزوا عدوهم‏:‏ كافوه وتراموا ثم تحاجزوا وكانت بينهم رمياً ثم صارت إلى حجيزي وهي التحاجز‏.‏
واحترز مـن كـذا واحتجـز‏.‏
واحتجـز بـإزاره علـى وسطـه‏:‏ لاقـى بيـن طرفيه وشده ورأيته محتجزاً بإزاره‏.‏
وفي الحديـث ‏"‏ رأى رجـلاً محتجـزاص بحبـل أبـرق ‏"‏ واحتجـز الشـيء واحتضنـه‏:‏ احتملـه فـي حجزتـه وحضنه‏.‏
رقاق النعال طيـب حجزاتهـم يحيون بالريحان يوم السباسـب أي أعفاء‏.‏
وأخذ بحجزة فلان‏:‏ استظهر به‏.‏
وروى عليٌّ رضي الله عنه أن النبي صلى الله عليه وسلم قال له‏:‏ ‏"‏ إذا كان يوم القيامة أخذت بحجزة اللـه وأخـذت أنـت بحجزتـي وأخـذ ولدك بحجزتك وأخذت شيعة ولدك بحجزتهم فترى أين يؤمر بنا ‏"‏ وهذا كلام آخـذ بعضـه بحجـزة بعـض أي متناظـم متسـق‏.‏
وفـي مثـل ‏"‏ مـا يحجز فلان في العكم ‏"‏ أي لا يقدر على إخفاء أمره‏.‏

##### Türkçe

ح ج ز
**حجـز**: iki çarpışan arasında ayırdı; ve ikisinin arasında bir **حاجـز** ve **حجـاز** vardır. Ve “Allah benimle senin arana bir **حجاباً** ve **حجازاً** kıldı” (denir).
Ve **حجازئك** (vezin olarak **حنانيك**): yani kavim arasında engel koy.
Ve **المحاجزة** **المناجزة**’den öncedir.
Denir ki: “**حاجزوا** düşmanlarını”: onu denkleştirdiler ve karşılıklı ok attılar; sonra **تحاجزوا** ettiler; ve aralarında bir atış vardı, sonra **حجيزي**’ye döndü; o da **التحاجز**’dir.
Ve **احترز** şundan ve **احتجـز**.
Ve **احتجـز** izarıyla belinin üzerine: iki ucunu birbirine kavuşturdu ve onu sıktı; ve onu izarıyla **محتجزاً** gördüm.
Ve hadiste: “Bir adamı **محتجـزاص** (olarak) **بحبـل أبـرق** ile gördü.” Ve **احتجـز** şeyi ve **احتضنـه**: onu **حجزتـه**’sinde ve kucağında taşıdı.
“İnce ayakkabılı, **حجزاتهـم**’i hoş; **يحيون** reyhan ile **يوم السباسـب**” yani sakalsızlar.
Ve “Falancanın **حجزة**’sine tutundu”: onunla arkasını sağlamlaştırdı.
Ve Ali رضي الله عنه rivayet etti ki Peygamber صلى الله عليه وسلم ona dedi: “Kıyamet günü olunca Allah’ın **حجزة**’sine tutunurum; sen de benim **حجزتـي**’me tutunursun; çocuğun senin **حجزتك**’ne tutunur; ben de çocuğunun Şiîası onların **حجزتهم**’ne tutunurum; sonra bize nerede emir verileceğine bakarsın.” Ve bu, bir kısmı bir kısmının **حجـزة**’sine tutunan söz(ler)dir; yani birbirine nazır, düzenli, tutarlı.
Ve meselde: “**مـا يحجز** falanca **في العكم**” yani işini gizlemeye güç yetiremez.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَجْز: الفصل بين الشيئين، حَجَز بينهما يَحْجُِزُ حَجْزاً وحِجازَةً فاحْتَجَز؛ واسم ما فصل بينهما: الحاجِزُ. الأَزهري: الحَجْز أَن يَحْجِز بين مقاتلين، والحِجَاز الاسم، وكذلك الحاجِزُ. قال الله تعالى: وجَعَل بين البحرين حاجِزاً؛ أَي حِجازاً بين ماءٍ مِلْح وماءٍ عَذْبٍ لا يختلطان، وذلك الحجاز قدرة الله. وحَجَزَه يَحْجُِزُه حَجْزاً: منعه. وفي الحديث: ولأَهْل القتيل أَن يَنْحَجِزوا الأَدْنى فالأَدنى أَي يَكُفوا عن القَوَد؛ وكل من ترك شيئاً، فقد انْحَجزَ عنه. والانْحِجاز: مُطاوِع حَجَزَه إِذا منعه، والمعنى أَن لورثة القتيل أَن يعفوا عن دمه رجالهم ونساؤهم أَيهم عفا، وإِن كانت امرأَة، سقط القود واستحقوا الدية؛ وقوله الأَدنى فالأَدنى أَي الأَقرب فالأَقرب؛ وبعض الفقهاء يقول: إِنما العفو والقَوَد إِلى الأَولياء من الورثة لا إِلى جميع الورثة ممن ليسوا بأَولياء.والمُحاجَزَة: المُمانعة. وفي المثل: إِن أَرَدْتَ المُحاجَزَة فَقَبْل المُناجَزَة؛ المُحاجَزَة: المسالمة، والمُناجَزَة: القتال. وتحاجَزَ الفريقان. وفي المثل: كانت بين القوم رِمِّيَّا ثم صارت إِلى حِجِّيزَى أَي تراموا ثم تَحاجَزُوا، وهما على مثال خِصِّيصَى. والحِجِّيزَى: من الحَجْز بين اثنين.
والحَجَزَة، بالتحريك: الظَّلَمَةُ. وفي حديث قَيْلة: أَيُلام ابْنُ ذِهِ أَن يَفْصِل الخُطَّة ويَنْتَصر من وراء الحَجَزَة؟ الحَجَزَة: هم الذين تَحْجزونه عن حقه، وقال الأَزهري: هم الذين يمنعون بعض الناس من بعض ويفصلون بينهم بالحق، الواحد حاجِزٌ؛ وأَراد بابنِ ذِهِ ولدها؛ يقول: إِذا أَصابه خُطّة ضَيم فاحْتَجّ عن نفسه وعَبَّر بلسانه ما يدفع به الظلم عنه لم يكن مَلُوماً.
والحِجاز: البلد المعروف، سميت بذلك من الحَجْز الفصل بين الشيئين لأنه فصل بين الغَوْر والشام والبادية، وقيل: لأَنه حَجَز بين نَجْدٍ والسَّراة، وقيل: لأَنه حَجَز بين تِهامة ونجد، وقيل: سميت بذلك لأَنها حَجَزَتْ بين نَجْد والغَوْر، وقال الأَصمعي: لأَنها احْتُجِزَتْ بالحِرَار الخمس منها حَرَّة بني سُلَيْم وحَرَّة واقِمٍ، قال الأَزهري: سمي حِجازاً لأَن الحرَارَ حَجَزَتْ بينه وبين عالية نجد، قال: وقال ابن السكيت ما ارتفع عن بطن الرُّمَّة فهو نَجْدٌ، قال: والرُّمَّة وادٍ معلوم، قال: وهو نَجْد إِلى ثنايا ذات عِرْقٍ، قال: وما احْتَزَمَتْ به الحِرار (* قوله «وما
احتزمت به الحرار إلخ» نقل ياقوت هذه العبارة عن الأصمعي ونصه قال الأصمعي: ما احتزمت به الحرار حرة شوران وحرة ليلى وحرة واقم وحرة النار وعامة منازل بني سليم إلى آخر ما هنا) حَرَّةَ شَوْران وعمة منازل بني سليم إِلى المدينة فما احْتَاز في ذلك الشق كله حِجاز، قال: وطَرَف تِهامة من قِبَل الحجاز مَدارِج العَرْج، وأَوّلها من قِبَل نجد مَدَارج ذات العِرْق. الأَصمعي: إِذا عرضت لك الحِرارُ بنجد فذلك الحِجاز؛ وأَنشد: وفَرُّا بالحِجاز ليُعْجِزوني
أَراد بالحِجاز الحِرارَ. وفي حديث حُرَيْثِ بن حسان: يا رسول الله، إِن رأَيْتَ أَن تجعل الدِّهْناء حِجازاً بيننا وبين بني تميم أَي حدًّا فاصلاً يَحْجِزُ بيننا وبينهم، قال: وبه سمي الحِجازُ الصُّقْعُ المعروف من الأَرض، ويقال للجبال أَيضاً: حِجاز؛ ومنه قوله:
ونحن أُناس لا حِجازَ بأَرْضِنا
وأَحْجَزَ القومُ واحْتَجَزُوا وانْحَجَزُوا: أَتَوا الحِجازَ، وتَحاجَزُوا وانْحَجَزُوا واحْتَجَزُوا: تَزايَلُوا، وحَجَزَه عن الأَمر يَحْجُزه حِجازَةً وحِجِّيزَى: صرفه.
وحَجازَيْكُ كحَنانَيْك أَي احْجُزْ بينهم حَجْزاً بعد حَجْزٍ، كأَنه يقول: لا تقطع ذلك وَلْيَكُ بعضُه موصولاً ببعض.
وحُجْزة الإِزار: جَنَبته. وحُجْزة السراويل: موضع التِّكَّة، وقيل: حُجْزة الإِنسان مَعْقِد السراويل والإِزار. الليث: الحُجْزة حيث يُثْنى طرف الإِزار في لَوْث الإِزار، وجمعه حُجُزات؛ وأَما قول النابغة: رِقاق النِّعالِ طَيِّب حُجُزاتهم،
يُحَيَّوْن بالرَّيْحان يومَ السَّباسِب
فإِنما كنى به عن الفروج؛ يريد أَنهم أَعِفَّاء عن الفجور. وفي الحديث: إِن الرَّحِم أُخذت بحُجْزة الرحمن؛ قال ابن الأَثير: أَي اعتصمت به والتجأَت إِليه مستجيرة، ويدل عليه قوله في الحديث: هذا مقام العائِذِ بك من القَطِيعة، قال: وقيل معناه أَن اسم الرَّحِم مشتق من اسم الرحمن فكأَنه متعلق بالاسم آخِذٌ بوسطه، كما جاء في الحديث الآخر: الرَّحِمُ شِجْنَةٌ من الرحمن. قال: وأَصل الحُجْزة موضع شدّ الإِزار، قال: ثم قيل للإِزار حُجْزة للمجاورة. واحْتَجز بالإِزار إِذا شدّه على وسطه فاستعاره للالتجاء والاعتصام والتمسُّك بالشيء والتعلق به؛ ومنه الحديث الآخر: والنبي، صلى الله عليه وسلم، آخذ بحُجْزة الله تعالى أَي بسبب منه، ومنه الحديث الآخر: منهم من تأْخذه النار إِلى حُجْزَته أَي إِلى مَشَدّ إِزاره، ويجمع على حُجَز؛ ومنه الحديث: فأَنا آخِذٌ بحُجَزكم، والحُجْزَة: مَرْكَبُ مُؤَخَّر الصِّفاق في الحِقْو، والمُتَحَجِّز: الذي قد شَدَّ وسطه، واحْتَجَز بإِزاره: شدّه على وسطه، من ذلك، وفي حديث ميمونة، رضي الله عنها: كان يباشر المرأَة من نسائه وهي حائض إِذا كانت مُحْتَجِزَةً أَي شادَّةً مِئْزرها على العورة وما لا تحل مباشرته. والحاجِزُ: الحائل بين الشيئين. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: لما نزلت سورة النور عَمَدْن إِلى حُجَز مناطِقِهِنَّ فشَقَقْنَها فاتَّخَذنها خُمُراً؛ أَرادت بالحُجَز المآزر. قال ابن الأَثير: وجاء في سنن أَبي داود حُجُوز أَو حُجُور بالشك، وقال الخطابي: الحُجُور، بالراء، لا معنى لها ههنا وإِنما هو بالزاي جمع حُجَز فكأَنه جمع الجمع، وأَما الحُجُور، بالراء، فهو جمع حَجْر الإِنسان، وقال الزمخشري: واحد الحُجوز حِجْز، بكسر الحاء، وهي الحُجْزة، ويجوز أَن يكون واحدها حُجْزَةً. وفي الحديث: رأَى رجلاً مُحْتَجِزاً بحبل وهو مُحْرم أَي مشدود الوسط. أَبو مالك: يقال لكل شيء يَشُدُّ به الرجل وسطه ليشمر به ثيابه حجاز، وقال: الاحْتِجاز بالثوب أَن يُدْرجه الإِنسان فيشد به وسطه، ومنه أُخِذَت الحُجْزَة. وقالت أُم الرَّحَّال: إِن الكلام لا يُحْجَز في العِكْم كما يُحْجَز العَبَاء. العِكْم: العِدْل. والحَجْز: أَن يُدْرج الحبل عليه ثم يشد. أَبو حنيفة: الحِجاز حبل يشد به العِكْم. وتحاجز القوم: أَخذ بعضهم بحُجَز بعض. رجل شديد الحجْزة: صَبُور على الشدّة والجَهْد؛ ومنه حديث عليّ، رضي الله عنه، وسئل عن بني أُمية فقال: هم أَشدُّنا حُجَزاً، وفي رواية: حُجْزَة، وأَطْلَبُنا للأَمر لا يُنال فيَنالونَه. وحُجْز الرجل: أَصله ومَنْبِته. وحُجْزُه أَيضاً: فصل ما بين فخذه والفخذ الأُخرى من عشيرته؛ قال:
فامْدَحْ كَرِيمَ المُنْتَمَى والحُجْزِ
وفي الحديث: تزوجوا في الحُجْزِ الصالح فإِن العِرْق دَسَّاس؛ الحجز، بالضم والكسر: الأَصل والمَنْبت، وبالكسر هو بمعنى الحِجْزة. وهي هيئة المُحْتَجِز، كناية عن العِفَّة وطِيبِ الإِزار. والحُِجْز: الناحية. وقال: الحُِجْز العَشِيرة تَحْتَجِز بهم أَي تمتنع. وروى ابن الأَعرابي قوله: كريم المنتمى والحجز، إِنه عفيف طاهر كقول النابغة: طَيِّب حُجُزاتُهم، وقد تقدّم. والحِجْز: العفيف الطاهر. والحِجاز: حبل يلقى للبعير من قِبَل رجليه ثم يناخ عليه ثم يشدّ به رُسْغا رجليه إِلى حِقْوَيْه وعَجُزُه؛ تقول منه: حَجَزْت البعير أَحْجِزه حَجْزاً، فهو مَحْجوز؛ قال ذو الرمة: فَهُنَّ من بين مَحْجُوزٍ بِنافِذَةٍ،
وقائِظٍ وكلا رَوْقَيْه مُخْتَضِب
وقال الجوهري: هو أَن تُنِيخ البعير ثم تشدّ حبلاً في أَصل خُفَّيْه جميعاً من رجليه ثم ترفع الحبل من تحته حتى تشدّه على حِقْوَيْه، وذلك إِذا أَراد أَن يرتفع خفه؛ وقيل: الحِجاز حبل يشد بوسط يَدَي البعير ثم يخالَف فتُعْقد به رجلاه ثم يُشَدّ طرفاه إِلى حِقْويه ثم يلقى على جنبه شبه المَقْمُوط ثم تُداوَى دَبَرته فلا يستطيع أَن يمتنع إِلا أَن يجر جنبه على الأَرض؛ وأَنشد:
كَوْسَ الهِبَلِّ النَّطِفِ المَحْجُوز
وحاجِزٌ: اسم. ابن بُزُرج: الحَجَزُ والزَّنَجُ واحد. حَجِزَ وزَنِجَ: وهو أَن تَقَبَّضَ أَمعاء الرجل ومَصَارينه من الظمإِ فلا يستطيع أَن يكثر الشرب ولا الطُّعْم، والله تعالى أَعلم.

##### Türkçe

**الحَجْز**: iki şey arasını ayırma; iki şeyin arasını ayırdı, **حَجَز** aralarında **يَحْجُِزُ** **حَجْزاً** ve **وحِجازَةً**; sonra **فاحْتَجَز**; ve ikisi arasını ayıran şeyin adı: **الحاجِزُ**. **الأَزهري**: **الحَجْز** şu ki, iki dövüşen arasını ayırsın; **والحِجَاز** isimdir; aynı şekilde **الحاجِزُ** de. Allah Teâlâ dedi ki: **وجَعَل بين البحرين حاجِزاً**; yani tuzlu su ile tatlı su arasında, birbirine karışmayan, bir **حِجازاً**; ve o **الحجاز** Allah’ın kudretidir. Ve onu **حَجَزَه يَحْجُِزُه حَجْزاً**: onu men etti. Ve hadiste: “Ölünün ehline, en yakın sonra en yakın olmak üzere **أَن يَنْحَجِزوا الأَدْنى فالأَدْنى** vardır”; yani **عن القَوَد**’dan (kısastan) vazgeçsinler; ve her kim bir şeyi terk ederse, ondan **انْحَجزَ** etmiştir. Ve **الانْحِجاز**: onu men ettiğinde **حَجَزَه**’nin mutâviidir; ve mâna şudur ki: ölünün vârislerine, erkekleri ve kadınları, hangisi affederse, kanından affetmeleri vardır; ve eğer bir kadın ise, kısas düşer ve diyeti hak ederler; ve “**الأَدْنى فالأَدْنى**” sözü: “en yakın sonra en yakın” demektir; ve bazı fakihler der ki: af ve kısas, vârislerden velîlere aittir; velî olmayan bütün vârislere değil. Ve **المُحاجَزَة**: karşı koyma. Ve meselde: “Eğer **المُحاجَزَة** istersen, **المُناجَزَة**’den önce”; **المُحاجَزَة**: barışma, **والمُناجَزَة**: savaşma. Ve iki takım **تحاجَزَ** etti. Ve meselde: “Kavim arasında **رِمِّيَّا** vardı, sonra **إِلى حِجِّيزَى** oldu”; yani atıştılar sonra **تَحاجَزُوا** ettiler; ve ikisi **خِصِّيصَى** vezni üzerinedir. Ve **الحِجِّيزَى**: iki kişi arasındaki **الحَجْز**’dendir.

Ve **الحَجَزَة** (harekeli): karanlıklar. Ve **قَيْلة** hadîsinde: “Şu kadının oğlu, planı ayırıp **من وراء الحَجَزَة**’den intikam alsa ayıplanır mı?”; **الحَجَزَة**: onu hakkından alıkoyan kimselerdir. **الأَزهري** dedi: onlar, bazı insanları bazı insanlardan men eden ve aralarını hak ile ayıran kimselerdir; tekili **حاجِزٌ**’dir; ve “şu kadının oğlu” ile onun çocuğunu kastetti; der ki: ona bir zulüm planı isabet ederse, kendisi hakkında delil getirip kendini savunur ve diliyle zulmü kendinden defedecek şeyi ifade ederse, ayıplanmış olmaz.

Ve **الحِجاز**: bilinen belde; iki şey arasını ayırma olan **الحَجْز**’den dolayı böyle adlandırıldı; çünkü **الغَوْر** ile Şam ve çöl arasında ayırdı; ve denildi: çünkü **نَجْدٍ** ile **السَّراة** arasında ayırdı; ve denildi: çünkü **تِهامة** ile Necd arasında ayırdı; ve denildi: **نَجْد** ile **الغَوْر** arasında ayırdığı için böyle adlandırıldı. **الأَصمعي** dedi: çünkü ondan, beş **حِرَار** ile **احْتُجِزَتْ**; onlardan: **حَرَّة بني سُلَيْم** ve **حَرَّة واقِمٍ**. **الأَزهري** dedi: **حِجازاً** diye adlandırıldı; çünkü **الحرَارَ** onunla Necd’in yüksek kısmı arasında ayırdı. Dedi: ve **ابن السكيت** dedi: **بطن الرُّمَّة**’den yükselen şey Necd’dir. Dedi: ve **الرُّمَّة** bilinen bir vadidir. Dedi: ve o, **ثنايا ذات عِرْقٍ**’e kadar Necd’dir. Dedi: ve **الحِرار**’ın kuşattığı şey:
(* “**وما احتزمت به الحرار إلخ**” sözü: Yâkût bu ibareyi **الأصمعي**’den nakletti; ve metni: **الأصمعي** dedi: **ما احتزمت به الحرار حرة شوران وحرة ليلى وحرة واقم وحرة النار وعامة منازل بني سليم** buraya kadar olanın sonuna.)
**حَرَّةَ شَوْران** ve Benî Süleym’in menzillerinin çoğu, Medine’ye kadar; o yarığın tamamında bunun içinde olan şey **حِجاز**’dır. Dedi: ve **الحجاز** tarafından **تِهامة**’nin ucu **مَدارِج العَرْج**’dır; ve Necd tarafından onun ilki **مَدَارج ذات العِرْق**’tır. **الأَصمعي**: Necd’de sana **الحِرارُ** arz olursa, işte o **الحِجاز**’dır. Ve inşad etti:
وفَرُّا بالحِجاز ليُعْجِزوني
**الحِجاز** ile **الحِرارَ**’ı kastetti. Ve **حُرَيْثِ بن حسان** hadîsinde: “Ey Allah’ın Resûlü, eğer görürsen, **الدِّهْناء**’yı bizimle Benî Temîm arasında bir **حِجازاً** kılasın”; yani bizimle onların arasında ayıran bir sınır; **يَحْجِزُ** bizimle onların arasında. Dedi: ve bununla, yerin bilinen bölgesi olan **الحِجازُ** adlandırıldı; ve dağlara da **حِجاز** denir; ondan, şu sözü:
ونحن أُناس لا حِجازَ بأَرْضِنا
Ve kavim **أَحْجَزَ** etti, **واحْتَجَزُوا** ve **انْحَجَزُوا**: **الحِجازَ**’a geldiler. Ve **تَحاجَزُوا** ve **انْحَجَزُوا** ve **احْتَجَزُوا**: ayrıldılar. Ve onu işten **حَجَزَه**: onu işten çevirdi; **يَحْجُزه حِجازَةً وحِجِّيزَى**.

