# حجم (ح-ج-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AC%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ج - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء الجيم والميم معهما
ح ج م، ج ح م، ج م ح، ح م ج، م ح ج مستعملات
حجم:
الحِجامة: حِرْفُة الحاجِم وهو الحجّام، والحَجْمُ فعله. والمِحْجَمة: قاورة. والمَحْجَم: مَوضعة من العُنُق. والحُجُومُ: اسمٌ للقُبل. والإِحجام: النُّكُوص عن الشّيء هَيبةً. والحِجام: شيءٌ يُجعل في خَطْم البَعير كي لا يعَضَّ، بَعيرٌ مَحْجُوم. والحَجْمُ: كفُّكُ إنساناً عن أمْرٍ يُريده. والحَجْم: وجدانُك شيئاً تحت ثَوْبٍ، تقول: مَسِسْتُ الحُبْلَى فوَجَدت حَجْمَ الصبَّيِّ في بَطْنها. وأحْجَمَ الثَدْيُ أي: نَهَدَ، قال:
قد أحْجَمَ الثَدْيُ على نَحْرها		في مُشرِقٍ ذي بَهجة نائر
جحم:
الجَحيمُ: النّارُ الشديدة التَأَجُّج والالتِهاب، جَحَمَت تَجحَمُ جُحُوماً.
وجاحِم الحرب: شدَّة القَتْل في معركتها، قال:
حتّى إذا ذات منها جاحِماً بَرَدا
والحَجْمةُ: العَيْن بلغة حِمْيَر، قال:
أيا جَحْمَتي بَكيِّ على أُمِّ واهِبٍ
وجَحْمَتا الأسَد: عَيناه بكلِّ لغة. والأَحْجَم: الشديدُ حُمرةِ العَيْن مع سَعَتها. والمرأةُ جَحْماءُ ونساءٌ جُحْمٌ وجَحْماواتٌ.
جمح:
جَمَحَتِ السفينةُ جُمُوحاً: تَرَكَتْ قَصدَها فلم يَضبطْها المَلاّحُون. وجَمَح الفَرَسُ بصاحبه جِماحاً: إذا ذَهَبَ جَرْياً غالباً. وكلٌّ شيءٍ مَضَى لوجهِه على أمرٍ فقد جَمَحَ، قال:
إذا عَزَمْتُ على أمرٍ جَمَحتُ به		لا كالذي صدَّ عنه ثُمَّ لم يَثُـبِ
وفَرَسٌ جَموحٌ: جامح، الذكَر والأُنثى في النَعتَيْن سَواءٌ. والجُمّاح والجميع: الجَماميحُ: شِبْهُ سُنْبُلٍ في رُؤرس الحَلِيِّ والصِّلِّيان. وجَمَحُوا بكِعابهم مثل جَبَحوا. والجُمّاح: شَيءٌ يَلْعَبُ به الصِبيان، يأخذون ثَلاثَ ريشات فيَربِطونا ويجعَلُون في وَسَطها تَمْرَةً أو عجيناً أو قِطعةَ طِينٍ فيرمُونَه فذلك الجُمّاح، قال: عَبْداً كأنّ رأسَه جُمّاحْ وقال الحطيئة:
أخو المَرْء يُؤتَي دونَه ثُـمَّ يُتَّـقَـى		بزُبِّ اللِّحَى جُردِ الخُصَى كالجَمامِحِ
والجُمّاحةُ والجَماميح: رؤوس الحَليِّ والصِليِّان ونحو ذلك مِمّا يخرُجُ على أطرافه شِبْه سُنْبُل غيرَ أنّه كأذنان الثَعالب. والجِماح: موضع، قال الأعشى:
فكم بينَ رُحْبَى وبينَ الجِما		حِ أرضاً إذا قيسَ أميالُها
حمج:
وتَحميج العَيْنَيْن: إذا غارتَا، قال:
لقد تَقُودُ الخَيْلَ لم تُحَمِّجِ
أي لم تَغُرْ أعينُها. والتَحميج: النَظَرُ بخَوفٍ. ويقال: تَحميجُها هُزالُها. والتَحميجُ: تغُيُّر الوَجْه من الغضب. وفي الحديث: "ما لي أراكَ مُحَمِّجاً".
محج:
المَحْجُ: مَسْحُ شيءٍ عن شيءٍ. والرِيحُ تَمْحَجُ الأرضَ: أي تَذْهَبُ بالتُراب حتّى يتناولَ من أَدَمة الأرض تُرابَها، قال العجاج:
ومَحْجُ أرواحٍ يُبارينَ الصبَّا
ويُرْوَى: وسَحْجُ أرواحٍ.
مجح:
التمَجُّح: الاعجابُ بالشيء.

##### Türkçe

باب **الحاء** **الجيم** ve **الميم** onlarla birlikte
**ح ج م**، **ج ح م**، **ج م ح**، **ح م ج**، **م ح ج** kullanımdadırlar.

**حجم**:
**الحِجامة**: **الحاجِم**’in sanatı; o da **الحجّام**’dır. **الحَجْمُ** onun fiilidir. **المِحْجَمة**: **قاورة**. **المَحْجَم**: boyundan bir yer. **الحُجُومُ**: öpücükler için bir isim. **الإِحجام**: bir şeyden heybetle geri durma. **الحِجام**: devenin ısırmaması için burnuna konulan bir şey; **بَعيرٌ مَحْجُوم**. **الحَجْمُ**: bir insanı istediği bir işten alıkoymandır. **الحَجْم**: elbisenin altında bir şeyi bulmandır; dersin ki: **مَسِسْتُ الحُبْلَى فوَجَدت حَجْمَ الصبَّيِّ في بَطْنها**. **أحْجَمَ الثَدْيُ** yani: kabardı; dedi ki:
قد **أحْجَمَ الثَدْيُ** على نَحْرها		في مُشرِقٍ ذي بَهجة نائر

**جحم**:
**الجَحيمُ**: şiddetli tutuşma ve alevlenme sahibi ateş; **جَحَمَت** **تَجحَمُ** **جُحُوماً**.
**وجاحِم الحرب**: onun savaşında öldürmenin şiddeti; dedi ki:
حتّى إذا ذات منها جاحِماً بَرَدا
**الحَجْمةُ**: **حِمْيَر** dilinde göz; dedi ki:
أيا **جَحْمَتي** بَكيِّ على أُمِّ واهِبٍ
**وجَحْمَتا الأسَد**: her dilde onun iki gözü. **الأَحْجَم**: gözün genişliğiyle birlikte kızıllığının şiddetlisi. Kadın **جَحْماءُ**; kadınlar **جُحْمٌ** ve **جَحْماواتٌ**.

