# حجل (ح-ج-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AC%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ج - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والجيم واللام معهما
ح ج ل، ل ح ج، ج ل ح، ح ل ج مستعملات
حجل:
الحَجَلُ: القَيَح، الواحدة حَجَلةٌ. وحَجَلة العَروس تُجمَع على حِجال وحَجَل، قال:
يا رُبَّ بيْضاءَ ألوفٍ للحَجَل
والحَجْل، مجزوم، مَشْيُ المُقيَّد. وحِجلاً القَيد: حَلْقَتاه. قال عديّ بن زيد:
أعاذلُ قد لاقَيْتُ ما يَزَعُ الفَـتَـى		وطابَقْتُ في الحِجلَيْن مَشْيَ المُقيَّدِ
وفلانٌ يَحْجِل: إذا رَفَعَ رجلاً وَيَثِبُ في مَشْيه على رِجْل، يقال: حَجَلَ. ونَزَوان الغُراب حَجْله.
والحِجْل: الخَلْخال، ويقال: الحَجْل أيضاً، قال النابغة:
على أنَّ حِجْلَيْها وإن قُلتُ أُوسِعا		صَمُوتانِ من ملءٍ وقِلّةِ مَنطِق
والتَحْجيل: بَياضٌ في قَوائِم الفَرَس، فَرَسٌ مُحَجَّل، وفَرَسٌ بادٍ حُجُولُه، قال:
تَعالَوا فإِنَّ الـعِـلْـمَ عـنـدَ ذَوي		النُهَى من الناس كالبَلقْاء بادٍ حُجُولُها
والحَوْجَلةُ: من صِغار القَوارير ما وسعَ رأسُها، قال العجاج:
كأنَّ عَيْنَيهِ من الغُؤُورِ		قَلْتانِ أو حَوْجَلتا تارُورِ
وحَجَل الإبلِ: أولادُها وحَشوها. وحَجَلتْ عينُه: غارَتْ، قال:
فتُصبحُ حاجـلةً عـينُـه		بحِنْو اسِتِه وصَلاهُ عُيوبُ
حجل:
الجَحْل: ضرب من اليعسوب، والجمع جحِلان غير الخليل: ضَبٌّ جَحُول إذا كان ضَخْماً كبيراً.
لحج:
اللحَج: كَسر العين مثل اللَّخَص إلا أنّه من تحت ومن فوق. واللحجَ: الغَمَص نفسه. واللَّحْج، مجزُوم، المَيْلُولة التَحجَوا إلى كذا. وأَلحَجَهُمْ فيه كذا: أَمالَهُم فيه، قال:
ويَلْتَحجُوا بَكْراً لدَى كلِّ مِذنَبِ
قال العجاج:
أو تَلْحَجَ الألسُنُ فينا مَلْحَجا
أي تقولُ فينا فتَميل إلى القَبْيحِ عن الحَسَن.
جلح:
الجَلَحُ: ذَهابُ شَعْر مُقَدَّم الرأس، والنعتُ أجْلَحُ. والتَجليحُ: التَعميم في الأمر. وناقَةٌ مِجلاح: وهي المُجَلِّحة على السنة الشديدة في بقاءِ لَبَنٍها، والجميعُ: المَجاليح، قال:
شَدَّ الفَناءُ بمصباح مَجالـحَـه		شَيْحانةٌ خُلِقَتْ خَلْقَ المَصاعيبِ
والجالحةُ والجَوالحُ: ما تَطايَرَ من رؤوس النَبات كالقُطْن من الريح ونحوه من نَسْج العنكبوت. وكالثَّلْح إذا تَهافَتَ.
والجَلْحاء: البَقَرةُ الذاهبُ قَرناها بأَخَرةٍ. جُلاح: اسمُ أبي أُحَيْحَة، وكان سيِّدَ بني النَجّار وهو جَدّ عبد المطَّلب، كانت أمُّه سَلمَى بنتَ عَمْرو بنِ أُحَيْحَة. والمُجَلَّح: الكثير الأكل، ومنه ابن مقبل:
إذا اغبَرَّ العِضاهُ المُجَلَّحُ
وهو الذي أُكِلَ فلم يُتْرَكْ منه شيءٌ.
حلج:
والحَلْجُ: حَلْجُ القُطن بالمِحْلاج. والحَلْج في السَّيْر كقولك: بَيْننا وبينَهم حَلْجة صالحةٌ وحَلْجةٌ بعيدة، قال أبو النجم:
منه بعجز كصَفاةِ الحَيْجَل
وفي الأصل: الحَيْلَج.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الجيم** ve **اللام** onlarla birlikte

**ح ج ل**، **ل ح ج**، **ج ل ح**، **ح ل ج** kullanımdadırlar

**حجل**:
**الحَجَلُ**: irin; bir tanesi **حَجَلةٌ**. Ve gelinin **حَجَلة**’si **حِجال** ve **حَجَل** üzere toplanır; dedi ki:
يا رُبَّ بيْضاءَ ألوفٍ للحَجَل

Ve **الحَجْل** (cezmli): bağlanmışın yürüyüşü. Ve **حِجلاً** (kayd): onun iki halkasıdır. **عديّ بن زيد** dedi ki:
أعاذلُ قد لاقَيْتُ ما يَزَعُ الفَـتَـى		وطابَقْتُ في الحِجلَيْن مَشْيَ المُقيَّدِ

Ve falan **يَحْجِل**: bir ayağı kaldırdığı ve yürüyüşünde bir ayak üzerinde sıçradığı zaman; denilir: **حَجَلَ**. Ve karganın sıçrayışı onun **حَجْل**’idir.

Ve **الحِجْل**: halhal; ve **الحَجْل** de denilir. **النابغة** dedi ki:
على أنَّ حِجْلَيْها وإن قُلتُ أُوسِعا		صَمُوتانِ من ملءٍ وقِلّةِ مَنطِق

Ve **التَحْجيل**: atın ayaklarında beyazlıktır; **فَرَسٌ مُحَجَّل**; ve **فَرَسٌ** ki **حُجُولُه** belirgin görünendir. Dedi ki:
تَعالَوا فإِنَّ الـعِـلْـمَ عـنـدَ ذَوي		النُهَى من الناس كالبَلقْاء بادٍ حُجُولُها

Ve **الحَوْجَلةُ**: küçük şişelerden, başı (ağzı) sığdıran şey. **العجاج** dedi ki:
كأنَّ عَيْنَيهِ من الغُؤُورِ		قَلْتانِ أو حَوْجَلتا تارُورِ

Ve **حَجَل الإبلِ**: onların yavruları ve iç doluluğu. Ve **حَجَلتْ عينُه**: çöktü. Dedi ki:
فتُصبحُ حاجـلةً عـينُـه		بحِنْو اسِتِه وصَلاهُ عُيوبُ

**حجل**:
**الجَحْل**: yusufçuk türünden bir tür; çoğulu **جحِلان**. **الخليل**’den başkası: iri büyük olduğu zaman **ضَبٌّ جَحُول** (iri kertenkele) der.

**لحج**:
**اللحَج**: gözün kırılması; **اللَّخَص** gibi, ancak alttan ve üsttendir. Ve **اللحجَ**: bizzat kısma (göz kısma)dır. Ve **اللَّحْج** (cezmli): meyletme; **التَحجَوا** falancaya. Ve **أَلحَجَهُمْ** onda falanca şey: onları onda meylettirdi. Dedi ki:
ويَلْتَحجُوا بَكْراً لدَى كلِّ مِذنَبِ

**العجاج** dedi ki:
أو تَلْحَجَ الألسُنُ فينا مَلْحَجا

Yani: bizim hakkımızda söyler de, güzeli bırakıp çirkine meyleder.

**جلح**:
**الجَلَحُ**: başın ön kısmının saçının gitmesi; sıfatı **أجْلَحُ**. Ve **التَجليحُ**: işte genelleme. Ve **ناقَةٌ مِجلاح**: o, şiddetli yılda sütünü bırakmada (sütünü sürdürmede) **المُجَلِّحة** olan (deve)dir; hepsi: **المَجاليح**. Dedi ki:
شَدَّ الفَناءُ بمصباح مَجالـحَـه		شَيْحانةٌ خُلِقَتْ خَلْقَ المَصاعيبِ

Ve **الجالحةُ** ve **الجَوالحُ**: rüzgârdan ve benzerinden, bitki başlarından pamuk gibi uçuşan şey; ve örümcek ağının dokumasından (uçuşan şey). Ve **الثَّلْح** gibi, dökülüp saçıldığı zaman.

Ve **الجَلْحاء**: boynuzları sonradan gitmiş inek. **جُلاح**: **أبي أُحَيْحَة**’nin adıdır; **بني النَجّار**’ın efendisiydi ve **عبد المطَّلب**’in dedesidir; annesi **سَلمَى بنتَ عَمْرو بنِ أُحَيْحَة** idi. Ve **المُجَلَّح**: çok yiyen; ondan **ابن مقبل**:
إذا اغبَرَّ العِضاهُ المُجَلَّحُ

Ve o, yenilmiş olup ondan hiçbir şey bırakılmayan kimsedir.

**حلج**:
Ve **الحَلْجُ**: pamuğu **المِحْلاج** ile çırpmak. Ve yürüyüşte **الحَلْج**: “bizimle onların arasında iyi bir **حَلْجة** ve uzak bir **حَلْجة** var” demen gibi. **أبو النجم** dedi ki:
منه بعجز كصَفاةِ الحَيْجَل

Ve asılda: **الحَيْلَج**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَجْلُ القيدُ. والحَجْلُ: الخلخالُ. والحِجْلُ بالكسر لغةٌ فيهما. والتَحجيلُ: بياضٌ في قوائم الفرس، أو في ثلاثٍ منها، أو في رجليه قلّ أو كثر، بعد أن يجاوز الأرساغ، ولا يجاوزُ الركبتين والعُرقوبين؛ لأنّها مواضع الأَحجالِ، وهي الخلاخيلُ والقيود. يقال: فرسٌ مُحَجَّلٌ، وقد حُجِّلَتْ قوائِمه تَحْجيلاً، وإنَّها لذَاتُ أَحْجالٍ، الواحد حِجْلٌ. والحَجَلانُ: مِشيةُ المقيّدِ. يقال: حَجَلَ الطائر يَحْجُلُ ويَحْجلُ. وكذلك إذا نزا في مِشْيته كما يَحْجُلُ البعير، العَقِيرُ على ثلاثٍ، والغلامُ على رِجلٍ واحدةٍ أو على رِجلين. وأَحْجَلْتُ البعيرَ، إذا أطلقتَ قَيدَه من يده اليسرى وشددتَه في اليمنى. والحَجَلَةُ بالتحريك: واحدة حِجالِ العروس، وهي بيتٌ يُزَيَّنُ بالثِياب والأسرَّةِ والسُتور.
والحَجَلَةُ أيضاً: القَبَحَةُ، والجمع حَجَلٌ وحِجْلانٌ وحِجْلى. والحَجَلُ: صغار أولاد الإبل وحَشوُها، الواحدة حَجَلَةٌ. والحَجْلاءُ: الشاةُ التي ابيضّت أوظِفتُها. وحَجَّلَتْ عينُه تَحْجيلاً، أي غارت.

##### Türkçe

**الحَجْلُ**: köstektir. Ve **الحَجْلُ**: halhaldır. Ve kesre ile **الحِجْلُ**, ikisinde de bir dildir. Ve **التَحجيلُ**: atın ayaklarında, yahut onlardan üçünde, yahut iki ayağında az veya çok bir beyazlıktır; aşık kemiklerini geçtikten sonra; ve dizleri ve topukları geçmez; çünkü onlar **الأَحجالِ**in yerleridir; ve o, halhallar ve kösteklerdir. Denir ki: **فرسٌ مُحَجَّلٌ**; ve onun ayakları **تَحْجيلاً** **حُجِّلَتْ**; ve şüphesiz o, **أَحْجالٍ** sahibidir; teki **حِجْلٌ**dür. Ve **الحَجَلانُ**: kösteklinin yürüyüşüdür. Denir ki: **حَجَلَ** kuş **يَحْجُلُ** ve **يَحْجلُ**. Ve aynı şekilde, yürüyüşünde sıçradığı zaman; tıpkı devenin **يَحْجُلُ** etmesi gibi; üç üzerinde olan **العَقِيرُ** ve bir ayak üzerinde yahut iki ayak üzerinde olan oğlan.

Ve **أَحْجَلْتُ** deveyi: sol elinden bağını çözdüğün ve onu sağda sıktığın zaman.

Ve hareke ile **الحَجَلَةُ**: gelinin **حِجالِ**inden bir tanedir; ve o, elbiseler, sedirler ve perdeler ile süslenen bir evdir.

Ve **الحَجَلَةُ** ayrıca: **القَبَحَةُ**dır; çoğulu **حَجَلٌ** ve **حِجْلانٌ** ve **حِجْلى**dır. Ve **الحَجَلُ**: deve yavrularının küçükleri ve onların iç dolgusudur; teki **حَجَلَةٌ**dir. Ve **الحَجْلاءُ**: ayak bilekleri beyazlamış koyundur. Ve onun gözü **تَحْجيلاً** **حَجَّلَتْ**, yani çöktü.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ج ل
حجل ، جحل ، حلج ، لحج ، جلح ، لجح : مستعملات .
حجل : قال الليث : الحَجَلُ : القَبَج ، الواحدة حَجَلة . وسمعتُ بعض العرب يقول : قالت القَطا للحَجَل : حَجَلْ حَجَلْ ، تَفِرُّ في الجبل ، من خشية الرَّجل . فقالت الحجَل للقطا : قَطَاقَطَا ، بَيْضُكِ ثِنْتا ، وبَيْضِي مِائَتا . قلت : الحَجَل : إناث اليَعاقِيب ، واليَعاقِيبُ : ذُكورها ، ورَوى ابنُ شُمَيْل حديثاً أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( اللَّهُمّ إني أَدعو قريشاً وقد جعَلوا طعامي كطعام الحَجَل ) . قال النَّضْر : الحَجَل هو القَبَج يأكل الحبّة بعد الحبّة لا يَجِدّ . قلت : أراد أنهم لا يَجِدّون في إجابتي ، ولا يَدْخُل
منهم في دين الله إلا الخَطِيئَةُ بعد الخطيئة .
وقال الليث : الحَجَلَة للعَرُوس ، والجميع الحِجال . وقال الفرزدق :
رَقَدْن عليهن الحِجالُ المُسَجَّف
قال : الحِجال وهي جماعة ، ثم قال : المُسَجَّف فذَكَّر : لأن لفظ الحِجال لفظُ الواحد مثل الجِدار والجِراب ، ومثله قول الله : ( وَنَسِىَ خَلْقَهُ قَالَ مَن يُحىِ الْعِظَامَ ) ( يس : 78 ) ولم يَقُل : رَمِيمة .
الليث : الحَجْل : مشي المُقَيَّد ، قال : والإنسان إذا رفع رجلا وتوثَّب في مشيه على رِجْل فقد حَجَلَ ، ونَزَوان الغُراب : حَجْلُه . وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لزيد : أنت مولانا فحَجَلَ . قال أبو عُبيد : الحَجْل : أن يَرْفَع رِجْلاً ويقفِزَ على الأخرى من الفرح ، وقد يكون بالرِّجْلَين جميعاً إلا أنه قَفزٌ وليس بمَشْي .
وقال الليث : الحَجْل والحِجْل لغتان ، وهو الخَلْخال ، قال : وحِجْلا القَيْدِ : حَلْقَتاه . الحرَّاني عن ابن السكيت : الحِجْل : الْخَلْخال : وجمعه حُجُول ، ونحو ذلك رَوَى أبو عُبيد عن أصحابه حِجْل بكسر الحاء ، وما علمتُ أحداً أجاز الحِجْل غير ما قاله الليث وهو غَلَط . وقال عَدِيّ :
أعاذِلُ قد لاقيتُ ما يَزَعُ الفَتَى
وطابقتُ في الحِجْلين مَشْيَ المُقَيَّد
وقال ابن السّكّيت : حَجَل يَحْجُلُ حَجْلاً إذا مَشَى في القَيْد .
ثعلب عن ابن الأعرابي أن المُفَضَّل أنشده :
إذا حُجِّلَ المِقْرَى يكون وفاؤُه
تَمامَ الذي تَهْوِي إليه المَوَارِد
قال : المِقْرى : القَدَح الذي يُقْرَى فيه ، وتَحْجِيلُه : أن تَصُبَّ فيه لُبَيْنَة قليلة قَدْر تَحْجِيل الفرس ثم يُوَفَّى المِقْرى بالماء ، وذلك في الجُدُوبة وعَوَز اللّبن . وقال أبو نصر عن الأصمعيّ : إذا حُجِّل المِقْرى أي سُتِر بالحَجَلة ضَنّاً به ليشربوه هم .
وقال الليث : التَّحْجِيل : بياض في قَوائم الفرَسِ . تقول : فرس مُحَجَّل ، وفرس بادٍ حُجولُه ، قال الأعشى :
تَعَالَوْا فإنّ العِلْمَ عند ذوي النُّهى
من الناس كالبَلْقَاء بادٍ حُجُولُها
وقال أبو عُبيدة : المُحَجَّلُ من الخيل : أن تكون قوائمه الأربع بِيضاً يبلغ البياض منها ثُلُث الوَظِيف ونصفه أو ثلثيه بعد أن يتجاوز الأَرْساغ ، ولا يَبْلُغ الرُّكْبَتَين والعُرْقُوبين ، فيقال : مُحَجَّل القوائم فإن بلغ البياضُ من التحجيل رُكبَة اليد وعُرْقُوبَ الرِّجْل فهو فرس مُجَبَّب ، فإن كان البياض بِرِجْليه دون اليد فهو مُحَجَّل إن جاوز الأرساغ ، وإن كان البَيَاضُ بِيَدَيْه دون رجليه فهو أَعْصَمُ ، فإن كان في ثلاثِ قوائمَ دون رِجْل أو دون يَدٍ فهو مُحَجَّل الثلاث مُطْلَق اليد أو الرِّجل ، ولا يكون التَّحْجِيل واقعاً بِيَدٍ ولا يَدَيْن إلا أن يكون معها أو معهما رجل أو رجلان .
قلت : وأُخِذ تحجيلُ الخيل من الحِجْل وهو حَلْقة القَيْد ، جُعِلَ ذلك البياض في
قوائمها بمنزلة القُيُود ، وجَمْع الحِجْل حُجُول .
ويقال : أَحْجَلَ الرَّجُلُ بَعِيرَه إحجالا إذا أطلق قيدَه من يده اليُمنى وشَدّه في الأُخْرى . وحَجَّل فلان أمرَه تَحْجِيلا إذا شَهَرَه ، ومنه قول الْجَعدِيّ يهجو لَيْلَى الأَخْيَليَّة :
أَلاَ حَيِّيَا ليلَى وقولا لها هَلاَ
فقد رَكِبتْ أَمراً أَغَرّ مُحَجَّلا
وضَرْع مُحجَّل : به تَحجيل من أثر الصِّرار ، وقال أبو النَّجم :
عن ذي قَرَاميصَ لها مُحَجَّلِ
وحَجَّلَتِ المرأَةُ بنانَها إذا لَوَّنَت خضابها .
أبو عُبيد عن أبي زيد : نَعجةٌ حَجْلاء ، وهي البيضاءُ الأَوْظِفة وسائرها أَسْود .
عمرو عن أبيه : الحُجَيْلاَءُ : الماء الذي لا تصيبه الشمس .
وقال الليث : الحَوْجَلة : ما كان من القوارِير من صغارها واسعَ الرأس ، وأنشد :
كأنَّ عينيه من الغُؤُورِ
قَلْتَان أَوْ حَوْجَلَتا قَارُور
أبو العباس : عن ابن الأعرابي قال : الحَواجِل : القوارِيرُ ، والسَّواجِل : غُلُفها ، وأنشد ابن الأنباري :
نَهْج تَرَى حوله بَيْضَ القَطَا قَبَصاً
كأنّه بالأفاحِيص الحَواجيلُ
حواجِلٌ مُلِئَت زَيتاً مُجَرَّدَة
ليست عليهنّ من خُوص سَواجِيلُ
قال : القَبَصُ : الجماعاتُ والقِطَع ، والسّواجيلُ : الغُلُف ، واحدها ساجُول وسَوْجَل .
قال : وحَجَل الإبِل : صِغارُ أولادها وحَشْوُها ، قال لَبِيد :
لها حَجَلٌ قد قرّعَت من رُؤوسه
لها فوقَه ممّا تَحلَّب واشل
قال ابن السِّكِّيت : استعار الحَجل فجعلها صِغار الإبل .
والتَّحجيل والصّليبُ : سِمَتان من سِماتِ الإبل .
وقال ذو الرُّمَّة يصف إبلا :
يَلُوحُ بها تَحجيلُها وصَليبُها
وأما قول الشاعر :
ألم تَعْلَمي أنّا إذا القِدْر حُجِّلَت
وأُلْقِي عن وَجْه الفَتاةِ سُتُورُها
حُجّلت القِدْر أي سُتِرت كما تُسْتَر العَرُوس فلا تَبْرُز .
ويقال : حَجَلَتْ عينُه وحَجَّلَت إذا غارت ، وأنشد أبو عُبيدة :
حَواجِلُ العُيون كالقِداح
وقال آخر في الإفراد دون الإضافة :
حَواجِلٌ غائِرَة العُيون
جحل : الليث : الجَحْل : ضرب من اليعاسِيب من صغارها ، والجميع الجِحْلان .
أبو عُبيد عن الفرّاء : الجَحْلُ : ضَرْب من الحِرْباء .
الحرّاني عن ابن السّكّيت قال : الجَحْل هو من الضِّبابِ : الضَّخم .
أبو زيد : الجَحْلُ السِّقاء الضَّخْم أو الزّقّ ، قال : والجَحْل : صَرْعُ الرجلِ صاحبه . يقال : جَحَلَه جَحْلا إذا صَرَعَه .
أبو عُبيد عن الأصمعي : ضَرَبَه ضَرْبا فجَحَلَه ، ويقال بالتشديد : جَحَّله إذا صَرَعَه .
ابن الأعرابي : الجَحْلاء من النوق : العظيمة الخلق .
قال : والجُحال : السُّمُّ .
والجَحْلُ : السيد من الرجال . والجَحْل : ولدُ الضَّبّ . والجَحْل : يَعْسُوب النحل .
لحج : قال الليث : اللَّحَجُ : الغَمَصُ نفسه .
واللحْج مجزوم هو المَيْلُولة ، ويقال : التَحَجُوا إلى كذا وكذا ، وألْحَجَهُم إليه كذا أي أمالهم وأنشد قول العجاج :
أَوْ تَلْحَجُ الألسُنُ فينا مَلْحَجا
أي تقول فينا فتميل عن الحَسَنِ إلى القبيح .
أبو عُبيد عن أبي زيد : لَحْوَجْتُ الخبَر لَحْوجة : خَلَّطْتُه عليه .
وقال الفراء : لَحّجَهُ تلْحِيجاً إذا أظهر غير ما في نفسه .
الأصمعي وغيره : أتى فلان فلاناً فلم يجد عنده مَوئِلا ولا مُلْتَحجاً وأنشد :
حُبَّ الضَّرِيكِ تِلاَدَ المالَ زَرَّمَه
فَقْرٌ ولم يتَّخِذ في الناس مُلْتَحَجَا
شمر عن ابن الأعرابي : ألحاجُ الوادي : نواحيه وأطرافه ، واحدها لُحْجُ .
غيره : لَحِجَ الشيء إذا ضاق ، ولحِجَتْ عينُه ، وقال الشَّمّاخ :
بخَوْصَاوَيْنِ في لُحْجٍ كَنينِ
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لزوايا البيت : الألْحاجُ والأدْحال والجوازي والحراسم والأخصام والأكسار والمَزْوِيّاتُ .
قال : والملاحِيج : الطرق الضيقة في الجبال .
وفي ( النوادر ) : لحجه بالعصا إِذا ضربه ، ولحجَه بعينه .
لجح : أبو عُبيد عن الأصمعي : اللُّجْحُ الجيم قبل الحاء : الشيء يكون في الوادي نحوٌ من الدَّحْل في أسفله وأسفل البئر والجبل كأنه نَقْب .
قال شمر : وأنشدني ابن الأعرابي :
بادٍ نواحِيه شَطُون اللُّجْح
قال : والقصيدة على الحاء . وأصله اللحج الحاء قبل الجيم فقُلِب .
جلح : الجَلحُ : ذهاب الشعر من مُقدَّم الرأس ، والنعت أَجْلَج وجَلْحَاءُ . أبو عُبيد : إذا انحسر الشعر عن جانبي الجبهة فهو أنْزَع ، فإن زاد قليلاً فهو أَجْلَحُ ، فإذا بلغ النصف ونحوه فهو أجْلَى ثم هو أَجْلَه ، وجمع الأَجْلح جُلْحٌ وجُلْحان .
الليث : جُلاح : اسمُ أبي أُحَيْحة بن الجُلاح الخزرجي .
قال : والتَّجْليح : التَّصْميم في الأمْر والمُضِيُّ ، يقال : جَلَّح في الأمر فهو مُجَلِّح .
وقال أبو زيد : جَلَّح على القوم تَجْليحا إذا
حَمَل عليهم ، وقال امرؤ القيس :
عصافِيرٌ وذِبَّان ودُودٌ
وأَجْرَأُ من مُجَلِّحَة الذِّئَاب
وقال لبِيد يصف فَلاةً :
فكُنَّ سفينَها وضَرَبْنَ جَأْشاً
لخَمْسٍ في مُجَلِّحة أَزُومِ
أي مفازة مُنكَشِفة بالشرّ .
أبو عُبيد عن أبي عَمْرو قال : المُجَلِّح : الكثير الأكل ، والمُجَلَّح : المأْكُول ، وقال ابن مُقْبل :
. . . إذا اغْبَرَّ العِضاهُ المُجَلَّحُ
وهو الذي أُكِل حتى لم يُتْرَك منه شيء .
قال ابن السكيت : جَلَحَ المالُ الشجرَ يَجْلَحُه جَلْحاً إذا أكل أعلاه . قال : والمجلوح : المأكول رأسُه وأنشد :
ألا ازْحَمِيه زَحْمةً فَرُوحي
وجاوِزِي ذا السَّحَمِ المجلُوح
المأْكُول رأسه .
وقال الليث : الناقة المجْلاحُ هو المُجَلَّحَة على السَّنَة الشَّدِيدة في بقاء لبنها ، والجمِيعُ المجاليح ، وقال أبو ذؤيب :
المانِحُ الأَدَمَ والخُورَ الهِلابَ إذا
ما حارد الخُورُ واجْتُثَّ المجاليحُ
قال : المجاليح : التي لا تُبَالي قُحوطَ المطر ، قلت : مجاليح الإبل : التي تقضم العِيدان إذا أقحطت السَّنَةُ فتَسْمَنُ عليها .
أبو عُبيد عن الأصمعي قال : المجاليحُ من النوق : التي تَدِرُّ في الشتاء .
والتّجليح : السَّيْر الشّديدُ .
وقال ابن شُمَيْل : جَلَّح علينا أي أتى علينا .
الليث : الجالحة ، والجوالح : ما تطاير من رُؤوس النَّباتِ شِبْه القُطْن في الرِّيح وما أشبه ذلك من نَسْج العنكبوت ، وكذلك الثَّلج إذا تهافت .
قال : والجلْحَاء من البَقَر : التي تَذْهَب قرناها أُخُرا .
وقرية جَلْحاءُ : لا حِصْن لها ، وقُرى جُلْح ، وبقر جُلْح : لا قُرون لها .
وقال الأصمعي : أنشدني ابن أبي طَرَفة :
فسكَّنتُهم بالْقَوْل حتى كأنَّهم
بَوَاقِرُ جُلْحٌ سَكَّنَتْها المراتِعُ
وفي حديث أبي أيوب : ( مَنْ بات على سطح أَجْلح فلا ذِمَّة له ) .
قال شمر : هو السطح الذي لم يُحجَّر بجدار ولا غيره مما يَرُدُّ الرجل ، قال : والأَجْلَح من الثَّيران : الذي لا قَرْن له .
وبقرة جَلْحَاء ، وهودج أَجْلَح : لا رَأْس له . وأكمة جَلْحَاء : إذا لم تكن محددة الرأس ، وفي الحديث : ( إن الله ليُؤدِّي الْحُقوق إلى أهلها حتى يَقُصَّ للشاة الجَلْجاء من الشاة القرناء نَطْحَتْها ، قلت : وهذا يبين لك أن الجلحاءَ من الشاءِ والبقر بمنزلة الْجَمَّاء التي لا قرن لها .
حلج : أبو العباس عن عمرو عن أبيه : حَلَج إذا مشى قليلاً قليلاً .
وقال ابن الأعرابي : حَلَج الديكُ يَحلِجُ حلْجاً إذا نشر جنَاحيه ومشى إلى أُنثاه ليَسْفِدها .
قال : والحُلُج : عُصَارا الحِنَّاء . والحُلُج هي التُّمور بالألْبان : والحُلُج أيضاً : الكثيرو الأكل .
ابن السكيت : الْحلِيجة : عُصارة نِحْيٍ أو لبَن أُنْقِعَ فيه تمر .
وفي ( نوادر الأعراب ) يقال : حَجَنْت إلى كذا حُجونا ، وحاجَنْتُ وأَحْجَنْتُ وأَحْلَجْتُ ، وحالجْتُ ، ولاحَجْتُ ولَحَجْتُ لُحُوجاً وتفسيره لُصوقُك بالشيء ودخولك في أضعافه .
الليث : الْحَلجُ : حَلْج القطن بالمحلاج على المِحلَج .
وقال : والْحَلْجُ في السير كقولك : بيننا وبينهم حَلْجَةٌ صالحة وحَلْجَةٌ بعيدة . قلت : الذي سمعتُه من العرب : الْخَلْجُ في السير بالخاء ، يقال : بيننا وبينهم خَلْجة بعيدة ، ولا أُنْكر الحاء بهذا المعنى ، غير أن الْخلْجَ بالخاء أكثر وأفشى من الحلْج .
وقال الليث : يقال : دَعْ ما تَحَلَّج في صدرك وتَخَلَّج أي شككت فيه .
قال شمر : وهما قريبان من السّواء .
وقال الأصمعي : تَحَلّج في صدري وتَخَلَّج أي شككتُ فيه ، وفي حديث عَدِيّ بن حاتم ( لا يَتَحَلَّجَنَّ في صدرك طعام ضارَعْتَ فيه النَّصْرَانيّة ) .
قال شمر : معنى لايَتَحَلَّجَنَّ أي لا يدخُلَنَّ قلبَك منه شيءٌ يعني أنه نظيف .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للحِمار الخفيف : مِحْلج ومِحْلاج ، وجمعه المَحاليج . والحَلِيجة : عُصارَة الْحِنّاء .
وقال في موضع آخر : المحاليج : الحُمُر الطِّوالُ .