Ve **وحَجازَيْكُ** tıpkı **حَنانَيْك** gibi; yani aralarında ayır, ayırma üstüne ayırma; sanki der ki: onu kesme; bir kısmı bir kısmına bitişik olarak bağlı kalsın.

Ve **وحُجْزة الإِزار**: onun yanı. Ve **وحُجْزة السراويل**: **التِّكَّة**’nin yeri; ve denildi: **حُجْزة الإِنسان**: şalvarın ve izarın bağlandığı yer. **الليث**: **الحُجْزة** izarın ucunun, izarın kıvrımında katlandığı yerdir; çoğulu **حُجُزات**. Nâbiga’nın sözüne gelince:
رِقاق النِّعالِ طَيِّب حُجُزاتهم،
يُحَيَّوْن بالرَّيْحان يومَ السَّباسِب
ancak bununla ferclere kinaye yaptı; onların fuhuşa karşı iffetli olduklarını kasteder. Ve hadiste: “Rahim, **بحُجْزة الرحمن**’a tutundu.” **ابن الأَثير** dedi: yani ona sığındı ve ona iltica etti, korunma dileyerek; ve hadisteki şu sözü delâlet eder: “Bu, senden koparmaya karşı sana sığınanın makamıdır.” Dedi: ve denildi ki mânası: **الرَّحِم** ismi, **الرحمن** isminden türemiştir; sanki isme bağlı, onun ortasından tutunmuş gibidir; nitekim diğer hadiste geldi: “**الرَّحِمُ شِجْنَةٌ من الرحمن**.” Dedi: ve **الحُجْزة**’nin aslı, izarın bağlandığı yerdir. Dedi: sonra komşuluk sebebiyle izara **حُجْزة** denildi. Ve **احْتَجز بالإِزار**: onu beline bağladı; böylece onu, iltica, sığınma, bir şeye tutunma ve ona bağlanma için istiâre etti; ondan diğer hadis: “Ve Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, **بحُجْزة الله تعالى** tutunandır”; yani ondan bir sebep ile. Ve ondan diğer hadis: “Onlardan kimini ateş **إِلى حُجْزَته**’ne kadar alır”; yani izarının bağlandığı yere kadar. Ve **حُجَز** üzere cem olunur. Ve ondan hadis: “Ben sizin **بحُجَزكم** tutunanım.” Ve **الحُجْزَة**: **الحِقْو**’da, **الصِّفاق**’ın arka tarafının bindiği yer. Ve **المُتَحَجِّز**: belini bağlamış olandır. Ve **احْتَجَز بإِزاره**: onu beline bağladı; bundan. Ve **ميمونة** hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Kadın hayızlı iken, **مُحْتَجِزَةً** olduğu zaman, eşlerinden bir kadınla temas ederdi”; yani avret üzerine ve temas edilmesi helâl olmayan şey üzerine izarını sıkıca bağlayan. Ve **الحاجِزُ**: iki şey arasındaki engel. Ve **عائشة** hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**سورة النور** inince, onların kemerlerinin **حُجَز**’lerine yöneldiler; onları yardılar; sonra onları başörtüleri edindiler.” **الحُجَز** ile izarları kastetti. **ابن الأَثير** dedi: ve **أَبي داود**’un süneninde şüphe ile **حُجُوز** yahut **حُجُور** geldi. **الخطابي** dedi: **الحُجُور** (ر ile) burada mânası yoktur; ancak o **بالزاي** iledir; **حُجَز**’in cemidir; sanki cem’in cemi. **الحُجُور** (ر ile) ise insanın **حَجْر**’ının cemidir. **الزمخشري** dedi: **الحُجوز**’un tekili **حِجْز**’dir, **الحاء**’ın kesresiyle; ve o **الحُجْزة**’dir; ve tekilinin **حُجْزَةً** olması da câizdir. Ve hadiste: ihramlı iken bir ip ile **مُحْتَجِزاً** bir adam gördü; yani beli bağlanmış. **أَبو مالك**: adamın elbiselerini onunla toplaması için belini bağladığı her şeye **حجاز** denir. Dedi: **الاحْتِجاز** elbise ile, insanın onu dürüp onunla belini bağlamasıdır; ve ondan **الحُجْزَة** alındı. Ve **أُم الرَّحَّال** dedi: “Söz, **العِكْم** içinde, **العَبَاء**’ın **يُحْجَز** edildiği gibi **يُحْجَز** edilmez.” **العِكْم**: **العِدْل**. Ve **الحَجْز**: ipin onun üzerine dürülmesi, sonra bağlanmasıdır. **أَبو حنيفة**: **الحِجاز** **العِكْم**’in bağlandığı iptir. Ve **تحاجز القوم**: bazısı bazısının **حُجَز**’lerinden tuttu. **رجل شديد الحجْزة**: şiddet ve meşakkat üzerine sabırlı. Ondan, Ali’nin hadisi, Allah ondan razı olsun; Benî Ümeyye hakkında soruldu da dedi ki: “Onlar bizim en şiddetli **حُجَزاً** olanımızdır”; ve bir rivayette: **حُجْزَة**; ve “ulaşılamayan iş için bizim en çok talep edenimizdir; böylece ona ulaşırlar.” Ve **وحُجْز الرجل**: onun aslı ve yetiştiği yer. Ve onun **وحُجْزُه**’u da: uyluğu ile aşiretinden diğer uyluk arasını ayıran kısımdır; dedi ki:
فامْدَحْ كَرِيمَ المُنْتَمَى والحُجْزِ
Ve hadiste: “**الحُجْزِ** salihinde evlenin; çünkü damar sızıcıdır.” **الحجز** (ضم ve كسر ile): asıl ve menşe; ve kesre ile, **الحِجْزة** mânasındadır. Ve o, **المُحْتَجِز**’in heyetidir; iffet ve izarın temizliği hakkında kinayedir. Ve **الحُِجْز**: taraf. Ve dedi: **الحُِجْز العَشِيرة**: onlarla **تَحْتَجِز** edersin; yani korunursun. **ابن الأَعرابي**’nin rivayet ettiği sözü: “**كريم المنتمى والحجز**”: o, Nâbiga’nın “**طَيِّب حُجُزاتُهم**” sözü gibi, iffetli, temizdir; ve geçti. Ve **الحِجْز**: iffetli, temiz. Ve **الحِجاز**: devenin ön ayakları tarafından atılan, sonra onun üzerine çöktürülen, sonra onunla iki ayağının bilekleri **حِقْوَيْه**’ine ve **عَجُزُه**’una bağlanan iptir; ondan dersin: “Deveyi **حَجَزْت**”; **أَحْجِزه حَجْزاً**; o da **مَحْجوز**’dur. **ذو الرمة** dedi:
فَهُنَّ من بين مَحْجُوزٍ بِنافِذَةٍ،
وقائِظٍ وكلا رَوْقَيْه مُخْتَضِب
**الجوهري** dedi: o, deveyi çöktürmendir; sonra iki ön ayağının **خُفَّيْه**’inin aslında, iki ayağından birlikte bir ip bağlarsın; sonra ipi altından kaldırırsın; ta ki onu **حِقْوَيْه**’ine bağlayasın; bu, onun **خفه**’inin yükselmesini istediğinde olur. Ve denildi: **الحِجاز** devenin iki elinin ortasına bağlanan bir iptir; sonra çaprazlanır; onunla iki ayağı düğümlenir; sonra iki ucu **حِقْويه**’ine bağlanır; sonra yanına, **المَقْمُوط** benzeri atılır; sonra yarası tedavi edilir; böylece, yanını yere sürüklemesi dışında, karşı koyamaz. Ve inşad etti:
كَوْسَ الهِبَلِّ النَّطِفِ المَحْجُوز
Ve **حاجِزٌ**: bir isim. **ابن بُزُرج**: **الحَجَزُ** ile **الزَّنَجُ** birdir. **حَجِزَ** ve **زَنِجَ**: o, susuzluktan adamın bağırsaklarının ve iç organlarının büzülmesidir; böylece çok içmeye de yemeğe de güç yetiremez. Allah Teâlâ daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ج ز * * حَجَزَهُ * منعه * فانْحَجَزَ * وبابه نصر و * الحَجَزةُ * بفتحتين الظلمة وهو في حديث قيلة و * الحِجَازُ * بلاد و * احتَجَزَ * القوم و * انْحَجَزُوا * أيضا أتوا الحجاز و * حُجْزَةُ * الإزار معقدة بوزن حجرة وحجزة السراويل أيضا التي فيها التكة

##### Türkçe

* ح ج ز * **حَجَزَهُ**: onu men etti; böylece **انْحَجَزَ**. Babı **نصر**’dır. Ve **الحَجَزةُ** (iki fetha ile): karanlık; ve o, قيلة hadisi içindedir. Ve **الحِجَازُ**: bir beldedir. Ve **احتَجَزَ**: kavim; ve **انْحَجَزُوا** da: Hicaz’a geldiler. Ve **حُجْزَةُ**: izarın bağlandığı yer; **حجرة** vezninde. Ve **حجزة**: şalvarların da (bağ yeri); onda **التكة** vardır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حجزه يحجزه، بالضم، ويحجزه، بالكسر، حجزا وحجيزى، مثال خصيصى وحجازة، بالكسر: منعه. وفي المثل: كانت بين القوم رميأ، ثم صارت حجيزى. أي تراموا ثم تحاجزوا. حجزه يحجزه حجزا: كفه، ومنه الحديث:  ولأهل القتيل أن ينحجزوا الأدنى فالأدنى  أي يكفوا عن القود، فانحجز، وكل من ترك شيئا فقد انحجز عنه. والانحجاز مطاوع حجزه، إذا منعه. حجز بينهما يحجز حجزا وحجازة فاحتجز: فصل، واسم ما فصل بينهما: الحاجز. وقال الأزهري: الحجز: أن تحجز بين مقاتلين. والحجاز الاسم، وكذلك الحاجز. في الصحاح: حجز البعير يحجزه حجزا: أناخه ثم شد حبلا في أصل خفيه جميعا من رجليه ثم رفع الحبل من تحته فشده على حقويه، وذلك إذا أراد أن يرتفع خفه. وقيل: حجزه: إذا شد الحبل بوسط يديه ثم خالف فعقد به رجليه ثم طرفيه إلى حقويه ثم يلقى على جنبه شبه المقموط ليداوي دبرته فلا يستطيع أن يمتنع إلا أن يجر جنبه على الأرض. وذلك الحبل حجاز، وقيل: الحجاز حبل يلقى على للبعير من قبل رجليه ثم يناخ عليه، ثم يشد به رسغا رجليه إلى حقويه وعجزه. وكل ما تشد به وسطك لتشمر به ثيابك حجاز، قاله أبو مالك. والحجزة، محركة: الظلمة؛ لأنهم يحجزون عن الحقوق، ومنه حديث قيلة: أيلام ابن ذه أن يفصل الخطة وينتصر من وراء الحجزة. وقال الأزهري: هم الذين يمنعون بعض الناس من بعض ويفصلون بينهم بالحق، جمع حاجز، وأراد بابن ذه ولدها، يقول: إذا أصابه خطة ضيم فاحتج عن نفسه وعبر بلسانه ما يدفع به الظلم عنه لم يكن ملموما. وفي كلام المصنف نظر ظاهر، فإنه جمع بين الكلامين المتضادين، فإن الفاصل في الحق كيف يكون ظالما، فالصواب في العبارة: أو الذين، إلى آخره. والمحجوز: المصاب في محتجزه ومؤتزره. والمحجوز: المشدود بالحجاز، وهو الحبل الذي تقدم ذكره، قال ذو الرمة:
  فهن من بين محجوز بنافـذة                      وقائظ وكلا روقيه مختضب

  والحجزة، بالضم: معقد الإزار من الإنسان. وقال الليث: الحجزة حيث يثنى طرف الإزار في لوث الإزار، وجمعه حجزات. الحجزة من السروايل: موضع التكة، ويجمع أيضا على حجز، كغرف، ومنه الحديث:  أنا آخذ بحجزكم  . الحجزة مركب مؤخر الصفاق بالحقو، وفي بعض الأصول: في الحقو. والحجز، بالكسر ويضم: الأصل والمنبت، ومنه الحديث:  تزوجوا في الحجز الصالح فإن العرق دساس  الحجز: العشيرة يحتجز بهم، أي يمتنع. وقيل حجز الرجل: فصل ما بين فخذه والفخذ الأخرى من عشيرته. الحجز: الناحية. الحجز، بالتحريك: مثل الزنج، بالنون والجيم محركة، قال ابن بزرج: اسم لمرض في المعا والمصارين، وهو قبض فيها من الظمإ فلا يستطيع أن يكثر الطعم أو الشرب، والفعل كفرح، حجز الرجل وزنج. وحجزى، كذكرى: ة بدمشق، وهو حجزاوي، على غير قياس، نقله الصاغاني. والحجاز، ككتاب وإنما أطلقه لشهرته وكثرة استعماله: مكة والمدينة والطائف ومخاليفها، أي قراها، وكذلك اليمامة فإنها من الحجاز، وقد صرح به غيره، سميت بذلك من الحجز وهو الفصل بين الشيئين؛ لأنها حجزت بين نجد وتهامة، أو بين الغور والشام والبادية، أو بين نجد والغور، أو بين نجد والسراة، أو لأنها احتجزت بالحرار الخمس المعظمة، وهن: حرة بني سليم، وحرة واقم، وحرة ليلى، وحرة شوران، وحرة النار، وهذا قول الأصمعي. وقال الأزهري: سمي حجازا لأن الحرار حجزت بينه وبين عالية نجد. قال: وقال ابن السكيت: ما ارتفع عن بطن الرمة فهو نجد إلى ثنايا ذات عرق، وما احتزمت به الحرار حرة شوران وعامة منازل بني سليم إلى المدينة فما احتاز في ذلك الشق كله حجاز. وطرف تهامة من قبل الحجاز مدارج العرج، وأولها من قبل نجد مدارج ذات عرق. وقال الأصمعي: إذا عرضت لك الحرار بنجد فذلك الحجاز، وأنشد:
  وفروا بالحجاز ليعجزوني

  أراد بالحجاز الحرار. ووقع في بعض فتاوى الإمام النووي رحمه الله تعالى أن المدينة حجازية اتفاقا، لا يمانية ولا شامية. واستغرب الزركشي في إعلام الساجد. حاكية الاتفاق، بل الشافعي نص على أنها يمانية. واحتجز الرجل: أتاه، أي الحجاز، كانحجز وأحجز إحجازا. احتجز لحم بعضه إلى بعض: اجتمع. احتجز الرجل: حمل الشيء في حجزته وحضنه. احتجز بإزاره: أدرجه. وفي الأساس: لاقى بين طرفيه وشده على وسطه، عن أبي مالك، ومنه حديث ميمونة:  كان يباشر المرأة من نسائه وهي حائض إذا كانت محتجزة  ، أي شادة مئزرها على العورة. والمحتجزة: النخلة التي تكون عذوقها في قلبها، نقله الصاغاني. والمحاجزة: الممانعة والمسالمة. وفي المثل: إن أردت المناجزة فقبل المحاجزة. أي قبل القتال. وتحاجزا: تمانعا، ومنه المثل: كانت بين القوم رميا ثم حجيزى. أي تراموا ثم تحاجزوا. والحجائز، كأنه جمع حجيزة: ع، وهو من قلات العارض باليمامة. وحجازيك، بالفتح، كحنانيك، أي احجز بين القوم حجزا بعد حجز، كأنه يقول: لا تقطع ذلك وليك بعضه موصولا ببعض. وشدة الحجزة كناية عن الصبر والجلد؛ وهو شديد الحجزة، أي صبور على الشدة والجهد، ومنه حديث علي رضي الله عنه، وسئل عن بني أمية فقال: هم أشدنا حجزا. وفي رواية: حجزة، وأطلبنا للأمر لا ينال فينالونه. يقال: هو داني الحجزة، أي ممتلئ الكشحين، وهو عيب، وهو مجاز أيضا. ويقال: وردت الإبل ولها حجز، بضم ففتح: أي وردت شباعا عظام البطون، وهو مجاز أيضا. ومما يستدرك عليه: الحاجز: الفاصل بين الشيئين، كالحجاز. والحجاز: الجبال ومنه قول الشاعر:
  ونحن أناس لا حجاز بأرضنا وتحاجز القوم وانحجزوا واحتجزوا: تزايلوا. وهو طيب الحجزة: أي عفيف ومنه قول النابغة:
  رقاق النعال طيب حجزاتهـم                      يحيون بالريحان يوم السباسب فإنه كنى به عن الفروج. يريد أعفاء من الفجور، وهو مجاز، وبه فسر ابن الأعرابي قول الشاعر:
  فامدح كريم المنتمى والحجز

  قال: أي إنه عفيف طاهر. والحجز: العفيف. والحجزة، بالكسر: هيئة المحتجز. ويقال: فلان كريم الحجزة، وطيب الحجزة، يكنون به عن العفة وطيب الإزار. ويقال: أخذت بحجزته، أي اعتصمت به والتجأت إليه مستجيرا. وفي الأساس: استظهرت به، وهو مجاز، ومنه الحديث:  إن الرحم أخذت بحجزة الرحمن  قال ابن الأثير: وقيل: معناه أن اسم الرحم مشتق من اسم الرحمن فكأنه متعلق بالاسم آخذ بوسطه. وأصل الحجزة مشد الإزار، ثم قيل للإزار حجزة، للمجاورة، ومنه حديث آخر:  والنبي صلى الله عليه وسلم آخذ بحجزة الله تعالى  ، أي بسبب منه. والحجز بضمتين: المآزر كالحجوز. وقال الخطابي الأخير جمع الجمع، كأنه جمع حجز، بالكسر، وجمعه حجوز. وقال الزمخشري: الحجز، بالكسر: الحجزة. والمحتجز: هو المشدود الوسط. وقالت أم الرحال: إن الكلام لا يحجز في العكم كما تحجز العباء. العكم: العدل، والحجز أن يدرج الحبل عليه ثم يشد. وقال أبو حنيفة الحجاز: حبل يشد به العكم. واحتجز به: امتنع. وتحاجز القوم: أخذ بعضهم بحجز بعض. ويقال: هذا كلام آخذ بعضه بحجزة بعض، أي متناظم متناسق، وهو مجاز. وفي المثل: ما يحجز فلان في العكم. أي لا يقدر على إخفاء أمره، كما في الأساس. وحاجز: اسم. وعلي بن الفرات الحجازي، محدث تكلم فيه. والشهاب أبو الطيب أحمد بن محمد الحجازي، سمع الولي العراقي والحافظ بن حجر وغيرهما، وهو أحد الشهب السبعة، أورده الحافظ السيوطي في معجم شيوخه. والشمس محمد بن شعيب بن محمد بن أحمد بن علي الحجازي نزيل ابشيه الملق إحدى القرى المصرية، من مشاهير شيوخ مصر، أخذ عن شيخ الإسلام زكريا وغيره. وحجازي: لقب المسند المعمر شمس الدين محمد بن عبد الرحمن الأنصاري الشعراوي الواعظ بجامع المؤيد بمصر، أخذ عاليا عن الشهاب أحمد بن يشبك اليوسفي، والشمس الغمري وشيخ الإسلام، وحدث عنه الشمس البابلي وأبو العز العجمي وغيرهما. والعبد الصالح نور الدين الحسن بن محمد الترعي، كنيته أبو حجاز، من شيوخ مشايخنا، وكذلك أبو الإخلاص حجازي بن محمد المسيري نزيل المحلة الكبرى، حدث عنه بعض شيوخنا.

##### Türkçe

**حجزه** **يحجزه**، damme ile; ve **يحجزه** kesre ile; **حجزا** ve **حجيزى**; **خصيصى** ve **حجازة** misali; kesre ile: onu men etti. Ve meselde: “Kavim arasında **رميأ** idi, sonra **حجيزى** oldu.” Yani: birbirlerine attılar, sonra birbirlerini engellediler.

**حجزه** **يحجزه** **حجزا**: onu alıkoydu; bundan (şu) hadis: “Ölünün velîlerine, en yakın olanı sonra en yakın olanı **ينحجزوا** (diye) vardır”; yani kısastan el çeksinler; böylece **انحجز**; her kim bir şeyi terk ederse ondan **انحجز** etmiş olur. **الانحجاز** onun **حجزه**’sinin mutâviidir; onu men ettiği zaman.