**جمح**:
**جَمَحَتِ السفينةُ** **جُمُوحاً**: kastını terk etti de gemiciler onu zapt etmedi. **وجَمَح الفَرَسُ** sahibini **جِماحاً**: baskın bir koşuşla gittiği zaman. Yüzü üzere bir iş üzerinde ilerleyip giden her şey, muhakkak **جَمَحَ**; dedi ki:
إذا عَزَمْتُ على أمرٍ جَمَحتُ به		لا كالذي صدَّ عنه ثُمَّ لم يَثُـبِ
**وفَرَسٌ جَموحٌ**: **جامح**; nitelemede erkek ve dişi ikisi eşittir. **والجُمّاح والجميع: الجَماميحُ**: **الحَلِيِّ** ve **الصِّلِّيان** başlarında başak benzeri. **وجَمَحُوا بكِعابهم** tıpkı **جَبَحوا** gibi. **والجُمّاح**: çocukların onunla oynadığı bir şey; üç tüy alırlar da bağlarlar ve ortasına bir hurma yahut hamur yahut bir parça çamur koyarlar, sonra onu atarlar; işte o **الجُمّاح**’tır; dedi ki: **عَبْداً كأنّ رأسَه جُمّاحْ**. **وقال الحطيئة**:
أخو المَرْء يُؤتَي دونَه ثُـمَّ يُتَّـقَـى		بزُبِّ اللِّحَى جُردِ الخُصَى كالجَمامِحِ
**والجُمّاحةُ والجَماميح**: **الحَليِّ** ve **الصِليِّان** ve bunun benzeri şeylerin başları; onun uçlarında başak benzeri çıkan şeylerden; ancak o, tilkilerin iki kulağı gibidir. **والجِماح**: bir yer; **قال الأعشى**:
فكم بينَ رُحْبَى وبينَ الجِما		حِ أرضاً إذا قيسَ أميالُها

**حمج**:
**وتَحميج العَيْنَيْن**: ikisi çöktüğü zaman; dedi ki:
لقد تَقُودُ الخَيْلَ لم تُحَمِّجِ
yani onun gözleri çökmedi. **والتَحميج**: korkuyla bakıştır. Ve denir ki: onun **تَحميجُها**’sı onun zayıflığıdır. **والتَحميجُ**: öfkeden yüzün değişmesidir. Hadiste: "**ما لي أراكَ مُحَمِّجاً**".

**محج**:
**المَحْجُ**: bir şeyi bir şeyden silmektir. Rüzgâr **تَمْحَجُ** yeri: yani toprağı götürür; ta ki yerin derisinden onun toprağını alır hâle gelinceye kadar; **قال العجاج**:
ومَحْجُ أرواحٍ يُبارينَ الصبَّا
Ve rivayet olunur: **وسَحْجُ أرواحٍ**.

**مجح**:
**التمَجُّح**: şeyle kendini beğenmedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَجْمُ الشيء: حَيْدُهُ. يقال: ليس لِمِرفَقه حَجْمٌ، أي نتوءٌ. والحَجْمُ: فعل الحاجِمْ. وقد حَجَمَهُ يَحْجُمُهُ فهو مَحْجمٌ، والاسم الحِجامَةُ. والمِحْجَمُ والمِحْجَمَةُ: قارورته. وقد احْتَجَمْتُ من الدم. ابن السكيت: يقال: ما حَجَمَ الصبيُّ ثَدْيَ أمّه، أي ما مصَّه. والحِجامُ بالكسر: شيء يُجعَل في خطم البعير كي لا يعضّ. تقول منه: حَجَمْتُ البعير أَحْجُمُهُ، إذا جعلت على فمه حِجاماً، وذلك إذا هاجَ. وفي الحديث: "كالجمل المَحْجومِ". وَحَجَمْتُهُ عن الشيء أَحْجُمُهُ، أي كففتُه عنه. يقال: حَجَمْتُهُ عن الشيء فأَحْجَمَ، أي كففته فكفّ.والحَوْجَمَةُ: الوردة الحمراء، والجمع الحَوْجَمُ.

##### Türkçe

**حَجْمُ** şeyin: onun sapmasıdır. Denilir: onun dirseği için **حَجْمٌ** yoktur; yani bir çıkıntı (yoktur). Ve **الحَجْمُ**: **الحاجِمْ**’in fiilidir. Ve onu **حَجَمَهُ** **يَحْجُمُهُ**; o hâlde o **مَحْجمٌ**’dir; ad ise **الحِجامَةُ**’dır. Ve **المِحْجَمُ** ile **المِحْجَمَةُ**: onun şişesidir. Ve ben kandan **احْتَجَمْتُ**.

İbnü’s-Sikkît: denilir: çocuk annesinin memesini **حَجَمَ** etmedi; yani onu emmedi. Ve **الحِجامُ** (kesre ile): devenin ağzına, ısırmasın diye konulan bir şeydir. Ondan şöyle dersin: **حَجَمْتُ** deveyi **أَحْجُمُهُ**, ağzının üzerine bir **حِجاماً** koyduğun zaman; bu da azdığı zaman (olur). Ve hadiste: “**كالجمل المَحْجومِ**”.

Ve onu şeyden **حَجَمْتُهُ** **أَحْجُمُهُ**; yani onu ondan alıkoydum. Denilir: onu şeyden **حَجَمْتُهُ** de, böylece **فأَحْجَمَ**; yani onu alıkoydum da o da vazgeçti.