##### Türkçe

ح ج ل
**حجل** ، **جحل** ، **حلج** ، **لحج** ، **جلح** ، **لجح** : kullanımdadırlar.
**حجل** : Leys dedi: **الحَجَلُ**: **القَبَج**’dır; bir tanesi **حَجَلة**. Bazı Arapların şöyle dediğini işittim: **القَطا** **الحَجَل**’e dedi ki: **حَجَلْ حَجَلْ** , dağda kaçarsın, adamdan korkudan. **الحَجَل** de **القَطا**’ya dedi ki: **قَطَاقَطَا** , senin yumurtan ikidir, benim yumurtam iki yüzdür. Dedim: **الحَجَل**: **اليَعاقِيب**’in dişileridir; **اليَعاقِيبُ**: onların erkekleridir. İbn Şümeyl, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) şöyle dediğine dair bir hadis rivayet etti: ( اللَّهُمّ إني أَدعو قريشاً وقد جعَلوا طعامي كطعام الحَجَل ). Nadr dedi: **الحَجَل** o **القَبَج**’dır; taneyi taneden sonra yer, ciddîleşmez. Dedim: Muradı, benim çağrıma icabette ciddîleşmemeleridir; onlardan Allah’ın dinine, ancak hatadan sonra hata girer.
Leys dedi: **الحَجَلَة** gelin içindir; çoğulu **الحِجال**. Ferazdak dedi:
رَقَدْن عليهن الحِجالُ المُسَجَّف
Dedi: **الحِجال** bir topluluktur; sonra **المُسَجَّف** dedi de müzekker getirdi; çünkü **الحِجال** lafzı, **الجِدار** ve **الجِراب** gibi tekil lafzıdır. Bunun benzeri Allah’ın sözü: ( وَنَسِىَ خَلْقَهُ قَالَ مَن يُحىِ الْعِظَامَ ) ( يس : 78 ) ve “**رَمِيمة**” demedi.
Leys: **الحَجْل**: bağlı olanın yürümesidir. Dedi: İnsan bir ayağını kaldırıp yürüyüşünde bir ayak üzerinde sıçrayarak yürürse **حَجَلَ** etmiştir; karganın sıçrayışı: onun **حَجْل**’idir. Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Zeyd’e: “Sen bizim mevlamızsın” dedi de o **حَجَلَ** etti. Ebû Ubeyd dedi: **الحَجْل**: sevinçten bir ayağı kaldırıp öteki üzerinde sıçramaktır; iki ayakla da olabilir; ancak o sıçramadır, yürüyüş değildir.
Leys dedi: **الحَجْل** ve **الحِجْل** iki lehçedir; o **الخَلْخال**’dır. Dedi: **حِجْلا القَيْدِ**: onun iki halkasıdır. Harrânî, İbn Sikkît’ten: **الحِجْل**: **الْخَلْخال**; çoğulu **حُجُول**. Bunun benzerini Ebû Ubeyd, ashabından **حِجْل** (حاء’nın kesresiyle) olarak rivayet etti; Leys’in söylediği dışında **الحِجْل**’i caiz gören birini bilmedim; o yanlıştır. Adî dedi:
أعاذِلُ قد لاقيتُ ما يَزَعُ الفَتَى
وطابقتُ في الحِجْلين مَشْيَ المُقَيَّد
İbn Sikkît dedi: **حَجَلَ يَحْجُلُ حَجْلاً**: bağda yürüdüğü zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Müfaddal’ın ona şu beyti okuttuğunu (أنشده) söyledi:
إذا حُجِّلَ المِقْرَى يكون وفاؤُه
تَمامَ الذي تَهْوِي إليه المَوَارِد
Dedi: **المِقْرى**: içinde ikram edilen kadehtir; onun **تَحْجِيلُه**: içine, atın **تَحْجِيل**’i miktarınca az bir **لُبَيْنَة** dökmendir; sonra **المِقْرى** su ile tamamlanır; bu, kuraklıkta ve sütün azlığında olur. Ebû Nasr, Asma‘î’den: **حُجِّلَ المِقْرى** yani onu, kendileri içsin diye cimrilikle **الحَجَلة** ile örttü.
Leys dedi: **التَّحْجِيل**: atın ayaklarında beyazlıktır. Dersin ki: **فرس مُحَجَّل**; ve **فرس بادٍ حُجولُه**. A‘şâ dedi:
تَعَالَوْا فإنّ العِلْمَ عند ذوي النُّهى
من الناس كالبَلْقَاء بادٍ حُجُولُها
Ebû Ubeyde dedi: Atlardan **المُحَجَّلُ**: dört ayağının beyaz olmasıdır; beyazlık, **الوَظِيف**’in üçte birine, yarısına veya üçte ikisine ulaşır; **الأَرْساغ**’ı geçtikten sonra; **الرُّكْبَتَين** ve **العُرْقُوبين**’e ulaşmaz; “**مُحَجَّل القوائم**” denir. Eğer **التحجيل**’den beyazlık elin dizine ve ayağın topuğuna ulaşırsa o **فرس مُجَبَّب**’dir. Eğer beyazlık, eller olmaksızın iki ayağında ise, **الأرساغ**’ı aşarsa **مُحَجَّل**’dir. Eğer beyazlık, ayaklar olmaksızın iki elinde ise o **أَعْصَمُ**’dır. Eğer üç ayakta olup bir ayak veya bir el hariç ise o **مُحَجَّل الثلاث**; “eli serbest” veya “ayağı serbest”tir. **التَّحْجِيل** bir elde veya iki elde vaki olmaz; ancak onunla veya onlarla birlikte bir ayak veya iki ayak olursa.
Dedim: Atların **تحجيل**’i, **الحِجْل**’den alınmıştır; o, bağın halkasıdır; o beyazlık, onların ayaklarında bağlar menzilesine konmuştur. **الحِجْل**’in çoğulu **حُجُول**.
Ve denir ki: Adam devesini **أَحْجَلَ** etti, **إحجالا**: sağ elinden bağını çözüp ötekine bağladı. Falan, işini **حَجَّل** etti, **تَحْجِيلا**: onu açığa vurdu. Bundan, Câ‘dî’nin Leylâ el-Ahyeliyye’yi hicvederken sözü:
أَلاَ حَيِّيَا ليلَى وقولا لها هَلاَ
فقد رَكِبتْ أَمراً أَغَرّ مُحَجَّلا
Ve **ضَرْع مُحجَّل**: **الصِّرار** izinden **تَحجيل** vardır. Ebû’n-Necm dedi:
عن ذي قَرَاميصَ لها مُحَجَّلِ
Kadın, parmak uçlarını **حَجَّلَت**: kınasını renklendirdiği zaman.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **نَعجةٌ حَجْلاء**: **الأَوْظِفة**’si beyaz, geri kalanı siyah olan.
Amr, babasından: **الحُجَيْلاَءُ**: güneşin değmediği su.
Leys dedi: **الحَوْجَلة**: şişelerden küçük olan, başı geniş olan şeydir. Şu beyit okundu:
كأنَّ عينيه من الغُؤُورِ
قَلْتَان أَوْ حَوْجَلَتا قَارُور
Ebû’l-Abbâs: İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَواجِل**: şişelerdir; **السَّواجِل**: onların kılıflarıdır. İbnü’l-Enbârî şu beyti okudu:
نَهْج تَرَى حوله بَيْضَ القَطَا قَبَصاً
كأنّه بالأفاحِيص الحَواجيلُ
حواجِلٌ مُلِئَت زَيتاً مُجَرَّدَة
ليست عليهنّ من خُوص سَواجِيلُ
Dedi: **القَبَصُ**: topluluklar ve parçalar; **السّواجيلُ**: kılıflardır; tekili **ساجُول** ve **سَوْجَل**.
Dedi: **حَجَل الإبِل**: yavrularının küçükleri ve iç dolgusudur. Lebîd dedi:
لها حَجَلٌ قد قرّعَت من رُؤوسه
لها فوقَه ممّا تَحلَّب واشل
İbn Sikkît dedi: **الحَجل**’i ödünç aldı da onu develerin küçükleri yaptı.
**التَّحجيل** ve **الصّليبُ**: develerin damgalarından iki damgadır.
Zü’r-Rumme develeri vasfederek dedi:
يَلُوحُ بها تَحجيلُها وصَليبُها
Şairin sözüne gelince:
ألم تَعْلَمي أنّا إذا القِدْر حُجِّلَت
وأُلْقِي عن وَجْه الفَتاةِ سُتُورُها
**حُجّلت القِدْر**: yani gelin örtüldüğü gibi örtüldü; böylece ortaya çıkmaz.
Ve denir ki: Gözü **حَجَلَتْ** ve **حَجَّلَت**: çöktüğü zaman. Ebû Ubeyde şu beyti okudu:
حَواجِلُ العُيون كالقِداح
Bir başkası, izafesiz tekil kullanımda:
حَواجِلٌ غائِرَة العُيون

**جحل** : Leys: **الجَحْل**: **اليعاسِيب**’den küçüklerinden bir türdür; çoğulu **الجِحْلان**.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **الجَحْلُ**: **الحِرْباء**’dan bir tür.
Harrânî, İbn Sikkît’ten: **الجَحْل** **الضِّباب**’dandır: iri olan.
Ebû Zeyd: **الجَحْلُ**: iri kırba veya tulum. Dedi: **الجَحْل**: adamın arkadaşını yere sermesidir. Denir ki: Onu **جَحَلَه جَحْلا**: onu yere serdiği zaman.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Ona bir vuruş vurdu da onu **فجَحَلَه** etti. Şeddeli de denir: **جَحَّله**: onu yere serdiği zaman.
İbnü’l-A‘râbî: Develerden **الجَحْلاء**: yaratılışı büyük olan.
Dedi: **الجُحال**: zehirdir.
Ve **الجَحْلُ**: erkeklerden efendi. Ve **الجَحْل**: kelerin yavrusu. Ve **الجَحْل**: arının **يَعْسُوب**’u.

**لحج** : Leys dedi: **اللَّحَجُ**: **الغَمَصُ**’un kendisidir.
Ve **اللحْج** (cezimli) **المَيْلُولة**’dır. Denir ki: **التَحَجُوا** şuna şuna; ve **أَلْحَجَهُم** ona şu: yani onları eğdi. A‘câc’ın sözü okundu:
أَوْ تَلْحَجُ الألسُنُ فينا مَلْحَجا
Yani bizim hakkımızda söyler de güzellikten çirkine meyleder.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Haberi **لَحْوَجْتُ** ettim, **لَحْوجة**: onu ona karıştırdım.
Ferrâ dedi: Onu **لَحّجَهُ تلْحِيجاً**: içindekinin dışında olanı ortaya koyduğu zaman.
Asma‘î ve başkaları: Falan, falana geldi de onda ne bir sığınak ne de bir **مُلْتَحج** buldu. Şu beyit okundu:
حُبَّ الضَّرِيكِ تِلاَدَ المالَ زَرَّمَه
فَقْرٌ ولم يتَّخِذ في الناس مُلْتَحَجَا
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **ألحاجُ الوادي**: onun yanları ve uçlarıdır; tekili **لُحْجُ**.
Başkası: Şey **لَحِجَ**: daraldığı zaman; ve gözü **لحِجَتْ**. Şemmâh dedi:
بخَوْصَاوَيْنِ في لُحْجٍ كَنينِ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Evin köşelerine **الألْحاجُ** ve **الأدْحال** ve **الجوازي** ve **الحراسم** ve **الأخصام** ve **الأكسار** ve **المَزْوِيّاتُ** denir.
Dedi: **الملاحِيج**: dağlarda dar yollar.
( **النوادر** )’de: Onu sopayla **لحجه**: ona vurduğu zaman; ve onu gözüyle **لحجَه**.

**لجح** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **اللُّجْحُ** (جيم, حاء’dan önce): vadide olan, alt tarafında **الدَّحْل** benzeri bir şeydir; kuyunun ve dağın alt tarafı, sanki bir delik.
Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî bana şu beyti okuttu:
بادٍ نواحِيه شَطُون اللُّجْح
Dedi: Kaside **الحاء** üzerinedir. Aslı **اللحج** (حاء, جيم’den önce) idi; sonra çevrildi.

**جلح** : **الجَلحُ**: başın ön tarafından saçın gitmesidir; sıfatı **أَجْلَج** ve **جَلْحَاءُ**. Ebû Ubeyd: Saç, alnın iki yanından çekilirse o **أنْزَع**’dır; biraz artarsa o **أَجْلَحُ**’tır; yarıya ve benzerine ulaşırsa o **أجْلَى**; sonra o **أَجْلَه**’dir. **الأَجْلح**’ın çoğulu **جُلْحٌ** ve **جُلْحان**.
Leys: **جُلاح**: Huzrecî **أبي أُحَيْحة بن الجُلاح**’ın adıdır.
Dedi: **التَّجْليح**: işte kesinleştirme ve ilerlemedir; denir ki: İşte **جَلَّح** etti; o **مُجَلِّح**’tir.
Ebû Zeyd dedi: Kavme karşı **جَلَّح** etti, **تَجْليحا**: üzerlerine saldırdığı zaman. İmru’ul-Kays dedi:
عصافِيرٌ وذِبَّان ودُودٌ
وأَجْرَأُ من مُجَلِّحَة الذِّئَاب
Lebîd, bir çölü vasfederek dedi:
فكُنَّ سفينَها وضَرَبْنَ جَأْشاً
لخَمْسٍ في مُجَلِّحة أَزُومِ
Yani şerle açılmış bir ıssızlık.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المُجَلِّح**: çok yiyen; **المُجَلَّح**: yenilmiş olan. İbn Mukbil dedi:
. . . إذا اغْبَرَّ العِضاهُ المُجَلَّحُ
O, yenilip de ondan hiçbir şey bırakılmayan şeydir.
İbn Sikkît dedi: Mal, ağacı **جَلَحَ** eder, onu **يَجْلَحُه جَلْحاً**: üstünü yediği zaman. Dedi: **المجلوح**: başı yenilmiş olandır. Şu beyit okundu:
ألا ازْحَمِيه زَحْمةً فَرُوحي
وجاوِزِي ذا السَّحَمِ المجلُوح
Başı yenilmiş olan.
Leys dedi: **الناقة المجْلاحُ**: şiddetli yılda sütünü sürdürmede **المُجَلَّحَة** olan; çoğulu **المجاليح**. Ebû Züeyb dedi:
المانِحُ الأَدَمَ والخُورَ الهِلابَ إذا
ما حارد الخُورُ واجْتُثَّ المجاليحُ
Dedi: **المجاليح**: yağmurun kıtlığını umursamayanlardır. Dedim: **مجاليح الإبل**: yıl kuraklaştığında dalları kemirip onunla semirenlerdir.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Develerden **المجاليحُ**: kışın süt verenlerdir.
Ve **التّجليح**: şiddetli yürüyüştür.
İbn Şümeyl dedi: “Bize karşı **جَلَّح** etti” yani üzerimize geldi.
Leys: **الجالحة** ve **الجوالح**: rüzgârda bitki başlarından uçuşan, pamuğa benzer şey ve buna benzer örümcek ağı dokuması; aynı şekilde kar, dökülüp saçıldığı zaman.
Dedi: Sığırlardan **الجلْحَاء**: iki boynuzu sonradan giden.
Ve **قرية جَلْحاءُ**: kalesi olmayan; ve **قُرى جُلْح**; ve **بقر جُلْح**: boynuzları olmayan.
Asma‘î dedi: İbn Ebî Tarafe bana şu beyti okuttu:
فسكَّنتُهم بالْقَوْل حتى كأنَّهم
بَوَاقِرُ جُلْحٌ سَكَّنَتْها المراتِعُ
Ebû Eyyûb hadisi içinde: ( مَنْ بات على سطح أَجْلح فلا ذِمَّة له ).
Şemmer dedi: O, duvarla yahut adamı geri çevirecek başka bir şeyle çevrilmemiş damdır. Dedi: Öküzlerden **الأَجْلَح**: boynuzu olmayan.
Ve **بقرة جَلْحَاء**; ve **هودج أَجْلَح**: başı olmayan. Ve **أكمة جَلْحَاء**: başı sivri değilse. Hadiste: ( إن الله ليُؤدِّي الْحُقوق إلى أهلها حتى يَقُصَّ للشاة الجَلْجاء من الشاة القرناء نَطْحَتْها ) Dedim: Bu, sana, koyun ve sığırdan **الجلحاء**’nın, boynuzu olmayan **الْجَمَّاء** menzilesinde olduğunu açıklar.