**حجز** ikisi arasında **يحجز** **حجزا** ve **حجازة**; böylece **احتجز**: ayırdı. İkisi arasında ayıran şeyin adı: **الحاجز**. Ezherî dedi: **الحجز**: iki dövüşen arasında engel koymandır. **الحجاز** isimdir; aynı şekilde **الحاجز**.

**الصحاح**’ta: **حجز** deveyi **يحجزه** **حجزا**: onu çöktürdü, sonra iki arka ayağının tırnağının kökünde bir ipi bağladı, sonra ipi altından kaldırdı da onu sağrısına bağladı; bu, tırnağını kaldırmak istediği zamandır. Ve denildi: **حجزه**: ipi iki elinin ortasına bağladığı zaman, sonra (ipi) çevirip onunla ayaklarını düğümledi, sonra iki ucunu sağrısına (bağladı), sonra onu yan üstü atar; tedavi etmek için, makat yarasını; böylece, yanını yere sürüklemesi dışında kendini engelleyemez. O ip **حجاز**dır. Ve denildi: **الحجاز** bir iptir; devenin ön ayakları tarafından onun üzerine atılır, sonra onun üzerine çöktürülür; sonra onunla iki ayağının bileğini sağrısına ve kıçına bağlar. Elbiseni onunla toplamak için beline bağladığın her şey **حجاز**dır; bunu Ebû Mâlik söyledi.

**الحجزة** (harekeli): karanlık; çünkü onlar haklardan alıkoyarlar. Bundan, Ḳayle hadisi: “**ابن ذه**’ye, planı ayırması ve **الحجزة**’nin arkasından (durup) galip gelmesi mi ayıplanır?” Ezherî dedi: onlar, bazı insanları bazı insanlardan men eden ve onları hak ile birbirinden ayıran kimselerdir; **حاجز**’in cem‘i. **ابن ذه** ile onun oğlunu kastetti; der ki: ona bir zulüm planı isabet ederse, kendini savunur ve diliyle zulmü kendinden defedeceği şeyi ifade ederse, ayıplanmış olmaz. Musannifin sözünde açık bir nazar vardır; çünkü iki zıt sözü bir araya getirmiştir; zira hakta ayıran nasıl zalim olur? İfadede doğrusu: “veya onlar”, sonuna kadar.

**المحجوز**: **محتجزه**’sinde ve **مؤتزره**’sinde yaralanmış olan. Ve **المحجوز**: **الحجاز** ile bağlanmış olan; o, az önce zikri geçen iptir. Zü’r-Rumme dedi:

فهن من بين محجوز بنافـذة                      وقائظ وكلا روقيه مختضب

**الحجزة**, damme ile: insandan izarın düğümlendiği yer. Leys dedi: **الحجزة**, izarın ucunun izarın kıvrımında katlandığı yerdir; cem‘i **حجزات**tır. Şalvarlardan **الحجزة**: **التكة**’nin yeri; ayrıca **حجز** üzerine de cem‘ olunur, **غرف** gibi. Bundan hadis: “Ben sizin **حجزكم**’unuzdan tutucuyum.” **الحجزة**: sağrının arkasına, **الحقو** ile (birlikte) binmiş (olan şeydir). Bazı nüshalarda: **في الحقو**.

**الحجز**, kesre ile ve damme ile: asıl ve bitiş yeri. Bundan hadis: “Salih **الحجز** içinde evlenin; çünkü damar sızıcıdır.” **الحجز**: onlarla korunulan aşiret; yani (kişi) engellenir. Ve denildi: adamın **حجز**’i: uyluğu ile aşiretinden olan diğer uyluk arasını ayırdı. **الحجز**: taraf.

**الحجز** (harekeli): **الزنج** gibidir; **النون** ve **الجيم** harekeli olarak. İbn Bezrec dedi: bağırsaklarda ve iç organlarda bir hastalığın adıdır; onda susuzluktan bir kabızlıktır; böylece yemeği veya içmeyi çoğaltamaz. Fiil, **فرح** gibi: adam **حجز** etti ve **زنج** etti.

**حجزى**, **ذكرى** gibi: Şam’da bir yer; o **حجزاوي**’dir, kıyasa aykırı olarak; bunu Sâğânî nakletti.

**الحجاز**, **كتاب** gibi; onu ancak şöhreti ve çok kullanımı sebebiyle (böyle) adlandırdı: Mekke, Medine, Tâif ve onların **مخاليفها**’sı; yani köyleri. Aynı şekilde Yemâme; çünkü o da **الحجاز**’dandır; başkası bunu açıkça söylemiştir. İki şey arasındaki ayırma olan **الحجز**’den dolayı böyle adlandırıldı; çünkü o, Necd ile Tihâme arasında engel oldu; yahut **الغور** ile Şam ve çöl arasında; yahut Necd ile **الغور** arasında; yahut Necd ile **السراة** arasında; yahut çünkü o, yüceltilmiş beş **حرار** ile **احتجزت** etti; onlar: **حرة بني سليم** ve **حرة واقم** ve **حرة ليلى** ve **حرة شوران** ve **حرة النار**; bu, Asma‘î’nin sözüdür. Ezherî dedi: ona **حجازا** denildi; çünkü **الحرار** onunla Necd’in yüksek kısmı arasında engel oldu. Dedi: İbn Sikkît dedi: **بطن الرمة**’den yükselen şey, **ثنايا ذات عرق**’a kadar Necd’dir; **الحرار**’ın kuşattığı şey, **حرة شوران** ve Benî Süleym’in menzillerinin geneli Medine’ye kadar; o bütün yarıkta kuşatılan şey **حجاز**dır. Tihâme’nin, **الحجاز** tarafından olan ucu **مدارج العرج**’dir; Necd tarafından olan ilki **مدارج ذات عرق**’tır. Asma‘î dedi: Necd’de sana **الحرار** arz olursa, işte o **الحجاز**dır. Ve (şu beyti) inşad etti:

وفروا بالحجاز ليعجزوني

**الحجاز** ile **الحرار**’ı kastetti.

İmam Nevevî رحمه الله تعالى’nın bazı fetvalarında, Medine’nin ittifakla **حجازية** olduğu; ne Yemenî ne de Şâmî olduğu vaki oldu. Zerküşî, **إعلام الساجد**’de, ittifakı nakletmesini garipsedi; bilakis Şâfiî, onun Yemenî olduğuna nass etti.

**احتجز** adam: ona geldi; yani **الحجاز**’a; **انحجز** ve **أحجز** **إحجازا** gibi. Etin bir kısmı diğer kısmına **احتجز** etti: toplandı. **احتجز** adam: şeyi **حجزته**’sinde ve kucağında taşıdı. **احتجز** izarıyla: onu içine soktu. **الأساس**’ta: iki ucunu birbirine kavuşturdu ve onu beline bağladı; Ebû Mâlik’ten. Bundan Meymûne hadisi: “Hayızlı iken, **محتجزة** olduğu zaman, hanımlarından kadına temas ederdi”; yani avret üzerine peştemalini bağlayan. **المحتجزة**: salkımları göbeğinde olan hurma ağacı; bunu Sâğânî nakletti.

**المحاجزة**: karşı koyma ve barışma. Ve meselde: “Eğer **المناجزة** istersen, **المحاجزة**’den önce (olsun).” Yani savaşdan önce. **تحاجزا**: birbirlerine engel oldular. Bundan mesel: “Kavim arasında **رميا** vardı, sonra **حجيزى** (oldu).” Yani birbirlerine attılar, sonra birbirlerini engellediler.

**الحجائز**: sanki **حجيزة**’nin cem‘i; bir yer; Yemâme’de **قلات العارض**’dandır.

**حجازيك**, fetha ile, **حنانيك** gibi: yani kavim arasında engelle, engellemeden sonra engelle; sanki der ki: o velâyetini kesme; bilakis onun bir kısmını bir kısmına bağlı bırak.

**شدة الحجزة** sabır ve dayanıklılığın kinayesidir; o **شديد الحجزة**’dir; yani şiddete ve zahmete sabırlıdır. Bundan Ali رضي الله عنه hadisi; Benî Ümeyye hakkında soruldu da dedi: “Onlar bizim en **أشدنا حجزا** olanımızdır.” Bir rivayette: **حجزة**. Ve “işe en çok talip olanımızdır; (başkası) ona erişemez de onlar ona erişirler.” Denilir: o **داني الحجزة**’dir; yani böğürleri doludur; bu bir ayıptır; bu da mecazdır. Ve denilir: develer, **حجز**’leri olduğu halde suya geldiler; damme sonra fetha ile: yani tok, karınları büyük olarak suya geldiler; bu da mecazdır.

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الحاجز**: iki şey arasındaki ayırıcı; **الحجاز** gibi. **الحجاز**: dağlar; şairin sözü ondandır:

ونحن أناس لا حجاز بأرضنا

Ve kavim **تحاجز** etti ve **انحجزوا** ve **احتجزوا**: ayrıldılar. Ve o **طيب الحجزة**’dir: yani iffetli. Nâbiga’nın sözü ondandır:

رقاق النعال طيب حجزاتهـم                      يحيون بالريحان يوم السباسب

Çünkü onunla ferclere kinaye yaptı. Fücurdan uzak duranları kasteder; bu mecazdır. Ve bununla İbnü’l-A‘râbî, şairin sözünü tefsir etti:

فامدح كريم المنتمى والحجز

Dedi: yani o iffetli, temizdir. Ve **الحجز**: iffetli. Ve **الحجزة**; kesre ile: kuşanmış olanın hâli. Ve denir: falan **كريم الحجزة** ve **طيب الحجزة**; bununla iffetten ve izarın iyiliğinden kinaye ederler. Ve denir: **أخذت بحجزته**; yani ona tutundum ve ona sığındım, himaye dileyen olarak. Ve **الأساس**’ta: onunla arka çıktım; ve bu mecazdır. Ve ondan hadis:  “Şüphesiz rahim, Rahmân’ın **حجزة**’sine tutundu.”  İbnü’l-Esîr dedi: ve denildi ki, manası: rahmin adı Rahmân’ın adından türetilmiştir; sanki isme bağlı, onun ortasına tutunmuş. Ve **الحجزة**’nin aslı izarın bağlanmasıdır; sonra komşuluk sebebiyle izara **حجزة** denildi. Ve ondan başka bir hadis:  “Ve Peygamber صلى الله عليه وسلم Allah تعالى’nın **حجزة**’sine tutunmuş.”  yani ondan bir sebep ile. Ve **الحجز** iki damme ile: **الحجوز** gibi bel kuşaklarıdır. Ve el-Hattâbî dedi: sonuncusu cem‘in cem‘idir; sanki **حجز**’in (kesre ile) cem‘idir; onun cem‘i **حجوز**dur. Ve ez-Zemahşerî dedi: **الحجز** kesre ile: **الحجزة**. Ve **المحتجز**: o, beli bağlanmış olandır. Ve Ümmü’r-Rihâl dedi: “Şüphesiz söz, **العكم** içinde, **العباء**’ın bağlandığı gibi bağlanmaz.” **العكم**: yük; ve **الحجز**: ipin onun üzerine sarılması, sonra sıkılmasıdır. Ve Ebû Hanîfe dedi: **الحجاز**: **العكم**’un onunla sıkıldığı iptir. Ve **احتجز به**: çekindi/kaçındı. Ve **تحاجز القوم**: bazısı bazısının **حجزة**’sine tutundu. Ve denir: bu, “bazısı bazısının **حجزة**’sine tutunan söz”dür; yani düzenli, uyumlu; ve bu mecazdır. Ve meselde: “Falan **العكم** içinde **يحجز** etmez.” yani işini gizlemeye güç yetiremez; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **حاجز**: isimdir. Ve Ali b. el-Furât el-Hicâzî; hakkında konuşulmuş bir muhaddistir. Ve Şihâb Ebû’t-Tayyib Ahmed b. Muhammed el-Hicâzî; el-Velî el-Irâkî’yi ve Hâfız İbn Hacer’i ve başkalarını dinledi; ve o, yedi şihâbdan biridir; Hâfız es-Süyûtî onu şeyhlerinin mu‘ceminde zikretti. Ve Şems Muhammed b. Şuayb b. Muhammed b. Ahmed b. Ali el-Hicâzî, Mısır köylerinden biri olan Ebşîhe el-Mülakk’ta mukim; Mısır şeyhlerinin meşhurlarındandır; Şeyhu’l-İslâm Zekeriyyâ’dan ve başkasından aldı. Ve **حجازي**: Mısır’da Câmi‘u’l-Müeyyed’de vaiz olan, uzun ömürlü müsnid Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân el-Ensârî eş-Şa‘râvî’nin lakabıdır; Şihâb Ahmed b. Yeşbek el-Yûsufî’den, Şems el-Gumrî’den ve Şeyhu’l-İslâm’dan âlî olarak aldı; Şems el-Bâbilî ve Ebû’l-İzz el-Acemî ve başkaları ondan rivayette bulundu. Ve salih kul Nûrüddîn el-Hasen b. Muhammed et-Tur‘î; künyesi Ebû **حجاز**; şeyhlerimizin şeyhlerindendir. Ve yine Ebû’l-İhlâs **حجازي** b. Muhammed el-Mesîrî, el-Mahalletü’l-Kübrâ’da mukim; şeyhlerimizin bazısı ondan rivayette bulundu.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَجَزَةُ
1 حَجَزَةُ حجز حجزه حجزة , aor. حَجُزَ (S, K) and حَجِزَ , (K,) inf. n. حَجْزٌ (S, K) and حِجَازَةٌ and ↓ حِجِّيزَى, (K,) [or the last is rather a quasi-inf. n. of تَحَاجَزُوا, and, accord. to some, it is of an intensive form,] He, or it, prevented, hindered, impeded, withheld, restrained, or debarred, him, or it; syn. مَنَعَهُ, (S, K,) and كَفَّهُ. (K.) It is said in a trad., وَلِأَهْلِ القَتِيلِ أَنْ يَحْجُزُوا الأَدْنَى فَالأَدْنَى And it is for the family of the slain person to prevent the nearest [in relationship] and then the nearest [after him] from retaliating the slaughter. (TA.) And one says, كَانَتْ بَيْنَ القَوْمِ رِمِّيَّا ثُمَّ صَارَتْ اـِلَى ↓ حِجِّيزَى There was a shooting of arrows or the like [or a great shooting &c.] between the people; then they withheld themselves [or withheld themselves much] from each other: (S, L:) which is a prov. (TA.) It is also said in another prov., مَا يُحْجَزُ فُلَانٌ فِى العِلْمِ (tropical:) Such a one's case [with respect to knowledge or science] cannot be concealed. (A, TA.) ― -b2- حَجَزَ بَيْنَهُمَا, (A, Msb, K,) aor. حَجُزَ (Msb, K) and حَجِزَ , (K,) inf. n. حَجْزٌ, (Msb,) He, or it, intervened as, or made, or formed, a separation, a partition, a fence, a barrier, or an obstacle, or obstruction, between them two; he separated, or parted, them; (Msb, K;) i. e., two things; (Msb;) or two persons or things facing, or opposite to, each other. (Az, A, TA.)

سَطْحٌ لَمْ يُحَجَّزْ بِجِدَارٍ
2 سَطْحٌ لَمْ يُحَجَّزْ بِجِدَارٍ سطح لم يحجز بجدار [A flat roof that has not been fenced round with a wall to prevent persons falling from it]. (K in art. جلح.)

حَاجَزُوا عَدُوَّهُمْ
3 حَاجَزُوا عَدُوَّهُمْ حاجزوا عدوهم , (A,) inf. n. مُحَاجَزَةٌ, (S, K,) They reciprocally prevented their enemy from fighting with them, or reciprocally abstained from fighting with them, and made peace with them; syn. كَافُّوهُمْ, (A,) and syn. of the inf. n. مُمَانَعَةٌ, (S, K, TA,) and مُسَالَمَةٌ. (TA.) It is said in a prov., اـِنْ أَرَدْتَ المُحَاجَزَهْ فَقَبْلَ المُنَاجَزَهْ [If thou desire the reciprocal prevention of fighting, and the making of peace, let it be before fighting]: (S, TA:) or المُحَاجَزَهْ قَبْلَ المُنَاجَزَهْ [The reciprocal prevention of fighting, and the making of peace, should be before fighting]. (A.) [See also art. نجز.]

4 أَحْجَزَ see 8.

تَحَاجَزَا
6 تَحَاجَزَا تحاجزا They prevented one another, or mutually abstained, from fighting, [and made peace, one with another; (see also 3;)] syn. تَمَانَعَا: (S * K, TA:) said of two troops. (S.) ― -b2- تحاجز القَوْمُ The people separated themselves, one from another; they left, forsook, or relinquished, one another; as also ↓ انحجزوا and ↓ احتجزوا. (TA.) -A2- Also تحاجز القَوْمُ The people took, or took hold of, one another by the حُجَز [pl. of حُجْزَةٌ]; took hold of one another's حُجَز: (TA:) [or sought aid, or refuge and protection, one of another: see حَجْزَةٌ.]

انحجز
7 انحجز انحجز quasi-pass. of حَجَزَهُ in the first of the senses explained above; (TA;) He, or it, was, or became, prevented, hindered, impeded, withheld, restrained, or debarred; he withheld, or restrained, himself; he refrained, forbore, or abstained. (S, K, TA.) ― -b2- انحجز عَنْهُ He left, forsook, or relinquished, it. (TA.) ― -b3- See also 6. -A2- See also 8.

احتجز بِهِ
8 احتجز بِهِ احتجز به احتجز بة He, or it, was, or became, defended, or he defended himself, by it; syn. امْتَنَعَ. (TA.) [See also another explanation in what follows.] ― -b2- احتجزا They two were, or became, separated, or parted, each from the other. (TA.) See also 6. -A2- احتجزهُ He carried it in his حُجْزَة: (A, K: *) like as اِحْتَضَنَهُ signifies “he carried it in his حِضْن” (A.) ― -b2- احتجز بِاـِزَارِهِ He tied his ازار upon [or around] his waist; (S, Mgh, Msb, K;) he made the two ends thereof to meet, and tied it upon his waist; (A, TA;) he wrapped it round his waist. (TA.) ― -b3- Hence, احتجز بِالحِرَارِ وَالجِبَالِ It was encompassed by the stony tracts called حرار [pl. of حَرَّةٌ], and by the mountains. (Mgh.) -A3- احتجز He, (a man, TA,) or it, (a party of people, S,) came to the province called El-Hijلz; (S, K;) as also ↓ انحجز; (ISk, S, K;) and ↓ احجز, (K,) inf. n. اـِحْجَازٌ. (TA.)

حَجْزٌ
حَجْزٌ حجز One who abstains from what is unlawful and indecorous. (TA.) [See also حُجْزَةٌ.]

حِجْزٌ
حِجْزٌ حجز : see حُجْزَةٌ, in two places.

حَجْزَةٌ
حَجْزَةٌ حجز حجزه حجزة A severe year, that confines men to their tents or houses, so that they slaughter their generous camels to eat them. (L in art. نبت, on a verse of Zuheyr.)

حُجْزَةُ الاـِزَارِ
حُجْزَةُ الاـِزَارِ حجزة الازار The place [or part] of the ازار where it is tied [round the waist]; (S, Msb, K, TA;) the place where the end of the ازار is folded, or doubled, in wrapping it round: (Lth, TA:) and [in like manner] حُجْزَةُ السَّرَاوِيلِ [the tuck, or doubled upper border, of the trousers, through which passes the waist-band, i. e., the band or string that binds them round the waist;] the part of the trousers in which is the تِكَّة [or waist-band]; (S;) the place of the تِكَّة: (K:) pl. حُجَزٌ (Msb, TA) and حُجُزَاتٌ and حُجَزَاتٌ: (TA:) and hence حُجْزَةٌ is applied to the garment called اـِزَار itself; as also ↓ حِجْزٌ; of which latter the pl. is حُجُزٌ, with two dammehs, [app. contracted into حُجْزٌ,] and pl. pl. حُجُوزٌ: Z says that ↓ حِجْزٌ and حُجْزٌ signify the same. (TA.) ― -b2- Hence, شِدَّةٌ الحُجْزَةِ (tropical:) Patience, (K, TA,) and hardiness. (TA.) One says, هَوَ شَديدُ الحُجْزَةِ (tropical:) He is patient in difficulty. (TA.) And it is said in a trad. of 'Alee, when he was asked respecting the BenooUmeiyeh, هُمْ أَشَدُّنَا حُجَزًا, or حَجْزَةً, accord. to different relations, (tropical:) They are the most patient of us in difficulty. (TA.) ― -b3- You say also رَجُلٌ طّيِّبُ الحُجْزَةِ, (A, TA,) and كَرِيمُ الحُجْزَةِ, and كَرِيمُ الحُجْزِ, [app. a contraction of الحُجُزِ,] (TA,) (tropical:) He is one who abstains from what is unlawful and indecorous [especially with respect to women]; like طَيِّبُ الاـِزَارِ. (TA.) ― -b4- And هُوَ نَاتِىءُ الحُجْزَةِ (tropical:) He is full in the flanks: the being so is a fault. (K, TA.) ― -b5- You also say, أَخَذَ بِحُجْزَتِهِ,, meaning (tropical:) He sought aid of him: (A, TA:) or he had recourse to him for refuge and protection. (TA.) And أَخَذَ بِحُجْزَةِ اللّٰهِ, i. e., بِسَبَبٍ مِنْهُ [meaning, (assumed tropical:) He laid hold of a means of obtaining access, or nearness, to God]: said of Mohammad, in a trad. (TA.) And هٰذَا كَلَامٌ آخِذٌ بَعْضُهُ بِحُجَزِ بَعْضٍ (tropical:) This is language disposed in regular order, consecutively. (A, TA.) It is said in a trad., اـِنَّ الرَّحِمَ أَخَذَتْ بِحُجْزَةِ الرَّحمٰنِ [Verily الرَّحِمُ is connected with الرَّحْمٰن]: said to mean, that the name of الرحم is derived from الرحمن; so that it is as though it attached itself thereto, and laid hold of the middle thereof. (IAth, TA.)