Ve **الحَوْجَمَةُ**: kırmızı gül; çoğulu **الحَوْجَمُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ج م
حجم ، حمج ، جحم ، جمح ، مجح ، محج : ( مستعملات ) .
حجم : قال الليث : الحَجْم : فِعلُ الحاجم ، وهو الحَجَّام ، وفعله وحرفته الحِجامة .
وفي الحديث : ( أفْطَرَ الحاجمُ والمَحْجومُ ) . والمِحْجَمة : قارورتُه ، وتطرح الهاء فيقال : مِحْجَم وجمعه مَحاجمُ . وقال زهير :
ولم يُهريقوا بينهم مِلْءَ مِحْجَم
والمَحْجَم من العنق : موضع المِحْجمة ، وقال غيره : أصل الحَجْم المَصُّ ، وقيل للحاجم حَجَّام لامتصاصه فَم المِحْجمة . يقال : حَجَم الصبيُّ ثديَ أُمِّه إذا مَصَّه ، وثديٌ محجوم أي ممصوص .
أبو عُبيد عن أبي زيد : أَحْجَمتِ المرأةُ للمولود إحجاماً ، وهو أولُ رَضعة تُرضِعُه أُمُّه .
وقال الليث : الحَجْم أيضاً : وِجْدانُك مَسَّ شيء تحت ثوب ، تقول : مَسِسْتُ بطن الْحُبْلَى فوجدت حجم الصَّبِيِّ في بطنها .
وقد أحجم الثديُ على نحرِ الجارية إذا نتأ ونَهَد ، ومنه قول الأعشى :
قد أَحْجَم الثديُ على نحرِها
في مُشْرِقٍ ذي بهجَةٍ نائر
وقال ابن الأعرابي : حَجَّمَ وبجَّمَ إذا نظر نظراً شديداً ، قلت : وحَمَّجَ مثلُه .
ويقال للجارية إذا غطى اللحمُ رُؤوس عظامها فسمنت ما يبدو لعظامها حَجْم .
وقال الليث وغيره : الحِجامُ : شيء يُجْعَل على خَطْم البعير لكيلا يَعَضّ ، وهو بعير محجوم .
قال : والحَجْمُ : كَفُّك إنساناً عن أمر يُريده . يقال : أحجم الرجلُ عن قِرْنه ، وأحْجَم إذا جَبُن وكَفّ . قاله الأصمعي وغيره ، والإحْجامُ ضدّ الإقْدامِ .
وقال مُبْتَكِرٌ الأعرابي : حَجَمْتُه عن حاجته : منعته عنها .
وقال غيره : حَجَوْتُه عن حاجته : مثله .
حمج : الليث : حَمَّجَت العينُ إذا غارت ، وأنشد :
ولقد تقودُ الخيْلَ لم تُحمَّجِ
قال : ويقال : تحميجُها : هُزالها .
قال : والتَّحْمِيج : النظر بخوف ، والتَّحميج : التَّغَيُّر في الوجه من الغضب ونحوه .
وفي الحديث أن عمر قال لرجل : ( مالي أراك مُحَمِّجا ؟ .
قلت : التَّحميجُ عند العرب : نظرٌ بتحديق .
وقال بعض المفسرين في قول الله جلّ وعزّ : ( مُهْطِعِينَ مُقْنِعِى رُءُوسِهِمْ ) ( إبراهيم : 43 ) قال : مُحَمِّجين مُديمي النّظر ، وأنشد أبو عُبيدة :
آأنْ رَأَيْت بَنِي أَبِيك مُحَمِّجِين إليّ شُوسَا
ثعلب عن ابن الأعرابي : التحميجُ : فتحُ العين فَزَعاً أو وعيداً ، وأنشد قول الهذلي :
وحَمّجَ للجَبَان المو
تُ حتى قَلْبُه يَجِبُ
قال : أراد : حَمّج الجَبانُ للموت فَقَلَبه .
قلت : وأما قولُ الليث في تَحميج العينِ أنه بمنزلة الغُثُور فلا يُعرف ، وكذلك التَّحْميج بمعنى الهُزال منكر .
جمح : قال الليث : جَمَح الفرسُ بصاحبه جِماحاً إذا جَرَى به جَرْيا غالباً ، وكل شيء إذا مضى لِوَجْهه على أمر فقد جمح به . وفرس جَمُوح وجامح ، الذكرُ والأنثى في النعتين سواء . وجَمَحت السفينةُ فهي تَجْمَح إذا تركت قصدَها فلم يضبطها الملاحون . وجَمَحوا بِكِعابِهم مثل جَبَحوا .
وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( لَّوَلَّوْاْ إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ ) ( التّوبَة : 57 ) أي وَلَّوْا إليه مسرعين .
وقال الزجاج : وهم يَجْمَحُون . قال : يسرعون إسراعاً لا يَرُدُّ وجوهَهم شيء ، ومن هذا قيل : فرس جَمُوح وهو الذي إذا حَمَل لم يَردّه اللِّجَام . ويقال : جَمَح
وطَمَح إذا أسرع ولم يَردّ وجْهَه شيءٌ .
قُلت : فرس جَمَوح له معنيان : أحدهما : يوضع موضع العَيْب . وذلك إذا كان من عادته ركوبُ الرأس لا يَثْنِيه راكبه ، وهذا من الجماح الذي يُرَدُّ منه بالعيب .
والمعنى الثاني في الفرس الجَمُوح أي يكون سريعاً نشيطاً مَرُوحاً ، وليس بعيبٍ يُرَدُّ منه ومصدره الجُموحُ ، ومنه قول امرىء القيس :
جَمُوحاً مَرُوحاً وإِحْضارُها
كمَعْمَعَة السَّعَف المُوقَدِ
وإنما مَدَحَها فقال :
وأعددْتُ للحرْب وَثَّابَةً
جَوَادَ المَحثَّةِ والمُرْوَدِ
ثم وصَفها فقال : جَمُوحاً مَرُوحاً أو سَبُوحاً أي تُسْرِعُ براكبها .
وقال أبو زيد : جَمَحت المرأةُ من زوجها تَجْمَح جِماحاً وهو خروجها من بيته إلى أهلها قبل أن يُطلِّقَها ، ومثله طَمَحَت طِماحاً . وأنشد :
إذا رأتني ذَاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ
وجَمَحت من زَوْجها وأَنَّتِ
وقال الليث : الجُمَّاحَةُ والجَمَامِيحُ هي رُؤوس الحَلِيِّ والصِّلِّيان ونحو ذلك مما يخرج على أطرافه شِبْهُ سُنْبُل غير أنه لَيِّنٌ كأَذْنَاب الثَّعَالِب .
أبو عُبَيد عن الأُمَوي : الجُمَّاح : ثمرة تُجْعَل على رأس خَشبة يلعب بها الصبيان .
وقال شمر : الجُمَّاح : سهمٌ لا ريشَ له أَمْلَس في موضع النَّصْل منه تمر أو طين يُرْمَى به الطائر فيُلْقِيه ولا يقتُله حتى يأخُذَه رامِيه يقال له الجُمَّاح والجُبَّاح ، وقال الراجز :
هل يُبْلِغَنِّيهم إلى الصَّباحْ
هِقْلٌ كأنّ رأسَه جُمَّاحْ
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الجُمَّاح : المنهزمون من الحرب . والجُمَّاحُ : سهم صغير يلعب به الصبيان . قال : وفرس جَمُوح : سريع وفرس جموح إذا لم يُثْن رأسُه .
وأخبرني المُنذِري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الجُمَّاح : سهم أو قصبة يُجْعَل عليه طين ثم يُرْمى به الطير ، وأنشد لرُقَيْعٍ الوَالِبِيّ :
حَلَقَ الحوادثُ لِمَّتي فَتَرَكْن لي
رأساً يَصِلُّ كأنه جُمَّاحُ
أي يُصَوِّت من امّلاسه ، وقال الحطيئة :
بزُبِّ اللِّحَى جُرْدِ الخُصَى كالجَمامِح
وقال غيره : العرب تسمي ذَكَر الرجل جُمَيْحاً ورُمَيْحا ، وتسمِّي هَنَ المرأة شُرَيْحا : لأنه من الرجل يَجْمَح فيرفع رأْسه ، وهو منها يكون مَشْروحاً أي مفتوحا .
جحم : قال الليث : الجَحيم : النار الشديدة التَّأجّج كما أجَّجوا ناراً لإبراهيم النبي عليه السلام فهي تَجْحَم جُحوما أي تَوَقَّد تَوَقُّدا . وجاحم الحرب : شدة القتل في مُعْتَركِها ، وأنشد :
حتى إذا ذاق منها جَاحِماً برَدَا
وقال الآخر :
والحرب لا يَبْقى لِجا
حِمها التخيُّل والمِراح
وقال : كلُّ نار تُوقد على نار جَحِيمٌ . والجَمرُ بعضُه على بعض جَحيم ، وهي نار جاحِمَة ، وأنشد الأصمعي :
وضالّةٍ مِثْل الجحيم المُوقَدِ
شبّه النِّصال وحِدّتها بالنار ، ونحو منه قول الهذلي :
كأنّ ظُباتِها عُقُرٌ بَعِيجُ
ويقال للنار جاحم أي تَوَقُّد والتهاب ، ورأيت جُحْمَة النَّار أي تَوقُّدها .
وقال الليث : الجَحْمَة هي العين بلغة حِمْير ، وأنشد :
فياجَحْمَتا بَكِّي على أُمِّ مالك
أكِيلَةَ قِلِّيب ببعض المذانب
قال : وجَحْمتا الأسد : عيناه بكل لغة .
والأجْحَمُ : الشديدُ حُمْرة العين مع سَعَتها ، والمرأة جحماء .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الجُحام : داء معروف .
والْجُحْمُ : القَلِيلُو الحياءِ .
وأخبرني المُنْذِري عن أبي طالب في قولهم : فلان جَحَّام ، وهو يتجاحم علينا أي يتضايق ، وهو مأخوذ من جاحم الحرب ، وهو ضيقها وشدّتها ، وقال بعضهم : هو يتجاحم أي يتحرق حِرْصا وبُخْلاً وهو من الجحيم .
وفي الحديث أن كلباً كان لمَيْمُونة فأخذه داء يقال له : الجُحامُ ، فقالت : وارَحْمَتا لمِسْمار تعني كلبها .
قال : وأخبرني الحرّبي عن عمرو عن أبيه قال : جَحَمَتْ نارُكم تَجْحَم إذا كثر جمرها ، وهي جحيم وجاحمة .
محج : الليث : المَحْجُ : مسح شيء عن شيء ، والريح تمْحَجُ الأرض : تذهب بالتّراب حتى تتناول من أَدَمَة الأرض ترابها ، وقال العجَّاج :
ومحجُ أَرْوَاح يُبارينَ الصَّبَا
أَغْشَيْن معروفَ الدِّيارِ التَّيْرَبا
والثَّيْرَب والتّوْرَب والتّوْراب أراد التراب .
وأخبرني المُنْذِري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : اختصم شيخان غَنَوِيّ وباهِلِيّ ، فقال أحدهما لصاحبه : الكاذب مَحَج أُمَّه ، وقال الآخر : انظروا ما قال لي الكاذب : مَحَجَ أُمّه أي نَاكَ أُمَّه ، فقال الغَنوِيّ : كذب ، ما قُلْتُ له هكذا ، ولكني قلت : الكاذب مَلَجَ أمَّه أي رضعها .
وقال ابن الأعرابي : المحَّاجُ : الكذاب أيضاً ، وأنشد :
ومجَّاج إذا كثر التجَنّي
قلت : فمحج عند ابن الأعرابي له معنيان : أحدهما الجِماعُ ، والآخر الكَذِب .
وقال ابن الفَرَج : مَحَج المرأة ومَخَجَها إذا نكحها ، ومَحَج اللبنَ ومَخَجَه إذا مَخَضه .
مجح : قال غير واحد : التَّمَجُّح والتبجج بالميم والباء : البَذَخُ والفخر . هو يَتَمَجّح ويَتَبَجّح وقد مرّ تفسيره .