**حلج** : Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, babasından: **حَلَج**: az az yürüdüğü zaman.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Horoz **حَلَج** eder, **يَحلِجُ حلْجاً**: kanatlarını açıp dişisine, onu aşmak için yürüdüğü zaman.
Dedi: **الحُلُج**: kınanın posasıdır. Ve **الحُلُج**: sütlerle hurmalardır. Ve **الحُلُج** ayrıca: çok yiyenlerdir.
İbn Sikkît: **الْحلِيجة**: bir tulumun özsuyu yahut içinde hurma ıslatılmış süt.
( **نوادر الأعراب** )’da denir ki: Şuna **حَجَنْت** ettim, **حُجونا**; ve **حاجَنْتُ** ve **أَحْجَنْتُ** ve **أَحْلَجْتُ**; ve **حالجْتُ**; ve **لاحَجْتُ** ve **لَحَجْتُ** **لُحُوجاً**; bunun tefsiri: şeye yapışman ve onun kıvrımlarına girmen.
Leys: **الْحَلجُ**: pamuğu, **المحلاج** ile **المِحلَج** üzerinde çırpmaktır.
Dedi: Yürüyüşte **الْحَلْجُ**, “aramızda onlarla iyi bir **حَلْجَة** var” ve “uzak bir **حَلْجَة** var” demen gibidir. Dedim: Araplardan işittiğim: yürüyüşte **الْخَلْجُ** (خاء ile)dir; denir ki: aramızda onlarla uzak bir **خَلْجة** var. Bu anlamda **الحاء**’yı inkâr etmem; ancak **الْخلْجَ** (خاء ile) **الحلْج**’den daha çok ve daha yaygındır.
Leys dedi: Denir ki: Göğsünde **تَحَلَّج** eden şeyi bırak; ve **تَخَلَّج**: yani onda şüphe ettin.
Şemmer dedi: İkisi, eşitliğe yakındır.
Asma‘î dedi: Göğsümde **تَحَلّج** etti ve **تَخَلَّج** etti: yani onda şüphe ettim. Adî b. Hâtim hadisi içinde: ( لا يَتَحَلَّجَنَّ في صدرك طعام ضارَعْتَ فيه النَّصْرَانيّة ).
Şemmer dedi: **لايَتَحَلَّجَنَّ**’in manası: ondan kalbine hiçbir şey girmesin; yani o temizdir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Hafif eşeğe **مِحْلج** ve **مِحْلاج** denir; çoğulu **المَحاليج**. Ve **الحَلِيجة**: **الْحِنّاء**’nın özsuyudur.
Başka bir yerde dedi: **المحاليج**: uzun eşeklerdir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والجيم وما يثلثهما)
  (حجر) الحاء والجيم والراء أصل واحد مطَّرد، وهو المنْع والإحاطة على الشيء. فالحَجْر حَجْر الإنسان، وقد تكسر حاؤه. ويقال حَجَر الحاكمُ على السَّفيه حَجْراً؛ وذلك منْعُه إيَّاه من التصرُّف في ماله. والعَقْل يسمَّى حِجْراً لأنّه يمنع من إتيانِ ما لا ينبغي، كما سُمِّي عَقْلاً تشبيهاً بالعِقال. قال الله تعالى: ﴿هَلْ فِي ذلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ﴾ [الفجر 5]. وحَجْرٌ: قصبَة اليمامة.
  والحَجَر معروف، وأحسَِب أنَّ البابَ كلَّه محمولٌ عليه ومأخوذ منه، لشدَّته وصلابته. وقياسُ الجمْع في أدنى العدد أحجار، والحجارة أيضاً له قياس، كما يقال: جمل وجِمالة، وهو قليل. والحِجْر: الفرس الأنثى؛ وهي تصانُ ويُضَنُّ بها. والحاجرُ: ما يُمْسك الماءَ من مكانٍ منْهَبِط، وجمعه حُجْرانٌ([1]). وحَجْرة القوم: ناحية دارهم وهي حِماهُم. والحُجْرة من الأبنية معروفة. وحجَّر القَمَرُ، إذا صارت حولَه دارةٌ.
  ومما يشتقُّ من هذا قولهم: حَجَّرْتُ عينَ البعير، إذا وسمْتَ حولَها بميسمٍ مستدير. ومَحْجِر العَين: ما يدور بها، وهو الذي يظهر من النِّقاب. والحِجْر: حطِيم مَكَّة، هو المُدَار بالبيت. والحِجْر: القرابة. والقياس فيها قياس الباب؛ لأنها ذِمامٌ وذِمارٌ يُحمَى ويُحفَظ. قال:
يُرِيدُونَ أن يُقْصُوهُ عَنِّي وإنّه *** لَذُو حَسَبٍ دانٍ إليّ وذو حِجْرِ([2])  والحِجْر: الحرام. وكان الرجل يَلقَى الرجلَ يخافُه في الأشهُر الحُرُم، فيقول: حِجْراً؛ أي حراما؛ ومعناه حرامٌ عليك أن تنالَني بمكروه، فإذا كان يومُ القيامة رأى المشركون ملائكة العذاب فيقولون: ﴿حِجْراً مَحْجُوراً﴾ [الفرقان 22]، فظنُّوا أنّ ذلك ينفعهم في الآخرة كما كان ينفعهُم في الدُّنيا. ومن ذلك قول القائل:
حَتى دَعَوْنا بأَرحامٍ لهم سَلَفَتْ *** وقال قائلُهم إنِّي بحاجُورِ([3])  والمحاجر: الحدائق: واحدها مَحْجِر. قال لبيد:
  * تُرْوِي المَحَاجِرَ بازلٌ عُلْكومُ([4]) *
  (حجز) الحاء والجيم والزاء أصلٌ واحدٌ مطَّرد القياس، وهو الحَوْلُ بين الشيئين. وذلك قولهم: حَجَزْتُ بين الرجلين وذلك أن يُمنَع كلُّ واحدٍ منهما مِن صاحبه. والعرب تقول "حَجَازَيْك" على وزن حَنانَيْك، أي احْجُِزْ بينَ القوم وإنما سمِّيت الحجازُ حجازاً لأنها حَجَزَت بين نجدٍ والسَّراة. وحُجْزَة الإزار: مَعْقِده. وحُجْزة السراويل: موضع التِّكَّة. وهذا على التَّشبيه والتمثيل، كأنه حجز بين الأعلى والأسفل. ويقال: "كانت بينَ القوم رِمِّيَّا* ثم صارت إلى حِجِّيزَى"، أي ترامَوْا  ثم تحاجَزُوا. فأما قول القائل:
رِقاقُ النِّعال طيِّبٌ حُجُزَاتُهُمْ *** يُحَيَّوْنَ بالرِّيحانِ يومَ السباسبِ([5])  وهي جمع حُجْزة، كنايةٌ عن الفُروج، أي إنهم أَعِفّاء.
  (حجف) الحاء والجيم والفاء كلمةٌ واحدة لا قياس، وهي الحَجَفَة، وهي الترس الصَّغير يُطارَق بين جِلْدين وتُجعَل منهما حَجَفة. والجَمْع حَجَفٌ. قال:
أيمنَعُنا القومُ ماءَ الفرات *** وفينا السُّيوفُ وفينا الحَجَفْ([6])  (حجل) الحاء والجيم واللام ليس يتقارَبُ الكلامُ فيه إلا من جهةٍ واحدة فيها ضعف، يقال على طريقة الاحتمال والإمكان إنه شيءٌ يطيف بشيء. فالحِجْل الخَلْخال، وهو مُطِيفٌ بالسَّاق. والحَجَلة: حَجَلة العَرُوس. ومرّ فلانٌ يَحْجُِلُ في مِشْيته، أي يَتبختر. وهو قياسُ ما ذكرناه، كأنه يُدور على نفْسه. وتحجيل الفَرَس: بياضٌ يُطيف بأرساغه. والحَوْجلَة: القارورة. قال الراجِز([7]):
كأنَّ عينَيْهِ من الغُؤُورِ ***قَلْتَانِ في صَفْحِ صَفاً منْقُورِأذاكَ أم حَوْجَلَتَا قَارُورِ وقال علقمة:
  * كأَنَّ أعيُنَها فيها الحواجيلُ([8]) *
  ومما شذّ عن الباب الحَجَلُ، هذا الطائر. ومن الباب قول الأصمعيّ: حجَّلت العينُ: غارت.
  (حجم) الحاء والجيم والميم أصلٌ واحد، وهو ضربٌ من المنْع والصَّدْف([9]). يقال أحجَمْتُ عن الشيء، إذا نكَصْتَ عنه. وحُجِمَ البعيرُ، إذا شُدَّ فمُه بأدَمٍ ولِيف.
  ومما شذَّ عن الباب الحَوْجَمَة: الوردة الحمراء، والجمع حَوْجَم. والحَجْم: فِعل الحاجم.
  (حجن) الحاء والجيم والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مَيَل. فالحَجَن اعوجاجُ الخشبة وغيرها. والمِحْجَن: خشبةٌ أو عصا معَقّفة الرأس. واحتجَنْتُ بها الشيءَ: أخَذْتُه. ويقال للمخاليب المعقّفة حَجِنات. قال العجّاج:
  * بحَجِناتٍ يتثَقَّبْن البُهَرْ([10]) *
  وهي الأوساط. وأَحْجَنَ الثُّمام: خرجت خُوصَتُه؛ ولعلَّها تكونُ حَجْناء. واحتجَنْتُ الشيءَ لنفسي، وذلك إمالتُك إيّاه إلى نَفْسك. ويقولون: احتجن عليه حَجْنة، كما يقال حَجَرَ عليه.
  ومن الباب قولهم غَزْوةٌ حَجُونٌ، وذلك إذا أظهرْتَ غَيْرَها ثم مِلْتَ إليها([11]). ويقال غزاهم غَزْواً حَجُوناً.
  (حجا) الحاء والجيم والحرف المعتل أصلان متقاربان، أحدهما إطافةُ الشيءِ بالشيء وملازمتُه، والآخر القصد والتعمُّد.
  فأما الأول فالحَجْوَةُ وهي الحَدَقة، لأنها مِن أَحْدَقَ بالشيء. ويقال لنواحي البلاد وأطرافِها المحيطةِ بها أَحْجاءٌ قال ابنُ مُقْبِل:
لا يحْرِز المرءَ أَحْجاءُ البلادِ ولا *** يُبنَى له في السَّمواتِ السّلاليمُ([12])  ومحتملٌ أن يكون من هذا الباب الحَجَاة، وهي النُّفَّاخة تكون على الماء من قَطْر المطر، لأنها مستديرة.
  والأصل الثاني قولهم: تحجَّيت الشيءَ، إذا تحرَّيْتَه وتعمّدتَه. قال ذو الرمة:
  * فجاءَتْ بأغْباشٍ تَحَجَّى شَرِيعةً([13]) *
  ويقولون حَجِيتُ بالمكان وتحجَّيت به. قال:
  * حيث تَحَجّى مُطرِقٌ بالفالِقِ([14]) *
  والحَجْوُ بالشيء: الضَّنُّ به؛ يقال حَجِئتُ به أي ضَنِنْت. وبه سمِّي الرجل حَجْوة. وحَجَأت به: فرحت. وقد قلنا إنّ البابين متقاربان، والقياس فيهما لمن نَظَرَ قياسٌ واحد.
  فأمّا الأُحجِيَّة والحُجَيَّا، وهي الأُغلُوطة يتعاطاها الناس بينهم، يقول أحدهم: أُحاجيك ما كذا؛ فقد يجوز أن يكون شاذّاً عن هذين الأصلين، ويمكن أن يُحمَل عليهما، فيقال أحاجيك، أي اقصُدْ وانظُرْ وتعمَّد لِعِلم ما أسألك عنه.ومنه أنتَ حَجٍ أن تفعل كذا، كما تقول حرِيٌّ.
  (حجب) الحاء والجيم والباء أصل واحد، وهو المنع. يقال حجبته عن كذا، أي منَعتُه. وحِجابُ الجَوْف: ما يَحْجُبُ بين الفُؤاد وسائر الجَوْف. والحاجبان العظمان فوق العينين بالشّعَْر واللّحم. *وهذا على التشبيه، كأنهما تحجبان شيئاً يصل إلى العينين. وكذلك حاجبُ  الشّمس، إنما هو مشبَّهٌ بحاجب الإنسان. وكذلك الحَجَبة: رأس الوَرِك، تشبيهٌ أيضاً لإشرافِهِ.
---------------------------------------------------------------
([1]) في الأصل: "حجرات".
([2]) البيت لذي الرمة في ديوانه 260 واللسان والمجمل (حجر). لكن رواية الديوان: "فأخفيت شوقي من رفيقي". وفي الديوان واللسان: "لذو نسب".
([3]).البيت في المجمل واللسان (حجر).
([4]) سيعيده في ص362. وصدره كما في ديوانه 94 واللسان (حجر).
* بكرت به جرشية مقطورة *
وفي الأصل: "بلوى المحاجر"، صوابه في المجمل واللسان والديوان.
([5]) للنابغة في ديوانه 9 واللسان (حجز، سبسب). والسباسب: يوم عيد عند النصارى. وفي الأصل: "السبائب"، تحريف.
([6]) البيت من أبيات رواها نصر بن مزاحم في وقعة صفين 184.
([7]) هو العجاج. ديوانه 27 واللسان (حجل).
([8]) لم يرد في ديوان علقمة. وأنشده في اللسان (حجل) بدون نسبة.
([9]) يقال صدف عن الشيء يصدف صدفاً وصدوفاً.
([10]) ديوان العجاج 17.
([11]) في اللسان: "الغزوة الحجون: التي تظهر غيرها ثم تخالف إلى غير ذلك الموضع وتقصد إليها".
([12]) البيت في المجمل واللسان (حجا).
([13]) في الديوان: 536: "تحرى شريعة". وعجزه كما في الديوان واللسان (حجا):
* تلادا عليها رميها واحتبالها *
([14]) الفالق: اسم موضع. والبيت لعمارة بن أيمن الربائي، كما في اللسان (حجا 181). وقد أنشده في نهاية مادة (فلق) بدون نسبة.
ـ

##### Türkçe

(حarf **الحاء** ve **الجيم** ve ikisini üçleyen şeyler babı)
  (**حجر**) **الحاء** ve **الجيم** ve **الراء** tek bir asıldır, düzenli (mutṭarid)dir; o da men‘ ve bir şey üzerine kuşatmadır. Şu hâlde **الحَجْر** insanın **حَجْر**’ıdır; ve onun **حاء**’ı kesrelenebilir. Ve denir: hâkim, sefih üzerine **حَجْراً** **حَجَرَ**; bu, onu malında tasarruftan men‘ etmesidir. Ve akıl **حِجْراً** diye adlandırılır; çünkü uygun olmayanı yapmaktan men‘ eder; tıpkı **عَقْلاً** diye adlandırıldığı gibi, **العِقال**’a benzetme yoluyla. Allah Teâlâ dedi: ﴿هَلْ فِي ذلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ﴾ [الفجر 5]. Ve **حَجْرٌ**: Yemâme’nin kasabasıdır.
  Ve **الحَجَر** mâlûmdur; ve zannederim ki babın tamamı onun üzerine taşınmıştır ve ondan alınmıştır; onun şiddeti ve katılığı sebebiyle. Ve cem‘in en az sayıda kıyası **أحجار**’dır; ve **الحجارة** da onun için bir kıyastır; nitekim denir: **جمل** ve **جِمالة**; ve o azdır. Ve **الحِجْر**: dişi attır; korunur ve onunla cimrilik edilir. Ve **الحاجرُ**: alçalan bir yerden suyu tutan şeydir; onun cem‘i **حُجْرانٌ**’dır([1]). Ve **حَجْرةُ** kavmin: evlerinin tarafıdır; ve o onların himâsıdır. Ve **الحُجْرة** binalardan mâlûmdur. Ve ay **حجَّر** etti; etrafında bir halka olduğunda.
  Ve bundan türeyen şeylerdendir onların sözü: devenin gözünü **حَجَّرْتُ**; yani onun çevresini yuvarlak bir dağlama demiriyle dağladığında. Ve gözün **مَحْجِر**’i: onun etrafında dönen şeydir; ve o, peçeden görünen şeydir. Ve **الحِجْر**: Mekke’nin **حطِيم**’idir; o, evin (Kâbe’nin) etrafında dolaşılan yerdir. Ve **الحِجْر**: akrabalıktır. Ve onda kıyas, babın kıyasıdır; çünkü o, korunup gözetilen bir zimmet ve bir himâyedir. Dedi:
يُرِيدُونَ أن يُقْصُوهُ عَنِّي وإنّه *** لَذُو حَسَبٍ دانٍ إليّ وذو حِجْرِ([2])  Ve **الحِجْر**: haramdır. Adam, haram aylarda korktuğu adamla karşılaşırdı da “**حِجْراً**” derdi; yani haram (olsun); mânâsı: bana bir kötülükle erişmen sana haramdır. Kıyamet günü olunca müşrikler azap meleklerini görürler de derler: ﴿حِجْراً مَحْجُوراً﴾ [الفرقان 22]; böylece zannettiler ki bu, dünyada kendilerine fayda verdiği gibi âhirette de kendilerine fayda verir. Ve bundan, söyleyenin sözü:
حَتى دَعَوْنا بأَرحامٍ لهم سَلَفَتْ *** وقال قائلُهم إنِّي بحاجُورِ([3])  Ve **المحاجر**: bahçelerdir; onun teki **مَحْجِر**’dir. Lebîd dedi:
  * تُرْوِي المَحَاجِرَ بازلٌ عُلْكومُ([4]) *
  (**حجز**) **الحاء** ve **الجيم** ve **الزاء** tek bir asıldır; kıyası düzenlidir; o da iki şeyin arasına girmektir. Bu, onların sözü: iki adamın arasını **حَجَزْتُ**; bu, her birinin diğerinden men‘ edilmesidir. Ve Arap “**حَجَازَيْك**” der; **حَنانَيْك** vezninde; yani kavmin arasını ayır; ve **الحجاز** ancak **حجازاً** diye adlandırıldı; çünkü Necd ile Serât arasında ayırdı. Ve izarın **حُجْزَة**’si: bağlandığı yerdir. Ve şalvarın **حُجْزة**’si: **التِّكَّة**’nin yeridir. Ve bu, teşbih ve temsil üzerinedir; sanki üst ile alt arasında ayırdı. Ve denir: “kavim arasında **رِمِّيَّا** vardı, sonra **حِجِّيزَى**’ya döndü”; yani birbirlerine ok attılar, sonra birbirlerinden ayrıldılar. Amma söyleyenin sözü:
رِقاقُ النِّعال طيِّبٌ حُجُزَاتُهُمْ *** يُحَيَّوْنَ بالرِّيحانِ يومَ السباسبِ([5])  ve o, **حُجْزة**’nin cem‘idir; furuçlara kinâyedir; yani onlar iffetlidirler.
  (**حجف**) **الحاء** ve **الجيم** ve **الفاء** tek bir kelimedir; kıyas yoktur; o **الحَجَفَة**’dir; ve o, iki deri arasında dövülen küçük kalkandır; ve onlardan bir **حَجَفة** yapılır. Ve cem‘ **حَجَفٌ**’dır. Dedi:
أيمنَعُنا القومُ ماءَ الفرات *** وفينا السُّيوفُ وفينا الحَجَفْ([6])  (**حجل**) **الحاء** ve **الجيم** ve **اللام**’da söz, ancak zayıf olan tek bir yönden birbirine yaklaşır: ihtimal ve imkân yolu üzere denir ki o, bir şeyin bir şeyi kuşatmasıdır. Şu hâlde **الحِجْل** halhald ır; ve o, baldırı kuşatandır. Ve **الحَجَلة**: gelinin **حَجَلة**’sidir. Ve falan, yürüyüşünde **يَحْجُِلُ** ederek geçti; yani salınır. Ve bu, zikrettiğimizin kıyasıdır; sanki kendi üzerine döner. Ve atın **تحجيل**’i: bileklerinin etrafını kuşatan beyazlıktır. Ve **الحَوْجلَة**: şişedir. Râciz dedi([7]):
كأنَّ عينَيْهِ من الغُؤُورِ ***قَلْتَانِ في صَفْحِ صَفاً منْقُورِأذاكَ أم حَوْجَلَتَا قَارُورِ وAlkame dedi:
  * كأَنَّ أعيُنَها فيها الحواجيلُ([8]) *
  Ve babdan şâz olan şeylerdendir **الحَجَل**: şu kuş. Ve babdandır Asma‘î’nin sözü: göz **حجَّلت** etti: çöktü.
  (**حجم**) **الحاء** ve **الجيم** ve **الميم** tek bir asıldır; ve o, men‘ ve yüz çevirmenin bir türüdür([9]). Denir: şeyden **أحجَمْتُ**; yani ondan geri döndüğünde. Ve deve **حُجِمَ** oldu; ağzı deri ve lif ile bağlandığında.
  Ve babdan şâz olan şeylerdendir **الحَوْجَمَة**: kırmızı gül; ve cem‘i **حَوْجَم**’dır. Ve **الحَجْم**: hacamatçının fiilidir.
  (**حجن**) **الحاء** ve **الجيم** ve **النون** tek bir asıldır; meyle delâlet eder. Şu hâlde **الحَجَن**: tahta ve başkasının eğriliğidir. Ve **المِحْجَن**: başı kıvrık bir tahta yahut asadır. Ve onunla şeyi **احتجَنْتُ**: onu aldım. Ve kıvrık pençelere **حَجِنات** denir. ‘Accâc dedi:
  * بحَجِناتٍ يتثَقَّبْن البُهَرْ([10]) *
  Ve o, ortalardır. Ve **الثُّمام** **أَحْجَنَ** etti: yaprakçığı çıktı; ve belki o **حَجْناء** olur. Ve şeyi kendim için **احتجَنْتُ**; bu, onu kendine doğru eğmendir. Ve derler: ona karşı bir **حَجْنة** ile **احتجن** etti; nitekim denir: ona karşı **حَجَرَ** etti.
  Ve babdandır onların sözü: **غَزْوةٌ حَجُونٌ**; bu, başkasını gösterip sonra ona meylettiğinde olur([11]). Ve denir: onlara **غَزْواً حَجُوناً** gazâ etti.
  (**حجا**) **الحاء** ve **الجيم** ve illetli harf iki asıldır, birbirine yakındır: birincisi, bir şeyin bir şeyi kuşatması ve ona bitişmesidir; ikincisi, kasıt ve taammüttür.
  Birincisine gelince: **الحَجْوَةُ**; ve o, gözbebeğidir; çünkü o, şeyle **أَحْدَقَ**’tan (kuşattı)dır. Ve ülkelerin çevreleri ve onları kuşatan uçlarına **أَحْجاءٌ** denir. İbn Mukbil dedi:
لا يحْرِز المرءَ أَحْجاءُ البلادِ ولا *** يُبنَى له في السَّمواتِ السّلاليمُ([12])  Ve muhtemeldir ki bu babdandır **الحَجَاة**; ve o, yağmur damlasından su üzerinde olan kabarcıktır; çünkü o yuvarlaktır.
  Ve ikinci asıl onların sözü: şeyi **تحجَّيتُ**; yani onu araştırdığında ve onu taammüt ettiğinde. Zû’r-Rumme dedi:
  * فجاءَتْ بأغْباشٍ تَحَجَّى شَرِيعةً([13]) *
  Ve derler: mekânda **حَجِيتُ** ve onunla **تحجَّيتُ**. Dedi:
  * حيث تَحَجّى مُطرِقٌ بالفالِقِ([14]) *
  Ve şeyle **الحَجْوُ**: onunla cimriliktir; denir: onunla **حَجِئتُ**; yani cimrilik ettim. Ve bununla adam **حَجْوة** diye adlandırıldı. Ve onunla **حَجَأت**: sevindim. Ve demiştik ki iki bab birbirine yakındır; ve ikisinde kıyas, bakan kimse için tek bir kıyastır.
  Amma **الأُحجِيَّة** ve **الحُجَيَّا**; ve o, insanların aralarında yaptıkları bilmece (uğlûta)dır; onların birinin “**أُحاجيك** şu şöyle değil mi” demesi; artık caizdir ki bu iki asıldan şâz olsun; ve mümkündür ki onlara hamledilsin: “**أحاجيك**” denir; yani sorduğum şeyin bilgisini (bulmak) için kasdet, bak ve taammüt et. Ve ondandır: “sen, şunu yapmaya **حَجٍ**’sın”; nitekim “**حرِيٌّ**” dersin.
  (**حجب**) **الحاء** ve **الجيم** ve **الباء** tek bir asıldır; ve o, men‘dir. Denir: onu şundan **حجبته**; yani onu men‘ ettim. Ve iç boşluğun **حِجابُ**’ı: fuâd ile iç boşluğun geri kalanı arasını örten şeydir. Ve iki kaş, iki gözün üstünde kıl ve et ile olan iki kemiktir. *Ve bu, teşbih üzerinedir; sanki ikisi, gözlere ulaşan bir şeyi örter. Ve güneşin **حاجبُ**’i de böyledir; ancak insanın kaşına benzetilmiştir. Ve **الحَجَبة** de böyledir: kalça başıdır; onun yüksekliği sebebiyle yine bir teşbihtir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ج ل
فـي ساقهـا حجل أي خلخال وخرج يجر رجليه ويطابق في حجليه وهما حلقتا القيد‏.‏
وتقول‏:‏ الحجول حجول الرجال والحجول لربات الحجال أي القيود خلاخيل الرجال والخلاخيل للنساء‏.‏
وحجـل بعيـره‏:‏ قيـده‏.‏
وأحجلـه‏:‏ أزال قيـده‏.‏
وحجـل الغراب حجلاناً‏.‏
وحجل العقير على ثلاث‏.‏
وفرس محجل وفي قوائمه حجول‏.‏
والمرأة في حجلتها والنساء فـي حجالهـن وامـرأة محجبـة محجلة‏.‏
ورأيت بيضة الحجلة تمشي مشي الحجلة وهي القبحة ورأيت بيضة الحجلة تأكل أختها أي تأكل بيضة القبجة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ بنو فلان يحجلون قدورهم أي يسترونها كما تستر العرائس‏.‏
ويوم أغر محجل وأمر أغر محجل‏:‏ مشهور‏.‏
قال الجعدي‏:‏ فقـد ركبـت أمـراً أغـر محجـلاً وحجل أمره‏:‏ شهره‏.‏
وحجلت المرأة بنانها وقصبته إذا ضمدت برجمة بعجين وأخرى بحنـاء فخرج بعضه أحمر وبعضه أبيض‏.‏
ويقال للشيخ‏:‏ طابق في الحجلين إذا حوقل‏.‏
قال عدي‏:‏ أعاذل قد لاقيت ما يزع الفتى وطابقت في الحجلين مشي المقيد ومر يحجل في مشيته إذا تبختر‏.‏