حِجْزَةٌ
حِجْزَةٌ حجز حجزه حجزة A mode, manner, or form, of tying the اـِزَار. (TA.)

حِجَازٌ
حِجَازٌ حجاز : see حَاجِزٌ.

حَجَازَيْكَ
حَجَازَيْكَ حجازي حجازيك Separate thou, or part thou, the people; (S, A, K; and T in art. دول, on the authority of IAar;) time after time: (K:) app. meaning, without intermission: (TA:) or it may mean withhold thyself. (IAar, T in art. دول.)

حِجِّيزَى
حِجِّيزَى حجيزى حجيزي : see 1, in two places.

حَاجِزٌ
حَاجِزٌ حاجز A thing intervening, as a separation, a partition, a fence, a barrier, or an obstacle, or obstruction, between two other things, (TA,) or between two things facing, or opposite to, each other; (Az, A, TA;) as also ↓ حِجَازٌ. (Az, A, TA.) Hence the province called El-Hijلz is thus named, because it forms a separation between Nejd and the Ghowr, or Ghَr; (S, Mgh, TA;) or between Nejd and the Sarلh; (Msb, K;) or between the Ghowr, or Ghَr, and Syria (Mgh, Msb, TA) and the Bلdiyeh; (Mgh, TA;) or between Nejd and Tihلmeh; (K;) or because the Hirلr [or certain stony tracts] separate it from the high part of Nejd; (Az, TA;) or because it is encompassed by the Hirلr and the mountains, (Mgh, Msb, *) or by the five Hirلr, namely, the Harrah of Benoo-Suleym and that of Wلkim and that of Leylà and that of Showrلn and that of En-Nلr. (As, K.) ― -b2- Also sing. of حَجَزَةٌ, (K,) which latter signifies Wrongers, or wrongdoers, who prevent one from obtaining his right: (S:) or persons who defend men, one from another, and decide between them justly. (Az, TA.) In the K, the signification of “wrongers, or wrongdoers,” is combined with the contrary explanation given by Az. (TA.) It is said in a trad. of Keyleh, أَيْعُجِزُ ابْنُ هٰذِهِ أَنْ يَنْتَصِفَ مِنْ وَرَآءِ الحَجَزَةِ [Is the son of this woman unable to obtain his right in the absence of the wrongdoers who prevent his doing so?]: (S:) or [according to one relation] أَيُلَامُ ابْنُ ذِهْ أَنْ يَفصِلَ الخُطَّةَ مِنْ وَرَآءِ الحَجَزَة [Is the son of this woman to be blamed for deciding the affair in the absence of those who defend men, one from another, and decide between them justly?]: by “the son of this woman” she means her own son: she says, if he suffer a wrong, and allege for himself that which repels from him the wrong, [without having recourse to the judge,] he is not to be blamed. (TA.) [See also خُطَّةٌ.]

مَحْجُوزٌ
مَحْجُوزٌ محجوز Hit, or hurt, in the place [or part of the body] where the اـِزَار is tied. (K.)

مُحْتَجَزٌ
مُحْتَجَزٌ محتجز The place [or part of the body] where the اـِزِار is tied. (K.)

مُحْتَجِزٌ
مُحْتَجِزٌ محتجز Having his waist bound [with the اـِزَار]: and with ة, a woman having her مِئْزَر bound upon [that part of her person which is termed] the عَوْرَة. (TA.)

##### Türkçe

**حَجَزَةُ**
1 **حَجَزَةُ** **حجز** **حجزه** **حجزة** , muzâri‘ı **حَجُزَ** (S, K) ve **حَجِزَ** , (K,) mastarı **حَجْزٌ** (S, K) ve **حِجَازَةٌ** ve ↓ **حِجِّيزَى**, (K,) [yahut sonuncusu daha ziyade **تَحَاجَزُوا**’nun bir شبه-mastar’ıdır; ve bazılarına göre, şiddet (mübalağa) kalıbındandır,] O, yahut o (şey), onu yahut onu engelledi, alıkoydu, mani oldu, men etti, dizginledi, yahut mahrum bıraktı; eş anlamlısı **مَنَعَهُ**, (S, K,) ve **كَفَّهُ**. (K.) Bir rivayette şöyle denir: **وَلِأَهْلِ القَتِيلِ أَنْ يَحْجُزُوا الأَدْنَى فَالأَدْنَى** “Ve öldürülenin ailesine, en yakını, sonra ondan sonraki en yakını (kısastan) alıkoymaları vardır.” (TA.) Ve şöyle denir: **كَانَتْ بَيْنَ القَوْمِ رِمِّيَّا ثُمَّ صَارَتْ اـِلَى** ↓ **حِجِّيزَى** “Kavim arasında ok atışı yahut benzeri [yahut büyük bir atış vb.] vardı; sonra birbirlerinden kendilerini alıkoydular [yahut birbirlerinden çokça alıkoydular]”: (S, L:) bu bir darb-ı meseldir. (TA.) Yine başka bir darb-ı meselde şöyle denir: **مَا يُحْجَزُ فُلَانٌ فِى العِلْمِ** (mecaz:) “Falanın (ilimdeki) hâli gizlenemez.” (A, TA.) ― -b2- **حَجَزَ بَيْنَهُمَا**, (A, Msb, K,) muzâri‘ı **حَجُزَ** (Msb, K) ve **حَجِزَ** , (K,) mastarı **حَجْزٌ**, (Msb,) O, yahut o (şey), ikisinin arasına ayırıcı olarak girdi; yahut aralarında bir ayrılık, bir bölme, bir çit, bir engel, yahut bir mâni/obstrüksiyon yaptı yahut oluşturdu; onları ayırdı; (Msb, K;) yani iki şeyi; (Msb;) yahut birbirine bakan/karşı karşıya olan iki kişiyi yahut iki şeyi. (Az, A, TA.)

**سَطْحٌ لَمْ يُحَجَّزْ بِجِدَارٍ**
2 **سَطْحٌ لَمْ يُحَجَّزْ بِجِدَارٍ** **سطح لم يحجز بجدار** [Etrafı, insanların ondan düşmesini önlemek için bir duvarla çevrilmemiş düz dam]. (K, **جلح** maddesinde.)

**حَاجَزُوا عَدُوَّهُمْ**
3 **حَاجَزُوا عَدُوَّهُمْ** **حاجزوا عدوهم** , (A,) mastarı **مُحَاجَزَةٌ**, (S, K,) Düşmanlarını kendileriyle savaşmaktan karşılıklı olarak alıkoydular; yahut onlarla savaşmaktan karşılıklı olarak kaçındılar ve onlarla barış yaptılar; eş anlamlısı **كَافُّوهُمْ**, (A,) ve mastarın eş anlamlısı **مُمَانَعَةٌ**, (S, K, TA,) ve **مُسَالَمَةٌ**. (TA.) Bir darb-ı meselde şöyle denir: **اـِنْ أَرَدْتَ المُحَاجَزَهْ فَقَبْلَ المُنَاجَزَهْ** [Eğer karşılıklı savaşmayı engellemeyi ve barış yapmayı istersen, o, savaşmadan önce olsun]: (S, TA:) yahut **المُحَاجَزَهْ قَبْلَ المُنَاجَزَهْ** [Karşılıklı savaşmayı engelleme ve barış yapma, savaşmadan önce olmalıdır]. (A.) [Ayrıca bk. **نجز** maddesi.]

4 **أَحْجَزَ**: 8’e bak.

**تَحَاجَزَا**
6 **تَحَاجَزَا** **تحاجزا** Birbirlerini savaşmaktan alıkoydular, yahut karşılıklı olarak kaçındılar, [ve birbirleriyle barış yaptılar; (ayrıca 3’e bak;)] eş anlamlısı **تَمَانَعَا**: (S * K, TA:) iki ordu hakkında söylenir. (S.) ― -b2- **تحاجز القَوْمُ** Kavim birbirinden ayrıldı; birbirlerini bıraktılar, terk ettiler yahut vazgeçtiler; bunun gibi ↓ **انحجزوا** ve ↓ **احتجزوا**. (TA.) -A2- Yine **تحاجز القَوْمُ** Kavim, **حُجَز**’lerden ( **حُجْزَةٌ**’nin çoğulu) birbirlerini tuttu; birbirlerinin **حُجَز**’lerini tuttu: (TA:) [yahut birbirlerinden yardım, yahut sığınma ve himaye istedi: bk. **حَجْزَةٌ**.]

**انحجز**
7 **انحجز** **انحجز** Yukarıda açıklanan mânâların birincisinde **حَجَزَهُ**’nun شبه-meçhûlüdür; (TA;) O, yahut o (şey), engellendi, alıkondu, mani olundu, men edildi, dizginlendi, yahut mahrum bırakıldı; kendini alıkoydu yahut dizginledi; geri durdu, sakındı, yahut kaçındı. (S, K, TA.) ― -b2- **انحجز عَنْهُ** Onu bıraktı, terk etti yahut vazgeçti. (TA.) ― -b3- 6’ya da bak. -A2- 8’e de bak.

**احتجز بِهِ**
8 **احتجز بِهِ** **احتجز به** **احتجز بة** O, yahut o (şey), onunla savunuldu; yahut o, onunla kendini savundu; eş anlamlısı **امْتَنَعَ**. (TA.) [Aşağıda gelen kısımda başka bir açıklamaya da bak.] ― -b2- **احتجزا** İkisi, birbirinden ayrıldı yahut ayrılmış oldu. (TA.) 6’ya da bak. -A2- **احتجزهُ** Onu **حُجْزَة**’sinde taşıdı: (A, K: *) tıpkı **اِحْتَضَنَهُ**’nun “onu **حِضْن**’ünde taşıdı” mânâsına gelmesi gibi. (A.) ― -b2- **احتجز بِاـِزَارِهِ** **ازار**’ını belinin üzerine [yahut etrafına] bağladı; (S, Mgh, Msb, K;) onun iki ucunu birbirine getirdi ve belinin üzerine bağladı; (A, TA;) onu beline doladı. (TA.) ― -b3- Bundan dolayı: **احتجز بِالحِرَارِ وَالجِبَالِ** Taşlık araziler olan **حرار** ( **حَرَّةٌ**’nin çoğulu) ve dağlar tarafından kuşatıldı. (Mgh.) -A3- **احتجز** O (bir adam, TA) yahut o (bir topluluk, S), **حجاز** denilen bölgeye geldi; (S, K;) bunun gibi ↓ **انحجز**; (ISk, S, K;) ve ↓ **احجز**, (K,) mastarı **اـِحْجَازٌ**. (TA.)

**حَجْزٌ**
**حَجْزٌ** **حجز** Haram ve edebe aykırı olandan sakınan kimse. (TA.) [Ayrıca bk. **حُجْزَةٌ**.]

**حِجْزٌ**
**حِجْزٌ** **حجز**: iki yerde **حُجْزَةٌ**’ye bak.

**حَجْزَةٌ**
**حَجْزَةٌ** **حجز** **حجزه** **حجزة** İnsanları çadırlarına yahut evlerine hapseden şiddetli bir yıl; öyle ki, yemek için cömert (değerli) develerini boğazlarlar. (L, **نبت** maddesinde, Züheyr’in bir beyti üzerine.)

**حُجْزَةُ الاـِزَارِ**
**حُجْزَةُ الاـِzَارِ** **حجزة الازار** **ازار**’ın (bel etrafında) bağlandığı yeri [yahut kısmı]; (S, Msb, K, TA;) **ازار**’ı dolarken ucunun katlandığı yahut ikiye katlandığı yer: (Lth, TA:) ve [aynı şekilde] **حُجْزَةُ السَّرَاوِيلِ** [şalvarın, içinden bel bağı geçen kıvrımı yahut ikiye katlanmış üst kenarı; yani onu bel etrafında bağlayan bağ yahut ip;] şalvarın içinde **تِكَّة**’nin [yahut bel bağı] bulunduğu kısım; (S;) **تِكَّة**’nin yeri: (K:) çoğulu **حُجَزٌ** (Msb, TA) ve **حُجُزَاتٌ** ve **حُجَزَاتٌ**: (TA:) ve bundan dolayı **حُجْزَةٌ**, **اـِزَار** denilen giysinin kendisine de kullanılır; bunun gibi ↓ **حِجْزٌ**; bunun (yani **حِجْزٌ**’ün) çoğulu iki dammeli olarak **حُجُزٌ**’dur, [görünüşe göre **حُجْزٌ**’e kısaltılmıştır,] ve çoğulun çoğulu **حُجُوزٌ**’dur: Z der ki ↓ **حِجْزٌ** ve **حُجْزٌ** aynı mânâya gelir. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı: **شِدَّةٌ الحُجْزَةِ** (mecaz:) Sabır, (K, TA,) ve dayanıklılık. (TA.) Şöyle denir: **هَوَ شَديدُ الحُجْزَةِ** (mecaz:) O, sıkıntıda sabırlıdır. (TA.) Ve ‘Alî’den bir rivayette, Benî Ümeyye hakkında kendisine sorulduğunda şöyle denmiştir: **هُمْ أَشَدُّنَا حُجَزًا**, yahut farklı rivayetlere göre **حَجْزَةً**, (mecaz:) “Onlar, sıkıntıda bizim en sabırlımızdır.” (TA.) ― -b3- Yine şöyle dersin: **رَجُلٌ طّيِّبُ الحُجْزَةِ**, (A, TA,) ve **كَرِيمُ الحُجْزَةِ**, ve **كَرِيمُ الحُجْزِ**, [görünüşe göre **الحُجُزِ**’in bir kısaltmasıdır,] (TA,) (mecaz:) O, haram ve edebe aykırı olandan sakınan kimsedir [özellikle kadınlar hususunda]; **طَيِّبُ الاـِzَارِ** gibidir. (TA.) ― -b4- Ve **هُوَ نَاتِىءُ الحُجْzَةِ** (mecaz:) O, böğürlerde dolgun (şişkin)dir: bunun böyle olması bir kusurdur. (K, TA.) ― -b5- Yine şöyle dersin: **أَخَذَ بِحُجْzَتِهِ**; mânâsı (mecaz:) Ondan yardım istedi: (A, TA:) yahut sığınma ve himaye için ona başvurdu. (TA.) Ve **أَخَذَ بِحُجْzَةِ اللّٰهِ**, yani **بِسَبَبٍ مِنْهُ** [mânâsı, (varsayılan mecaz:) Allah’a ulaşma yahut yakınlık elde etme vesilesine tutundu]: Muhammed hakkında bir rivayette söylenmiştir. (TA.) Ve **هٰذَا كَلَامٌ آخِذٌ بَعْضُهُ بِحُجَzِ بَعْضٍ** (mecaz:) “Bu, bir kısmı bir kısmına tutunan (birbirini izleyen) düzenli tertipte sözdür.” (A, TA.) Bir rivayette şöyle denir: **اـِنَّ الرَّحِمَ أَخَذَتْ بِحُجْzَةِ الرَّحمٰنِ** [Şüphesiz **الرَّحِمَ** , **الرَّحمٰنِ**’e tutunmuştur]: bununla, **الرحم** adının **الرحمن**’dan türediği kastedilmiştir; öyle ki sanki ona yapışmış ve onun ortasına tutunmuş gibidir. (IAth, TA.)

**حِجْzَةٌ**
**حِجْzَةٌ** **حجز** **حجزه** **حجزة** **اـِzَار**’ı bağlamanın bir tarzı, biçimi yahut şekli. (TA.)

**حِجَازٌ**
**حِجَازٌ** **حجاز**: **حَاجِزٌ**’e bak.

**حَجَازَيْكَ**
**حَجَازَيْكَ** **حجازي** **حجازيك** Halkı ayır; (S, A, K; ve T, **دول** maddesinde, IAar’dan naklen;) defalarca: (K:) görünüşe göre, ara vermeksizin mânâsınadır: (TA:) yahut “kendini alıkoy” mânâsına gelebilir. (IAar, T, **دول** maddesinde.)

**حِجِّizَى**
**حِجِّizَى** **حجيزى** **حجيزي**: iki yerde 1’e bak.

**حَاجِزٌ**
**حَاجِزٌ** **حاجز** İki başka şey arasında, (TA,) yahut birbirine bakan/karşı karşıya olan iki şey arasında; (Az, A, TA;) bir ayırma, bir bölme, bir çit, bir engel, yahut bir mâni/obstrüksiyon olarak araya giren şey; bunun gibi ↓ **حِجَازٌ**. (Az, A, TA.) Bundan dolayı **حجاز** denilen bölge böyle adlandırılmıştır; çünkü Necd ile Ghawr’u yahut Ghَr’ı birbirinden ayıran bir ayrım oluşturur; (S, Mgh, TA;) yahut Necd ile Sarلh arasında; (Msb, K;) yahut Ghawr yahut Ghَr ile Şam (Mgh, Msb, TA) ve **بلديـة** arasında; (Mgh, TA;) yahut Necd ile Tihلmeh arasında; (K;) yahut **حرار**’ın [yahut bazı taşlık arazilerin] onu Necd’in yüksek kısmından ayırması sebebiyle; (Az, TA;) yahut **حرار** ve dağlar tarafından kuşatılmış olması sebebiyle, (Mgh, Msb, *) yahut beş **حرار** tarafından; yani Benî Süleym’in **حرة**’si ve Wلkim’in **حرة**’si ve Leylà’nın **حرة**’si ve Showrلn’ın **حرة**’si ve En-Nلr’ın **حرة**’si. (As, K.) ― -b2- Yine **حَجَزَةٌ**’nin tekilidir, (K,) ki bu (yani **حَجَزَةٌ**) bir kimsenin hakkını elde etmesini engelleyen zalimler yahut haksızlık edenler demektir: (S:) yahut insanları birbirinden koruyan ve aralarında adaletle hükmeden kimseler. (Az, TA.) K’da “zalimler yahut haksızlık edenler” mânâsı, Az’ın verdiği zıddı açıklamayla birleştirilmiştir. (TA.) Keyleh’in bir rivayetinde şöyle denir: **أَيْعُجِزُ ابْنُ هٰذِهِ أَنْ يَنْتَصِفَ مِنْ وَرَآءِ الحَجَزَةِ** [Bu kadının oğlu, hakkını, bunu yapmasını engelleyen zalimler yokken alamaz mı?]: (S:) yahut [bir rivayete göre] **أَيُلَامُ ابْنُ ذِهْ أَنْ يَفصِلَ الخُطَّةَ مِنْ وَرَآءِ الحَجَزَة** [Bu kadının oğlu, insanları birbirinden koruyan ve aralarında adaletle hükmedenler yokken işi karara bağladığı için kınanır mı?]: “bu kadının oğlu” ile kendi oğlunu kasteder: der ki, eğer bir zulme uğrarsa ve kendisinden zulmü defeden şeyi kendi lehine ileri sürerse, [hâkime başvurmaksızın,] kınanmaz. (TA.) [Ayrıca bk. **خُطَّةٌ**.]

**مَحْجُوزٌ**
**مَحْجُوزٌ** **محجوز** **اـِzَار**’ın bağlandığı yerde [yahut bedenin o kısmında] vurulmuş yahut incitilmiş. (K.)

**مُحْتَجَزٌ**
**مُحْتَجَزٌ** **محتجز** **اـِzِار**’ın bağlandığı yer [yahut bedenin o kısmı]. (K.)

**مُحْتَجِزٌ**
**مُحْتَجِزٌ** **محتجز** Beli bağlanmış ( **اـِzَار** ile): ve **ة** ile, **مِئْzَر**’i, [kişisinin] **عَوْرَة** diye adlandırılan kısmı üzerine bağlanmış kadın. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَجَزَ
حَجَزَ I ,  U ( n. ac. حَجْز 1 ,  حِجَاْزَة 23t ,  حِجِّيْزَى 30ya ),
a.  Prevented, restrained.

b.  [ Bain ], Intervened, stepped between.

c.  [ acc. &  'Ala ], Sequestrated; distrained upon ( property ).

حَاْجَزَ
حَاْجَزَ III ,
a.  Repulsed, repelled.

اِنْحَجَزَ
اِنْحَجَزَ VII ,
a.  Was restrained, held in check; restrained himself, forbore.

اِحْتَجَزَ
اِحْتَجَزَ VIII
a.  [ Bi ], Wrapped round himself.

b.  [ Bi ], Was surrounded, encompassed by.

حَجْز
حَجْز 1 ,
a.  Obstruction, hindrance.

حُجْزَة
حُجْزَة 3t , ( pl. حُجَز 9 ),
a.  Girdle, waist-band.

b.  Waist.

حَاْجِز
حَاْجِز 21 , ( pl. حَوَاْجِزُ 41 ),
a.  Barrier; partition.

b.  Dyke, dam.