##### Türkçe

ح ج م
**حجم** ، **حمج** ، **جحم** ، **جمح** ، **مجح** ، **محج** : (kullanılanlar).

**حجم** : Leys dedi: **الحَجْم**: **الحاجم**’ın fiilidir; o da **الحَجَّام**’dır; onun fiili ve mesleği **الحِجامة**’dır.
Ve hadiste: ( **أفْطَرَ الحاجمُ والمَحْجومُ** ). Ve **المِحْجَمة**: onun şişesidir; **الهاء** atılır da **مِحْجَم** denir; çoğulu **مَحاجمُ**’dur. Züheyr dedi:
ولم يُهريقوا بينهم مِلْءَ مِحْجَم
Ve boyundan **المَحْجَم**: **المِحْجمة**’nin yeri. Başkası dedi: **الحَجْم**’ın aslı **المَصُّ**’tır; **الحاجم**’a, **المِحْجمة**’nin ağzını emmesinden dolayı **حَجَّام** denmiştir. Denir: çocuk annesinin memesini emdiğinde **حَجَم الصبيُّ ثديَ أُمِّه**; ve **ثديٌ محجوم** yani emilmiş.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Kadın yeni doğan için **أَحْجَمتِ المرأةُ للمولود إحجاماً**; bu, annesinin onu emzirdiği ilk emiştir.