##### Türkçe

ح ج ل
Onun baldırında **حجل**; yani halhal. Ve (o) iki ayağını sürüyerek çıktı; ve **حجليه**’inde (yürüyüşünü) birbirine uydurur; ve onlar, bağın iki halkasıdır.
Ve dersin ki: **الحجول** erkeklerin **حجول**’üdür; ve **الحجول** **ربات الحجال** için; yani bağlar erkeklerin halhallarıdır, ve halhallar kadınlar içindir.
**حجـل** devesini: onu bağladı.
Ve **أحجلـه**: onun bağını giderdi.
Ve karga **حجل** etti, **حجلاناً**.
Ve **العقير** üç (ayak) üzerinde **حجل** etti.
Ve **محجل** bir at; ve onun ayaklarında **حجول** vardır.
Ve kadın **حجلتها**’sındadır; ve kadınlar **حجالهـن**’indedir; ve **محجبـة محجلة** bir kadın.
Ve **الحجلة**’nin yumurtasını gördüm; **الحجلة**’nin yürüyüşü gibi yürür; ve o **القبحة**’dır. Ve **الحجلة**’nin yumurtasını gördüm; kız kardeşini yer; yani **القبجة**’nin yumurtasını yer.
Ve mecazdan: falanın oğulları kazanlarını **يحجلون**; yani gelinlerin örttüğü gibi onları örterler.
Ve **أغر محجل** bir gün; ve **أغر محجل** bir iş: meşhur.
**الجعدي** dedi: Artık ben **أغـر محجـلاً** bir işe bindim; ve onun işini **حجل** etti: onu meşhur etti.
Ve kadın, parmaklarını ve kamışını **حجلت**; eğer birini hamurdan bir yumakla, diğerini kına ile sardıysa; böylece onun bir kısmı kırmızı, bir kısmı beyaz çıktı.
Ve şeyhe denir: **الحجلين**’de (yürüyüşünü) birbirine uydurdu; eğer **حوقل** ettiyse.
**عدي** dedi: Ey kınayıcı, artık ben delikanlıyı ürküten şeyi karşıladım; ve bağlı olanın yürüyüşü gibi **الحجلين**’de (yürüyüşümü) birbirine uydurdum. Ve yürüyüşünde **يحجل** ederek geçti; eğer salınarak yürüdüyse.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَجَل: القَبَج: وقال ابن سيده: الحَجَل الذكور من القَبَج، الواحدة حَجَلة وحِجْلانٌ، والحِجْلى اسم للجمع، ولم يجيء الجمع على فِعْلى إلا حرفان: هذا والظِّرْبي جمع ظَرِبَان، وهي دُوَيَّبة منتنة الريح؛ قال عبد الله بن الحجاج الثعلبي من بني ثعلبة بن سعد بن ذُبْيان يخاطب عبد الملك بن مروان ويعتذر إِليه لأَنه كان مع عبد الله بن الزبير: فارحم أُصَيْبِيَتي الذين كأَنهم
حِجْلى، تَدَرَّجُ بالشَّرَبَّة، وُقَّعُ
أَدْنُو لِتَرْحَمَني وتَقَبَل تَوْبتي،
وأَراك تَدْفَعُني، فأَيْنَ المَدْفَع؟
فقال عبد الملك: إِلى النار الأَزهري: سمعت بعض العرب يقول: قالت القَطَا للحَجَل: حَجَلْ حَجَلْ، تَفِرُّ في الجَبَل، من خَشْية الوَجَل، فقالت الحَجَل للقَطا: قَطا قَطا، بَيْضُك ثِنْتا، وبَيْضِي مائتا. الأَزهري: الحَجَل إِناث اليَعَاقِيب واليَعَاقِيب ذكورُها. وروى ابن شميل حديثاً: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: اللهم إِني أَدعو قريشاً وقد جعلوا طَعَامي كطَعام الحَجَل؛ قال النضر: الحَجَل يأْكل الحَبَّة بعد الحبة لا يُجِدُّ في الأَكل؛ قال الأَزهري: أَراد أَنهم لا يُجِدُّون في إِجابتي ولا يدخل منهم في اللّه دين إِلا الخَطِيئة بعد الخَطِيئة يعني النادر القليل. وفي الحديث: فاصطادوا حَجَلاً؛ هو القَبَج. الأَزهري: حَجَل الإِبل صغَار أَولادها. ابن سيده: الحَجَل صِغارُ الإِبل وأَوْلادُها؛ قال لبيد يصف الإِبل بكثرة اللبن وأَن رؤوس أَولادها صارت قُرْعاً أَي صُلْعاً لكثرة ما يسيل عليها من لبنها وتَتَحلَّب أُمهاتُها عليها: لها حَجَلٌ قد قَرَّعَتْ من رُؤوسها،
لها فوقها مما تولف واشل
(* قوله «تولف» كذا في الأصل هنا، وسبق في ترجمة قرع: تحلب بدل تولف، ولعل ما هنا محرف عن تو كف بالكاف أَي سال وقطر).
قال ابن السكيت: استعار الحَجَل فجعلها صغَار الإِبل؛ قال ابن بري: وجدت هذا البيت بخط الآمدي قَرَّعت أَي تَقَرَّعت كما يقال قَدَّم بمعنى تَقَدَّم، وخَيَّل بمعنى تَخَيَّل، ويَدُلُّكَ على صحته أَن قولهم قُرِّع الفَصِيلُ إِنما معناه أُزِيل قَرَعُه بَجَرِّه على السَّبَخَة مثل مَرَّضْته، فيكون عكس المعنى؛ ومثله للجعدي:
لها حَجَل قُرْعُ الرؤوس تَحَلَّبت
على هامِه، بالصَّيْف، حتى تَمَوّرا
قال ابن سيده: وربما أَوقعوا ذلك على فَتَايا المَعَزِ. قال لقمان العاديُّ يَخْدَع ابْنَيْ تِقْن بغنمه عن إِبلهما: اشْتَرِياها يا ابْنَي تِقْن، إِنها لَمِعزى حَجَل، بأَحْقِيها عِجَل؛ يقول: إنها فَتِيَّة كالحَجَل من الإِبل، وقوله بأَحقِيها عِجَل أَي أَن ضُروعها تضرب إِلى أَحْقِيها فهي كالقِرَب المملوءة؛ كل ذلك عن ابن الأَعرابي، قال: ورواه بعضهم أَنها لمِعْزَى حِجَل، بكسر الحاء، ولم يفسره ابن الأَعرابي ولا ثعلب؛ قال ابن سيده: وعندي أَنهم إِنما قالوا حِجَل، فيمن رواه بالكسر، إِتباعاً لعِجَل. والحَجَلة: مثل القُبَّة. وحَجَلة العروس: معروفة وهي بيت يُزَيَّن بالثياب والأَسِرَّة والستور؛ قال أَدهم بن الزَّعراء:
وبالحَجَل المقصور، خَلْف ظُهورنا،
نَوَاشِيءُ كالغِزْلان نُجْلٌ عيونُها
وفي الحديث: كان خاتَم النبوة مثل زِرِّ الحَجَلة، بالتحريك؛ هو بيت كالقُبَّة يستر بالثياب ويكون له أَزرار كبار؛ ومنه حديث الاستئذان: ليس لبيوتهم سُتور ولا حِجال؛ ومنه: أعْرُوا النساء يَلْزَمْن الحِجَال، والجمع حَجَل وحِجَال؛ قال الفرزدق:
رَقَدْن عليهن الحِجَال المُسَجَّف
قال الحِجال وهم جماعة، ثم قال المُسَجَّف فَذَكَّر لأَن لفظ الحِجَال لفظ الواحد مثل الجِرَاب والجِدَاد، ومثله قوله تعالى: قال مَنْ يُحْيي العِظَام وهي رَمِيم، ولم يقل رَمِيمة. وحَجَّل العَروسَ: اتَّخَذ لها حَجَلة؛ وقوله أَنشده ثعلب:
ورابغة أَلا أُحَجِّل قِدْرَنا
على لَحْمِها، حِين الشتاء، لنَشْبَعَا
فسره فقال: نسترها ونجعلها في حَجَلة أَي إِنا نطعمها الضيفان. الليث: الحَجْل والحِجْل القَيْد، يفتح ويكسر. والحَجْل: مشي المُقَيَّد. وحَجَل يَحْجُلُ حَجْلاً إِذا مشى في القيد. قال ابن سيده: وحَجَلَ المُقَيَّد يَحْجُل ويَحْجِل حَجْلاً وحَجَلاناً وحَجَّل: نَزا في مشيه، وكذلك البعير العَقِير: الأَزهري: الإِنسان إِذا رفع رِجْلاً وتَرَيَّث في مشيه على رِجْل فقد حَجَل. ونَزَوانُ الغُراب: حَجْلُه. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال لزيد أَنت مَوْلانا فَحَجَل؛ الحَجْل: أَن يرفع رِجْلاً ويَقْفِز على الأُخرى من الفَرَح، قال: ويكون بالرجلين جميعاً إِلا أَنه قَفْزٌ وليس بمشي. قال الأَزهري: والحَجَلان مِشية المُقَيَّد. يقال: حَجَل الطائرُ يَحْجُل ويَحْجِل حَجَلاناً كما يَحْجُل البعير العَقِير على ثلاث، والغُلامُ على رِجْل واحدة وعلى رجلين؛ قال الشاعر: فقد بَهأَتْ بالحاجِلاتِ إِفالُها،
وسَيْف كَرِيمٍ لا يزال يَصُوعُها
يقول: قد أَنِسَتْ صِغارُ الإِبل بالحاجلات وهي التي ضرِبت سُوقُها فمشت على بعض قوائمها، وبسيف كريم لكثرة ما شاهدت ذلك لأَنه يُعَرْقِبُها. وفي حديث كعب: أَجِدُ في التوراة أَن رجلاً من قريش أَوْبَشَ الثَّنايا يَحْجُل في الفتنة؛ قيل: أَراد يتبختر في الفتنة. وفي الحديث في صفة الخيل: الأَقْرَح المُحَجَّل؛ قال ابن الأَثير: هو الذي يرتفع البياض في قوائمه في موضع القيد ويجاوز الأَرساغ ولا يجاوز الركبتين لأَنها مواضع الأَحجال، وهي الخلاخيل والقيود؛ ومنه الحديث: أُمتي الغُرُّ المُحَجَّلون أَي بِيض مواضع الوضوء من الأَيدي والوجه والأَقدام، استعار أَثر الوضوء في الوجه واليدين والرجلين للإِنسان من البياض الذي يكون في وجه الفرس ويديه ورجليه؛ قال ابن سيده: وأَما ما أَنشده ابن الأَعرابي من قول الشاعر: وإِني امْرُؤٌ لا تَقْشَعِرُّ ذؤابَتي
من الذِّئْب يَعْوِي والغُرابِ والمُحَجَّل
فإِنه رواه بفتح الجيم كأَنه من التحجيل في القوائم، قال: وهذا بعيد لأَن ذلك ليس بموجود في الغِرْبان، قال: والصواب عندي بكسر الجيم على أَنه اسم الفاعل من حَجَّل. وفي الحديث: إِن المرأَة الصالحة كالغُرَاب الأَعْصَم وهو الأَبيض الرجلين أَو الجناحين، فإِن كان ذهب إِلى أَن هذا موجود في النادر فرواية ابن الأَعرابي صحيحة.
والحَجْل والحِجْل جميعاً: الخَلْخَال، لغتان، والجمع أَحْجال وحُجُول. الأَزهري: روى أَبو عبيد عن أَصحابه حِجْل، بكسر الحاء، قال: وما علمت أَحداً أَجاز الحِجل
(* قوله «أجاز الحجل» كذا في الأصل مضبوطاً بكسر
الحاء، وعبارة القاموس: والحجل بالكسر ويفتح وكابل وطمرّ الخلخال) غير ما قاله الليث، قال: وهو غلط. وفي حديث عليٍّ قال له رجل: إِن اللصوص أَخذوا حِجْلَي امرأَتي أَي خَلْخالَيْها. وحِجْلا القيد: حَلْقَتاه؛ قال عَدِيُّ بن زيد
العَبَادي:
أَعاذِل، قد لاقَيْتُ ما يَزِعُ الفَتَى،
وطابقت في الحِجْلَينْ مَشْيِ المقيَّد
والحِجْل: البياض نفسه، والجمع أَحْجال؛ ثعلب عن ابن الأَعرابي أَن المفضل أَنشده:
إِذا حُجِّل المِقْرَى يكون وَفَاؤه
تَمام الذي تَهْوي إِليه المَوَارِد
قال: المِقْرَى القَدَح الذي يُقْرى فيه، وتَحْجِيلُه أَن تُصَبَّ فيه لُبَيْنة قليلة قَدْر تحجيل الفَرَس، ثم يُوَفَّى المَقْرَى بالماء، وذلك في الجُدُوبة وعَوَزِ اللَّبَن. الأَصمعي: إِذا حُجِّل المِقْرَى أَي سُتِر بالحَجَلة ضَنًّا به ليشربوه هم. والتحجيل: بياض يكون في قوائم الفرس كلها؛ قال:
ذو مَيْعَةٍ مُحَجَّلُ القوائم
وقيل: هو أَن يكون البياض في ثلاث منهن دون الأُخرى في رِجْل ويَدَيْن؛ قال:
تَعَادَى من قَوائمها ثَلاثٌ
بتحجيل، وَقَائمةٌ بَهِيمُ
ولهذا يقال مُحَجَّل الثلاث مطلق يد أَو رجل، وهو أَن يكون أَيضاً في رجلين وفي يد واحدة؛ وقال:
مُحَجَّل الرِّجْلين منه واليَدِ
أَو يكون البياض في الرجلين دون اليدين؛ قال:
ذو غُرَّة مُحَجَّلُ الرِّجْلين
إِلى وَظِيفٍ، مُمْسَكُ اليَدَين
أَو أَن يكون البياض في إِحدى رجليه دون الأُخرى ودون اليدين، ولا يكون التحجيل في اليدين خاصة إِلا مع الرجلين، ولا في يد واحدة دون الأُخرى إِلا مع الرجلين، وقيل: التحجيل بياض قَلَّ أَو كثر حتى يبلغ نصف الوَظِيفِ ولونٌ سائره ما كان، فإِذا كان بياض التحجيل في قوائمه كلها قالوا مُحَجَّل الأَربع. الأَزهري: تقول فرس مُحَجَّل وفرس بادٍ جُحُولُه؛ قال الأَعشى:
تَعَالَوْا، فإِنَّ العِلْم عند ذوي النُّهَى
من الناس، كالبَلْقاء بادٍ جُحُولُها
قال أَبو عبيدة: المُحَجَّل من الخيل أَن تكون قوائمه الأَربع بِيضاً، يبلغ البياضُ منها ثُلُثَ الوَظِيف أَو نصفَه أَو ثلثيه بعد أَن يتجاوز الأَرساغ ولا يبلغ الركبتين والعُرْقُوبَيْن فيقال مُحَجَّل القوائم، فإِذا بلغ البياضُ من التحجيل ركبةَ اليد وعُرْقوب الرِّجل فهو فرس مُجَبَّب، فإِن كان البياض برجليه دون اليد فهو مُحَجَّل إِن جاوز الأَرساغ، وإِن كان البياض بيديه دون رجليه فهو أَعْصَم، فإِن كان في ثلاث قوائم دون رجل أَو دون يد فهو مُحَجَّل الثلاث مُطْلَق اليد أو الرجل، ولا يكون التحجيل واقعاً بيد ولا يدين إِلا أَن يكون معها أَو معهما رِجْل أَو رِجلان؛ قال الجوهري: التحجيل بياض في قوائم الفرس أَو في ثلاث منها أَو في رجليه، قَلَّ أَو كَثُر، بعد أَن يجاوز الأَرساغ ولا يجاوز الركبتين والعرقوبين لأَنها مواضع الأَحجال، وهي الخَلاخِيل والقُيُود. يقال: فرس مُحَجَّل، وقد حُجِّلَت قوائمُه تَحْجِيلاً، وإِنَّها لَذَات أَحْجال، فإِن كان في الرجلين فهو مُحَجَّل الرجلين، وإِن كان بإِحدى رجليه وجاوز الأَرساغ فهو مُحَجَّل الرِّجل اليمنى أَو اليسرى، فإِن كان مُحَجَّل يد ورجل من شِقٍّ فهو مُمْسَك الأَيامِن مُطْلَق الأَياسر، أَو مُمْسَك الأَياسر مُطْلَق الأَيامن، وإِن كان من خِلاف قلّ أَو كثر فهو مَشْكُول. قال الأَزهري: وأُخِذَ تحجيل الخيل من الحِجْل وهو حَلْقة القَيْد جُعِل ذلك البياض في قوائمها بمنزلة القيود. ويقال: أَحْجَل الرجُلُ بعيرَه إِحْجالاً إِذا أَطْلق قيده من يده اليمنى وشَدَّه في الأُخرى. وحَجَّل فلانٌ أَمْرَه تحجيلاً إِذا شَهْرَه؛ ومنه قول الجعدي يهجو لَيْلى الأَخْيَلِيَّة: أَلا حَيِّيا هِنْداً، وقُولاً لها: هَلا
فقد رَكِبَتْ أَمْراً أَغَرَّ مُحَجَّلا
والتَّحْجِيل والصَّلِيب: سِمَتان من سِمات الإِبل؛ قال ذو الرمة يصف إِبلاً:
يَلُوح بها تحجيلُها وصَلِيبُها
وقول الشاعر:
أَلَم تَعْلَمِي أَنَّا إِذا القِدْرُ حُجِّلَت،
وأُلْقِيَ عن وَجْه الفَتاة سُتُورُها
حُجِّلَت القِدْر أَي سُتِرَت كما تُسْتَر العروس فلا تَبْرُز. والتحجيل: بياض في أَخلاف الناقة من آثار الصِّرار. وضَرْع مُحَجَّل: به تحجيل من أَثر الصِّرار؛ وقال أَبو النجم:
عن ذي قَرامِيصَ لها مُحَجَّلِ
والحَجْلاء من الضأْن: التي ابْيَضَّت أَوْظِفَتُها وسائرها أَسود، تقول منه نَعْجة حَجْلاء. وحَجَلَت عَيْنُه تَحْجُل حُجُولاً وحَجَّلَت، كلاهما: غارت، يكون ذلك في الإِنسان والبعير والفرس، قال ثعلبة بن عمرو: فَتُصْبِح حاجِلةً عينُه
لِحِنْو اسْتِه، وصَلاه عُيُوب
وأَنشد أَبو عبيدة:
حَواجِل العُيون كالقِداح
وقال آخر في الإِفراد دون الإِضافة:
حَواجِل غائرة العُيون
وحَجَّلَت المرأَة بَنانَها إِذا لَوَّنَت خِضابَها. والحُجَيْلاء: الماء الذي لا تصيبه الشمس. والحَوْجَلَة: القارورة الغليظة الأَسفل، وقيل: الحَوْجَلة ما كان من القَوارِير شِبْه قَوارير الذَّرِيرة وما كان واسع الرأْس من صِغارها شِبْه السُّكُرَّجات ونحوها. الجوهري: الحَوْجَلة قَارُورة صغيرة واسعة الرأْس؛ وأَنشد العَجَّاج:
كأَنَّ عينيه من الغُؤُور
قَلْتانِ، أَو حَوْجَلَتا قارُور
قال ابن بري: الذي في رجز العجاج:
قَلْتانِ في لَحْدَيْ صَفاً مَنْقُور،
صِفْرانِ، أَو حَوْجَلَتا قارُور
وقيل: الحَوْجَلَة والحَوْجَلَّة القارورة فقط؛ عن كراع، قال: ونظيره حَوْصَلَة وحَوْصَلَّة وهي للطائر كالمَعِدَة للإِنسان. ودَوْخَلَة ودَوْخَلَّة: وهي وعاء التمر، وسَوْجَلَة وسَوْجَلَّة: وهي غِلاف القارورة، وقَوْصَرَة وقَوْصَرَّة: وهي غلاف القارورةِ أَيضاً؛ وقوله: (* قوله «وقوصرة وهي غلاف القارورة أَيضاً» كذا في الأصل، والذي في القاموس والصحاح واللسان في ترجمة قصر أنها وعاء التمر وكناية عن المرأة).وقوله:
كأَنَّ أَعينها فيها الحَواجِيلُ
يجوز أَن يكون أَلحق الياءَ للضرورة، ويجوز أَن يكون جمع حَوْجَلَّة، بتشديد اللام، فعوّض الياء من إِحدى اللاَّمين. والحَواجِل: القَوارير، والسَّواجل غُلُفُها؛ وأَنشد ابن الأَنباري:
نَهْج ترى حَوْله بَيْضَ القَطا قَبَصاً،
كأَنَّه بالأَفاحِيص الحَواجِيل
حَواجِل مُلِئَت زَيْتاً مُجَرَّدة،
ليست عَلَيْهِنَّ من خُوصٍ سَواجِيل
القَبَص: الجَماعات والقِطَع. والسَّواجِيل: الغُلُف، واحِدُها ساجُول وسَوْجَل. وتَحْجُل: اسم فَرَس، وهو في شعر لبيد:
تَكاتَر قُرْزُلٌ والجَوْنُ فيها،
وتَحْجُل والنَّعامةُ والخَبال
والحُجَيْلاء: اسم موضع؛ قال الشاعر:
فأَشْرَب من ماء الحُجَيْلاء شَرْبَةً،
يُداوى بها، قبل الممات، عَلِيلُ
قال ابن بري: ومن هذا الفصل الحُجال السَّمُّ؛ قال الراجز: جَرَّعْته الذَّيفان والحُجالا