حِجَاْز
حِجَاْز 23 ,
a.  Rope.

b.  [ art. ],  Hijāz: Arabia Petrea.

شَدِيْد الحُجْزَة
شَدِيْد الحُجْزَة
a.  Enduring, patient.

##### Türkçe

**حَجَزَ**
**حَجَزَ** I, U (mastar: **حَجْز** 1, **حِجَاْزَة** 23t, **حِجِّيْزَى** 30ya),
a. Engelledi, alıkoydu.

b. [ **بَيْن** ], Araya girdi, ikisinin arasına geçti.

c. [ mef‘ûl ve **عَلَى** ], Haczetti; (mala) haciz koydu.

**حَاْجَزَ**
**حَاْجَزَ** III,
a. Püskürttü, geri çevirdi.

**اِنْحَجَزَ**
**اِنْحَجَزَ** VII,
a. Alıkonuldu, dizginlendi; kendini alıkoydu, sakındı.

**اِحْتَجَزَ**
**اِحْتَجَزَ** VIII
a. [ **بِ** ], Kendini (bir şeyle) sardı.

b. [ **بِ** ], (bir şeyle) kuşatıldı, çevrelendi.

**حَجْز**
**حَجْز** 1,
a. Engel, mani.

**حُجْزَة**
**حُجْزَة** 3t, (çoğulu: **حُجَز** 9),
a. Kemer, bel bağı.

b. Bel.

**حَاْجِز**
**حَاْجِز** 21, (çoğulu: **حَوَاْجِزُ** 41),
a. Engel; bölme.

b. Set, bent.

**حِجَاْز**
**حِجَاْز** 23,
a. İp.

b. [harf-i tarifli], **حِجَاْز**: Taşlık Arabistan.