Leys dedi: **الحَجْم** ayrıca: elbise altında bir şeyin dokunuşunu bulmandır; dersin: hamile kadının karnına dokundum da karnında çocuğun **حجم**’ını buldum.

Ve meme, genç kızın gerdanında kabarıp yükseldiğinde **أحجم** olmuştur; A‘şâ’nın sözü bundandır:
قد أَحْجَم الثديُ على نحرِها
في مُشْرِقٍ ذي بهجَةٍ نائر

İbnü’l-A‘râbî dedi: Şiddetli bir bakışla baktığında **حَجَّمَ** ve **بجَّمَ**; dedim: **وحَمَّجَ** da onun gibidir.

Ve genç kıza, et kemiklerinin başlarını örttüğünde, semirip kemiklerinden görünen şey **حَجْم** diye söylenir.

Leys ve başkaları dedi: **الحِجامُ**: devenin ısırmaması için burnunun üzerine konulan bir şeydir; o, **بعير محجوم**’dur.

Dedi: **الحَجْمُ**: bir insanı istediği bir işten alıkoymandır. Denir: adam rakibinden **أحجم**; ve korkup geri durduğunda **أحْجَم**. Bunu Asma‘î ve başkaları söyledi; **الإحْجامُ** **الإقْدامِ**’ın zıddıdır.

Bedevî Mübtakir dedi: Onu ihtiyacından **حَجَمْتُه عن حاجته**: onu ondan men ettim.

Başkası dedi: Onu ihtiyacından **حَجَوْتُه عن حاجته**: onun gibidir.

**حمج** : Leys: göz çöktüğünde **حَمَّجَت العينُ**; ve şu beyit okundu:
ولقد تقودُ الخيْلَ لم تُحمَّجِ
Dedi: ve onun **تحميجُها**’sı: onun zayıflığıdır.

Dedi: **التَّحْمِيج**: korkuyla bakmaktır; ve **التَّحميج**: öfke ve benzerinden yüzde değişmedir.

Ve hadiste, Ömer’in bir adama dediği: ( مالي أراك **مُحَمِّجا** ؟ ).

Dedim: Araplar katında **التَّحميجُ**: gözünü dikip bakıştır.

Bazı müfessirler, Allah’ın aziz ve celîl sözü hakkında: ( **مُهْطِعِينَ مُقْنِعِى رُءُوسِهِمْ** ) (İbrâhîm: 43) dedi: **مُحَمِّجين**; bakışı sürdürenler. Ebû Ubeyde şu beyiti okudu:
آأنْ رَأَيْت بَنِي أَبِيك مُحَمِّجِين إليّ شُوسَا

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التحميجُ**: korku veya tehdit sebebiyle gözü açmaktır; Hüzeylî’nin sözü okundu:
وحَمّجَ للجَبَان المو
تُ حتى قَلْبُه يَجِبُ
Dedi: muradı: korkak, ölüme **حَمّج** etti de kalbi (öyle oldu).

Dedim: Leys’in, gözün **تحميج**’inin **الغُثُور** menzilesinde olduğu sözü bilinmez; yine **التَّحْميج**’in zayıflık manasında olması inkâr edilmiştir.

**جمح** : Leys dedi: at, sahibini baskın bir koşuşla koşturduğunda **جَمَح الفرسُ بصاحبه جِماحاً**; ve her şey, bir iş üzerinde kendi yönüne doğru gidip geçtiğinde, onunla **جمح** etmiştir. Ve **فرس جَمُوح** ve **جامح**; iki sıfatta da erkek ve dişi eşittir. Ve gemi, yönünü bırakıp gemiciler onu zapt edemediğinde **جَمَحت السفينةُ**; o **تَجْمَح** eder. Ve **جَمَحوا بِكِعابِهم**: **جَبَحوا** gibi.

Ferrâ, Allah’ın aziz ve celîl sözü hakkında: ( **لَّوَلَّوْاْ إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ** ) (Tevbe: 57) dedi: yani ona koşarak yöneldiler.

Zeccâc dedi: ve onlar **يَجْمَحُون**. Dedi: yüzlerini hiçbir şey geri çevirmeyecek bir hızla hızlanırlar; bundan dolayı denmiştir: **فرس جَمُوح**; o, hamle ettiğinde gem onu geri çevirmeyendir. Ve denir: **جَمَح** ve **طَمَح**: hızlandı ve yüzünü hiçbir şey geri çevirmedi.

Dedim: **فرس جَمُوح**’un iki manası vardır: birincisi, ayıp yerine konur; bu, âdeti baş kaldırıp gitmek olup binicisi onu çeviremediğinde; bu, ayıpla geri çevrilen **الجماح**tandır.

İkinci mana, **الفرس الجَمُوح**’ta: hızlı, çevik, rahat koşan olmasıdır; ayıp değildir ki ondan geri çevrilsin; masdarı **الجُموحُ**’tur. İmruü’l-Kays’ın sözü bundandır:
جَمُوحاً مَرُوحاً وإِحْضارُها
كمَعْمَعَة السَّعَف المُوقَدِ
Onu ancak övdü; şöyle dedi:
وأعددْتُ للحرْب وَثَّابَةً
جَوَادَ المَحثَّةِ والمُرْوَدِ
Sonra onu vasfetti de dedi: **جَمُوحاً مَرُوحاً** yahut **سَبُوحاً**; yani binicisini hızlandırır.

Ebû Zeyd dedi: kadın, kocası onu boşamadan önce evinden ailesine çıktığında, kocasından **جَمَحت المرأةُ من زوجها تَجْمَح جِماحاً**; benzeri: **طَمَحَت طِماحاً**. Ve şu beyit okundu:
إذا رأتني ذَاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ
وجَمَحت من زَوْجها وأَنَّتِ

Leys dedi: **الجُمَّاحَةُ** ve **الجَمَامِيحُ**: **الحَلِيِّ** ve **الصِّلِّيان** ve benzeri şeylerin başlarıdır; uçlarında, başak benzeri bir şey çıkar; ancak tilki kuyrukları gibi yumuşaktır.

Ebû Ubeyd, Ümevî’den: **الجُمَّاح**: çocukların oynadığı bir çubuğun başına konulan bir meyvedir.