##### Türkçe

**الحَجَل**: **القَبَج**: ve İbn Sîdeh dedi: **الحَجَل** **القَبَج**’in erkekleridir; tekili **حَجَلة**’dir ve **حِجْلانٌ**; **الحِجْلى** cemaat için bir isimdir; cem‘in **فِعْلى** üzere gelişi ancak iki harftir: bu ve **الظِّرْبي** ki **ظَرِبَان**’ın cem‘idir; o, kokusu pis olan küçük bir hayvancıktır; Abdullah b. el-Haccâc es-Sa‘lebî, Benî Sa‘lebe b. Sa‘d b. **ذُبْيان**’dan, Abdülmelik b. Mervân’a hitap ederek ve ona özür beyan ederek—çünkü Abdullah b. ez-Zübeyr ile beraber idi—dedi:

فَارْحَمْ أُصَيْبِيَتي الَّذِينَ كَأَنَّهُمْ
حِجْلَى، تَدَرَّجُ بِالشَّرَبَّةِ، وُقَّعُ
أَدْنُو لِتَرْحَمَنِي وَتَقْبَلَ تَوْبَتِي،
وَأَرَاكَ تَدْفَعُنِي، فَأَيْنَ المَدْفَعُ؟

Bunun üzerine Abdülmelik dedi: Ateşe. el-Ezherî: Bazı Arapların şöyle dediğini işittim: **القَطَا**, **الحَجَل**’e dedi: **حَجَلْ حَجَلْ**; dağda kaçarsın, korkudan (**الوَجَل**) dolayı; **الحَجَل** de **القَطا**’ya dedi: **قَطا قَطا**; senin yumurtan ikidir, benim yumurtam iki yüzdür. el-Ezherî: **الحَجَل** **اليَعَاقِيب**’in dişileridir; **اليَعَاقِيب** ise onların erkekleridir. İbn Şümeyl bir hadis rivayet etti: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Allah’ım, ben Kureyş’i çağırıyorum; hâlbuki onlar yemeğimi **الحَجَل**’in yemeği gibi yaptılar”; en-Nadr dedi: **الحَجَل** taneyi taneden sonra yer; yemede ciddî davranmaz; el-Ezherî dedi: Onların benim çağrıma icabette ciddî davranmadıklarını kastetti; ve onlardan Allah’ın dinine, ancak hata üstüne hata—yani nadir, az—girer. Hadiste: “**حَجَلاً** avlayın”; o **القَبَج**’dir. el-Ezherî: **حَجَل** develerin, yavrularının küçükleridir. İbn Sîdeh: **الحَجَل** develerin küçükleri ve yavrularıdır; Lebîd, develeri sütün çokluğu ile ve yavrularının başlarının, üzerlerine sütlerinden çokça akıp anneleri onların üzerine sağılırken, kel (**قُرْعاً** yani **صُلْعاً**) oluşunu vasfederek dedi:

لَهَا حَجَلٌ قَدْ قَرَّعَتْ مِنْ رُؤُوسِهَا،
لَهَا فَوْقَهَا مِمَّا تُولَفُ وَاشِلُ

(* “**تولف**” sözü: asılda burada böyledir; **قرع** maddesinde geçti: **تحلب** “**تولف**” yerine; ve buradakinin, **تو كف**’den—**بالكاف**—yani aktı ve damladı—tahrif edilmiş olması umulur).

İbn es-Sikkît dedi: **الحَجَل**’i ödünç aldı da onu develerin küçükleri yaptı; İbn Berrî dedi: Bu beyti el-Âmidî’nin hattıyla buldum: **قَرَّعَت** yani **تَقَرَّعَت**; nasıl ki **قَدَّم** “**تَقَدَّم**” mânasında, **خَيَّل** “**تَخَيَّل**” mânasında denir; ve bunun sıhhatine seni delillendiren şudur: “**قُرِّع الفَصِيلُ**” sözlerinin mânası ancak, onu **السَّبَخَة** üzerinde sürüyerek **قَرَع**’ının giderilmesidir; tıpkı “**مَرَّضْته**” gibi; böylece mânanın tersi olur; bunun benzeri el-Ca‘dî’nindir:

لَهَا حَجَلٌ قُرْعُ الرُّؤُوسِ تَحَلَّبَتْ
عَلَى هَامِهِ، بِالصَّيْفِ، حَتَّى تَمَوُّرَا

İbn Sîdeh dedi: Bazen bunu keçinin genç dişilerine de uygularlar. Lokmân el-Âdî, koyunuyla, İbney **تِقْن**’i, onların develerinden aldatırken dedi: “Onu satın alın ey İbney **تِقْن**; çünkü o, **حَجَل** keçisidir; **بأَحْقِيها عِجَل**”; der ki: O, develerden **الحَجَل** gibi gençtir; ve “**بأَحقِيها عِجَل**” sözü: yani memeleri **أَحْقِيها**’sına kadar vurur; böylece dolu tulumlar gibidir; bunların hepsi İbn el-A‘râbî’dendir; dedi: Bazıları onu “**لمِعْزَى حِجَل**” diye, **الحاء**’ı kesreli rivayet etti; İbn el-A‘râbî de Sa‘leb de onu açıklamadı; İbn Sîdeh dedi: Bana göre onlar, kesre ile rivayet eden kimseye göre, ancak **عِجَل**’e uydurma olarak **حِجَل** dediler.

**الحَجَلة**: **القُبَّة** gibidir. **حَجَلة العروس**: bilinir; o, elbiselerle, sedirlerle ve perdelerle süslenen bir evdir; Edhem b. ez-Za‘râ dedi:

وَبِالحَجَلِ المَقْصُورِ، خَلْفَ ظُهُورِنَا،
نَوَاشِيءُ كَالغِزْلَانِ نُجْلٌ عُيُونُهَا

Hadiste: Nübüvvet mührü, **زِرِّ الحَجَلة** gibi idi—harekeli olarak—; o, **القُبَّة** gibi bir evdir; elbiselerle örtülür ve onun büyük düğmeleri olur; bundan, izin isteme hadisi: “Evlerinin ne perdeleri vardır ne de **حِجال**”; ve bundan: “Kadınları soyun; **الحِجَال**’a yapışsınlar”; cem‘i **حَجَل** ve **حِجَال**’dır; el-Ferezdak dedi:

رَقَدْنَ عَلَيْهِنَّ الحِجَالُ المُسَجَّفُ

**الحِجَال** dedi—hâlbuki onlar bir topluluktur—sonra **المُسَجَّف** dedi de müzekker getirdi; çünkü **الحِجَال** lafzı, **الجِرَاب** ve **الجِدَاد** gibi tekil lafzıdır; bunun benzeri, Allah Teâlâ’nın sözü: **قال مَنْ يُحْيي العِظَام وهي رَمِيم**; **رَمِيمة** demedi. **حَجَّل العَروسَ**: ona **حَجَلة** edindi; Sa‘leb’in okuduğu sözü:

وَرَابِغَةٍ أَلَا أُحَجِّلُ قِدْرَنَا
عَلَى لَحْمِهَا، حِينَ الشِّتَاءِ، لِنَشْبَعَا

Bunu açıkladı ve dedi: Onu örteriz ve onu bir **حَجَلة** içine koyarız; yani biz onunla misafirleri doyururuz. el-Leys: **الحَجْل** ve **الحِجْل** **القَيْد**’dir; fetha ile de kesre ile de. **الحَجْل**: bağlanmışın yürüyüşüdür. **حَجَل يَحْجُلُ حَجْلاً**: bağ içinde yürüdüğünde. İbn Sîdeh dedi: **حَجَلَ المُقَيَّد** **يَحْجُل** ve **يَحْجِل**; **حَجْلاً** ve **حَجَلاناً**; ve **حَجَّل**: yürüyüşünde sıçradı; aynı şekilde **البعير العَقِير**. el-Ezherî: İnsan bir bacağını kaldırıp yürüyüşünde bir bacak üzerinde ağır davranırsa, **حَجَل** etmiştir. Karganın sıçrayışı: onun **حَجْل**’idir. Hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, Zeyd’e “Sen bizim mevlâmızsın” dedi de o **فَحَجَل** etti; **الحَجْل**: sevinçten bir bacağını kaldırıp öteki üzerinde sıçramaktır; dedi: İki bacakla da olur; ancak o sıçramadır, yürüyüş değildir. el-Ezherî dedi: **الحَجَلان** bağlının yürüyüşüdür. Denir: **حَجَل الطائرُ** **يَحْجُل** ve **يَحْجِل** **حَجَلاناً**; nasıl ki **البعير العَقِير** üç ayak üzerinde **يَحْجُل** eder; ve oğlan bir ayak üzerinde ve iki ayak üzerinde; şair dedi:

فَقَدْ بَهَأَتْ بِالحَاجِلاتِ إِفَالُهَا،
وَسَيْفِ كَرِيمٍ لَا يَزَالُ يَصُوعُهَا

Der ki: Develerin küçükleri **الحاجِلات** ile ünsiyet etti; onlar, baldırı vurulup da bazı ayakları üzerinde yürüyenlerdir; ve kerim bir kılıçla—bunu çok gördüğünden—çünkü o onları **يُعَرْقِبُ** eder. Ka‘b hadîsinde: “Tevrat’ta buluyorum ki Kureyş’ten bir adam, **أَوْبَشَ الثَّنايا** (dişleri karışık) fitnede **يَحْجُل** eder”; denildi: Fitnede salınarak yürümeyi kastetti. Hadiste, atların sıfatında: **الأَقْرَح المُحَجَّل**; İbn el-Esîr dedi: O, beyazlığın ayaklarında, bağ yeri olan yerde yükseldiği ve **الأَرساغ**’ı geçtiği, fakat dizleri geçmediği kimsedir; çünkü onlar **الأَحجال** yerleridir; ve onlar **الخلاخيل** ve **القيود**’dur; bundan hadis: “Ümmetim **الغُرُّ المُحَجَّلون**’dur”; yani abdest yerleri—eller, yüz ve ayaklar—beyazdır; insanın yüzünde, ellerinde ve ayaklarında abdest eserini, atın yüzünde, ellerinde ve ayaklarında bulunan beyazlığa benzetti. İbn Sîdeh dedi: İbn el-A‘râbî’nin şair sözünden okuduğu şeye gelince:

وَإِنِّي امْرُؤٌ لَا تَقْشَعِرُّ ذُؤَابَتِي
مِنَ الذِّئْبِ يَعْوِي وَالغُرَابِ وَالمُحَجَّلِ

Onu **الجيم**’i fetha ile rivayet etti; sanki ayaklardaki **التحجيل**’dendir; dedi: Bu uzaktır; çünkü bu kargalarda mevcut değildir; dedi: Bana göre doğru olan, **الجيم**’i kesre ile, **حَجَّل**’den ism-i fâil olması üzeredir. Hadiste: “Salih kadın, **الغُرَاب الأَعْصَم** gibidir”; o, iki bacağı yahut iki kanadı beyaz olandır; eğer bunun nadirde mevcut olduğuna gitmişse, İbn el-A‘râbî’nin rivayeti sahihtir.

**الحَجْل** ve **الحِجْل** ikisi birden: **الخَلْخَال**; iki lugat; cem‘i **أَحْجال** ve **حُجُول**. el-Ezherî: Ebû Ubeyd’in, ashabından **حِجْل**—**الحاء**’ı kesreli—rivayet ettiğini nakletti; dedi: el-Leys’in dediği dışında, **الحِجل**’i kimsenin caiz gördüğünü bilmedim; dedi: O yanlıştır. Ali hadîsinde: Bir adam ona dedi: Hırsızlar karımın **حِجْلَي**’ini, yani iki **خَلْخال**’ını aldılar. **حِجْلا القيد**: onun iki halkasıdır; ‘Adiyy b. Zeyd el-‘Ibâdî dedi:

أَعَاذِلُ، قَدْ لَاقَيْتُ مَا يَزِعُ الفَتَى،
وَطَابَقْتُ فِي الحِجْلَيْنْ مَشْيِ المُقَيَّدِ

**الحِجْل**: bizzat beyazlıktır; cem‘i **أَحْجال**; Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: el-Mufaddal’ın ona okuttuğu:

إِذَا حُجِّلَ المِقْرَى يَكُونُ وَفَاؤُهُ
تَمَامَ الَّذِي تَهْوِي إِلَيْهِ المَوَارِدُ

Dedi: **المِقْرَى** kendisiyle ikram edilen kadehtir; onun **تَحْجِيلُه**: içine, atın **تحجيل**i miktarınca, az bir süt kırıntısı dökülmesidir; sonra **المِقْرَى** su ile tamamlanır; bu, kuraklıkta ve sütün azlığındadır. el-Asma‘î: “**حُجِّل المِقْرَى**” yani onu, kendileri içsin diye, cimrilikle **الحَجَلة** ile örttü. **التحجيل**: atın bütün ayaklarında bulunan bir beyazlıktır; dedi:

ذُو مَيْعَةٍ مُحَجَّلُ القَوَائِمِ

Ve denildi: O, üçünde beyazlık olup ötekinde olmamasıdır; bir ayakta ve iki elde; dedi:

تَعَادَى مِنْ قَوَائِمِهَا ثَلَاثٌ
بِتَحْجِيلٍ، وَقَائِمَةٌ بَهِيمُ

Bundan dolayı “**مُحَجَّل الثلاث**” denir; “**مُطْلَق يد**” yahut “**أَو رجل**”; ve o, iki ayakta ve bir elde de olmasıdır; ve dedi:

مُحَجَّلُ الرِّجْلَيْنِ مِنْهُ وَاليَدِ

Yahut beyazlığın iki ayakta olup iki elde olmamasıdır; dedi:

ذُو غُرَّةٍ مُحَجَّلُ الرِّجْلَيْنِ
إِلَى وَظِيفٍ، مُمْسَكُ اليَدَيْنِ

Yahut beyazlığın iki el olmaksızın ve öteki ayak olmaksızın, iki ayağından birinde olmasıdır; ve **التحجيل** yalnız ellerde olmaz, ancak ayaklarla beraber olur; ve bir elde, ötekinde olmaksızın olmaz, ancak ayaklarla beraber olur. Ve denildi: **التحجيل** az yahut çok bir beyazlıktır; ta ki **الوَظِيف**’in yarısına ulaşsın; geri kalanın rengi ne ise odur; eğer **التحجيل** beyazlığı bütün ayaklarında olursa “**مُحَجَّل الأَربع**” derler. el-Ezherî: “**فرس مُحَجَّل**” ve “**فرس بادٍ جُحُولُه**” dersin; el-A‘şâ dedi:

تَعَالَوْا، فَإِنَّ العِلْمَ عِنْدَ ذَوِي النُّهَى
مِنَ النَّاسِ، كَالبَلْقَاءِ بَادٍ جُحُولُهَا

Ebû Ubeyde dedi: Atlardan **المُحَجَّل**: dört ayağının beyaz olmasıdır; beyazlık, **الوَظِيف**’in üçte birine yahut yarısına yahut üçte ikisine ulaşır; **الأَرساغ**’ı geçtikten sonra, dizlere ve **العُرْقُوبَيْن**’e ulaşmaz; böylece “**مُحَجَّل القوائم**” denir; eğer **التحجيل** beyazlığı elin dizine ve ayağın **عُرْقوب**’una ulaşırsa o “**فرس مُجَبَّب**”dir; eğer beyazlık ayaklarında olup ellerinde değilse, **الأَرساغ**’ı geçerse “**مُحَجَّل**”dir; eğer beyazlık ellerinde olup ayaklarında değilse o “**أَعْصَم**”dır; eğer üç ayakta olup bir ayakta yahut bir elde değilse o “**مُحَجَّل الثلاث مُطْلَق اليد أو الرجل**”dir; ve **التحجيل** bir elde yahut iki elde vaki olmaz, ancak onunla beraber yahut onlarla beraber bir ayak yahut iki ayak olursa; el-Cevherî dedi: **التحجيل** atın ayaklarında yahut üçünün ayaklarında yahut iki ayağında bir beyazlıktır; az yahut çok; **الأَرساغ**’ı geçtikten sonra, dizleri ve **العرقوبين**’i geçmez; çünkü onlar **الأَحجال** yerleridir; ve onlar **الخَلاخِيل** ve **القُيُود**’dur. Denir: “**فرس مُحَجَّل**”; ve “**حُجِّلَت قوائمُه تَحْجِيلاً**”; ve “**إِنَّها لَذَات أَحْجال**”; eğer iki ayakta ise “**مُحَجَّل الرجلين**”dir; eğer iki ayağından birinde olup **الأَرساغ**’ı geçerse “**مُحَجَّل الرِّجل اليمنى**” yahut “**اليسرى**”dır; eğer bir elde ve bir ayakta, bir taraftan, ise o “**مُمْسَك الأَيامِن مُطْلَق الأَياسر**” yahut “**مُمْسَك الأَياسر مُطْلَق الأَيامن**”dir; eğer çaprazdan ise, az yahut çok, o “**مَشْكُول**”dur. el-Ezherî dedi: Atların **تحجيل**i, **الحِجْل**’den alınmıştır; o, **القَيْد** halkasıdır; o beyazlık, ayaklarında, bağlar mesabesinde kılındı. Ve denir: “**أَحْجَل الرجُلُ بعيرَه إِحْجالاً**” eğer bağını sağ elinden çözüp ötekine bağlarsa. Ve “**حَجَّل فلانٌ أَمْرَه تحجيلاً**” eğer onu şöhretlendirdiyse; bundan, el-Ca‘dî’nin, Leylâ el-Ahyeliyye’yi hicvederken sözü:

أَلَا حَيِّيا هِنْدًا، وَقُولًا لَهَا: هَلَا
فَقَدْ رَكِبَتْ أَمْرًا أَغَرَّ مُحَجَّلَا

**التَّحْجِيل** ve **الصَّلِيب**: develerin damgalarından iki damgadır; Zû’r-Rumme, develeri vasfederken dedi:

يَلُوحُ بِهَا تَحْجِيلُهَا وَصَلِيبُهَا

Şairin sözü:

أَلَمْ تَعْلَمِي أَنَّا إِذَا القِدْرُ حُجِّلَتْ،
وَأُلْقِيَ عَنْ وَجْهِ الفَتَاةِ سُتُورُهَا

“**حُجِّلَت القِدْر**” yani gelin örtüldüğü gibi örtüldü; böylece ortaya çıkmaz. **التحجيل**: devenin memelerinin arka kısımlarında, **الصِّرار** izlerinden bir beyazlıktır. **ضَرْع مُحَجَّل**: onda **الصِّرار** eserinden **تحجيل** vardır; Ebû’n-Necm dedi:

عَنْ ذِي قَرَامِيصَ لَهَا مُحَجَّلِ

**الحَجْلاء** koyundan: **أَوْظِفَتُها** beyazlaşıp geri kalanı siyah olan; bundan “**نَعْجة حَجْلاء**” dersin. “**حَجَلَت عَيْنُه**” **تَحْجُل حُجُولاً** ve “**حَجَّلَت**”: ikisi de; çöktü (içe gömüldü); bu, insanda, devede ve atta olur; Sa‘lebe b. ‘Amr dedi:

فَتُصْبِحُ حَاجِلَةً عَيْنُهُ
لِحِنْوِ اسْتِهِ، وَصَلَاهُ عُيُوبُ

Ebû Ubeyde okuttu:

حَوَاجِلُ العُيُونِ كَالقِدَاحِ

Bir başkası, izafesiz tekil kullanımda:

حَوَاجِلُ غَائِرَةُ العُيُونِ

“**حَجَّلَت المرأَة بَنانَها**” eğer kınasını renklendirdiyse. **الحُجَيْلاء**: güneşin değmediği sudur. **الحَوْجَلَة**: altı kalın şişedir; ve denildi: **الحَوْجَلة**, şişelerden, **قَوارير الذَّرِيرة** benzeri olan; ve küçüklerinden başı geniş olan, **السُّكُرَّجات** ve benzerleri gibi olan şeydir. el-Cevherî: **الحَوْجَلة** başı geniş küçük bir şişedir; el-‘Accâc’ı okuttu:

كَأَنَّ عَيْنَيْهِ مِنَ الغُؤُورِ
قَلْتَانِ، أَوْ حَوْجَلَتَا قَارُورِ

İbn Berrî dedi: el-‘Accâc’ın recezinde olan:

قَلْتَانِ فِي لَحْدَيْ صَفًا مَنْقُورِ،
صِفْرَانِ، أَوْ حَوْجَلَتَا قَارُورِ

Ve denildi: **الحَوْجَلَة** ve **الحَوْجَلَّة** yalnız şişedir; Kurâ‘dan; dedi: Bunun benzeri **حَوْصَلَة** ve **حَوْصَلَّة**’dir; o, kuş içindir; insan için mide gibidir. Ve **دَوْخَلَة** ve **دَوْخَلَّة**: o, hurma kabıdır. Ve **سَوْجَلَة** ve **سَوْجَلَّة**: o, şişenin kılıfıdır. Ve **قَوْصَرَة** ve **قَوْصَرَّة**: o da şişenin kılıfıdır; ve sözü:

(* “**وقوصرة وهي غلاف القارورة أَيضاً**” sözü: asılda böyledir; **القاموس** ve **الصحاح** ve **اللسان**’da **قصر** maddesinde, onun hurma kabı olduğu ve kadına kinaye olduğu vardır). Ve sözü:

كَأَنَّ أَعْيُنَهَا فِيهَا الحَوَاجِيلُ

Yâ’yı zaruret için ilhak etmiş olması caizdir; ve caizdir ki, **حَوْجَلَّة**’nin cem‘i olsun—**اللام** şeddeli—; böylece yâ’yı iki **لام**’dan birinin yerine bedel kıldı. **الحَواجِل**: şişelerdir; **السَّواجل** onların kılıflarıdır; İbn el-Enbârî okuttu:

نَهْجٌ تَرَى حَوْلَهُ بَيْضَ القَطَا قَبَصًا،
كَأَنَّهُ بِالأَفَاحِيصِ الحَوَاجِيلُ
حَوَاجِلُ مُلِئَتْ زَيْتًا مُجَرَّدَةً،
لَيْسَتْ عَلَيْهِنَّ مِنْ خُوصٍ سَوَاجِيلُ

**القَبَص**: topluluklar ve parçalar. **السَّواجِيل**: kılıflardır; tekili **ساجُول** ve **سَوْجَل**’dir. **تَحْجُل**: bir atın adıdır; Lebîd’in şiirindedir:

تَكَاتَرَ قُرْزُلٌ وَالجَوْنُ فِيهَا،
وَتَحْجُلُ وَالنَّعَامَةُ وَالخَبَالُ

**الحُجَيْلاء**: bir yer adıdır; şair dedi:

فَأَشْرَبُ مِنْ مَاءِ الحُجَيْلاء شَرْبَةً،
يُدَاوَى بِهَا، قَبْلَ المَمَاتِ، عَلِيلُ

İbn Berrî dedi: Bu fasıl içinde **الحُجال** da vardır: zehir; râciz dedi:

جَرَّعْتُهُ الذَّيْفَانَ وَالحُجَالَا

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ج ل * * الحَجْل * بفتح الحاء وكسرها القيد وهو الخلخال أيضا و * التَّحْجِيلُ * بياض في قوائم الفرس أو في ثلاث منها أو في رجليه قل أو كثر بعد أن يجاوز الأرساغ ولا يجاوز الركبتين والعرقوبين لأنها مواضع * الأحْجال * وهي الخلاخيل والقيود يقال فرس * مُحَجَّلٌ * وقد * حُجِّلَتْ * قوائمه على ما لم يسم فاعله مشددة وإنها لذات * أحْجَالٍ * الواحد * حَجْلٌ * و * الحَجَلانُ * بفتح الجيم مشية المقيد يقال * حَجَلَ * الطائر يحجل بالضم والكسر * حَجَلانَاً * وكذا إذا نزا في مشيته كما يحجل البعير العقير على ثلاث والغلام على رجل واحدة أو على رجلين و * الحَجَلةُ * بفتحتين واحدة حِجَالِ * العروس وهي بيت يزين بالثياب والأسرة والستور و * الحَجَلةُ * أيضا القبجة والجمع * حَجَلٌ * و * حِجْلانٌ * و * حِجْلَى

##### Türkçe

* ح ج ل * * **الحَجْل** * **الحاء**’ın fethası ve kesrası ile: bağdır; o, **الخلخال** da (ayak bileziği)dır. Ve * **التَّحْجِيلُ** *: atın ayaklarında, yahut onlardan üçünde, yahut iki ayağında—az olsun çok olsun—beyazlıktır; **الأرساغ**’ı (bilekleri) aştıktan sonra; ve **الركبتين** ve **العرقوبين**’i aşmaz; çünkü onlar **الأحْجال**’ın yerleridir; ve o, **الخلاخيل** ve **القيود**’dur. Denir: * **مُحَجَّلٌ** * at; ve onun ayakları, faili anılmayan üzere şeddeli olarak * **حُجِّلَتْ** *; ve şüphesiz o, * **أحْجَالٍ** * sahibi olandır. Tekili * **حَجْلٌ** *’dür. Ve * **الحَجَلانُ** *—**الجيم**’in fethası ile—bağlı olanın yürüyüşüdür. Denir: * **حَجَلَ** * kuş; **بالضم والكسر** ile “yahculu”; * **حَجَلانَاً** * (olarak). Ve yine, yürüyüşünde sıçradığı zaman da; tıpkı, üç üzerinde **البعير العقير**’in (yaralı devenin) sıçraması gibi; ve oğlanın bir ayak üzerinde, yahut iki ayak üzerinde (sıçraması gibi). Ve * **الحَجَلةُ** *—iki fetha ile—**حِجَالِ العروس**’un bir tanesidir; o, elbiseler, sedirler ve perdelerle süslenen bir evdir. Ve * **الحَجَلةُ** * ayrıca **القبجة**’dir; çoğulu * **حَجَلٌ** * ve * **حِجْلانٌ** * ve * **حِجْلَى** *’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحجل محركة، وإطلاقه يوهم أنه بالفتح، ولا سيما قوله فيما بعد: والحجلة محركة فتأمل: الذكر من القبج، الواحدة: حجلة وقد نسي هنا اصطلاحه. وقال الليث: الحجل: إناث اليعاقيب، واليعاقيب: ذكورها. وروى ابن شميل أن النبي صلى الله عليه وسلم قال:  اللهم إني أدعو قريشا وقد جعلوا طعامي كطعام الحجل  قال النضر: هو القبج، يأكل الحبة بعد الحبة، لا يجد في الأكل. وقال الأزهري: أراد أنهم غير جادين في إجابتي، ولا يدخل منهم في دين الله إلا القليل بعد القليل. وجمع الحجلة: حبلان. والحجلى، كدفلى: اسم للجمع، ولا نظير لها سوى ظزبى جمع ظربان، وهي دويبة منتنة الريح. قال عبد الله بن الحجاج الثعلبي:
  فانعش أصيبية أتوك كأنـهـم                      حجلى تدرج في الشربة جوع كذا في العباب، ونص المحكم:
  فارحم أصيبيتى الذين كأنهم                      حجلى تدرج بالشربة وقع

  وفي العباب: ويروى: حجل وهذه الرواية أصح، يخاطب عبد الملك بن مروان. ولحمه معتدل ألطف من لحم الدراج والفواخت، يسمن جدا. وابتلاع نصف مثقال من كبده ينفع الصرع. والاستعاط بمرارته كل شهر مرة يذكى الذهن جدا ويقوي البصر. وقال الرئيس: ولحمه ينفع من الاستسقاء، ويحسن المعدة، ويزيد في الباءة. والحجلة، محركة: كالقبة كما في المحكم. وموضع يزين بالثياب والستور والأسرة للعروس، ج: حجل بحذف الهاء. وحجال بالكسر، قال الفرزدق:
  يا رب بيضاء ألوف للحجل
  تسأل عن جيش ربيع ما فعل
  جيش ربيع صالح وقد قفل الحجلة: صغار الإبل كما في المحيط، وفي المحكم: صغار الإبل وأولادها، وفي التهذيب: أولاد الإبل وحشوها، ج: حجل وقد صحفه المصنف، فذكره في ج - ح - ل بتقديم الجيم على الحاء، كما أشرنا إليه. وقال لبيد، رضي الله عنه:
  لها حجل قد قرعت من رؤوسه                      لها فوقه مما تحلـب واشـل يصف إبلا بكثرة اللبن، وأن رؤوس أولادها صارت قرعا أو صلعا، لكثرة ما يسيل عليها من لبنها، وتتحلب أماتها عليها. وقال ابن سيده: وربما أوقعوه على فتايا المعز، وروي قول لقمان العادي: إنها لمعزى حجل، بأحقيها عجل بكسر الحاء. قال: وعندي أنه إتباع لعجل. وحجلها تحجيلا: اتخذ لها حجلة كما في المحكم أو أدخلها فيها كما في العباب. حجلت المرأة بنانها: إذا لونت خضابها ووقع في نسخ التهذيب: لوثت بالمثلثة، وكأنه وهم. وحجل المقيد يحجل ويحجل من حدى نصر وضرب حجلا بالفتح وحجلانا بالتحريك: رفع رجلا، وتريث في مشيه على رجله كما في المحكم. حجل الغراب: نزا في مشيه كما يحجل البعير العقير على ثلاث. وفي الحديث:  أنه قال لزيد بن حارثة: أنت مولانا، فحجل  أي: رفع رجلا وقفز على الأخرى من الفرح، وقيل: يكون بهما إلا أنه قفز لا مشي. والحجل، بالكسر والفتح كما في المحكم وكإبل لغة فيما نقله الصاغاني. يقال أيضا: الحجل، مثال طمر: الخلخال يقال: في ساقيها حجل، أي: خلخال، قال النابغة الذبياني:
  على أن حجليها وإن قلت أوسعا                      صموتان من ملء وقلة منطق ج: أحجال وحجول. الحجل بالكسر: البياض نفسه كما في المحكم ج: أحجال. أيضا: حلقتا القيد يقال: خرج يجر رجليه ويطابق في حجليه، قال عدي بن زيد:
  أعاذل قد لاقيت ما يزع الفـتـى                      وطابقت في الحجلين مشى المقيد أيضا: القيد نفسه هذا هو الأصل فيه. ويفتح، ويقال بكسرتين والجمع: حجول. وتقول: القيود حجول الرجال، والحجول لربات الحجال: أي القيود خلاخيل الرجال، والخلاخيل للنساء. والتحجيل: بياض يكون في قوائم الفرس كلها قال:
  ذو ميعة محجل القوائم ويكون التحجيل في رجلين ويد قال:
  محجل الرجلين منه واليد ويكون بالعكس: أي في رجل ويدين، ويقال فيهما: محجل الثلاث، مطلق يد أو رجل، قال:
  تعادى من قوائمها ثلاث                      بتحجيل وقائمة بهـيم يكون في رجلين فقط قل أو كثر، بعد أن يجاوز الأرساغ، ولا يجاوز الركبتين والعرقوبين، لأنها مواضع الأحجال، وهي الخلاخيل والقيود، قال:
  ذو غرة محجل الرجلـين
  إلى الوظيف ممسك اليدين

  يكون في رجل فقط، قال أبو عبيدة: لا يكون التحجيل واقعا في اليدين خاصة إلا مع الرجلين، ولا في يد واحدة دون الأخرى إلا مع الرجلين أو مع رجل. والفرس محجول ومحجل ومنه الحديث:  أمتي الغر المحجلون يوم القيامة  من آثار الوضوء. ويقال: حجلت قوائمه تحجيلا: فإن كان البياض في قوائمه الأربع، فهو محجل أربع. وإن كان في الرجلين جميعا فهو محجل الرجلين. وإن كان بإحدى رجليه وجاوز الأرساغ فهو محجل الرجل اليمنى أو اليسرى. فإن كان في ثلاث قوائم دون رجل، أو دون يد فهو محجل ثلاث، مطلق يد أو رجل. فإن كان محجل يد ورجل من شق فهو ممسك الأيامن، مطلق الأياسر، أو ممسك الأياسر، مطلق الأيامن. وإن كان من خلاف قل أو كثر فهو مشكول. التحجيل: بياض في أخلاف الناقة، من آثار الصرار، والضرع محجل: به تحجيل من آثار الصرار، قال أبو النجم:
  تزين لحيى لاهج مخلل
  عن ذي قراميص لها محجل قال ابن السكيت: التحجيل: سمة للإبل وكذلك الصليب، وأنشد لذي الرمة:
  وأشعث مغلوب على شدنية                      يلوح بها تحجيلها وصليبها قال الصاغاني: هكذا نقل عن ابن السكيت، والرواية: تحجينها بالنون، وقال أبو عبيد: التحجين: سمة معوجة. وحجلت عينه تحجل حجولا، وحجلت تحجيلا، كلاهما: غارت يكون للإنسان والبعير والفرس، التشديد عن الأصمعي. قال ابن عباد: حوجل الرجل: غارت عينه. والحوجلة كجوهرة وقد تشد لامها كحوصلة وحوصلة، ودوخلة ودوخلة، وسوجلة وسوجلة، وقوصرة وقوصرة: القارورة الصغيرة الواسعة الرأس، كما في العباب، زاد في المحكم: شبه السكرجة، ونحوها. أو هي العظيمة الأسفل وقيل: ما كان شبه قوارير الذريرة، قال العجاج:
  كأن عينيه من الغؤور
  بعد الإنى وعرق الغرور
  قلتان في لحدى صفا منفور
  صفران أو حوجلتا قارور ج: حواجل وحواجيل ومنه قول الشاعر:
  كأن أعينها فيها الحواجيل وقال عبدة بن الطبيب:
  نهج ترى حوله بيض القطا قبصا                      كأنه بالأفاحيص الـحـواجـيل
  حواجل ملـئت زيتـا مـجـردة                      ليست عليهن من خوص سواجيل قال ابن سيده: يجوز أن يكون ألحق الياء ضرورة، ويجوز كونه جمع الحوجلة، مشددة اللام، فعوض الياء من إحدى اللامين. والحجلاء من الضأن: شاة ابيضت أوظفتها وسائرها أسود، كما في المحكم والعباب. والحاجلات من الإبل: التي عرقبت فمشت على بعض قوائمها قال الجلاء ابن أرقم:
  وقد بسأت بالحاجلات إفالهـا                      وسيف كريم لا يزال يصوعها يقول: أنست صغار الإبل بالحاجلات، وبسيف كريم، لكثرة ما شاهدت ذلك، لأنه يعرقبها. وقول الجوهري: تحجل كتنصر: اسم فرس وهو تصحيف، والصواب: عجلى، كسكرى بالعين. قلت: قد جاء في شعر لبيد مثل ما قاله الجوهري، كما سيأتي في خيل، وأورده الجوهري في ج - و - ن وهذا نصه:
  تكاثر قرزل والجون فيها                      وتحجل والنعامة والخيال

  فلا يكون تصحيفا، على أنه وجد في بعض نسخ الصحاح مثل ما قاله المصنف، وعليه علامة الصحة. قال شيخنا: وروى بغير ألف أيضا. قلت: وهكذا هو بخط الجوهري. والحجيلاء كسميراء: الماء الذي لا تصيبه الشمس عن أبي عمرو. وقال ابن عباد: شبه حفرة في البطحاء من السيل. قال ابن دريد: الحجيلى مقصورا: ع. والحجلاء: واد كما في المحكم والعباب. قال ابن عباد: الحجال كشداد: البريق وفي قول طرفة:
  ودروعا ترى لها حجالا قال الصاغاني: لم أجده في شعر طرفة بن العبد، وطرفة إذا أطلق فهو ابن العبد. الحجول كصبور: البعيد. وحجل حجل، محركتين: زجر للنعجة، أو إشلاء لها للحلب وعلى الأخير اقتصر الصاغاني. قال الفراء: دبى حجل: لعبة للأعراب. وحجل بن عمرو، فارس حنفي من بني حنيفة. وحجل الشاعر: عبد لبني مازن نقله الحافظ هكذا. وفرس حجيل، كأمير: محجل ثلاث نقله الفراء في نوادره. وحجل، بالفتح: عم للنبي صلى الله عليه وسلم، واسمه مغيرة هكذا قالوه، وأمه هالة بنت أهيب بن عبد مناف بن زهرة. قال الحافظ: الذي اسمه مغيرة ابن أخيه حجل بن الزبير بن عبد المطلب. من المجاز: تحجيل المقرى والمقرى: القدح الذي يقرى فيه، وتحجيله: أن يصب فيه لبينة قليلة قدر تحجيل الفرس ثم يوفى المقرى بالماء، وذلك في الجدوبة وعوز اللبن قال ابن الأعرابي: أنشدني المفضل:
  إذا حجل المقرى يكون وفاؤه                      تمام الذي تهوى إليه الموارد وقيل: إذا ستر بالحجلة، ضنا به ليشربوه هم، قاله الأصمعي. وأحجل البعير: أطلق قيده من يده اليسرى، وشده في اليمنى كذا نص العباب، وفي المحكم: من يده اليمنى، وشده في اليسرى. يقال: حجل بينه وبينه، كعني، حجلا: أي حيل. وفي العباب: والتركيب يدل على شيء يطيف بشيء، وقد شذ الحجل، لهذا الطائر.
 ومما يستدرك عليه: الحجلاء: القلت في الصخرة، عن ابن عباد. وقول الشاعر:
  ورابعة ألا أحجـل قـدرهـا                      على لحمها حين الشتاء لنشبعا فسره ثعلب بنسترها ونجعلها في حجلة: أي إنا نطعمها الضيفان. وقول الشاعر:
  وإني امرؤ لا تقشعـر ذؤابـتـي                      من الذئب يعوي والغراب المحجل هكذا رواه ابن الأعرابي، بفتح الجيم، كأنه من التحجيل، وهو بعيد؛ لأنه لا يوجد في الغراب، والصواب الكسر، على أنه اسم فاعل من حجل: إذا نزا في مشيه. وفي الحديث  المرأة الصالحة كالغراب الأعصم  قال ابن الأعرابي: هو الأبيض الرجلين أو الجناحين، فإن كان ذهب إلى أن هذا موجود في النادر، فروايته صحيحة. وحجل فلان أمره: شهره، قال الجعدي يهجو ليلى الأخيلية:
  ألا حييا ليلى وقولا لها هـلا                      فقد ركبت أمرا أغر محجلا نقله الأزهري. وفرس باد حجوله: أي محجل. والحجل: جمع حاجل، قال جرير:
  وإذا غدوت فصبحتـك تـحـية                      سبقت سروح الشاحجات الحجل

##### Türkçe

**الحجل** harekeli (muharrake); ve onun mutlak zikredilişi, onun fetha ile olduğu vehmini verir; özellikle de onun biraz sonra söylediği: “ve **الحجلة** harekeli (muharrake)” sözü; öyleyse düşün: **الذكر من القبج**; teki: **حجلة**; ve burada kendi ıstılahını unutmuştur.

Ve **الليث** dedi: **الحجل**: **إناث اليعاقيب**’dir; ve **اليعاقيب**: onun erkekleridir.

Ve **ابن شميل** rivayet etti ki Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi: “Allah’ım, ben **قريشا**’yı çağırıyorum; hâlbuki onlar benim yemeğimi **طعام الحجل** gibi yaptılar.”

**النضر** dedi: O, **القبج**’dir; taneyi taneden sonra yer; yemekte (doyma) bulmaz.

Ve **الأزهري** dedi: Muradı, onların benim çağrıma icabette ciddi olmamalarıdır; ve onlardan Allah’ın dinine, ancak azdan aza (yavaş yavaş) girer.

Ve **الحجلة**’nin cemi: **حبلان**.

Ve **الحجلى**, **كدفلى**: cem için bir isimdir; ve onun benzeri yoktur; yalnız **ظزبى** (ki **ظربان**’ın cemidir) müstesna; ve o, kokusu kötü küçük bir hayvancıktır.

**عبد الله بن الحجاج الثعلبي** dedi:
  “فانعش أصيبية أتوك كأنـهـم                      حجلى تدرج في الشربة جوع”
Böylece **العباب**’da; ve **المحكم**’in nassı:
  “فارحم أصيبيتى الذين كأنهم                      حجلى تدرج بالشربة وقع”

Ve **العباب**’da: “**حجل**” diye rivayet olunur; ve bu rivayet daha sahihtir; **عبد الملك بن مروان**’a hitap eder.

Ve onun eti mutedildir; **الدراج** ve **الفواخت** etinden daha latiftir; çok semirir.

Ve ciğerinden yarım miskal yutmak sara’ya fayda verir.

Ve her ay bir kere ödüyle buruna çekmek zihni çok keskinleştirir ve görmeyi kuvvetlendirir.

Ve **الرئيس** dedi: Ve onun eti istiska’ya fayda verir; mideyi iyileştirir; ve cinsel gücü artırır.

Ve **الحجلة**, harekeli (muharrake): **القبة** gibi; **المحكم**’de olduğu üzere.

Ve gelin için elbiseler, perdeler ve sedirlerle süslenen bir yer; cemi: **حجل** (هاء’nın hazfiyle).

Ve **حجال** kesre ile; **الفرزدق** dedi:
  “يا رب بيضاء ألوف للحجل
  تسأل عن جيش ربيع ما فعل
  جيش ربيع صالح وقد قفل”

**الحجلة**: küçük develer; **المحيط**’te olduğu üzere.

Ve **المحكم**’de: küçük develer ve onların yavruları.

Ve **التهذيب**’de: deve yavruları ve onların iç dolgunluğu; cemi: **حجل**; ve onu musannif tashif etti; böylece onu **ج - ح - ل**’de, **الجيم**’i **الحاء**’dan öne alarak zikretti; işaret ettiğimiz üzere.

Ve **لبيد**, رضي الله عنه, dedi:
  “لها حجل قد قرعت من رؤوسه                      لها فوقه مما تحلـب واشـل”
Çok sütlülükle develeri vasfeder; ve onların yavrularının başlarının, üzerlerine sütünden çokça akması sebebiyle kel veya saçsız hâle geldiğini; ve analarının onların üzerine sağılmakta olduğunu.

Ve **ابن سيده** dedi: Bazen onu keçinin genç dişilerine de uygularlar.

Ve **لقمان العادي**’nin sözü rivayet olundu: “إنها لمعزى حجل، بأحقيها عجل” **الحاء**’nın kesriyle.

Dedi: Ve benim yanımda o, **عجل**’e ittibâdır.

Ve **حجلها تحجيلا**: ona **حجلة** edindi; **المحكم**’de olduğu üzere; yahut onu onun içine soktu; **العباب**’da olduğu üzere.

**حجلت المرأة بنانها**: kınasını renklendirdiği zaman.

Ve **التهذيب** nüshalarında “لوثت” **المثلثة** ile vaki olmuştur; ve sanki o bir vehimdir.

Ve **حجل المقيد**: **يحجل** ve **يحجل**; **نصر** ve **ضرب** babından; **حجلا** fetha ile ve **حجلانا** hareke ile: bir ayağını kaldırdı; ve yürüyüşünde ayağı üzerinde ağır davrandı; **المحكم**’de olduğu üzere.

**حجل الغراب**: yürüyüşünde sıçradı; yaralı devenin üç üzerinde **يحجل** etmesi gibi.

Ve hadiste: Zeyd b. Hârise’ye dedi ki: “Sen bizim mevlamızsın”; bunun üzerine **فحجل**; yani sevinçten bir ayağını kaldırdı ve ötekinin üzerinde sıçradı; ve denildi ki: ikisiyle olur; ancak o, yürüyüş değil sıçramadır.

Ve **الحجل**, kesre ve fetha ile; **المحكم**’de olduğu üzere; ve **إبل** gibi, **الصاغاني**’nin naklettiği dilde.

Ve ayrıca denir: **الحجل**, **طمر** misali: halhal; denir: “onun baldırlarında **حجل** vardır”; yani halhal.

**النابغة الذبياني** dedi:
  “على أن حجليها وإن قلت أوسعا                      صموتان من ملء وقلة منطق”
Cemi: **أحجال** ve **حجول**.

**الحجل** kesre ile: beyazlığın kendisi; **المحكم**’de olduğu üzere; cemi: **أحجال**.

Yine: bağın iki halkası; denir: “iki ayağını sürüyerek çıktı ve **حجليه**’inde (bağ halkalarında) birbirine uydurdu.”

**عدي بن زيد** dedi:
  “أعاذل قد لاقيت ما يزع الفـتـى                      وطابقت في الحجلين مشى المقيد”

Yine: bağın kendisi; asıl olan budur.