**شَدِيْد الحُجْزَة**
**شَدِيْد الحُجْزَة**
a. Dayanıklı, sabırlı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حجز
حَجَزَ - يَحْجُزُ (حَجَزَ - يَحْجِزُ) - حاجِز - حاجِزيْن
حَجَزَ - يَحْجُزُ (حَجَزَ - يَحْجِزُ) + كائن أو شيء + كائناً أو شيئاً: يمنعه من الحركة باتجاه معين وذلك بالوقوف باتجاه تقدمه وحركته
حَاجِز: اسم فاعل صفة مشبهة من " حَجَزَ - يَحْجُزُ ": وهو أيضاً اسم آلة: الشيء أو الكائن الذي يمنع كائناً من الحركة باتجاه معين وذلك بالوقوف باتجاه تقدمه وحركته
حَاجِزِيْن: جمع " حاجِز"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفصل والحجز بين كائنين ومنع الحركة بينهما بإيقافها بحاجز"، وهي:
بَرْزَخَ - يُبَرْزِخُ، عَزَلَ - يَعْزِلُ، حَظَرَ- يَحْظُرُ، حَجَبَ - يَحْجُبُ، حَجَرَ - يَحْجُرُ، حَجَزَ - يَحْجُزُ (حَجَزَ - يَحْجِزُ)
حجز- حاجز
 ﴿أمن جعل الأرض قرارا وجعل خلالها أنهارا وجعل لها رواسي وجعل بين البحرين حاجزا أئله مع الله بل أكثرهم لا يعلمون(61)﴾ النمل ﴿فما منكم من أحد عنه حاجزين(47)﴾ الحاقة
مختار الصحاح
● [حجز] ح ج ز: حَجَزَهُ منعه فانْحَجَزَ وبابه نصر و الحَجَزةُ بفتحتين الظلمة وهو في حديث قيلة و الحِجَازُ بلاد و احتَجَزَ القوم و انْحَجَزُوا أيضا أتوا الحجاز و حُجْزَةُ الإزار معقدة بوزن حجرة وحجزة السراويل أيضا التي فيها التكة
الراغب
حجز
الحجز: المنع بين الشيئين بفاصل بينهما، يقال: حجز بينهما. قال عز وجل: }وجعل بين البحرين حاجزا﴿[النمل/61]، والحجاز سمي بذلك لكونه حاجزا بين الشام والبادية، قال تعالى:﴾فما منكم من أحد عنه حاجزين﴿[الحاقة/47]، فقوله:﴾حاجزين{ صفة لأحد في موضع الجمع، والحجاز حبل يشد من حقو البعير إلى رسغه، وتصور منه معنى الجمع فقيل: احتجز فلان عن كذا واحتجز بإزاره، ومنه: حجزة السراويل، وقيل: إن أردتم المحاجزة فقبل المناجزة (انظر: أساس البلاغة (حجز) ص 74؛ والبصائر 2/436)، أي: الممانعة قبل المحاربة، وقيل: حجازيك، أي: احجز بينهم.
ملخص اللسان
1.     حَجَز بينهما يَحْجُِزُ حَجْزاً الحَجْز: الفصل بين الشيئين،
2.     وجَعَل بين البحرين حاجِزاً؛ أَي حِجازاً بين ماءٍ مِلْح وماءٍ عَذْبٍ لا  يختلطان،
3.     وحَجَزَه يَحْجُِزُه حَجْزاً: منعه.
4.     ولأَهْل القتيل أَن يَنْحَجِزوا الأَدْنى فالأَدنى أَي يَكُفوا  عن القَوَد؛
5.     وحَجَزَه عن الأَمر يَحْجُزه حِجازَةً وحِجِّيزَى: صرفه.
6.     والانْحِجاز: مُطاوِع  حَجَزَه إِذا منعه،
7.     المُحاجَزَة: المسالمة،
8.     والحَجَزَة: الظَّلَمَةُ.
9.      الحَجَزَة: هم  الذين تَحْجزونه عن حقه،
10.                        والحِجاز: البلد المعروف، بين نَجْدٍ  والسَّراة،
11.                        حِجاز :الجبال ؛
12.                        وتَحاجَزُوا وانْحَجَزُوا واحْتَجَزُوا: تَزايَلُوا،
13.                        وحَجازَيْكُ كحَنانَيْك أَي احْجُزْ بينهم حَجْزاً بعد حَجْزٍ،
14.                        وحُجْزة الإِزار: جَنَبته.
15.                        وحُجْزة السراويل: موضع التِّكَّة،
16.                        حُجْزة الإِنسان مَعْقِد السراويل والإِزار.
17.                        الحُجْزة حيث يُثْنى طرف  الإِزار في لَوْث الإِزار،
18.                         إِن الرَّحِم أُخذت بحُجْزة الرحمن: أَي اعتصمت به  والتجأَت إِليه مستجيرة،
19.                        وأَصل الحُجْزة موضع شدّ الإِزار،
20.                         واحْتَجز بالإِزار إِذا شدّه على وسطه فاستعاره للالتجاء  والاعتصام والتمسُّك بالشيء والتعلق به؛
21.                        آخذ بحُجْزة الله تعالى أَي بسبب منه،
22.                        منهم من تأْخذه النار إِلى حُجْزَته أَي إِلى مَشَدّ إِزاره،
23.                        والحُجْزَة: مَرْكَبُ  مُؤَخَّر الصِّفاق في الحِقْو،
24.                        كان  يباشر المرأَة من نسائه وهي حائض إِذا كانت مُحْتَجِزَةً : شادَّةً  مِئْزرها على العورة وما لا تحل مباشرته.
25.                        والحاجِزُ: الحائل بين الشيئين.
26.                        الاحْتِجاز بالثوب أَن يُدْرجه الإِنسان فيشد به وسطه،
27.                         الحِجاز حبل يشد به العِكْم.
28.                         وتحاجز  القوم: أَخذ بعضهم بحُجَز بعض.
29.                        رجل شديد الحجْزة: صَبُور على الشدّة والجَهْد؛
30.                        وحُجْز الرجل: أَصله ومَنْبِته.
31.                         وحُجْزُه: فصل ما بين فخذه والفخذ  الأُخرى من عشيرته؛
32.                        والحُِجْز: الناحية.
33.                         الحُِجْز العَشِيرة تَحْتَجِز بهم أَي تمتنع.
34.                        والحِجْز: العفيف الطاهر.
35.                         والحِجاز: حبل يلقى للبعير من قِبَل  رجليه ثم يناخ عليه ثم يشدّ به رُسْغا رجليه إِلى حِقْوَيْه وعَجُزُه؛
36.                       حَجِزَ وزَنِجَ:  وهو أَن تَقَبَّضَ أَمعاء الرجل ومَصَارينه من الظمإِ فلا يستطيع أَن يكثر  الشرب ولا الطُّعْم،
لسان العرب
● - حجز: الحَجْز: الفصل بين الشيئين، حَجَز بينهما يَحْجُِزُ حَجْزاً  وحِجازَةً فاحْتَجَز؛ واسم ما فصل بينهما: الحاجِزُ. الأَزهري: الحَجْز أَن  يَحْجِز بين مقاتلين، والحِجَاز الاسم، وكذلك الحاجِزُ. قال الله تعالى:  وجَعَل بين البحرين حاجِزاً؛ أَي حِجازاً بين ماءٍ مِلْح وماءٍ عَذْبٍ لا  يختلطان، وذلك الحجاز قدرة الله. وحَجَزَه يَحْجُِزُه حَجْزاً: منعه. وفي  الحديث: ولأَهْل القتيل أَن يَنْحَجِزوا الأَدْنى فالأَدنى أَي يَكُفوا  عن القَوَد؛ وكل من ترك شيئاً، فقد انْحَجزَ عنه. والانْحِجاز: مُطاوِع  حَجَزَه إِذا منعه، والمعنى أَن لورثة القتيل أَن يعفوا عن دمه رجالهم  ونساؤهم أَيهم عفا، وإِن كانت امرأَة، سقط القود واستحقوا الدية؛ وقوله  الأَدنى فالأَدنى أَي الأَقرب فالأَقرب؛ وبعض الفقهاء يقول: إِنما العفو  والقَوَد إِلى الأَولياء من الورثة لا إِلى جميع الورثة ممن ليسوا  بأَولياء.والمُحاجَزَة: المُمانعة. وفي المثل: إِن أَرَدْتَ المُحاجَزَة فَقَبْل  المُناجَزَة؛ المُحاجَزَة: المسالمة، والمُناجَزَة: القتال. وتحاجَزَ  الفريقان. وفي المثل: كانت بين القوم رِمِّيَّا ثم صارت إِلى حِجِّيزَى أَي  تراموا ثم تَحاجَزُوا، وهما على مثال خِصِّيصَى. والحِجِّيزَى: من  الحَجْز بين اثنين.  والحَجَزَة، بالتحريك: الظَّلَمَةُ. وفي حديث قَيْلة: أَيُلام ابْنُ  ذِهِ أَن يَفْصِل الخُطَّة ويَنْتَصر من وراء الحَجَزَة؟ الحَجَزَة: هم  الذين تَحْجزونه عن حقه، وقال الأَزهري: هم الذين يمنعون بعض الناس من بعض  ويفصلون بينهم بالحق، الواحد حاجِزٌ؛ وأَراد بابنِ ذِهِ ولدها؛ يقول: إِذا  أَصابه خُطّة ضَيم فاحْتَجّ عن نفسه وعَبَّر بلسانه ما يدفع به الظلم عنه  لم يكن مَلُوماً.  والحِجاز: البلد المعروف، سميت بذلك من الحَجْز الفصل بين الشيئين لأنه  فصل بين الغَوْر والشام والبادية، وقيل: لأَنه حَجَز بين نَجْدٍ  والسَّراة، وقيل: لأَنه حَجَز بين تِهامة ونجد، وقيل: سميت بذلك لأَنها حَجَزَتْ  بين نَجْد والغَوْر، وقال الأَصمعي: لأَنها احْتُجِزَتْ بالحِرَار الخمس  منها حَرَّة بني سُلَيْم وحَرَّة واقِمٍ، قال الأَزهري: سمي حِجازاً لأَن  الحرَارَ حَجَزَتْ بينه وبين عالية نجد، قال: وقال ابن السكيت ما ارتفع  عن بطن الرُّمَّة فهو نَجْدٌ، قال: والرُّمَّة وادٍ معلوم، قال: وهو  نَجْد إِلى ثنايا ذات عِرْقٍ، قال: وما احْتَزَمَتْ به الحِرار  (* قوله «وما  احتزمت به الحرار إلخ» نقل ياقوت هذه العبارة عن الأصمعي ونصه قال  الأصمعي: ما احتزمت به الحرار حرة شوران وحرة ليلى وحرة واقم وحرة النار وعامة  منازل بني سليم إلى آخر ما هنا) حَرَّةَ شَوْران وعمة منازل بني سليم  إِلى المدينة فما احْتَاز في ذلك الشق كله حِجاز، قال: وطَرَف تِهامة من  قِبَل الحجاز مَدارِج العَرْج، وأَوّلها من قِبَل نجد مَدَارج ذات العِرْق.  الأَصمعي: إِذا عرضت لك الحِرارُ بنجد فذلك الحِجاز؛ وأَنشد:  وفَرُّا بالحِجاز ليُعْجِزوني  أَراد بالحِجاز الحِرارَ. وفي حديث حُرَيْثِ بن حسان: يا رسول الله، إِن  رأَيْتَ أَن تجعل الدِّهْناء حِجازاً بيننا وبين بني تميم أَي حدًّا  فاصلاً يَحْجِزُ بيننا وبينهم، قال: وبه سمي الحِجازُ الصُّقْعُ المعروف من  الأَرض، ويقال للجبال أَيضاً: حِجاز؛ ومنه قوله:  ونحن أُناس لا حِجازَ بأَرْضِنا  وأَحْجَزَ القومُ واحْتَجَزُوا وانْحَجَزُوا: أَتَوا الحِجازَ،  وتَحاجَزُوا وانْحَجَزُوا واحْتَجَزُوا: تَزايَلُوا، وحَجَزَه عن الأَمر يَحْجُزه  حِجازَةً وحِجِّيزَى: صرفه.  وحَجازَيْكُ كحَنانَيْك أَي احْجُزْ بينهم حَجْزاً بعد حَجْزٍ، كأَنه  يقول: لا تقطع ذلك وَلْيَكُ بعضُه موصولاً ببعض.  وحُجْزة الإِزار: جَنَبته. وحُجْزة السراويل: موضع التِّكَّة، وقيل:  حُجْزة الإِنسان مَعْقِد السراويل والإِزار. الليث: الحُجْزة حيث يُثْنى طرف  الإِزار في لَوْث الإِزار، وجمعه حُجُزات؛ وأَما قول النابغة:  رِقاق النِّعالِ طَيِّب حُجُزاتهم،  يُحَيَّوْن بالرَّيْحان يومَ السَّباسِب  فإِنما كنى به عن الفروج؛ يريد أَنهم أَعِفَّاء عن الفجور. وفي الحديث:  إِن الرَّحِم أُخذت بحُجْزة الرحمن؛ قال ابن الأَثير: أَي اعتصمت به  والتجأَت إِليه مستجيرة، ويدل عليه قوله في الحديث: هذا مقام العائِذِ بك من  القَطِيعة، قال: وقيل معناه أَن اسم الرَّحِم مشتق من اسم الرحمن فكأَنه  متعلق بالاسم آخِذٌ بوسطه، كما جاء في الحديث الآخر: الرَّحِمُ شِجْنَةٌ  من الرحمن. قال: وأَصل الحُجْزة موضع شدّ الإِزار، قال: ثم قيل للإِزار  حُجْزة للمجاورة. واحْتَجز بالإِزار إِذا شدّه على وسطه فاستعاره للالتجاء  والاعتصام والتمسُّك بالشيء والتعلق به؛ ومنه الحديث الآخر: والنبي، صلى  الله عليه وسلم، آخذ بحُجْزة الله تعالى أَي بسبب منه، ومنه الحديث  الآخر: منهم من تأْخذه النار إِلى حُجْزَته أَي إِلى مَشَدّ إِزاره، ويجمع  على حُجَز؛ ومنه الحديث: فأَنا آخِذٌ بحُجَزكم، والحُجْزَة: مَرْكَبُ  مُؤَخَّر الصِّفاق في الحِقْو، والمُتَحَجِّز: الذي قد شَدَّ وسطه، واحْتَجَز  بإِزاره: شدّه على وسطه، من ذلك، وفي حديث ميمونة، رضي الله عنها: كان  يباشر المرأَة من نسائه وهي حائض إِذا كانت مُحْتَجِزَةً أَي شادَّةً  مِئْزرها على العورة وما لا تحل مباشرته. والحاجِزُ: الحائل بين الشيئين. وفي  حديث عائشة، رضي الله عنها: لما نزلت سورة النور عَمَدْن إِلى حُجَز  مناطِقِهِنَّ فشَقَقْنَها فاتَّخَذنها خُمُراً؛ أَرادت بالحُجَز المآزر. قال  ابن الأَثير: وجاء في سنن أَبي داود حُجُوز أَو حُجُور بالشك، وقال  الخطابي: الحُجُور، بالراء، لا معنى لها ههنا وإِنما هو بالزاي جمع حُجَز  فكأَنه جمع الجمع، وأَما الحُجُور، بالراء، فهو جمع حَجْر الإِنسان، وقال  الزمخشري: واحد الحُجوز حِجْز، بكسر الحاء، وهي الحُجْزة، ويجوز أَن يكون  واحدها حُجْزَةً. وفي الحديث: رأَى رجلاً مُحْتَجِزاً بحبل وهو مُحْرم أَي  مشدود الوسط. أَبو مالك: يقال لكل شيء يَشُدُّ به الرجل وسطه ليشمر به  ثيابه حجاز، وقال: الاحْتِجاز بالثوب أَن يُدْرجه الإِنسان فيشد به وسطه،  ومنه أُخِذَت الحُجْزَة. وقالت أُم الرَّحَّال: إِن الكلام لا يُحْجَز في  العِكْم كما يُحْجَز العَبَاء. العِكْم: العِدْل. والحَجْز: أَن يُدْرج  الحبل عليه ثم يشد. أَبو حنيفة: الحِجاز حبل يشد به العِكْم. وتحاجز  القوم: أَخذ بعضهم بحُجَز بعض. رجل شديد الحجْزة: صَبُور على الشدّة والجَهْد؛  ومنه حديث عليّ، رضي الله عنه، وسئل عن بني أُمية فقال: هم أَشدُّنا  حُجَزاً، وفي رواية: حُجْزَة، وأَطْلَبُنا للأَمر لا يُنال فيَنالونَه.  وحُجْز الرجل: أَصله ومَنْبِته. وحُجْزُه أَيضاً: فصل ما بين فخذه والفخذ  الأُخرى من عشيرته؛ قال:  فامْدَحْ كَرِيمَ المُنْتَمَى والحُجْزِ  وفي الحديث: تزوجوا في الحُجْزِ الصالح فإِن العِرْق دَسَّاس؛ الحجز،  بالضم والكسر: الأَصل والمَنْبت، وبالكسر هو بمعنى الحِجْزة. وهي هيئة  المُحْتَجِز، كناية عن العِفَّة وطِيبِ الإِزار. والحُِجْز: الناحية. وقال:  الحُِجْز العَشِيرة تَحْتَجِز بهم أَي تمتنع. وروى ابن الأَعرابي قوله:  كريم المنتمى والحجز، إِنه عفيف طاهر كقول النابغة: طَيِّب حُجُزاتُهم، وقد  تقدّم. والحِجْز: العفيف الطاهر. والحِجاز: حبل يلقى للبعير من قِبَل  رجليه ثم يناخ عليه ثم يشدّ به رُسْغا رجليه إِلى حِقْوَيْه وعَجُزُه؛ تقول  منه: حَجَزْت البعير أَحْجِزه حَجْزاً، فهو مَحْجوز؛ قال ذو الرمة:  فَهُنَّ من بين مَحْجُوزٍ بِنافِذَةٍ،  وقائِظٍ وكلا رَوْقَيْه مُخْتَضِب  وقال الجوهري: هو أَن تُنِيخ البعير ثم تشدّ حبلاً في أَصل خُفَّيْه  جميعاً من رجليه ثم ترفع الحبل من تحته حتى تشدّه على حِقْوَيْه، وذلك إِذا  أَراد أَن يرتفع خفه؛ وقيل: الحِجاز حبل يشد بوسط يَدَي البعير ثم يخالَف  فتُعْقد به رجلاه ثم يُشَدّ طرفاه إِلى حِقْويه ثم يلقى على جنبه شبه  المَقْمُوط ثم تُداوَى دَبَرته فلا يستطيع أَن يمتنع إِلا أَن يجر جنبه على  الأَرض؛ وأَنشد:  كَوْسَ الهِبَلِّ النَّطِفِ المَحْجُوز  وحاجِزٌ: اسم. ابن بُزُرج: الحَجَزُ والزَّنَجُ واحد. حَجِزَ وزَنِجَ:  وهو أَن تَقَبَّضَ أَمعاء الرجل ومَصَارينه من الظمإِ فلا يستطيع أَن يكثر  الشرب ولا الطُّعْم، والله تعالى أَعلم.
مقاييس اللغة:
(حجز) الحاء والجيم والزاء أصلٌ واحدٌ مطَّرد القياس، وهو الحَوْلُ بين الشيئين. وذلك قولهم: حَجَزْتُ بين الرجلين وذلك أن يُمنَع كلُّ واحدٍ منهما مِن صاحبه. والعرب تقول "حَجَازَيْك" على وزن حَنانَيْك، أي احْجُِزْ بينَ القوم وإنما سمِّيت الحجازُ حجازاً لأنها حَجَزَت بين نجدٍ والسَّراة. وحُجْزَة الإزار: مَعْقِده. وحُجْزة السراويل: موضع التِّكَّة. وهذا على التَّشبيه والتمثيل، كأنه حجز بين الأعلى والأسفل. ويقال: "كانت بينَ القوم رِمِّيَّا* ثم صارت إلى حِجِّيزَى"، أي ترامَوْا  ثم تحاجَزُوا. فأما قول القائل:
رِقاقُ النِّعال طيِّبٌ حُجُزَاتُهُمْ *** يُحَيَّوْنَ بالرِّيحانِ يومَ السباسبِ([5])
وهي جمع حُجْزة، كنايةٌ عن الفُروج، أي إنهم أَعِفّاء.
القاموس المحيط:
حَجَزَهُ يَحْجُزُهُ ويَحْجِزُهُ حَجْزَاً وحِجِّيزَى وحِجَازَةً مَنَعَهُ، وكفَّهُ، فانْحَجَزَ، بينهما فَصَلَ،
البعيرَ: أناخَهُ، ثم شَدَّ حَبْلاً في أصلِ خُفَّيْهِ من رِجْلَيْهِ، ثم رَفَعَ الحَبْلَ من تَحْتِهِ، فَشَدَّهُ على حَِقْوَيْهِ، لِيُدَاوِيَ دَبَرَتَهُ. وذلك الحَبْلُ، وكلُّ ما تَشُدُّ به وسَطَكَ لِتُشَمِّرَ ثِيَابَكَ: حِجَازٌ. والحَجَزَةُ: الظَّلَمَةُ الذينَ يَمْنَعُونَ بعضَ الناسِ من بعضٍ، ويَفْصِلُونَ بينهم بالحقِّ، جمعُ حاجِزٍ. والمَحْجُوزُ: المُصابُ في مُحْتَجَزِهِ ومُؤْتَزَرِهِ، والمَشْدُودُ بالحِجَازِ. والحُجْزَةُ، بالضم: مَعْقِدُ الإِزار، من السَّراوِيلِ: مَوْضِعُ التِّكَّةِ، من الفرسِ: مَرْكَبُ مُؤَخَّرِ الصِّفَاقِ بالحَقْوِ. والحِجْزُ، بالكسر ويُضَمُّ: الأصلُ، والعشيرَةُ، والناحيةُ، وبالتحريك: الزَّنَجُ لِمَرَضٍ في المِعَى، والفِعْلُ كفَرِحَ. وحِجْزَى، كذِكْرَى: ة بِدِمَشْقَ، وهو حِجْزاوِيُّ. والحِجَازُ: مكةُ والمدينةُ والطائِفُ ومخَالِيفُهَا، لأنها حَجَزَت بينَ نَجْدٍ وتِهامَةَ، أو بينَ نَجْدٍ والسَّراةِ، أو لأنَّها احْتُجِزَتْ بالحِرارِ الخَمسِ، حَرَّةِ بني سُلَيْمٍ وواقِمٍ ولَيْلَى وشَوْرَانَ والنارِ. واحْتَجَز: أتاهُ، كانْحَجَزَ وأحْجَزَ، واجْتَمَعَ، وَحَمَلَ الشيء في حُجْزَتِهِ، بإِزارِهِ: شَدّهُ على وَسَطِهِ. والمُحْتَجِزَةُ: النَّخْلَةُ تكونُ عُذُوقُها في قَلْبِهَا. والمُحَاجَزَةُ: المُمَانَعَةُ.
وتَحاجَزَا: تمَانَعَا. والحَجَائزُ: ع باليمامة. وحَجَازَيْكَ، بالفتح، أي: احْجُزْ بَيْنَ القومِ حَجْزاً بعدَ حَجْزٍ. وشِدَّةُ الحُجْزَةِ: كِنَايَةٌ عن الصَّبْرِ. وهو داني الحُجْزَةِ، أي مُمْتَلِىء الكَشْحَيْنِ، وهو عَيْبٌ.
ويقالُ: وَرَدَتِ الإِبِلُ ولها حُجَزٌ، أي: شِبَاعاً عِظَامَ البُطُونِ.
تاج العروس:
حجز
حَجَزَه يَحْجُزُه بالضمّ ويَحْجِزه بالكسر حَجْزَاً وحِجِّيزى مثال خِصِّيصى وحِجَازَةً بالكسر : مَنَعَه . وفي المثَل : كانت بين القومِ رِمِّيَّأ ثم صارت حِجِّيزى . أي ترامَوْا ثم تَحاجَزوا . حَجَزَه يَحْجِزه حَجْزَاً : كَفَّه ومنه الحديث : " ولأهلِ القَتيلِ أن يَنْحَجِزوا الأدنى فالأدنى " أي يكُفُّوا عن القَودِ فانْحَجَز وكلُّ مَن تَرَكَ شيئاً فقد انْحَجَزَ عنه . والانْحِجازُ مُطاوِعُ حَجَزَه إذا منعه . حَجَزَ بَيْنَهما يَحْجِز حَجْزَاً وحِجَازَةً فاحْتَجَزَ : فَصَلَ واسمُ ما فَصَلَ بينهما : الحاجِز . وقال الأَزْهَرِيّ : الحَجْز : أن تَحْجِزَ بين مُقاتِلَيْن . والحِجاز الاسم وكذلك الحاجِز . في الصّحاح : حَجَزَ البعيرَ يَحْجِزُه حَجْزَاً : أناخَه ثمّ شدَّ حَبْلاً في أَصْلِ خُفَّيْه جميعاً مِن رِجلَيْه ثم رَفَعَ الحبلَ من تَحْتِه فشدَّه على حِقْوَيْه وذلك إذا أراد أن يَرْتَفِع خُفُّه . وقيل : حَجَزَه : إذا شدَّ الحبلَ بوسَط يَدَيْه ثمّ خالَفَ فَعَقَد به رِجلَيْه ثمّ طَرَفَيْه إلى حَقْوَيْه ثم يُلقى على جَنْبِه شِبْه المَقموط ليداوي دَبَرَته فلا يستطيع أن يَمْتَنِع إلاّ أن يجرّ جَنْبَه على الأرض . وذلك الحبلُ حِجازٌ وقيل : الحِجازُ حبلٌ يُلقى على للبعير مِن قِبَلِ رِجلَيْه ثمّ يُناخُ عليه ثم يُشَدُّ به رُسْغا رِجلَيْه إلى حِقوَيْه وعَجُزِه . وكلُّ ما تَشُدُّ به وَسَطَك لتُشَمِّرَ به ثِيابَك حِجازٌ قاله أبو مالك . والحَجَزَة محرّكةً : الظَّلَمَة ؛ لأنّهم يَحْجِزون عن الحُقوق ومنه حديث قَيْلَةَ : أَيُلامُ ابنُ ذِهِ أنْ يَفْصِلَ الخُطَّةَ وينتَصِرَ من وَراءِ الحَجَزَة . وقال الأَزْهَرِيّ : هم الذين يَمْنَعون بَعْضَ الناسِ من بعضٍ ويَفصِلون بينهم بالحقِّ جَمْعُ حاجِزٍ وأراد بابنِ ذِهِ وَلَدَها يقول : إذا أصابَه خُطَّةُ ضَيْمٍ فاحتَجَّ عن نَفْسِه وعَبَّرَ بلسانه ما يَدْفَعُ به الظُّلْمَ عنه لم يكن مَلُموماً . وفي كلام المُصَنِّف نَظَرٌ ظاهرٌ فإنّه جَمَعَ بين الكلامين المُتضادَّيْن فإنّ الفاصلَ في الحقّ كيف يكون ظالماً فالصوابُ في العبارة : أو الذين إلى آخِره . والمَحْجوز : المُصابُ في مُحْتَجَزِه ومُؤْتَزَرِه . والمَحْجوز : المَشدودُ بالحِجاز وهو الحبلُ الذي تقدّم ذِكرُه قال ذو الرُّمّة :
فهُنَّ من بَيْنِ مَحْجُوزٍ بنافِذَةٍ ... وقائِظٍ وكِلا رَوْقَيْهِ مُخْتَضِبُ
والحُجْزَة بالضمّ : مَعْقِدُ الإزارِ من الإنسان . وقال الليث : الحُجْزَةُ حيث يُثنى طرَفُ الإزار في لَوْثِ الإزار وجمعُه حُجُزاتٌ . الحُجْزَة من السَّروايل : مَوْضِعُ التِّكَّة ويُجمَعُ أيضاً على حُجَزٍ كغُرَفٍ ومنه الحديث : " أنا آخِذٌ بحُجَزِكم " . الحُجْزَة مَرْكَبُ مُؤَخَّرِ الصِّفاقِ بالحَقْو وفي بعضِ الأصول : في الحَقْو . والحُجْز بالكسر ويُضَمّ : الأصل والمَنبِت ومنه الحديث : " تزَوَّجوا في الحِجْزِ الصالحِ فإنّ العِرقَ دَسّاس " الحُجْز : العَشيرَةُ يَحْتَجِزُ بهم أي يَمْتَنِع . وقيل حِجْز الرجلِ : فَصْلُ ما بين فَخِذِه والفَخِذِ الأُخرى من عَشيرَتِه . الحُجْز : الناحية . الحَجَز بالتّحريك : مثل الزَّنَج بالنون والجيم محرّكة قال ابنُ بُزُرْج : اسمٌ لمرَضٍ في المِعا والمَصارين وهو قَبْضٌ فيها من الظَّمَإِ فلا يستطيع أن يُكثِرَ الطُّعْمَ أو الشُّرْب والفِعلُ كفَرِحَ حَجِزَ الرجلُ وزَنِجَ . وحِجْزى كذِكْرى : ة بدمشق وهو حِجْزاويٌّ على غيرِ قياسٍ نقله الصَّاغانِيّ . والحِجاز ككِتابٍ وإنّما أطلقه لشُهرتِه وكثرة استعماله : مكّةُ والمَدينةُ والطائفُ ومَخاليفُها أي قُراها وكذلك اليَمامةُ فإنّها من الحِجاز وقد صرَّحَ به غَيْرُه سُمِّيت بذلك من الحَجْزِ وهو الفَصلُ بين الشَّيئَيْن ؛ لأنّها حَجَزَتْ بين نَجْدٍ وتِهامة أو بين الغَوْرِ والشام والبادية أو بين نَجْدٍ والغَوْر أو بين نَجْدٍ والسَّراة أو لأنّها احْتُجِزَت بالحِرارِ الخَمس المعظَّمة وهنَّ : حَرّة بني سُلَيْمٍ وحرَّةُ واقِمٍ وحَرَّة لَيْلَى وحَرَّة شَوْرَان وحَرّة النار وهذا قولُ الأَصْمَعِيّ . وقال الأَزْهَرِيّ : سُمّي حِجازاً لأنّ الحِرار حَجَزَتْ بَيْنَه وبينَ عالِيَةِ نَجْدٍ . قال : وقال ابن السِّكِّيت : ما ارتفعَ عن بَطْنِ الرُّمّةِ فهو نَجْدٌ إلى ثَنايا ذاتِ عِرْقٍ وما احْتَزَمَت به الحِرارُ حَرَّة شَوْرَان وعامّة مَنازلِ بني سُلَيْم إلى المدينة فما احْتازَ في ذلك الشِّقّ كلّه حِجازٌ . وطرَفُ تِهامةَ من قِبَلِ الحِجازِ مَدارجُ العَرْج وأوّلها من قِبَلِ نجدٍ مدارجُ ذاتِ عِرْقٍ . وقال الأَصْمَعِيّ : إذا عَرَضَت لك الحِرارُ بنَجدٍ فذلك الحِجاز وأنشد :
" وفَرُّوا بالحِجازِ ليُعْجِزوني
أراد بالحِجاز الحِرار . وَوَقَع في بعضِ فَتاوى الإمام النَّوَويّ رحمه اللهُ تعالى أنّ المدينةَ حِجازِيَّةٌ اتِّفاقاً لا يَمانية ولا شاميّة . واستغربَ الزَّرْكَشيّ في إعلام الساجِد . حاكيةَ الاتِّفاق بل الشافعيُّ نصَّ على أنّها يَمانِيَة . واحْتَجَزَ الرجلُ : أتاه أي الحِجاز كانْحَجَزَ وأَحْجَزَ إحْجازاً . احْتَجَزَ لَحْمُ بَعْضِه إلى بَعْض : اجْتَمع . احْتَجزَ الرجلُ : حَمَلَ الشيءَ في حُجْزَتِه وحِضْنِه . احْتَجزَ بإزارِه : أَدْرَجه . وفي الأساس : لاقى بَيْنَ طَرَفْيه وشَدَّه على وسَطِه عن أبي مالك ومنه حديثُ مَيْمُونة : " كان يُباشِرُ المرأةَ من نِسائه وهي حائضٌ إذا كانت مُحْتَجِزَةً " أي شادَّةً مِئْزَرَها على العَوْرَة . والمُحْتَجِزَة : النّخلةُ التي تكونُ عُذوقُها في قَلْبِها نقله الصَّاغانِيّ . والمُحاجَزَة : المُمانَعة والمُسالَمة . وفي المثَل : إنْ أرَدْتَ المُناجَزةَ فقَبْلَ المُحاجَزة . أي قبلَ القِتال . وتَحاجَزا : تَمانَعا ومنه المثَل : كانت بين القومِ رِمِّيَّا ثمّ حِجِّيزى . أي ترامَوا ثم تَحاجَزوا . والحَجائِز كأنّه جَمْع حَجِيزَة : ع وهو من قِلاتِ العارِض باليَمامة . وحَجازَيْك بالفَتْح كحنانَيْك أي احْجُزْ بين القومِ حَجْزَاً بعدَ حَجْزٍ كأنّه يقول : لا تَقْطَع ذلك ولْيَكُ بَعْضُه مَوْصُولاً ببعضٍ . وشِدَّةُ الحُجْزَةِ كِنايةٌ عن الصبر والجَلَد ؛ وهو شديدُ الحُجْزَة أي صَبور على الشِّدَّةِ والجَهْد ومنه حديث عليّ رضي الله عنه وسُئِلَ عن بني أُميَّة فقال : هم أَشَدُّنا حُجَزاً . وفي رواية : حُجْزَة وأَطلَبُنا للأمرِ لا يُنالُ فينالونَه . يقال : هو داني الحُجْزَة أي مُمتَلِئُ الكَشْحَيْن وهو عَيْبٌ وهو مَجاز أيضاً . ويقال : وَرَدَت الإبلُ ولها حُجَزٌ بضمٍّ ففتح : أي وَرَدَتْ شِباعاً عِظامَ البُطون وهو مَجاز أيضاً . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : الحاجِزُ : الفاصِلُ بين الشيئَيْن كالحِجاز . والحِجاز : الجِبالُ ومنه قَوْلُ الشاعر :
" ونَحنُ أُناسٌ لا حِجازَ بأَرْضِنا وتَحاجَزَ القومُ وانْحَجَزوا واحْتَجزوا : تَزايَلوا . وهو طَيِّبُ الحُجْزَة : أي عفيفٌ ومنه قَوْلُ النابغة :
رِقاقُ النِّعالِ طِيِّبٌ حُجُزاتُهمْ ... يُحَيَّوْنَ بالرَّيْحانِ يَوْمَ السَّباسِبِ فإنّه كَنَى به عن الفروج . يريد أَعِفَّاءَ من الفُجور وهو مَجاز وبه فَسّر ابْن الأَعْرابِيّ قولَ الشاعر :
" فامْدَحْ كَريمَ المُنْتَمى والحِجْزِ
قال : أي إنّه عَفيفٌ طاهرٌ . والحِجْزُ : العَفيف . والحِجْزَة بالكسر : هَيْئَةُ المُحتَجِز . ويقال : فلانٌ كريمُ الحِجْزَة وطَيِّبُ الحِجْزَة يَكْنُون به عن العِفَّةِ وطِيبِ الإزار . ويقال : أَخَذْت بحُجْزَتِه أي اعتصَمْت به والْتَجَأْت إليه مُستَجيراً . وفي الأساس : اسْتَظْهَرْت به وهو مَجاز ومنه الحديث : " إنّ الرَّحِمَ أَخَذَت بحُجْزَةِ الرَّحمن " قال ابنُ الأثير : وقيل : معناه أنّ اسمَ الرَّحِمِ مُشتَقٌّ من اسمِ الرحمن فكأنّه متعلِّقٌ بالاسمِ آخِذٌ بوسَطِه . وأصلُ الحُجْزَةِ مَشَدُّ الإزار ثمّ قيل للإزار حُجْزَة للمُجاوَرَة ومنه حديثٌ آخر : " والنبي صلّى الله عليه وسلَّم آخِذٌ بحُجْزَةِ اللهُ تعالى " أي بسَببٍ منه . والحُجُز بضمَّتَيْن : المآزِرُ كالحُجوز . وقال الخَطَّابيّ الأخيرُ جَمْعُ الجَمعِ كأنّه جَمْعُ حِجَزٍ بالكسر وجَمْعُه حُجوزٌ . وقال الزَّمَخْشَرِيّ : الحِجْزُ بالكسر : الحُجْزَة . والمُحْتَجِز : هو المَشدودُ الوسَط . وقالت أمُّ الرِّحال : إنّ الكلامَ لا يُحجَزُ في العِكْم كما تُحجَزُ العَبَاءُ . العِكْم : العِدْل والحَجْزُ أن يُدرَجَ الحَبلُ عليه ثمّ يُشَدَّ . وقال أبو حنيفة الحِجاز : حَبلٌ يُشَدُّ به العِكْمُ . واحْتَجزَ به : امْتَنعَ . وتَحاجَزَ القومُ : أَخَذَ بَعْضُهم بحُجَزِ بَعْض . ويقال : هذا كلامٌ آخِذٌ بَعْضُه بحُجْزَة بَعْضٍ أي مُتَناظِمٌ مُتناسِقٌ وهو مَجاز . وفي المثَل : ما يُحْجَزُ فلانٌ في العِكْمِ . أي لا يُقدَر على إخفاءِ أَمْرِه كما في الأساس . وحاجِزٌ : اسم . وعليُّ بن الفُرات الحِجازيّ مُحدِّث تُكُلِّمَ فيه . والشِّهابُ أبو الطَّيِّب أحمدُ بن مُحَمَّد الحِجازيّ سَمِعَ الوَليَّ العراقيّ والحافظَ بن حَجَرٍ وغيرَهما وهو أحَدُ الشُّهُبُ السبعةِ أورده الحافظُ السّيوطيّ في مُعجَم شيوخه . والشَّمسُ مُحَمَّد بن شُعَيْب بن مُحَمَّد بن أحمد بن عليّ الحِجازيّ نَزيلُ ابشيه المَلَق إحدى القُرى المِصريّة من مشاهيرِ شُيوخِ مِصر أخذ عن شيخ الإسلام زكرِيّا وغيرِه . وحِجازيّ : لقَبُ المُسنِد المُعمَّر شَمْسِ الدين مُحَمَّد بن عبد الرحمن الأنصاريّ الشَّعْراويّ الواعِظِ بجامعِ المُؤَيَّد بمصر أخذ عالياً عن الشِّهابِ أحمد بن يَشْبَك اليوسُفيّ والشَّمس الغمريّ وشيخ الإسلام وحدَّث عنه الشَّمس البابليّ وأبو العِزّ العَجَميّ وغيرُهما . والعَبدُ الصالحُ نورُ الدين الحسن بن مُحَمَّد الترعيّ كُنْيَتُه أبو حِجازٍ من شيوخِ مَشايِخنا وكذلك أبو الإخلاصِ حِجازيّ بن مُحَمَّد المسيريّ نَزيلُ المَحَلَّة الكُبرى حدَّث عنه بَعْضُ شُيوخُنا

##### Türkçe

حجز
**حَجَزَ** - **يَحْجُزُ** (**حَجَزَ** - **يَحْجِزُ**) - **حاجِز** - **حاجِزيْن**
**حَجَزَ** - **يَحْجُزُ** (**حَجَزَ** - **يَحْجِزُ**) + bir varlık veya şey + bir varlığı veya şeyi: onu belirli bir yöne doğru hareketten men eder; bunu, onun ilerleyişi ve hareketi yönünde durmak suretiyle (yapar).
**حَاجِز**: “**حَجَزَ** - **يَحْجُزُ**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehedir; o aynı zamanda ism-i âlettir: belirli bir yöne doğru hareketten bir varlığı men eden şey veya varlık; bunu, onun ilerleyişi ve hareketi yönünde durmak suretiyle (yapar).
**حَاجِزِيْن**: “**حاجِز**”in çoğulu.