Şemmer dedi: **الجُمَّاح**: tüyü olmayan, düz bir oktur; onun **النَّصْل** yerinde hurma veya çamur bulunur; onunla kuşa atılır da onu düşürür, öldürmez; ta ki atan onu alsın; ona **الجُمَّاح** ve **الجُبَّاح** denir. Râciz dedi:
هل يُبْلِغَنِّيهم إلى الصَّباحْ
هِقْلٌ كأنّ رأسَه جُمَّاحْ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الجُمَّاح**: savaştan kaçıp bozulanlardır. Ve **الجُمَّاحُ**: çocukların oynadığı küçük oktur. Dedi: ve **فرس جَمُوح**: hızlıdır; ve başı çevrilmediğinde **فرس جموح**.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجُمَّاح**: ok yahut kamıştır; üzerine çamur konur, sonra kuşa atılır. Rukay‘ el-Vâlibî’nin şu beyti okundu:
حَلَقَ الحوادثُ لِمَّتي فَتَرَكْن لي
رأساً يَصِلُّ كأنه جُمَّاحُ
Yani pürüzsüzlüğünden ses çıkarır. Hutay’e dedi:
بزُبِّ اللِّحَى جُرْدِ الخُصَى كالجَمامِح

Başkası dedi: Araplar erkeğin zekerine **جُمَيْحاً** ve **رُمَيْحا** adını verir; kadının **هَنَ**’ına **شُرَيْحا** adını verir: çünkü o, erkekten **يَجْمَح** eder de başını kaldırır; o ise ondan **مَشْروحاً** yani açılmış olur.

**جحم** : Leys dedi: **الجَحيم**: şiddetli alevlenmiş ateştir; nitekim İbrâhim peygamber (ona selâm) için bir ateş tutuşturmuşlardı; o da **تَجْحَم جُحوما** yani şiddetli bir tutuşla tutuşur. Ve **جاحم الحرب**: onun çarpışma yerinde öldürmenin şiddetidir. Ve şu beyit okundu:
حتى إذا ذاق منها جَاحِماً برَدَا
Başka biri dedi:
والحرب لا يَبْقى لِجا
حِمها التخيُّل والمِراح
Dedi: her ateş ki bir ateş üzerine tutuşturulur, o **جَحِيمٌ**’dir. Ve közün bir kısmı bir kısmı üzerinde olursa **جَحيم**’dir; o, **نار جاحِمَة**’dir. Asma‘î şu beyiti okudu:
وضالّةٍ مِثْل الجحيم المُوقَدِ
Ok uçlarını ve keskinliklerini ateşe benzetti; buna benzer olarak Hüzeylî’nin sözü:
كأنّ ظُباتِها عُقُرٌ بَعِيجُ

Ve ateşe, tutuşma ve alevlenme manasında **جاحم** denir; ve ateşin **جُحْمَة**’sini gördüm: yani onun tutuşmasını.

Leys dedi: **الجَحْمَة** Himyer dilinde gözdür. Ve şu beyit okundu:
فياجَحْمَتا بَكِّي على أُمِّ مالك
أكِيلَةَ قِلِّيب ببعض المذانب
Dedi: ve aslanın **جَحْمتا**’sı: her dilde iki gözüdür.

**الأجْحَمُ**: gözün genişliğiyle birlikte kızıllığının şiddetlisidir; kadın: **جحماء**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجُحام**: bilinen bir hastalıktır.

Ve **الْجُحْمُ**: hayânın azı olandır.

Münzirî bana haber verdi; Ebû Tâlib’den, onların “falanca **جَحَّام**” sözleri hakkında: ve o bize karşı **يتجاحم** eder, yani sıkışır; bu, **جاحم الحرب**’tan alınmıştır; o da onun darlığı ve şiddetidir. Bazıları dedi: o **يتجاحم** eder, yani hırs ve cimrilikle yanıp tutuşur; bu da **الجحيم**’dendir.

Ve hadiste: Meymûne’nin bir köpeği vardı; ona **الجُحامُ** denilen bir hastalık isabet etti; o da: “**وارَحْمَتا لمِسْمار**” dedi; köpeğini kastediyor.

Dedi: Harbî bana haber verdi; Amr’dan, babasından: sizin ateşiniz közleri çoğaldığında **جَحَمَتْ نارُكم تَجْحَم**; o, **جحيم** ve **جاحمة**’dir.

**محج** : Leys: **المَحْجُ**: bir şeyi bir şeyden silmektir. Rüzgâr, toprağı **تمْحَجُ** eder: toprağı götürür; ta ki yerin derisinden toprağını alacak kadar. A‘ccâc dedi:
ومحجُ أَرْوَاح يُبارينَ الصَّبَا
أَغْشَيْن معروفَ الدِّيارِ التَّيْرَبا
Ve **الثَّيْرَب** ve **التّوْرَب** ve **التّوْراب**: toprağı kastetti.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: Ganavî bir ihtiyar ile Bâhilî bir ihtiyar çekişti; ikisinden biri arkadaşına dedi: yalancı, anasını **مَحَج** etti. Öteki dedi: bakın, yalancı bana ne dedi: “anasını **مَحَجَ** etti” yani anasını cima etti. Ganavî dedi: yalan söyledi; ben ona böyle demedim; fakat ben “yalancı, anasını **مَلَجَ** etti” dedim; yani onu emdi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **المحَّاجُ**: yalancı da (demektir). Ve şu beyit okundu:
ومجَّاج إذا كثر التجَنّي

Dedim: İbnü’l-A‘râbî katında **محج**’ın iki manası vardır: biri cima, diğeri yalan.

İbnü’l-Ferec dedi: kadını cima ettiğinde **مَحَج المرأة** ve **مَخَجَها**; sütü çalkaladığında **مَحَج اللبنَ** ve **مَخَجَه**.