Ve fetha ile de gelir; ve iki kesre ile de denir; ve cem: **حجول**.

Ve dersin: “bağlar, erkeklerin **حجول**’üdür”; ve “**الحجول** **لربات الحجال**’dır”; yani bağlar erkeklerin halhallarıdır; halhallar da kadınlar içindir.

Ve **التحجيل**: atın bütün ayaklarında bulunan bir beyazlıktır. Dedi:
  “ذو ميعة محجل القوائم”

Ve **التحجيل** iki ayakta ve bir elde olur. Dedi:
  “محجل الرجلين منه واليد”

Ve tersine olur: yani bir ayakta ve iki elde; ve ikisi hakkında denir: **محجل الثلاث**; bir el veya bir ayak mutlak. Dedi:
  “تعادى من قوائمها ثلاث                      بتحجيل وقائمة بهـيم”

Yalnız iki ayakta olur; az veya çok; **الأرساغ**’ı geçtikten sonra; ve dizleri ve topukları geçmez; çünkü onlar **الأحجال**’ın yerleridir; ve onlar halhallar ve bağlardır. Dedi:
  “ذو غرة محجل الرجلـين
  إلى الوظيف ممسك اليدين”

Yalnız bir ayakta olur.

**أبو عبيدة** dedi: **التحجيل** yalnız ellerde vaki olmaz; ancak ayaklarla beraber; ve bir elin diğerinden ayrı olarak da olmaz; ancak ayaklarla beraber yahut bir ayakla beraber.

Ve at: **محجول** ve **محجل**.

Ve ondan hadis: “Ümmetim kıyamet günü **الغر المحجلون**’dur”; abdestin izlerinden.

Ve denir: “onun ayaklarını **حجلت** **تحجيلا**”; eğer beyazlık dört ayağında ise, o **محجل أربع**’dır.

Ve eğer iki ayağın ikisinde ise, o **محجل الرجلين**’dir.

Ve eğer ayaklarından birinde ve **الأرساغ**’ı geçtiyse, o **محجل الرجل اليمنى** yahut **اليسرى**’dır.

Ve eğer bir ayak hariç üç ayakta, yahut bir el hariç üç ayakta ise, o **محجل ثلاث**’tır; bir el veya bir ayak mutlak.

Ve eğer bir taraftan bir el ve bir ayak **محجل** ise, o **ممسك الأيامن**’dir; **مطلق الأياسر**; yahut **ممسك الأياسر**; **مطلق الأيامن**.

Ve eğer çaprazdan ise, az veya çok, o **مشكول**’dür.

**التحجيل**: devenin arka memelerinde, bağlamanın izlerinden bir beyazlıktır; ve meme **محجل**’dir: onda bağlamanın izlerinden **تحجيل** vardır.

**أبو النجم** dedi:
  “تزين لحيى لاهج مخلل
  عن ذي قراميص لها محجل”

**ابن السكيت** dedi: **التحجيل**: develer için bir damgadır; ve **الصليب** de böyledir.

Ve **ذي الرمة**’den şu beyit okundu:
  “وأشعث مغلوب على شدنية                      يلوح بها تحجيلها وصليبها”

**الصاغاني** dedi: Böylece **ابن السكيت**’ten nakledildi; ve rivayet “**تحجينها**” **النون** ile’dir.

Ve **أبو عبيد** dedi: **التحجين**: eğri bir damgadır.

Ve **حجلت عينه** **تحجل حجولا**, ve **حجلت تحجيلا**; ikisi de: çöktü; insanda, devede ve atta olur; şeddeli söyleyiş **الأصمعي**’dendir.

**ابن عباد** dedi: **حوجل الرجل**: gözü çöktü.

Ve **الحوجلة** **كجوهرة**; ve onun **لام**’ı şeddelenebilir; **حوصلة** ve **حوصلة**, ve **دوخلة** ve **دوخلة**, ve **سوجلة** ve **سوجلة**, ve **قوصرة** ve **قوصرة** gibi: başı geniş küçük şişe; **العباب**’da olduğu üzere; **المحكم**’de artırdı: şekerlik benzeri ve onun gibisi.

Yahut o, altı büyük olandır.

Ve denildi: **قوارير الذريرة** benzeri olan şeydir.

**العجاج** dedi:
  “كأن عينيه من الغؤور
  بعد الإنى وعرق الغرور
  قلتان في لحدى صفا منفور
  صفران أو حوجلتا قارور”

Cemi: **حواجل** ve **حواجيل**.

Ve ondan şairin sözü:
  “كأن أعينها فيها الحواجيل”

Ve **عبدة بن الطبيب** dedi:
  “نهج ترى حوله بيض القطا قبصا                      كأنه بالأفاحيص الـحـواجـيل
  حواجل ملـئت زيتـا مـجـردة                      ليست عليهن من خوص سواجيل”

**ابن سيده** dedi: Zaruret olarak **الياء**’yı ilhak etmiş olması caizdir; ve **الحوجلة**’nin cem’i olması da caizdir; **لام**’ı şeddeli; böylece **الياء**’yı iki **لام**’dan birinin yerine ivaz kıldı.

Ve **الحجلاء** koyundan: bilekleri beyazlamış, geri kalanı siyah olan koyun; **المحكم** ve **العباب**’da olduğu üzere.

Ve develerden **الحاجلات**: topuğu kesilip de bazı ayakları üzerinde yürüyenlerdir.

**الجلاء ابن أرقم** dedi:
  “وقد بسأت بالحاجلات إفالهـا                      وسيف كريم لا يزال يصوعها”
Der ki: küçük develeri **الحاجلات** ile ve kerim bir kılıçla ünsiyet ettirdi; bunun çok görülmesi sebebiyle; çünkü onları topuğundan keser.

Ve **الجوهري**’nin sözü: “**تحجل** **كتنصر**: bir atın adıdır” — o bir tashiftir; ve doğrusu: **عجلى**, **كسكرى**; **العين** ile.

Dedim: **لبيد**’in şiirinde, **الجوهري**’nin dediği gibi gelmiştir; ileride **خيل**’de geleceği üzere; ve **الجوهري** onu **ج - و - ن**’da zikretti; ve onun nassı şudur:
  “تكاثر قرزل والجون فيها                      وتحجل والنعامة والخيال”

Böylece tashîf olmaz; bununla beraber, bazı **الصحاح** nüshalarında musannifin söylediği gibi bulunmuştur ve üzerinde sıhhat alâmeti vardır. Şeyhimiz dedi: Ve **ألف**sız olarak da rivayet etti. Dedim: Ve işte bu, **الجوهري**’nin hattıyla da böyledir. **الحجيلاء** ( **سميراء** vezninde): Ebû Amr’dan, güneşin kendisine vurmadığı su. İbn Abbâd dedi: Batahâda selden (oluşan) çukura benzer. İbn Düreyd dedi: **الحجيلى** kısaltılmış (maksûr) olarak: ع. **الحجلاء**: **المحكم** ve **العباب**’da olduğu gibi bir vadi. İbn Abbâd dedi: **الحجال** ( **شداد** vezninde): parıltı; ve Tarafe’nin sözü içinde:
  Ve zırhlar; onlara **حجالا** görürsün
**الصاغاني** dedi: Bunu Tarafe b. el-Abd’ın şiirinde bulmadım; Tarafe mutlak olarak zikredilirse o, İbn el-Abd’dır. **الحجول** ( **صبور** vezninde): uzak olan. **حجل حجل**, iki harekeli: koyun dişisine azarlama; yahut sağım için onu ürkütüp kaldırma; ve sonuncusu üzerine **الصاغاني** iktisar etti. **الفراء** dedi: **دبى حجل**: bedevîler için bir oyun. **حجل بن عمرو**: Benî Hanîfe’den Hanefî bir süvari. **حجل الشاعر**: Benî Mâzin’e ait bir kul; **الحافظ** bunu böyle nakletti. Ve **فرس حجيل** ( **أمير** gibi): üç ayağı ak olan; **الفراء** bunu **نوادر**’inde nakletti. Ve **حجل**, fetih ile: Nebî’ye صلى الله عليه وسلم amca; adı **مغيرة**’dir, böyle dediler; annesi **هالة بنت أهيب بن عبد مناف بن زهرة**. **الحافظ** dedi: Adı **مغيرة** olan, onun kardeşinin oğludur: **حجل بن الزبير بن عبد المطلب**.

Mecazdan: **تحجيل المقرى**; ve **المقرى**: içinde ikram edilen kadeh; ve onun **تحجيل**i: içine, atın **تحجيل**i miktarınca az bir yoğurt kırıntısı dökülmesidir; sonra **المقرى** su ile tamamlanır; bu, kıtlıkta ve sütün azlığında olur. İbnü’l-A‘râbî dedi: **المفضل** bana inşad etti:
  Eğer **حجل** edilirse **المقرى**, onun vefası olur                      kaynakların ona yöneldiği şeyin tamamı
Ve denildi: **الحجلة** ile örtülürse; onu kıskanarak, onu kendileri içsinler diye; bunu **الأصمعي** söyledi. **أحجل** etti deve: bağını sol elinden çözdü ve sağa bağladı; **العباب**’ın nassı böyledir; **المحكم**’da: sağ elinden (çözdü) ve sola bağladı. Denir: **حجل** onunla onun arasına, **عني** gibi, **حجلا**: yani engellendi. **العباب**’da: Ve terkib, bir şeyin bir şeye dolanıp kuşatmasına delâlet eder; ve bu kuş, yani **الحجل**, bunun için şâz olmuştur.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الحجلاء**: kayadaki küçük su birikintisi; İbn Abbâd’dan. Ve şairin sözü:
  Ve dördüncü: onun miktarını **أحجـل** etmeyeyim                      kış vakti etine (koymayayım) ki doyalım
Bunu Sa‘leb, “onu örteriz ve onu bir **حجلة** içine koyarız” diye tefsir etti: yani biz onu misafirlere yediririz. Ve şairin sözü:
  Ve ben öyle bir kimseyim ki perçemim ürpermez                      kurt ulurken ve **الغراب المحجل** (varken)
Bunu İbnü’l-A‘râbî böyle rivayet etti; **الجيم**’in fethiyle; sanki **التحجيل**’dendir; ve bu uzaktır; çünkü kargada bulunmaz; doğrusu kesredir; bununla beraber, **حجل**’den ism-i fâildir: yürüyüşünde sıçradığı zaman. Ve hadiste:  “**المرأة الصالحة** **كالغراب الأعصم**.”  İbnü’l-A‘râbî dedi: O, iki ayağı yahut iki kanadı beyaz olandır; eğer bunun nadirde mevcut olduğuna gitmişse, rivayeti sahihtir. **حجل** etti falan kimse işini: onu meşhur etti; **الجعدي**, Leylâ el-Ahîliyye’yi hicvederek dedi:
  Dikkat edin, Leylâ’ya selâm edin ve ona deyin: hani                      çünkü parlak, **محجلا** bir işe bindi
Bunu **الأزهري** nakletti. **فرس باد حجوله**: yani **محجل**. Ve **الحجل**: **حاجل**’in cem‘idir. Cerîr dedi:
  Ve sabahladığında, sana bir selâm sundum                      **الحجل** olan **الشاحجات**’ın otlağa çıkışını geçerek

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَجَلَ
1 حَجَلَ حجل , aor. حَجُلَ and حَجِلَ , inf. n. حَجَلَانٌ (S, K) and حَجْلٌ, (K,) He walked having his legs shackled: (S:) or he raised one leg, and went slowly on the other leg: (M, K:) or he went with short steps, like him who has his legs shackled: (Ham p. 221:) and he raised one leg, and hopped on the other: (TA:) it is said of a bird: (S:) and it means, (S, K,) in like manner, (S,) as also ↓ حجّل, (TA,) he leaped in going; (S, K, TA;) said of a crow, or raven; (K, TA;) as leaps (يَحْجُلُ) the camel that is hocked [in one leg] upon three legs, and the boy upon one leg or upon two. (S.) -A2- حَجَلَتْ عَيْنُهُ, aor. حَجِلَ , inf. n. حُجُولٌ; (K;) and ↓ حجّلت, (As, S. K,) inf. n. تَحْجِيلٌ; (As, S;) His eye sank, or became depressed, in his head; (As, S, K;) said of a man, and of a camel, and of a horse: (TA:) and ↓ حَوْجَلَ, alone, signifies the same; (Ibn-' Abbلd, K;) said of a man. (Ibn-' Abbلd, TA.) -A3- حُجِلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ, inf. n. حَجْلٌ, An obstacle was made to intervene between him, or it, and him, or it. (K.)

2 حَجَّلَ [حجّل, inf. n, تَحْجِيلٌ, originally, He ornamented a woman, or her legs, with anklets: and he shackled a man, or a man's legs: see حِجْلٌ. ― -b2- And hence,] حُجِّلَتْ قَوَائِمُهُ, inf. n. تَحْجِيلٌ, said of a horse, His legs were white in the lower parts, the whiteness extending [upwards] beyond the pasterns but not extending beyond the knees and hocks; because they [the lower parts of the leg] are the places of the احجال, i. e., the anklets, and the shackles. (S, TA.) [See تَحْجِيلٌ explained as a simple subst., below.] ― -b3- [Hence also,] حَجَّلَتْ بَنَانَهَا She (a woman) coloured the dye of her fingers, or of the extremities of her fingers. (K, TA.) In the copies of the T, لَوَّثَتْ is put in the place of لَوَّنَتْ, app. by a mistake. (TA.) ― -b4- [Hence also,] تَحْجِيلٌ in the وُضُوْء signifies The washing a portion of the عَضُد [or upper arm, perhaps a mistake for the ذِرَاع, or fore arm,] and a portion of the shank, while washing the hand and foot. (Msb.) ― -b5- [Hence also,] حُجّلَ المقْرَى, (TA,) inf. n. as above, (K,) (tropical:) A little milk, as much as the measure of the تَحْجِيل of a horse, was poured into the bowl for the guest, or guests, and then the bowl was filled up with water; this being done in a case of dearth, or drought, and want of milk: (K, * TA:) or, accord. to As, it means the bowl for the guest, or guests, was concealed in the حَجَلَة, through niggardliness, in order that the owners might drink its contents. (TA.) ― -b6- [Hence also, as تَحْجِيلٌ renders a horse conspicuous,] حَجَّلَ فُلَانٌ أَمْرَهُ (assumed tropical:) Such a one made his case, or affair, notorious, or public. (TA.) ― -b7- See also 1, first sentence. -A2- حَجَّلَهَا, inf. n. as above, He made for her a حَجَلَة: (M, K:) or he brought her, or put her, therein. (O, K.) ― -b2- [And hence حجّل signifies also He concealed a thing in the حَجَلَة: see above.] -A3- See also 1, second sentence.

احجل البَعِيرَ
4 احجل البَعِيرَ احجل البعير He loosed the camel's shacklefrom his left fore leg, and fastened it upon the right: (S, O, K:) or, accord. to the M, he loosed it from his right fore leg, and fastened it upon the left. (TA.)

حَوْجَلَ
Q. Q. 1 حَوْجَلَ حوجل : see 1.

حَجْلٌ
حَجْلٌ حجل : see what next follows.

حِجْلٌ
حِجْلٌ حجل and ↓ حَجْلٌ (S, Mgh, Msb, K) and ↓ حِجِلٌ (Sgh, K) and ↓ حِجِلٌّ (K) An anklet; or a pair of anklets; syn. خَلْخَالٌ: (S, Mgh, Msb, K:) and the first and second (S, Mgh, Msb, K) and third, as some say, (K,) by a metaphor, (Msb,) (tropical:) a shackle; or a pair of shackles, or hobbles; syn. قَيْدٌ: (S, Mgh, Msb, K:) and (assumed tropical:) the two rings of the قَيْد: (K:) pl. [of pauc.] أَحْحَالٌ (S, Mgh, Msb, K) and [of mult.] حَجُولٌ. (Mgh, Msb, K.) You say, ↓ فِى سَاقَيْهَا حِجِلٌّ [or حِجْلٌ &c.] Upon her legs are anklets. (TA.) And القُيُودُ حُجُولُ الرِّجَالِ وَالحُجُولُ لِرَبَّاتِ الحِجَالِ, i. e. Shackles are the anklets of men; and anklets are [for the mistresses of the curtained canopies, i. e.,] for women. (TA.) And خَرَجَ يَجُرُّ رِجْلَيْهِ وَيُطَابِقُ فِى حِجْلَيْهِ [He went forth dragging his legs, and hobbling in his shackles]. (TA.) And [hence] فَرَسٌ بَادٍ حُجُولُهُ i. q. مُحَجَّلٌ [q. v.]. (TA.) -A2- Also, the first, Whiteness: (M, K:) pl. أَحْجَالٌ. (K.)

حَجَلٌ
حَجَلٌ حجل [The partridge; or partridges; comprising several species, of which those most commonly known appear to be identical with the Barbary partridge and the Greek partridge; both red-legged: accord. to Forskهl, ( “ Descr. Animal., ” pp. vii. and 11,) applied both to this bird, tetrao perdix, and also to the phasianus meleagris:] a well-known bird; (Msb;) i. q. قَبْجٌ: (ISh, S:) or the male of the قَبْج: (K:) or the females of the يَعَاقِيب [pl. of يَعْقُوبٌ, q. v.]: (Lth:) also called دجاج البر [دَجَاجُ البَرِّ]: there are two species; نجد ى [نَجْدِ ىٌّ of Nejd] and تهامى [تِهَامِىٌّ of Tihلmeh]: the former species is أَخْضَرُ [here meaning of a dark, or an ashy, dust-colour], with red feet [or legs]; the latter, of the former colour intermixed with white: but نجدى is found used for the male: and غرغرة and بنت السعد ى, for the female: (Dmr, cited by Freytag:) a single bird of the kind is called ↓ حَجَلَةٌ: (S, Msb, K:) حَجَلٌ is a pl., as also حِجْلَانٌ and ↓ حِجْلَى; (S;) or [rather] حَجَلٌ is a coll. gen. n., (Msb, K,) and the pl., (Msb,) or quasi-pl. n., (K,) is ↓ حِجْلَى (Msb, K;) which is the only instance of its kind except ظِرْبَى: (S, K: in a copy of the Msb ظئرى:) its flesh is of moderate temperament. (K, TA,) more delicate than that of the دُرَّاج and that of the فَوَاخِت, and very fattening: (TA:) the swallowing half a mithkلl of its liver is good for the epilepsy; and the introduction of its gall-bladder into the nose once in every month sharpens the intellect greatly, and strengthens the sight: (K:) its flesh is good for the dropsy, benefits the stomach, and increases the venereal faculty. (Ibn-Seenà, TA.) ― -b2- Also, (S,) or ↓ حَجَلَةٌ, of which حَجَلٌ is pl., (K,) or حَجَلَةٌ is n. un. of حَجَلٌ, [which is a coll. gen. n.,] (S,) The young offspring of camels; the little ones thereof. (S, K.) ― -b3- دِبِّى حَجَلْ A certain game (Fr, K) of the Arabs of the desert. (Fr.) -A2- See also حَجَلَةٌ.

حِجِلٌ
حِجِلٌ حجل : see حِجْلٌ, in three places.

حِجِلٌّ
حِجِلٌّ حجل : see حِجْلٌ, in three places.

حَجَلَةٌ
حَجَلَةٌ حجل حجله حجلة [A kind of curtained canopy or alcove or the like, prepared for a bride;] a thing like a قُبَّة: (M, K:) and a place, (K,) or a tent, or pavilion, or chamber, (بَيْتٌ,) (S,) adorned with cloths (S, K) and with raised couches (S) and with curtains, for a bride: (S, K:) or the curtain of the bride, within a بَيْت [meaning tent, or pavilion, or chamber]: (Mgh:) pl. حِجَالٌ (S, Mgh, K) and [coll. gen. n.] ↓ حَجَلٌ. (K.) [See أَرِيكَةٌ, and مِنَصَّةٌ.] -A2- See also حَجَلٌ, in two places.

حِجْلَى
حِجْلَى حجل حجلى حجلي حجليي : see حَجَلٌ, in two places.

حَجْلَآءُ
حَجْلَآءُ حجلآء , applied to a ewe, (S, * K, * TA,) Whose fore and hind shanks are white, (S, K, TA,) and the rest of her black: os in the M and O. (TA.) [See also خَدْمَآءُ, voce أَخْدَمُ.]

حَجِيلٌ
حَجِيلٌ حجيل A horse that is مُحَجًّل [q. v.] in three legs. (Fr, Kudot.)

حَاجِلٌ
حَاجِلٌ حاجل [part. n. of حَجَلَ] has for its pl. حُجَّلٌ, which is applied by Jereer to crows or ravens [as meaning Leaping in going, as though shackled]. (TA.) [The fem. pl.] حَاجِلَاتٌ is also applied to camels, (Sudot, Kudot,) meaning That have been smitten in their legs, (Sudot,) or that have been ham strung, (Kudot,) and in consequence walk not on all of their legs. (Sudot, Kudot.)

حَوْجَلَةٌ
حَوْجَلَةٌ حوجله حوجلة (Sudot, Kudot, &c.) and حَوْجَلَّةٌ, (M, Kudot,) like حَوْصَلَةٌ and حَوْصَلَّةٌ, and دَوْخَلَةٌ and دَوْخَلَّةٌ, &c., (TA,) A flask, or bottle; syn. قَارُورةٌ: (Kudot:) or a small قارورة with a wide head, (S, M, O,) [the head] resembling a سُكُرُّجَة and the like: (M, TA:) or a قارورة large in the lower part: (K:) or one like the قَوَارِير of [the kind of perfume called] ذَرِيرَة: (TA:) pl. حَوَاجلُ and حَوَاجِيلُ; (M, K;) in the latter of which, the ى may be inserted by poetic license, or as a substitute for one of the ل s in حوجلّة. (M, TA.) [See also حَوْقَلَةٌ.]

تَحْجِيلٌ
تَحْجِيلٌ تحجيل [inf. n. of 2, q. v.: and also used as a simple subst., signifying] Whiteness in the legs of a horse, (S, K,) all of them; (K;) or in three of the legs: (S;) in the two hind legs and a fore leg; (K;) or in a hind leg and the two fore legs; (TA;) or in the two hind legs (S, K) only; (K;) or in one hind leg only; (K;) but not in the two fore legs alone, nor in one fore leg without the other, unless with the two hind legs, (AO, S, K, TA,) or with one hind leg; (A O, S, TA;) whether little or much, so that it extends [upwards] beyond the pastern but not beyond the knee and hock. (S.) ― -b2- Also A whiteness in a she-camel's teats, occasioned by the صِرَار [q. v.]. (K.) ― -b3- And, accord. to ISk and the K, A certain mark made with a hot iron upon a came;: but Sgh says that the right word is تَحْجِينٌ, with ن. (TA.)