Ve lafız, “iki varlık arasında ayırma ve engelleme ve aralarındaki hareketi bir engelle durdurmak suretiyle men etme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**بَرْزَخَ** - **يُبَرْزِخُ**، **عَزَلَ** - **يَعْزِلُ**، **حَظَرَ**- **يَحْظُرُ**، **حَجَبَ** - **يَحْجُبُ**، **حَجَرَ** - **يَحْجُرُ**، **حَجَزَ** - **يَحْجُزُ** (**حَجَزَ** - **يَحْجِزُ**)

حجز- حاجز
﴿“Yeri bir karar kılan, onun arasına ırmaklar koyan, ona sabit dağlar koyan ve iki deniz arasına bir engel koyan kimdir? Allah ile beraber bir ilâh mı? Bilakis onların çoğu bilmezler (61)”﴾ النمل ﴿“Artık sizden hiçbir kimse, onun hakkında engelleyiciler değildir (47)”﴾ الحاقة

مختار الصحاح
● [**حجز**] ح ج ز: **حَجَزَهُ**: onu men etti; böylece **انْحَجَزَ**; babı **نصر**’dır. Ve **الحَجَزةُ** (iki fetha ile): karanlık; ve o, قيلة hadîsindedir. Ve **الحِجَازُ**: bir belde(ler). Ve **احتَجَزَ** kavim ve **انْحَجَزُوا** da: Hicaz’a geldiler. Ve **حُجْزَةُ الإِزار**: izarın düğüm yeri; **حجرة** vezninde. Ve **حجزة السراويل** da: onda **التكة** bulunan (yer).

الراغب
حجز
**الحجز**: iki şey arasında, aralarında bir ayırıcı ile men etme; “**حجز بينهما**” denir. Aziz ve celil (Allah) dedi ki: }**وجعل بين البحرين حاجزا**﴿[النمل/61]. Ve **الحجاز** bu şekilde adlandırıldı; çünkü o, Şam ile çöl arasında bir engelleyicidir. (Allah) تعالى dedi ki:﴾**فما منكم من أحد عنه حاجزين**﴿[الحاقة/47]; böylece onun sözü:﴾**حاجزين**{, çoğul yerinde, “**أحد**” için bir sıfattır. Ve **الحجاز**: devenin belinden bileğine bağlanan bir iptir; ondan cem‘ (toplama) mânası tasavvur edildi; böylece “**احتجز فلان عن كذا**” ve “**احتجز بإزاره**” denildi. Ondandır: **حجزة السراويل**. Ve denildi ki: “Eğer **المحاجزة** isterseniz, **المناجزة**’den önce (olur)” (bak: أساس البلاغة (**حجز**) s. 74; والبصائر 2/436); yani: savaşmadan önce karşı koyma. Ve denildi ki: **حجازيك**; yani: aralarında engelle.

ملخص اللسان
1. **حَجَز** aralarında **يَحْجُِزُ** **حَجْزاً**: **الحَجْز** iki şey arasında ayırmadır,
2. ve iki deniz arasına bir **حاجِزاً** kıldı; yani: tuzlu su ile tatlı su arasında bir **حِجازاً**; birbirine karışmazlar,
3. ve **حَجَزَه** onu **يَحْجُِزُه** **حَجْزاً**: onu men etti.
4. Ve maktulün ehline, en yakın sonra en yakın olmak üzere **يَنْحَجِزوا** (hakkı vardır); yani: kısastan geri dursunlar;
5. ve **حَجَزَه** onu işten **يَحْجُزه** **حِجازَةً** ve **حِجِّيزَى**: onu çevirdi.
6. ve **الانْحِجاز**: onu men ettiğinde **حَجَزَه**’nin mutâvi‘idir,
7. **المُحاجَزَة**: barışma,
8. ve **الحَجَزَة**: karanlık.
9. **الحَجَزَة**: onlar, onu hakkından alıkoyduğunuz kimselerdir,
10. **الحِجاز**: bilinen belde; **نَجْدٍ** ile **السَّراة** arasında,
11. **حِجاز**: dağlar;
12. ve **تَحاجَزُوا** ve **انْحَجَزُوا** ve **احْتَجَزُوا**: ayrıldılar,
13. ve **حَجازَيْكُ** “**حَنانَيْك**” gibi; yani: aralarında engelleme üstüne engelleme ile engelle,
14. **حُجْزة الإِزار**: onun yanı,
15. **حُجْزة السراويل**: **التِّكَّة**’nin yeri,
16. insanın **حُجْزة**’si: şalvarın ve izarın bağlandığı yer.
17. **الحُجْزة**: izarın ucunun, izarın dolamasında katlandığı yer,
18. “Şüphesiz rahim, Rahmân’ın **حُجْزة**’sine tutundu”: yani: ona sığındı ve ona iltica etti; korunma dileyen olarak,
19. ve **الحُجْزة**’nin aslı: izarın bağlandığı yer,
20. ve izarla **احْتَجز**: onu beline bağladığında; böylece onu, iltica, sığınma, şeye tutunma ve ona bağlanma için istiâre etti;
21. Allah تعالى’nın **حُجْزة**’sine tutunan: yani: ondan bir sebep ile,
22. onlardan kimi ateş onu **حُجْزَته**’sine kadar alır; yani: izarının bağlandığı yere kadar,
23. ve **الحُجْزَة**: **الحِقْو**’da, **الصِّفاق**’ın arka tarafının bindiği yer,
24. hayızlı iken, **مُحْتَجِزَةً** olduğunda (yani) avret üzerine ve dokunması helâl olmayan şeye, **مِئْزر**ini bağlamış olarak, kadınlarından birine yaklaşırdı.
25. **الحاجِزُ**: iki şey arasındaki engel.
26. elbiseyle **الاحْتِجاز**: insanın onu dürüp onunla belini bağlamasıdır,
27. **الحِجاز**: **العِكْم**’i bağlamakla bağlanan bir iptir.
28. **تحاجز** kavim: bazısı bazısının **حُجَز**’lerine tutundu.
29. **شديد الحجْزة** bir adam: şiddet ve meşakkat üzerine sabırlı;
30. erkeğin **حُجْز**’ü: onun aslı ve bitiş yeri.
31. ve onun **حُجْزُه**: onun uyluğu ile aşiretinden diğer uyluk arasını ayıran (şey);
32. ve **الحُِجْز**: taraf.
33. **الحُِجْز** aşiret: onlarla **تَحْتَجِز**; yani: korunur/çekinir.
34. ve **الحِجْز**: iffetli, temiz.
35. ve **الحِجاز**: devenin, ayaklarının tarafından ona atılan; sonra onun üzerine çöktürülen; sonra onunla, iki ayağının bilekleri, iki beline ve sağrısına bağlanan bir ip;
36. **حَجِزَ** ve **زَنِجَ**: o, erkeğin bağırsaklarının ve iç organlarının susuzluktan büzülmesidir; böylece çok içmeye de yemeğe de güç yetiremez,

لسان العرب

● - **حجز**: **الحَجْز**: iki şeyin arasını ayırma; ikisinin arasını ayırdı, **حَجَز** ikisinin arasını **يَحْجُِزُ** **حَجْزاً** ve **حِجازَةً**; sonra **فاحْتَجَز**; ikisinin arasını ayıran şeyin adı: **الحاجِزُ**. **الأَزهري**: **الحَجْز** iki dövüşen arasında ayırma yapmaktır; **الحِجَاز** isimdir; aynı şekilde **الحاجِزُ** de. Allah Teâlâ dedi ki: “İki denizin arasına bir **حاجِزاً** kıldı”; yani tuzlu su ile tatlı su arasında, birbirine karışmayan bir **حِجازاً**; ve o **الحجاز** Allah’ın kudretidir. Ve onu **حَجَزَه** **يَحْجُِزُه** **حَجْزاً**: onu men etti. Ve hadiste: “Ölünün ehline, en yakın olanı sonra en yakın olanı **أَن يَنْحَجِزوا** (hakkı vardır)”; yani kısastan el çeksinler; ve her kim bir şeyi terk ederse, ondan **انْحَجزَ** etmiştir. Ve **الانْحِجاز**: onu men ettiğinde **حَجَزَه**’nin mutâviidir; ve mâna: ölünün vârislerine, erkekleri ve kadınları onun kanından affetsinler (hakkı vardır); hangisi affederse; kadın olsa bile, kısas düşer ve diyeti hak ederler; ve “en yakın olanı sonra en yakın olanı” sözü: yani en yakın olan sonra en yakın olan; ve bazı fakihler der ki: af ve kısas ancak vârislerden velîlere aittir, velî olmayan bütün vârislere değil. Ve **المُحاجَزَة**: karşı koyma. Ve meselde: “Eğer **المُحاجَزَة** istersen, **المُناجَزَة**’den önce (olsun)”; **المُحاجَزَة**: barışma, **المُناجَزَة**: savaşma. İki takım **تحاجَزَ** etti. Ve meselde: “Kavim arasında **رِمِّيَّا** vardı, sonra **حِجِّيزَى**’ya döndü”; yani birbirlerine attılar, sonra **تَحاجَزُوا** ettiler; ikisi de **خِصِّيصَى** vezni üzerinedir. **الحِجِّيزَى**: iki kişi arasındaki **الحَجْز**’dendir. Ve **الحَجَزَة** (harekeli): karanlık(lar). **قَيْلة** hadîsinde: “Şu kimsenin oğlu, planı ayırıp **الحَجَزَة**’nin arkasından üstün gelirse ayıplanır mı?”; **الحَجَزَة**: onu hakkından alıkoyan kimselerdir. **الأَزهري** dedi: onlar, bazı insanları bazılarından men eden ve aralarını hak ile ayıran kimselerdir; tekili **حاجِزٌ**’dir; ve “şu kimsenin oğlu” ile onun çocuğunu kastetti; der ki: ona bir zulüm planı isabet ederse, kendini savunur ve diliyle zulmü kendinden defeden şeyi ifade ederse, ayıplanmış olmaz.

Ve **الحِجاز**: bilinen belde; iki şey arasını ayırma olan **الحَجْز**’den dolayı böyle adlandırıldı; çünkü **الغَوْر** ile Şam ve çöl arasında ayırdı; ve denildi ki: çünkü **نَجْدٍ** ile **السَّراة** arasında ayırdı; ve denildi ki: çünkü **تِهامة** ile Necd arasında ayırdı; ve denildi ki: Necd ile **الغَوْر** arasında ayırdığı için böyle adlandırıldı. **الأَصمعي** dedi: çünkü onun beş **حِرَار** ile **احْتُجِزَتْ**; onlardan biri **حَرَّة بني سُلَيْم** ve **حَرَّة واقِمٍ**’dir. **الأَزهري** dedi: **حِجازاً** diye adlandırıldı; çünkü **الحرَارَ** onunla Necd’in yüksek kısmı arasında ayırdı. Dedi ki: İbnü’s-Sikkît dedi: **الرُّمَّة**’nin karnından yükselen şey Necd’dir; dedi ki: **الرُّمَّة** bilinen bir vadidir; dedi ki: o, **ذات عِرْقٍ**’ın geçitlerine kadar Necd’dir; dedi ki: ve **الحِرار**’ın onunla kuşandığı şey ( * “وما احتزمت به الحرار إلخ” sözü: Yâkût bu ibareyi **الأصمعي**’den nakletti; onun lafzı: **الأصمعي** dedi: **الحرار**’ın kuşandığı şey **حرة شوران** ve **حرة ليلى** ve **حرة واقم** ve **حرة النار** ve Benî Süleym’in menzillerinin geneli, buraya kadar olanın sonuna dek ) **حَرَّةَ شَوْران** ve Benî Süleym’in menzillerinin geneli Medine’ye kadar; işte o yarığın tamamında bunun içinde **احْتَاز** eden şey **حِجاز**’dır. Dedi ki: **الحجاز** tarafınca Tihâme’nin ucu **مَدارِج العَرْج**’dır; ve Necd tarafınca onun başlangıcı **مَدَارج ذات العِرْق**’tır. **الأَصمعي**: Necd’de sana **الحِرارُ** arz olursa, işte o **الحِجاز**’dır; ve şu beyti okudu:

وفَرُّا بالحِجاز ليُعْجِزوني
**الحِجاز** ile **الحِرارَ**’ı kastetti.

Ve **حُرَيْثِ بن حسان** hadîsinde: “Ey Allah’ın Resûlü, eğer uygun görürsen **الدِّهْناء**’yı bizimle Benî Temîm arasında bir **حِجازاً** kıl”; yani bizimle onların arasında ayıran bir sınır; bizimle onların arasını ayırır. Dedi ki: ve bununla, yerin bilinen bölgesi olan **الحِجازُ** diye adlandırıldı; ve dağlara da denir: **حِجاز**; ondan şu sözü:

ونحن أُناس لا حِجازَ بأَرْضِنا

Ve kavim **أَحْجَزَ** etti ve **احْتَجَزُوا** ve **انْحَجَزُوا**: **الحِجازَ**’a geldiler. Ve **تَحاجَزُوا** ve **انْحَجَزُوا** ve **احْتَجَزُوا**: ayrıldılar. Ve onu işten **حَجَزَه** **يَحْجُزه** **حِجازَةً** ve **حِجِّيزَى**: onu çevirdi (vazgeçirdi).

Ve **حَجازَيْكُ** tıpkı **حَنانَيْك** gibi: yani onların arasını ayır, ayırma üstüne ayırma ile; sanki der ki: onu kesme; bilakis onun bir kısmı bir kısmına bitişik olsun.

Ve **حُجْزة الإِزار**: onun yanı. Ve **حُجْزة السراويل**: **التِّكَّة**’nin yeri; ve denildi ki: insanın **حُجْزة**’si, şalvarın ve izârın bağlandığı yerdir. **الليث**: **الحُجْزة** izârın ucunun izârın dolamasında katlandığı yerdir; çoğulu **حُجُزات**’tır. Nâbiga’nın sözüne gelince:

رِقاق النِّعالِ طَيِّب حُجُزاتهم،
يُحَيَّوْن بالرَّيْحان يومَ السَّباسِب

o, bununla ancak ferclere kinaye yaptı; onların fuhuşa karşı iffetli olduklarını kasteder. Ve hadiste: “Şüphesiz **الرَّحِم** **بحُجْزة الرحمن** ile tutuldu”; İbnü’l-Esîr dedi: yani ona sığındı ve ona iltica etti, korunma dileyen olarak; ve hadisteki şu söz ona delâlet eder: “Bu, senden koparmaya karşı sana sığınanın makamıdır.” Dedi ki: ve denildi ki mânası: **الرَّحِم** ismi **الرحمن** isminden türemiştir; sanki isimle bağlı, onun ortasından tutmuş gibidir; nitekim diğer hadiste geldi: “**الرَّحِمُ شِجْنَةٌ من الرحمن**.” Dedi ki: **الحُجْزة**’nin aslı izârın bağlandığı yerdir; dedi ki: sonra komşuluk sebebiyle izâra **حُجْزة** denildi. Ve izâr ile **احْتَجز** ettiğinde: onu beline bağladı; böylece onu iltica, sığınma, bir şeye tutunma ve ona ilişme için ödünç aldı; ondan diğer hadis: “Ve Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, Allah Teâlâ’nın **بحُجْزة**’sini tutandır”; yani ondan bir sebep ile. Ve ondan diğer hadis: “Onlardan kimi ateş onu **إِلى حُجْزَته** alır”; yani izârının bağlandığı yere kadar. Ve **حُجَز** üzere cem edilir. Ve ondan hadis: “Ben sizin **بحُجَزكم** tutanım.” Ve **الحُجْزَة**: **الحِقْو**’da, **الصِّفاق**’ın arka kısmının bindiği yer. Ve **المُتَحَجِّز**: belini bağlamış olan kimsedir. Ve izârı ile **احْتَجَز**: onu beline bağladı; bu da ondandır. Ve Meymûne hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Hayızlı iken, **مُحْتَجِزَةً** olduğunda, yani peştemalini avret üzerine ve dokunması helâl olmayan şey üzerine bağlamış olduğunda, eşlerinden bir kadına temas ederdi.” **الحاجِزُ**: iki şey arasındaki engel. Ve Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Nûr sûresi inince, **مناطِقِهِنَّ**’in **حُجَز**’lerine yöneldiler; onları yardılar; sonra onları başörtüleri edindiler”; **الحُجَز** ile peştemalleri kastetti. İbnü’l-Esîr dedi: Ebû Dâvûd’un Sünen’inde şüphe ile **حُجُوز** yahut **حُجُور** geldi. **الخطابي** dedi: **الحُجُور** (ر ile) burada mânası yoktur; ancak o **الزاي** ile, **حُجَز**’in cemidir; sanki cem’in cemi gibidir. **الحُجُور** (ر ile) ise insanın **حَجْر**’inin cemidir. **الزمخشري** dedi: **الحُجوز**’un tekili **حِجْز**’dir, **الحاء**’ın kesresiyle; o da **الحُجْزة**’dir; ve tekilinin **حُجْزَةً** olması da câizdir. Ve hadiste: “İhramlı iken bir ip ile **مُحْتَجِزاً** bir adam gördü”; yani beli bağlanmış. Ebû Mâlik: erkeğin elbisesini toplamak için onunla belini bağladığı her şeye **حجاز** denir. Dedi ki: elbise ile **الاحْتِجاز**: insanın onu dürüp onunla belini bağlamasıdır; ondan **الحُجْزَة** alınmıştır. Ve Ümmü’r-Rahhâl dedi: “Söz, **العِكْم** içinde **يُحْجَز** edilmez; **العَبَاء**’ın **يُحْجَز** edildiği gibi.” **العِكْم**: **العِدْل**. Ve **الحَجْز**: ipin onun üzerine dürülmesi, sonra bağlanmasıdır. Ebû Hanîfe: **الحِجاز** **العِكْم**’in bağlandığı iptir. Ve kavim **تحاجز** etti: bazısı bazısının **بحُجَز**’ini tuttu. “Şiddetli **الحجْزة** sahibi adam”: şiddet ve meşakkat üzerine sabırlı; ondan Ali hadîsi, Allah ondan razı olsun; Benî Ümeyye hakkında soruldu da dedi ki: “Onlar bizim en şiddetli **حُجَزاً** olanımızdır”; bir rivayette: **حُجْزَة**; ve “işe en çok talip olanımızdır; elde edilmez de onu elde ederler.” Ve erkeğin **حُجْز**’ü: onun aslı ve bitiş yeridir.

Ve **حُجْزُه** da ayrıca: onun uyluğu ile aşiretinden olan öteki uyluk arasındaki şeyin ayrılmasıdır; dedi ki:
“Öyleyse, soyu temiz olanı ve **الحُجْزِ** (sahibini) öv.”

Ve hadiste: “Salih **الحُجْزِ** içinde evleniniz; çünkü damar (soy) sızıcıdır” (buyurulmuştur); **الحجز**; ötre ve kesre ile: asıl ve bitiş yeridir; kesre ile ise **الحِجْزة** mânâsınadır. Ve o, **المُحْتَجِز**’in heyetidir; iffet ve izarın temizliği hakkında kinayedir. Ve **الحُِجْز**: taraf (nahiye)dir. Ve dedi ki: **الحُِجْز** (yani) aşiret; onlarla **تَحْتَجِز** eder; yani çekinir/kaçınır.

Ve İbnü’l-A‘râbî onun sözünü rivayet etti: “Kərîm **المنتمى** ve **الحجز**”; yani o, iffetli, temizdir; Nâbiga’nın sözü gibi: “Onların **حُجُزاتُهم**’i temizdir”; ve (bu) geçmişti.

Ve **الحِجْز**: iffetli, temizdir.

Ve **الحِجاز**: devenin ön iki ayağının tarafından ona atılan bir iptir; sonra onun üzerine çöktürülür; sonra onunla ön iki ayağının iki bileğini, onun iki **حِقْوَيْه**’ine ve onun **عَجُزُه**’ine bağlar; bundan (fiil olarak) dersin ki: **حَجَزْت** deveyi, onu **أَحْجِزه** **حَجْزاً** (ile); o hâlde o **مَحْجوز**dur; Zû’r-Rumme dedi ki:
“Öyleyse onlar, bir **مَحْجُوزٍ** ile bir **بِنافِذَةٍ** arasında,
ve bir **وقائِظٍ** (ile); ve onun iki boynuzunun ikisi de **مُخْتَضِب**.”

Ve Cevherî dedi ki: O, deveyi çöktürmendir; sonra onun ön iki ayağından, ikisinin de iki **خُفَّيْه**’inin aslında bir ipi bağlamandır; sonra ipi onun altından kaldırırsın; ta ki onu onun iki **حِقْوَيْه**’i üzerine bağlayasın; ve bu, onun **خفه**’inin yükselmesini istediği zamandır; ve denildi ki: **الحِجاز**; devenin iki elinin ortasına bağlanan bir iptir; sonra muhalefet edilir; böylece onun iki ayağı onunla düğümlenir; sonra onun iki ucu onun iki **حِقْويه**’ine bağlanır; sonra onun yanına, **المَقْمُوط** benzeri olarak atılır; sonra onun yarası tedavi edilir; böylece o, yanını yere sürüklemesi dışında kaçınmaya güç yetiremez; ve (şu beyit) okundu:
“**كَوْسَ** **الهِبَلِّ** **النَّطِفِ** **المَحْجُوز**”

Ve **حاجِزٌ**: bir isimdir.

İbn Büzürc: **الحَجَزُ** ve **الزَّنَجُ** birdir. **حَجِزَ** ve **زَنِجَ**: o, susuzluktan adamın bağırsaklarının ve iç organlarının büzüşmesidir; böylece o, çok içmeye de yemeğe de güç yetiremez; ve Allah Teâlâ daha iyi bilendir.