**مجح** : Birden çok kimse dedi: **التَّمَجُّح** ve **التبجج** ( **الميم** ve **الباء** ile): gösteriş ve övünmedir. O **يَتَمَجّح** eder ve **يَتَبَجّح** eder; onun tefsiri geçmişti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والجيم وما يثلثهما)
  (حجر) الحاء والجيم والراء أصل واحد مطَّرد، وهو المنْع والإحاطة على الشيء. فالحَجْر حَجْر الإنسان، وقد تكسر حاؤه. ويقال حَجَر الحاكمُ على السَّفيه حَجْراً؛ وذلك منْعُه إيَّاه من التصرُّف في ماله. والعَقْل يسمَّى حِجْراً لأنّه يمنع من إتيانِ ما لا ينبغي، كما سُمِّي عَقْلاً تشبيهاً بالعِقال. قال الله تعالى: ﴿هَلْ فِي ذلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ﴾ [الفجر 5]. وحَجْرٌ: قصبَة اليمامة.
  والحَجَر معروف، وأحسَِب أنَّ البابَ كلَّه محمولٌ عليه ومأخوذ منه، لشدَّته وصلابته. وقياسُ الجمْع في أدنى العدد أحجار، والحجارة أيضاً له قياس، كما يقال: جمل وجِمالة، وهو قليل. والحِجْر: الفرس الأنثى؛ وهي تصانُ ويُضَنُّ بها. والحاجرُ: ما يُمْسك الماءَ من مكانٍ منْهَبِط، وجمعه حُجْرانٌ([1]). وحَجْرة القوم: ناحية دارهم وهي حِماهُم. والحُجْرة من الأبنية معروفة. وحجَّر القَمَرُ، إذا صارت حولَه دارةٌ.
  ومما يشتقُّ من هذا قولهم: حَجَّرْتُ عينَ البعير، إذا وسمْتَ حولَها بميسمٍ مستدير. ومَحْجِر العَين: ما يدور بها، وهو الذي يظهر من النِّقاب. والحِجْر: حطِيم مَكَّة، هو المُدَار بالبيت. والحِجْر: القرابة. والقياس فيها قياس الباب؛ لأنها ذِمامٌ وذِمارٌ يُحمَى ويُحفَظ. قال:
يُرِيدُونَ أن يُقْصُوهُ عَنِّي وإنّه *** لَذُو حَسَبٍ دانٍ إليّ وذو حِجْرِ([2])  والحِجْر: الحرام. وكان الرجل يَلقَى الرجلَ يخافُه في الأشهُر الحُرُم، فيقول: حِجْراً؛ أي حراما؛ ومعناه حرامٌ عليك أن تنالَني بمكروه، فإذا كان يومُ القيامة رأى المشركون ملائكة العذاب فيقولون: ﴿حِجْراً مَحْجُوراً﴾ [الفرقان 22]، فظنُّوا أنّ ذلك ينفعهم في الآخرة كما كان ينفعهُم في الدُّنيا. ومن ذلك قول القائل:
حَتى دَعَوْنا بأَرحامٍ لهم سَلَفَتْ *** وقال قائلُهم إنِّي بحاجُورِ([3])  والمحاجر: الحدائق: واحدها مَحْجِر. قال لبيد:
  * تُرْوِي المَحَاجِرَ بازلٌ عُلْكومُ([4]) *
  (حجز) الحاء والجيم والزاء أصلٌ واحدٌ مطَّرد القياس، وهو الحَوْلُ بين الشيئين. وذلك قولهم: حَجَزْتُ بين الرجلين وذلك أن يُمنَع كلُّ واحدٍ منهما مِن صاحبه. والعرب تقول "حَجَازَيْك" على وزن حَنانَيْك، أي احْجُِزْ بينَ القوم وإنما سمِّيت الحجازُ حجازاً لأنها حَجَزَت بين نجدٍ والسَّراة. وحُجْزَة الإزار: مَعْقِده. وحُجْزة السراويل: موضع التِّكَّة. وهذا على التَّشبيه والتمثيل، كأنه حجز بين الأعلى والأسفل. ويقال: "كانت بينَ القوم رِمِّيَّا* ثم صارت إلى حِجِّيزَى"، أي ترامَوْا  ثم تحاجَزُوا. فأما قول القائل:
رِقاقُ النِّعال طيِّبٌ حُجُزَاتُهُمْ *** يُحَيَّوْنَ بالرِّيحانِ يومَ السباسبِ([5])  وهي جمع حُجْزة، كنايةٌ عن الفُروج، أي إنهم أَعِفّاء.
  (حجف) الحاء والجيم والفاء كلمةٌ واحدة لا قياس، وهي الحَجَفَة، وهي الترس الصَّغير يُطارَق بين جِلْدين وتُجعَل منهما حَجَفة. والجَمْع حَجَفٌ. قال:
أيمنَعُنا القومُ ماءَ الفرات *** وفينا السُّيوفُ وفينا الحَجَفْ([6])  (حجل) الحاء والجيم واللام ليس يتقارَبُ الكلامُ فيه إلا من جهةٍ واحدة فيها ضعف، يقال على طريقة الاحتمال والإمكان إنه شيءٌ يطيف بشيء. فالحِجْل الخَلْخال، وهو مُطِيفٌ بالسَّاق. والحَجَلة: حَجَلة العَرُوس. ومرّ فلانٌ يَحْجُِلُ في مِشْيته، أي يَتبختر. وهو قياسُ ما ذكرناه، كأنه يُدور على نفْسه. وتحجيل الفَرَس: بياضٌ يُطيف بأرساغه. والحَوْجلَة: القارورة. قال الراجِز([7]):
كأنَّ عينَيْهِ من الغُؤُورِ ***قَلْتَانِ في صَفْحِ صَفاً منْقُورِأذاكَ أم حَوْجَلَتَا قَارُورِ وقال علقمة:
  * كأَنَّ أعيُنَها فيها الحواجيلُ([8]) *
  ومما شذّ عن الباب الحَجَلُ، هذا الطائر. ومن الباب قول الأصمعيّ: حجَّلت العينُ: غارت.
  (حجم) الحاء والجيم والميم أصلٌ واحد، وهو ضربٌ من المنْع والصَّدْف([9]). يقال أحجَمْتُ عن الشيء، إذا نكَصْتَ عنه. وحُجِمَ البعيرُ، إذا شُدَّ فمُه بأدَمٍ ولِيف.
  ومما شذَّ عن الباب الحَوْجَمَة: الوردة الحمراء، والجمع حَوْجَم. والحَجْم: فِعل الحاجم.
  (حجن) الحاء والجيم والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مَيَل. فالحَجَن اعوجاجُ الخشبة وغيرها. والمِحْجَن: خشبةٌ أو عصا معَقّفة الرأس. واحتجَنْتُ بها الشيءَ: أخَذْتُه. ويقال للمخاليب المعقّفة حَجِنات. قال العجّاج:
  * بحَجِناتٍ يتثَقَّبْن البُهَرْ([10]) *
  وهي الأوساط. وأَحْجَنَ الثُّمام: خرجت خُوصَتُه؛ ولعلَّها تكونُ حَجْناء. واحتجَنْتُ الشيءَ لنفسي، وذلك إمالتُك إيّاه إلى نَفْسك. ويقولون: احتجن عليه حَجْنة، كما يقال حَجَرَ عليه.
  ومن الباب قولهم غَزْوةٌ حَجُونٌ، وذلك إذا أظهرْتَ غَيْرَها ثم مِلْتَ إليها([11]). ويقال غزاهم غَزْواً حَجُوناً.
  (حجا) الحاء والجيم والحرف المعتل أصلان متقاربان، أحدهما إطافةُ الشيءِ بالشيء وملازمتُه، والآخر القصد والتعمُّد.
  فأما الأول فالحَجْوَةُ وهي الحَدَقة، لأنها مِن أَحْدَقَ بالشيء. ويقال لنواحي البلاد وأطرافِها المحيطةِ بها أَحْجاءٌ قال ابنُ مُقْبِل:
لا يحْرِز المرءَ أَحْجاءُ البلادِ ولا *** يُبنَى له في السَّمواتِ السّلاليمُ([12])  ومحتملٌ أن يكون من هذا الباب الحَجَاة، وهي النُّفَّاخة تكون على الماء من قَطْر المطر، لأنها مستديرة.
  والأصل الثاني قولهم: تحجَّيت الشيءَ، إذا تحرَّيْتَه وتعمّدتَه. قال ذو الرمة:
  * فجاءَتْ بأغْباشٍ تَحَجَّى شَرِيعةً([13]) *
  ويقولون حَجِيتُ بالمكان وتحجَّيت به. قال:
  * حيث تَحَجّى مُطرِقٌ بالفالِقِ([14]) *
  والحَجْوُ بالشيء: الضَّنُّ به؛ يقال حَجِئتُ به أي ضَنِنْت. وبه سمِّي الرجل حَجْوة. وحَجَأت به: فرحت. وقد قلنا إنّ البابين متقاربان، والقياس فيهما لمن نَظَرَ قياسٌ واحد.
  فأمّا الأُحجِيَّة والحُجَيَّا، وهي الأُغلُوطة يتعاطاها الناس بينهم، يقول أحدهم: أُحاجيك ما كذا؛ فقد يجوز أن يكون شاذّاً عن هذين الأصلين، ويمكن أن يُحمَل عليهما، فيقال أحاجيك، أي اقصُدْ وانظُرْ وتعمَّد لِعِلم ما أسألك عنه.ومنه أنتَ حَجٍ أن تفعل كذا، كما تقول حرِيٌّ.
  (حجب) الحاء والجيم والباء أصل واحد، وهو المنع. يقال حجبته عن كذا، أي منَعتُه. وحِجابُ الجَوْف: ما يَحْجُبُ بين الفُؤاد وسائر الجَوْف. والحاجبان العظمان فوق العينين بالشّعَْر واللّحم. *وهذا على التشبيه، كأنهما تحجبان شيئاً يصل إلى العينين. وكذلك حاجبُ  الشّمس، إنما هو مشبَّهٌ بحاجب الإنسان. وكذلك الحَجَبة: رأس الوَرِك، تشبيهٌ أيضاً لإشرافِهِ.
---------------------------------------------------------------
([1]) في الأصل: "حجرات".
([2]) البيت لذي الرمة في ديوانه 260 واللسان والمجمل (حجر). لكن رواية الديوان: "فأخفيت شوقي من رفيقي". وفي الديوان واللسان: "لذو نسب".
([3]).البيت في المجمل واللسان (حجر).
([4]) سيعيده في ص362. وصدره كما في ديوانه 94 واللسان (حجر).
* بكرت به جرشية مقطورة *
وفي الأصل: "بلوى المحاجر"، صوابه في المجمل واللسان والديوان.
([5]) للنابغة في ديوانه 9 واللسان (حجز، سبسب). والسباسب: يوم عيد عند النصارى. وفي الأصل: "السبائب"، تحريف.
([6]) البيت من أبيات رواها نصر بن مزاحم في وقعة صفين 184.
([7]) هو العجاج. ديوانه 27 واللسان (حجل).
([8]) لم يرد في ديوان علقمة. وأنشده في اللسان (حجل) بدون نسبة.
([9]) يقال صدف عن الشيء يصدف صدفاً وصدوفاً.
([10]) ديوان العجاج 17.
([11]) في اللسان: "الغزوة الحجون: التي تظهر غيرها ثم تخالف إلى غير ذلك الموضع وتقصد إليها".
([12]) البيت في المجمل واللسان (حجا).
([13]) في الديوان: 536: "تحرى شريعة". وعجزه كما في الديوان واللسان (حجا):
* تلادا عليها رميها واحتبالها *
([14]) الفالق: اسم موضع. والبيت لعمارة بن أيمن الربائي، كما في اللسان (حجا 181). وقد أنشده في نهاية مادة (فلق) بدون نسبة.
ـ