مُحَجَّلٌ
مُحَجَّلٌ محجل Wearing أَحْجَال, i. e. anklets; [or adorned therewith;] applied to a woman [without ة because men do not wear anklets]: if applied to a man, shackled. (Ham p. 238.) ― -b2- [And hence,] applied to a horse, (S Mgh, Msb, K,) Having what is termed تَحْجِيلٌ, as explained in the first sentence of the paragraph next preceding; (S, K;) as also ↓ مَحْجُولٌ: (K:) white in the place of the anklet, and above that; wherefore the horse is thus termed: (Ham p. 53:) having his legs, (Mgh, Msb,) all four, (Mgh,) white; the whiteness extending [upwards] beyond the pasterns, (Mgh, Msb,) to a third, (Mgh,) or to half, (Mgh, Msb,) or thereabout, (Msb,) or to two thirds, (Mgh,) of the shank. (Mgh, Msb.) When the whiteness is in all the four legs, he is termed مُحَجَّلُ أَرْبَعٍ: when in the two hind legs, مُحَجَّلُ الرِّجْلَيْنِ: when in one of the hind legs, extending [upwards] beyond the pastern, مُحَجَّلُ الرِّجْلِ اليُمْنَى: when in three legs, exclusive of a hind leg or of a fore leg, اليُسْرَى ثَلَاثٍ مُطْلَقُ يَدٍ or رِجْلٍ: when in the fore leg and hind leg of one side, مُمْسَكُ الأَيَامِنِ مُطْلَقُ الأَيَاسِرِ or مُمْسَكُ الأَيَاسِرِ مُطْلَقُ الأَيَامِنِ: when on opposite sides, whether little or much, مَشْكُولٌ. (S.) Hence, in a trad., أُمَّتِى الغُرُّ المُحَجَّلُونَ يَوْمَ القِيَامَةِ مِنْ آثَارِ الوُضُوْءِ (assumed tropical:) [My followers will be those having a whiteness on the forehead and on the wrists and ankles, on the day of resurrec tion, from the effects of the ablution for prayer]. (TA.) [Hence also, because the horse that is مَحَجَّل is conspicuous,] رَكِبَ الشَّادِخَةَ المُحَجَّلَةَ (assumed tropical:) He committed a bad and notorious deed. (S in art. شدخ, q. v.) And the saying of El-Jaadee, satirizing Leylà El-Akhyaleeyeh,
فَقَدْ رَكِبَتْ أَمْرًا أَغَرَّ مُحَجَّلَا
(assumed tropical:) [For she has committed a glaring, notorious deed]. (Az, TA.) And يَوْمٌ أَغَرُّ مُحَجَّلٌ (assumed tropical:) A day bright and beaming with happiness and cheerfulness. (Har p. 377.) ― -b3- Also A she-camel's udder having a whiteness in the teats, occasioned by the صِرَار [q. v.]. (K.) -A2- A woman who keeps, or cleaves, to the حِجَال [pl. of حَجَلَةٌ]: and in like manner, a man; meaning (assumed tropical:) one who keeps much, or habitually, to the company of women. (Ham p. 238.)

مَحْجُولٌ
مَحْجُولٌ محجول see مُحَجَّلٌ.

##### Türkçe

**حَجَلَ**
1 **حَجَلَ** حجل, muzâri‘ı **حَجُلَ** ve **حَجِلَ**, mastarı **حَجَلَانٌ** (S, K) ve **حَجْلٌ**, (K,) Bacakları prangalı olarak yürüdü: (S:) yahut bir bacağını kaldırdı ve öteki bacak üzerinde yavaşça gitti: (M, K:) yahut bacakları prangalı olan kimse gibi kısa adımlarla gitti: (Ham s. 221:) ve bir bacağını kaldırdı, öteki üzerinde sekerek gitti: (TA:) kuş hakkında söylenir: (S:) ve şu mânâya gelir, (S, K,) aynı şekilde, (S,) ve ayrıca ↓ **حجّل**, (TA,) yürürken sıçradı; (S, K, TA;) karga yahut kuzgun hakkında söylenir; (K, TA;) üç bacak üzerinde, bir bacağı dizden bükülmüş deve (يَحْجُلُ) nasıl sıçrarsa, ve çocuk bir bacak üzerinde yahut iki bacak üzerinde [nasıl sıçrarsa]. (S.) -A2- **حَجَلَتْ عَيْنُهُ**, muzâri‘ı **حَجِلَ**, mastarı **حُجُولٌ**; (K;) ve ↓ **حجّلت**, (As, S. K,) mastarı **تَحْجِيلٌ**; (As, S;) Gözü başında çöktü yahut içeri gömüldü; (As, S, K;) adam hakkında, deve hakkında ve at hakkında söylenir: (TA:) ve ↓ **حَوْجَلَ**, tek başına, aynı mânâyı ifade eder; (Ibn-' Abbلd, K;) adam hakkında söylenir. (Ibn-' Abbلd, TA.) -A3- **حُجِلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ**, mastarı **حَجْلٌ**, Onunla onun arasına bir engel konuldu. (K.)

2 **حَجَّلَ** [**حجّل**, mastarı **تَحْجِيلٌ**, aslında, Bir kadını yahut onun bacaklarını halhallarla süsledi: ve bir adamı yahut adamın bacaklarını prangaladı: bk. **حِجْلٌ**. ― -b2- Ve bundan dolayı,] **حُجِّلَتْ قَوَائِمُهُ**, mastarı **تَحْجِيلٌ**, at hakkında söylenir, Bacaklarının alt kısımları beyaz oldu; beyazlık bileklerin üstüne doğru uzanır, fakat dizleri ve aşık eklemlerini aşmaz; çünkü onlar **احجال**, yani halhallar ve prangalar yerleridir. (S, TA.) [Aşağıda, yalın isim olarak açıklanan **تَحْجِيلٌ**’e bak.] ― -b3- [Bundan dolayı ayrıca,] **حَجَّلَتْ بَنَانَهَا** O (kadın) parmaklarının boyasını, yahut parmak uçlarının boyasını renklendirdi. (K, TA.) T’nin nüshalarında **لَوَّثَتْ**, **لَوَّنَتْ** yerine konmuştur; görünüşe göre bir hata ile. (TA.) ― -b4- [Bundan dolayı ayrıca,] **تَحْجِيلٌ** **وُضُوْء**’da, eli ve ayağı yıkarken **عَضُد**’un [yahut üst kolun; belki **ذِرَاع** yani önkol için bir hata,] bir kısmını ve incik kısmının bir bölümünü yıkamak demektir. (Msb.) ― -b5- [Bundan dolayı ayrıca,] **حُجّلَ المقْرَى**, (TA,) mastarı yukarıdaki gibi, (K,) (mecaz:) ata ait **تَحْجِيل** ölçüsü kadar, az bir süt misafir yahut misafirler için kâseye döküldü, sonra kâse su ile dolduruldu; bu, kıtlık yahut kuraklık ve süt azlığı hâlinde yapılır: (K, * TA:) yahut As’a göre, mânâsı şudur: cimrilikten dolayı misafir yahut misafirler için kâse **حَجَلَة** içinde gizlendi; ta ki sahipleri içindekini içsinler. (TA.) ― -b6- [Bundan dolayı ayrıca, çünkü **تَحْجِيلٌ** atı belirgin kılar,] **حَجَّلَ فُلَانٌ أَمْرَهُ** (farz edilen mecaz:) Falanca, işini yahut meselesini meşhur etti yahut alenîleştirdi. (TA.) ― -b7- Ayrıca 1’in ilk cümlesine bak. -A2- **حَجَّلَهَا**, mastarı yukarıdaki gibi, Onun için bir **حَجَلَة** yaptı: (M, K:) yahut onu oraya getirdi yahut oraya koydu. (O, K.) ― -b2- [Ve bundan dolayı **حجّل** ayrıca, Bir şeyi **حَجَلَة** içinde gizledi mânâsınadır: yukarıya bak.] -A3- Ayrıca 1’in ikinci cümlesine bak.

**احجل البَعِيرَ**
4 **احجل البَعِيرَ** **احجل البعير** Devenin sol ön bacağındaki prangayı çözdü ve onu sağa bağladı: (S, O, K:) yahut M’ye göre, onu sağ ön bacağından çözdü ve sola bağladı. (TA.)

**حَوْجَلَ**
Q. Q. 1 **حَوْجَلَ** حوجل : bk. 1.

**حَجْلٌ**
**حَجْلٌ** حجل : hemen ardından gelen şeye bak.

**حِجْلٌ**
**حِجْلٌ** حجل ve ↓ **حَجْلٌ** (S, Mgh, Msb, K) ve ↓ **حِجِلٌ** (Sgh, K) ve ↓ **حِجِلٌّ** (K) Halhal; yahut bir çift halhal; eş anlamlısı **خَلْخَالٌ**: (S, Mgh, Msb, K:) ve birinci ve ikinci (S, Mgh, Msb, K) ve üçüncü, bazılarına göre, (K,) mecaz yoluyla, (Msb,) (mecaz:) pranga; yahut bir çift pranga, yahut köstek; eş anlamlısı **قَيْدٌ**: (S, Mgh, Msb, K:) ve (farz edilen mecaz:) **قَيْد**’in iki halkası: (K:) cem‘-i kıllet [azlık çoğulu] **أَحْحَالٌ** (S, Mgh, Msb, K) ve cem‘-i kesret [çokluk çoğulu] **حَجُولٌ**. (Mgh, Msb, K.) Dersin ki, ↓ **فِى سَاقَيْهَا حِجِلٌّ** [yahut **حِجْلٌ** vb.] Onun bacaklarında halhallar vardır. (TA.) Ve **القُيُودُ حُجُولُ الرِّجَالِ وَالحُجُولُ لِرَبَّاتِ الحِجَالِ**, yani Prangalar erkeklerin halhallarıdır; halhallar da [perdeli kubbelerin hanımları, yani] kadınlar içindir. (TA.) Ve **خَرَجَ يَجُرُّ رِجْلَيْهِ وَيُطَابِقُ فِى حِجْلَيْهِ** [O, bacaklarını sürüyerek çıktı ve prangalarında sendeleyerek yürüdü]. (TA.) Ve [bundan dolayı] **فَرَسٌ بَادٍ حُجُولُهُ** yani **مُحَجَّلٌ** [bk.]. (TA.) -A2- Ayrıca, birincisi, Beyazlık: (M, K:) çoğulu **أَحْجَالٌ**. (K.)

**حَجَلٌ**
**حَجَلٌ** حجل [Keklik; yahut keklikler; birkaç türü kapsar; en çok bilinenleri Berberi kekliği ve Yunan kekliği ile aynı görünür; ikisi de kırmızı bacaklı: Forskهl’e göre, (“Descr. Animal.,” s. vii. ve 11,) bu kuşa, tetrao perdix’e, ve ayrıca phasianus meleagris’e uygulanır:] bilinen bir kuş; (Msb;) **قَبْجٌ** ile aynı: (ISh, S:) yahut **قَبْج**’in erkeği: (K:) yahut **يَعَاقِيب**’in dişileri [**يَعْقُوبٌ**’un çoğulu, bk.]: (Lth:) ayrıca **دجاج البر** [**دَجَاجُ البَرِّ**] diye adlandırılır: iki türü vardır; **نجد ى** [**نَجْدِ ىٌّ** Necd’e ait] ve **تهامى** [**تِهَامِىٌّ** Tihلmeh’e ait]: birinci tür **أَخْضَرُ** [burada koyu yahut külî toz rengi mânâsında], kırmızı ayaklı [yahut bacaklı]; ikinci, önceki renge beyaz karışmış: fakat **نجدى** erkeğe kullanılmış bulunur: ve **غرغرة** ve **بنت السعد ى**, dişiye: (Dmr, Freytag tarafından nakledilmiştir:) bu türden tek bir kuşa ↓ **حَجَلَةٌ** denir: (S, Msb, K:) **حَجَلٌ** bir çoğuldur; ayrıca **حِجْلَانٌ** ve ↓ **حِجْلَى**; (S;) yahut [daha doğrusu] **حَجَلٌ** bir cins topluluk ismidir, (Msb, K,) ve çoğulu, (Msb,) yahut çoğul benzeri isim, (K,) ↓ **حِجْلَى**’dır (Msb, K;); bu, **ظِرْبَى** dışında türünün tek örneğidir: (S, K: Msb’nin bir nüshasında **ظئرى**:) eti mutedil tabiatlıdır. (K, TA,) **دُرَّاج**’ın etinden ve **فَوَاخِت**’in etinden daha latiftir ve çok semirticidir: (TA:) karaciğerinden yarım miskal yutmak sara için iyidir; ve safra kesesini her ay bir defa buruna sokmak aklı çok keskinleştirir ve görmeyi güçlendirir: (K:) eti istiskaya iyidir, mideye fayda verir ve cinsel gücü artırır. (Ibn-Seenà, TA.) ― -b2- Ayrıca, (S,) yahut ↓ **حَجَلَةٌ**, ki **حَجَلٌ** onun çoğuludur, (K,) yahut **حَجَلَةٌ**, **حَجَلٌ**’ün tekilidir, [ki o bir cins topluluk ismidir,] (S,) Develerin yavru dölü; onların küçükleri. (S, K.) ― -b3- **دِبِّى حَجَلْ** Çöl Araplarının belirli bir oyunu. (Fr, K) (Fr.) -A2- Ayrıca **حَجَلَةٌ**’ye bak.

**حِجِلٌ**
**حِجِلٌ** حجل : üç yerde **حِجْلٌ**’e bak.

**حِجِلٌّ**
**حِجِلٌّ** حجل : üç yerde **حِجْلٌ**’e bak.

**حَجَلَةٌ**
**حَجَلَةٌ** حجل حجله حجلة [Gelin için hazırlanmış, perdeli bir kubbe yahut niş benzeri bir şey;] **قُبَّة** gibi bir şey: (M, K:) ve bir yer, (K,) yahut bir çadır, yahut bir pavyon, yahut bir oda, (**بَيْتٌ,**) (S,) kumaşlarla süslenmiş (S, K) ve yükseltilmiş sedirlerle (S) ve perdelerle, gelin için: (S, K:) yahut bir **بَيْت** içinde [çadır, yahut pavyon, yahut oda mânâsında] gelinin perdesi: (Mgh:) çoğulu **حِجَالٌ** (S, Mgh, K) ve [cins topluluk ismi] ↓ **حَجَلٌ**. (K.) [**أَرِيكَةٌ**’ye ve **مِنَصَّةٌ**’ye bak.] -A2- Ayrıca iki yerde **حَجَلٌ**’e bak.

**حِجْلَى**
**حِجْلَى** حجل حجلى حجلي حجليي : iki yerde **حَجَلٌ**’e bak.

**حَجْلَآءُ**
**حَجْلَآءُ** حجلآء, bir koyuna nispetle, (S, * K, * TA,) Ön ve arka incikleri beyaz olan, (S, K, TA,) geri kalanı siyah olan: M ve O’da **os**. (TA.) [Ayrıca **خَدْمَآءُ**’ya, **أَخْدَمُ** maddesinde, bak.]

**حَجِيلٌ**
**حَجِيلٌ** حجيل Üç bacağında **مُحَجًّل** [bk.] olan bir at. (Fr, Kudot.)

**حَاجِلٌ**
**حَاجِلٌ** حاجل [**حَجَلَ**’in ism-i fâili] çoğulu **حُجَّلٌ**’dür; bu, Jereer tarafından kargalara yahut kuzgunlara uygulanır [yürürken sıçrayan, sanki prangalı gibi mânâsında]. (TA.) [Dişi çoğulu] **حَاجِلَاتٌ** de develere uygulanır, (Sudot, Kudot,) mânâsı: bacaklarından vurulmuş olanlar, (Sudot,) yahut diz kirişi kesilmiş olanlar, (Kudot,) ve bunun sonucu olarak bütün bacakları üzerinde yürümeyenler. (Sudot, Kudot.)

**حَوْجَلَةٌ**
**حَوْجَلَةٌ** حوجله حوجلة (Sudot, Kudot, vb.) ve **حَوْجَلَّةٌ**, (M, Kudot,) **حَوْصَلَةٌ** ve **حَوْصَلَّةٌ** gibi, ve **دَوْخَلَةٌ** ve **دَوْخَلَّةٌ** vb., (TA,) Bir matara yahut şişe; eş anlamlısı **قَارُورةٌ**: (Kudot:) yahut geniş ağızlı küçük bir **قَارُورة**, (S, M, O,) [ağzı] **سُكُرُّجَة** ve benzerine benzeyen: (M, TA:) yahut alt kısmı büyük bir **قَارُورة**: (K:) yahut [**ذَرِيرَة** denilen] bir tür kokuya ait **قَوَارِير** gibi olan: (TA:) çoğulu **حَوَاجلُ** ve **حَوَاجِيلُ**; (M, K;) ikincisinde, şiir zaruretiyle **ى** sokulabilir, yahut **حوجلّة**’deki iki **ل**’den birinin yerine bedel olarak. (M, TA.) [Ayrıca **حَوْقَلَةٌ**’ye bak.]

**تَحْجِيلٌ**
**تَحْجِيلٌ** تحجيل [2’nin mastarı, bk.: ve ayrıca yalın isim olarak kullanılır; mânâsı] Atın bacaklarında beyazlık, (S, K,) hepsinde; (K;) yahut bacakların üçünde: (S;) iki arka bacakta ve bir ön bacakta; (K;) yahut bir arka bacakta ve iki ön bacakta; (TA;) yahut iki arka bacakta (S, K) yalnız; (K;) yahut bir arka bacakta yalnız; (K;) fakat yalnız iki ön bacakta olmaz; ne de iki arka bacakla birlikte olmadıkça, (AO, S, K, TA,) yahut bir arka bacakla birlikte olmadıkça, (A O, S, TA;) öteki olmaksızın bir ön bacakta [olur]; az yahut çok; öyle ki bileğin üstüne doğru uzanır, fakat diz ve aşık eklemini aşmaz. (S.) ― -b2- Ayrıca Dişi devenin memelerinde, **صِرَار** [bk.] sebebiyle meydana gelen bir beyazlık. (K.) ― -b3- Ve ISk ve K’ye göre, Deve üzerine kızgın demirle yapılan belirli bir dağlama izi; fakat Sgh, doğru kelimenin **تَحْجِينٌ**, **ن** ile, olduğunu söyler. (TA.)

**مُحَجَّلٌ**
**مُحَجَّلٌ** محجل **أَحْجَال** giyen, yani halhallar; [yahut onlarla süslenmiş;] bir kadına uygulanır [**ة** olmaksızın; çünkü erkekler halhal giymez]: bir erkeğe uygulanırsa, prangalı. (Ham s. 238.) ― -b2- [Ve bundan dolayı,] ata uygulanır, (S Mgh, Msb, K,) bir önceki paragrafın ilk cümlesinde açıklandığı üzere **تَحْجِيلٌ** denilen şeye sahip olan; (S, K;) ve ayrıca ↓ **مَحْجُولٌ**: (K:) halhal yerinde ve onun üstünde beyaz; bu sebeple at böyle adlandırılır: (Ham s. 53:) bacakları, (Mgh, Msb,) dört bacağının hepsi, (Mgh,) beyaz; beyazlık bileklerin üstüne doğru uzanır, (Mgh, Msb,) incik kısmının üçte birine, (Mgh,) yahut yarısına, (Mgh, Msb,) yahut buna yakın, (Msb,) yahut üçte ikisine, (Mgh,) [kadar]. (Mgh, Msb.) Beyazlık dört bacağın hepsinde olursa, ona **مُحَجَّلُ أَرْبَعٍ** denir: iki arka bacakta olursa, **مُحَجَّلُ الرِّجْلَيْنِ**: arka bacaklardan birinde, bileğin üstüne doğru uzanarak olursa, **مُحَجَّلُ الرِّجْلِ اليُمْنَى**: üç bacakta, bir arka bacak yahut bir ön bacak hariç olmak üzere olursa, **اليُسْرَى ثَلَاثٍ مُطْلَقُ يَدٍ** yahut **رِجْلٍ**: bir tarafın ön bacağı ve arka bacağı üzerinde olursa, **مُمْسَكُ الأَيَامِنِ مُطْلَقُ الأَيَاسِرِ** yahut **مُمْسَكُ الأَيَاسِرِ مُطْلَقُ الأَيَامِنِ**: karşılıklı taraflarda olursa, az yahut çok, **مَشْكُولٌ**. (S.) Bundan dolayı, bir hadiste, **أُمَّتِى الغُرُّ المُحَجَّلُونَ يَوْمَ القِيَامَةِ مِنْ آثَارِ الوُضُوْءِ** (farz edilen mecaz:) [Ümmetim, kıyamet gününde, abdestin eserlerinden dolayı alınlarında ve bileklerinde ve ayak bileklerinde beyazlık olanlardır]. (TA.) [Bundan dolayı ayrıca, çünkü **مَحَجَّل** olan at belirgindir,] **رَكِبَ الشَّادِخَةَ المُحَجَّلَةَ** (farz edilen mecaz:) Kötü ve meşhur bir iş işledi. (S, **شدخ** maddesinde, bk.) Ve El-Jaadee’nin, Leylà El-Akhyaleeyeh’i hicvederek söylediği,
فَقَدْ رَكِبَتْ أَمْرًا أَغَرَّ مُحَجَّلَا
(farz edilen mecaz:) [Çünkü o, göz alıcı, meşhur bir iş işlemiştir]. (Az, TA.) Ve **يَوْمٌ أَغَرُّ مُحَجَّلٌ** (farz edilen mecaz:) Sevinç ve neşeyle parlak ve ışıldayan bir gün. (Har s. 377.) ― -b3- Ayrıca Dişi devenin memesi; **صِرَار** [bk.] sebebiyle memelerde beyazlık bulunan. (K.) -A2- **حِجَال**’a [**حَجَلَةٌ**’nin çoğulu] bağlı kalan yahut ona yapışan bir kadın: ve aynı şekilde bir erkek; mânâsı (farz edilen mecaz:) kadınların sohbetine çokça yahut alışkanlıkla devam eden kimse. (Ham s. 238.)

**مَحْجُولٌ**
**مَحْجُولٌ** محجول bk. **مُحَجَّلٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَجَلَ
حَجَلَ I ,  U ( n. ac. حَجْل 1 ,  حَجَلَاْن 36 ),
a.  Hopped; shuffled along.

حَجَّلَ
حَجَّلَ II ,
a.  Shackled, trammelled.

حَجْل
حَجْل 1 ,  حِجْل 2 , ( pl. حُجُوْل 27 ,  أَحْجَاْل 38 ),
a.  Shackle, fetter; trammel.

b.  Anklet.

c.  White mark ( on a horse's foot ).

حَجَل
حَجَل 4 , ( pl. حِجْلَاْن 34 ),
a.  Partridge.

حَجَلَة
حَجَلَة 4t , ( pl. حَجَل 4 ,  حِجَاْل 23 ),
a.  Nuptial chamber; alcove.

حِجِل
حِجِل 8 ,
a.  see 1 .

حَجَّلَ
N. P. حَجَّلَ II ,
a.  White-legged ( horse ).

##### Türkçe

**حَجَلَ**
**حَجَلَ** I , U ( n. ac. **حَجْل** 1 , **حَجَلَاْن** 36 ),
a. Sekerek yürüdü; ayaklarını sürüyerek ilerledi.

**حَجَّلَ**
**حَجَّلَ** II ,
a. Köstekledi, prangaladı.

**حَجْل**
**حَجْل** 1 , **حِجْل** 2 , ( pl. **حُجُوْل** 27 , **أَحْجَاْل** 38 ),
a. Köstek, pranga; bağ.

b. Halhal.

c. (Atın ayağında) beyaz nişan.

**حَجَل**
**حَجَل** 4 , ( pl. **حِجْلَاْن** 34 ),
a. Keklik.

**حَجَلَة**
**حَجَلَة** 4t , ( pl. **حَجَل** 4 , **حِجَاْل** 23 ),
a. Zifaf odası; niş.

**حِجِل**
**حِجِل** 8 ,
a. 1’e bak.

**حَجَّلَ**
N. P. **حَجَّلَ** II ,
a. (At) beyaz bacaklı.