مقاييس اللغة:
(**حجز**) **الحاء** ve **الجيم** ve **الزاء** tek bir asıldır; kıyası düzenli olarak yürür; o da iki şeyin arasına girmektir. Bu, onların “iki adamın arasını **حَجَزْتُ**” sözüdür; bu da, her birinin ötekinden men edilmesidir. Araplar **حَجَازَيْك** derler; **حَنانَيْك** vezninde; yani: kavmin arasına gir; ancak **الحجاز**’a **حجازاً** adı verildi; çünkü o, **نجد** ile **السَّراة** arasına girdi. **حُجْزَة**’tü’l-izar: onun bağlandığı yeridir. **حُجْزة**’tü’s-seravil: **التِّكَّة**’nin yeridir. Bu, teşbih ve temsil üzerinedir; sanki üst ile alt arasına girmiş gibidir. Ve denir ki: “Kavmin arasında **رِمِّيَّا** vardı; sonra **حِجِّيزَى**’ya döndü”; yani birbirlerine atıştılar, sonra birbirlerinden men oldular. Ama söyleyenin sözü:
رِقاقُ النِّعال طيِّبٌ حُجُزَاتُهُمْ *** يُحَيَّوْنَ بالرِّيحانِ يومَ السباسبِ([5])
O, **حُجْزة**’nin cem‘idir; furuçlar hakkında kinayedir; yani onlar iffetlidirler.

القاموس المحيط:
Onu **حَجَزَهُ**; onu **يَحْجُزُهُ** ve onu **يَحْجِزُهُ**; **حَجْزَاً** ve **حِجِّيزَى** ve **حِجَازَةً** (olarak): onu men etti ve onu alıkoydu; böylece **فانْحَجَزَ**; ikisinin arasında: ayırdı.
Deveyi: onu çöktürdü; sonra iki ayağının iki toynağının kökünde bir ipi bağladı; sonra ipi altından kaldırdı; böylece onu iki böğrü üzerine sımsıkı bağladı; sırt yarasını tedavi etmek için. Ve o ip: ve elbiseni toplamak için belini onunla sıktığın her şey: **حِجَازٌ**’dır. Ve **الحَجَزَةُ**: zulmedenlerdir; bazı insanları bazılarından men ederler ve aralarında hak ile ayırırlar; **حاجِزٍ**’in cem‘idir. Ve **المَحْجُوزُ**: **مُحْتَجَزِهِ** ve **مُؤْتَزَرِهِ**’nde yaralanmış olan; ve **الحِجَازِ** ile bağlanmış olan. Ve **الحُجْزَةُ** (zamme ile): izarın bağlandığı yer; şalvarda: **التِّكَّة**’nin yeri; atta: **الصِّفَاقِ**’ın arkasının **الحَقْوِ** üzerinde bindiği yer. Ve **الحِجْزُ** (kesre ile; zamme de edilir): asıl, aşiret ve taraf; hareke ile: bağırsakta bir hastalıktan dolayı **الزَّنَجُ**; fiil de **فَرِحَ** gibi. Ve **حِجْزَى** ( **ذِكْرَى** gibi): Şam’da bir yer; o da **حِجْزاوِيُّ**’dir. Ve **الحِجَازُ**: Mekke ve Medine ve Taif ve onların **مخَالِيفُهَا**’sıdır; çünkü **نَجْدٍ** ile **تِهامَةَ** arasına girdi; yahut **نَجْدٍ** ile **السَّراةِ** arasına; yahut çünkü beş **الحِرارِ** ile **احْتُجِزَتْ**: **حَرَّةِ بني سُلَيْمٍ** ve **واقِمٍ** ve **لَيْلَى** ve **شَوْرَانَ** ve **النارِ**. Ve **احْتَجَز**: ona geldi; **انْحَجَزَ** ve **أحْجَزَ** gibi; ve toplandı; ve şeyi **حُجْزَتِهِ**’nde taşıdı; izarıyla: onu beline bağladı. Ve **المُحْتَجِزَةُ**: salkımları göbeğinde olan hurma ağacıdır. Ve **المُحَاجَزَةُ**: karşılıklı men etmedir.
Ve **تَحاجَزَا**: birbirlerini men ettiler. Ve **الحَجَائزُ**: Yemame’de bir yer. Ve **حَجَازَيْكَ** (fetha ile): yani kavmin arasına, bir ayırmadan sonra bir ayırma olarak, ayır. Ve **شِدَّةُ الحُجْزَةِ**: sabır hakkında kinayedir. Ve o, **داني الحُجْزَةِ**’dir; yani iki böğrü doludur; bu da bir ayıptır.
Ve denir ki: “Develer suya geldi; ve onların **حُجَزٌ**’leri vardır”; yani karınları büyük, tok.

تاج العروس:
حجز
Onu **حَجَزَه**; onu **يَحْجُزُه** (zamme ile) ve onu **يَحْجِزه** (kesre ile); **حَجْزَاً** ve **حِجِّيزى** ( **خِصِّيصى** misali) ve **حِجَازَةً** (kesre ile): onu men etti. Ve meselde: “Kavmin arasında **رِمِّيَّأ** vardı; sonra **حِجِّيزى** oldu”; yani birbirlerine atıştılar, sonra birbirlerinden men oldular. Onu **حَجَزَه**; onu **يَحْجِزه**; **حَجْزَاً**: onu alıkoydu; ve ondan hadis: “Ve maktulün ehline, en yakını sonra en yakını **يَنْحَجِزوا** (etmeleri) vardır”; yani kısastan vazgeçsinler; böylece **فانْحَجَز**; ve her kim bir şeyi terk ederse, ondan **انْحَجَزَ** etmiştir. Ve **الانْحِجازُ**, onu men ettiğinde **حَجَزَه**’nin mutavaatı’dır. İkisinin arasına **حَجَزَ**; **يَحْجِز**; **حَجْزَاً** ve **حِجَازَةً**; böylece **فاحْتَجَزَ**: ayırdı; ve ikisinin arasını ayıranın adı: **الحاجِز**. Ve **الأَزْهَرِيّ** dedi: **الحَجْز**: iki dövüşen arasına girmendir. Ve **الحِجاز** isimdir; aynı şekilde **الحاجِز**. **الصّحاح**’ta: Deveyi **حَجَزَ**; onu **يَحْجِزُه**; **حَجْزَاً**: onu çöktürdü; sonra iki ayağının ikisinin toynağının kökünde bir ipi bağladı; sonra ipi altından kaldırdı; böylece onu iki böğrü üzerine bağladı; bu, toynağı yükselmek istediğinde. Ve denildi: Onu **حَجَزَه**: ipi iki elinin ortasıyla bağladığında; sonra tersleyip onunla iki ayağını düğümlediğinde; sonra iki ucunu iki böğrüne; sonra onu yanına atar; bağlanmışa benzer; sırt yarasını tedavi etmek için; böylece, yanını yerde sürüklemesi dışında, karşı koyamaz. Ve o ip **حِجازٌ**’dır. Ve denildi: **الحِجازُ**, deveyi iki ayağı tarafından üzerine atılan bir iptir; sonra onun üzerine çöktürülür; sonra onunla iki ayağının iki bileği, iki böğrüne ve sağrısına bağlanır. Ve elbiseni onunla toplamak için belini onunla sıktığın her şey **حِجازٌ**’dır; bunu Ebu Malik söyledi. Ve **الحَجَزَة** (harekeli): zulmedenlerdir; çünkü haklardan men ederler; ve ondan **قَيْلَةَ** hadisi: “**الحَجَزَة**’nin arkasından planı ayıran ve intikam alan **ابنُ ذِهِ** kınanır mı?” Ve **الأَزْهَرِيّ** dedi: onlar, bazı insanları bazılarından men eden ve aralarında hak ile ayıranlardır; **حاجِزٍ**’in cem‘idir. Ve **ابنِ ذِهِ** ile onun çocuğunu kastetti; der ki: ona bir zulüm planı isabet ettiğinde, kendini savundu ve diliyle zulmü kendinden defedeceği şeyi ifade ettiyse, kınanmış olmaz. Ve musannifin sözünde açık bir bakış vardır; çünkü iki zıt sözü bir araya getirmiştir; zira hakta ayıran nasıl zalim olur? Doğru olan ibare: “yahut onlar ki...” sonuna kadardır. Ve **المَحْجوز**: **مُحْتَجَزِه** ve **مُؤْتَزَرِه**’nde yaralanmış olan. Ve **المَحْجوز**: **الحِجاز** ile bağlanmış olan; o da, zikri geçen iptir. **ذو الرُّمّة** dedi:
فهُنَّ من بَيْنِ مَحْجُوزٍ بنافِذَةٍ ... وقائِظٍ وكِلا رَوْقَيْهِ مُخْتَضِبُ

Ve **الحُجْزَة** (ötre ile): insandan **الإزار**’ın bağlandığı yer. **الليث** dedi ki: **الحُجْزَة**; **الإزار**’ın ucunun, **الإزار**’ın **لَوْث**’unda katlandığı yerdir; çoğulu **حُجُزاتٌ**’tır. **الحُجْزَة** **السَّروايل**’den: **التِّكَّة**’nin yeri; ayrıca **حُجَزٍ** üzerine de toplanır, **غُرَفٍ** gibi. Ondandır hadis: “Ben sizin **حُجَزِكم**’den tutucuyum.” **الحُجْزَة**: **الصِّفاق**’ın arkasının, **الحَقْو**’da bindiği yer; bazı nüshalarda: **في الحَقْو**. Ve **الحُجْز** (kesre ile) ve (ötrelenir): asıl ve bitiş yeri; ondandır hadis: “**الحِجْزِ** صالح içinde evlenin; çünkü damar sızıcıdır.” **الحُجْز**: aşiret; “onlarla **يَحْتَجِزُ**” yani korunur. Ve denildi ki: erkeğin **حِجْز**’i: onun uyluğu ile aşiretinden diğer uyluk arasını ayıran kısım. **الحُجْز**: taraf. **الحَجَز** (harekelenerek): **الزَّنَج** gibi; **النون** ve **الجيم** harekeli. **ابنُ بُزُرْج** dedi ki: bağırsak ve bağırsaklarda bir hastalığın adıdır; onda susuzluktan bir kabızlıktır; bu yüzden yemeği veya içmeyi çoğaltmaya güç yetiremez. Fiil, **فَرِحَ** gibi: adam **حَجِزَ** ve **زَنِجَ**. Ve **حِجْزى** **ذِكْرى** gibi: Şam’da bir yer; ve o, kıyasa aykırı olarak **حِجْزاويٌّ**’dir; bunu **الصَّاغانِيّ** nakletti. Ve **الحِجاز** **كِتابٍ** gibi; ancak şöhreti ve çok kullanımı sebebiyle onu (bu adla) adlandırdı: Mekke, Medine, Tâif ve onların **مَخاليفُها**’sı, yani köyleri; yine **اليَمامة** da; çünkü o **الحِجاز**’dandır; başkası da bunu açıkça söylemiştir. **الحَجْز**’den, yani iki şey arasındaki ayırmadan dolayı böyle adlandırıldı; çünkü o, **نَجْد** ile **تِهامة** arasını; yahut **الغَوْر** ile Şam ve çöl arasını; yahut **نَجْد** ile **الغَوْر** arasını; yahut **نَجْد** ile **السَّراة** arasını ayırdı. Yahut, yüceltilmiş beş **الحِرار** ile kuşatıldığı için; onlar: **حَرّة بني سُلَيْمٍ** ve **حرَّةُ واقِمٍ** ve **حَرَّة لَيْلَى** ve **حَرَّة شَوْرَان** ve **حَرّة النار**; bu, **الأَصْمَعِيّ**’nin sözüdür. **الأَزْهَرِيّ** dedi ki: ona **حِجازاً** denildi; çünkü **الحِرار** onunla **عالِيَةِ نَجْدٍ** arasını ayırdı. Dedi ki: ve **ابن السِّكِّيت** dedi ki: **بَطْنِ الرُّمّةِ**’den yükselen şey, **ثَنايا ذاتِ عِرْقٍ**’a kadar **نَجْد**’dir; ve **الحِرار**’ın kuşattığı şey, **حَرَّة شَوْرَان** ve **بني سُلَيْم**’in Medine’ye kadar olan menzillerinin geneli; işte o yarığın tamamında bunun içine giren şey **حِجازٌ**’dır. Ve **تِهامة**’nin **الحِجاز** tarafından olan ucu: **مَدارجُ العَرْج**; ve onun **نَجْد** tarafından olan ilki: **مدارجُ ذاتِ عِرْقٍ**. **الأَصْمَعِيّ** dedi ki: **نَجد**’de sana **الحِرار** arz olursa, işte o **الحِجاز**’dır; ve şu beyti okudu:
“Ve **الحِجاز** ile kaçtılar ki beni aciz bıraksınlar”
**الحِجاز** ile **الحِرار**’ı kastetti. Ve İmam **النَّوَويّ** رحمه الله تعالى’nın bazı fetvalarında, Medine’nin ittifakla **حِجازِيَّةٌ** olduğu; ne Yemenli ne Şamlı olduğu vâki oldu. **الزَّرْكَشيّ**, **إعلام الساجِد**’de, ittifakı nakletmeyi garipsedi; bilakis **الشافعيُّ**, onun Yemenli olduğuna nass etti. Ve adam **احْتَجَزَ**: ona, yani **الحِجاز**’a geldi; **انْحَجَزَ** gibi; ve **أَحْجَزَ** **إحْجازاً**. **احْتَجَزَ**: onun etinin bir kısmı diğer kısmına: toplandı. Adam **احْتَجزَ**: şeyi **حُجْزَتِه** ve **حِضْنِه**’inde taşıdı. **احْتَجزَ** **بإزارِه**: onu dürdü. **الأساس**’ta: iki ucunu birbirine kavuşturdu ve onu beline sımsıkı bağladı; **أبي مالك**’ten. Ondandır **مَيْمُونة** hadisi: “Kadın hayızlı iken, **مُحْتَجِزَةً** olduğu zaman, hanımlarından kadına temas ederdi”; yani **مِئْزَرَها**’nı **العَوْرَة** üzerine sıkıca bağlayan. Ve **المُحْتَجِزَة**: salkımları iç kısmında olan hurma ağacı; bunu **الصَّاغانِيّ** nakletti. Ve **المُحاجَزَة**: engelleme ve barışma. Meselde: “Eğer **المُناجَزة** istersen, **المُحاجَزة**’den önce.” Yani savaşmadan önce. Ve **تَحاجَزا**: birbirlerini engellediler. Ondandır mesel: “Kavim arasında **رِمِّيَّا** vardı, sonra **حِجِّيزى**.” Yani atıştılar, sonra birbirlerini engellediler. Ve **الحَجائِز** sanki **حَجِيزَة**’nin çoğuludur: **ع**; ve o, **اليَمامة**’da **العارِض**’ın az sularındandır. Ve **حَجازَيْك** (fetha ile) **حنانَيْك** gibi: yani kavim arasında **حَجْزَاً**dan sonra **حَجْزَاً** ayır; sanki diyor ki: onu kesme; bir kısmı bir kısmına bağlı olsun. Ve **شِدَّةُ الحُجْزَةِ**: sabır ve dayanıklılıktan kinayedir; ve o, **شديدُ الحُجْزَة**’dir: yani şiddet ve meşakkat üzerine sabırlı. Ondandır Ali رضي الله عنه hadisi; ve **بني أُميَّة** hakkında soruldu da dedi ki: “Onlar bizim en şiddetli **حُجَزاً** olanımızdır.” Bir rivayette: **حُجْزَة**; ve iş için en çok talep edenimizdir; elde edilmez de onlar onu elde ederler. Denir ki: o, **داني الحُجْزَة**’dir: yani iki böğrü doludur; bu bir ayıptır; ve bu da mecazdır. Ve denir ki: develer, ötre sonra fetha ile **حُجَزٌ**’leri olduğu halde suya geldiler: yani tok, karınları büyük olarak geldiler; bu da mecazdır. Ve üzerinde istidrâk edilenlerdendir: **الحاجِزُ**: iki şey arasındaki ayırıcı; **الحِجاز** gibi. Ve **الحِجاز**: dağlar; ondandır şairin sözü:
“Ve biz, toprağımızda **حِجازَ** olmayan kimseleriz”
Ve kavim **تَحاجَزَ** etti ve **انْحَجَزوا** ve **احْتَجزوا**: ayrıldılar. Ve o, **طَيِّبُ الحُجْزَة**’dir: yani iffetlidir. Ondandır **النابغة**’nin sözü:
“İnce nal(lı)lar; onların **حُجُزاتُهمْ**’i temizdir ... **السَّباسِبِ** günü reyhanla selamlanırlar”
Çünkü onunla ferclerden kinaye yaptı. Fuhuştan uzak iffetlileri ister; bu mecazdır. Ve bununla **ابْن الأَعْرابِيّ**, şairin sözünü tefsir etti:
“Öyleyse, soyu ve **الحِجْزِ** kerim olanı öv”

Dedi: yani o iffetli, temizdir. **الحِجْزُ**: iffetli (kimse). **الحِجْزَة** (kesre ile): **المُحتَجِز**’in heyeti (durumu). Ve denir: falan **كريمُ الحِجْزَة** ve **طَيِّبُ الحِجْزَة**; bununla iffetten ve izarın (bel bağının) temizliğinden kinaye ederler. Ve denir: **أَخَذْت بحُجْزَتِه** yani ona tutundum ve ona sığındım, himaye isteyen olarak. Ve **الأساس**’ta: onunla arka edindim; bu mecazdır. Ve ondan hadis: “Şüphesiz **الرَّحِمَ** **الرَّحمن**’ın **حُجْزَة**’sine tutundu.” İbnü’l-Esîr dedi: ve denildi ki, manası: **الرَّحِم** ismi **الرحمن** isminden türemiştir; sanki isme ilişmiş, onun ortasına tutunmuş gibidir. **الحُجْزَة**’nin aslı izarın bağlandığı yerdir; sonra komşuluk (yakınlık) sebebiyle izara **حُجْزَة** denildi. Ve ondan başka bir hadis: “Ve Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem, Allah Teâlâ’nın **حُجْزَة**’sine tutunucudur.” yani O’ndan bir sebebe (vesileye). **الحُجُز** (iki damme ile): **الحُجوز** gibi, mîzerlerdir (bel örtüleri). El-Hattâbî dedi: sonuncusu cem‘u’l-cem‘dir; sanki kesre ile **حِجَز**’ın cem‘i ve onun cem‘i **حُجوز**’dur. Ez-Zemahşerî dedi: kesre ile **الحِجْزُ**: **الحُجْزَة**’dir. **المُحْتَجِز**: ortası sıkıca bağlanmış olandır. Ümmü’r-Rihâl dedi: “Söz, **العِكْم** içinde hapsedilmez; **العَبَاءُ** hapsedildiği gibi.” **العِكْم**: yük bağı (denk); ve **الحَجْزُ**: ipin onun üzerine dürülmesi, sonra sıkılmasıdır. Ebû Hanîfe dedi: **الحِجاز**: **العِكْم**’in onunla sıkıldığı iptir. **واحْتَجزَ به**: çekindi/kaçındı. **تَحاجَزَ القومُ**: bazısı bazısının **حُجَز**’lerine tutundu. Ve denir: bu, bazısı bazısının **حُجْزَة**’sine tutunan bir sözdür; yani düzenli, uyumlu; bu mecazdır. Ve meselde: “Falan **العِكْم** içinde hapsedilmez.” yani **الأساس**’ta olduğu gibi, onun işini gizlemeye güç yetirilmez. **وحاجِزٌ**: bir isimdir. Ali b. el-Furât el-Hicâzî, hakkında konuşulmuş bir muhaddistir. Ve Şihâb Ebû’t-Tayyib Ahmed b. Muhammed el-Hicâzî, el-Veliyy el-Irâkî’yi ve Hâfız İbn Hacer’i ve başkalarını dinledi; o, yedi Şihâb’dan biridir; Hâfız es-Süyûtî onu şeyhlerinin mu‘ceminde zikretti. Ve Şems Muhammed b. Şuayb b. Muhammed b. Ahmed b. Ali el-Hicâzî, Mısır köylerinden biri olan Ebşiye el-Melak’ta yerleşik; Mısır’ın meşhur şeyhlerindendir; Şeyhu’l-İslâm Zekeriyyâ’dan ve başkasından aldı. Ve **حِجازيّ**: Mısır’da Câmiu’l-Müeyyed’de vaiz olan, uzun ömürlü müsnid Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahman el-Ensârî eş-Şa‘râvî’nin lakabıdır; Şihâb Ahmed b. Yeşbek el-Yûsufî’den ve Şems el-Gumrî’den ve Şeyhu’l-İslâm’dan âlî olarak aldı; Şems el-Bâbilî ve Ebû’l-İzz el-Acemî ve başkaları ondan hadis rivayet etti. Ve salih kul Nûrüddîn el-Hasen b. Muhammed et-Tur‘î; künyesi Ebû **حِجازٍ**’dır; meşâyihimizin şeyhlerindendir. Yine Ebû’l-İhlâs **حِجازيّ** b. Muhammed el-Mesîrî, el-Mahalletü’l-Kübrâ’da yerleşik; şeyhlerimizden bazısı ondan rivayet etti.