##### Türkçe

(**باب الحاء والجيم وما يثلثهما**)
  (**حجر**) **الحاء** ve **الجيم** ve **الراء** tek bir asıldır, düzenli (mutṭarid)dir; o da şey üzerinde men‘ ve kuşatmadır. Şu hâlde **الحَجْر** insanın **حَجْر**’idir; ve onun **حاء**’sı kesrelenebilir. Ve denir: hâkim sefih üzerine **حَجْراً** **حَجَرَ**; bu, onu malında tasarruftan men‘ etmesidir. Ve akıl **حِجْراً** diye adlandırılır; çünkü gelmemesi gerekeni yapmaktan men‘ eder; tıpkı **العِقال**’a benzetilerek **عَقْلاً** diye adlandırıldığı gibi. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿هَلْ فِي ذلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ﴾ [الفجر 5]. Ve **حَجْرٌ**: Yemâme’nin kamışıdır.
  Ve **الحَجَر** mâlûmdur; ve sanırım ki kapının tamamı onun üzerine taşınmıştır ve ondan alınmıştır; onun şiddeti ve katılığı sebebiyle. Ve cem‘in en az sayıdaki kıyası **أحجار**’dır; ve **الحجارة** da onun için kıyaslıdır; nitekim denir: **جمل** ve **جِمالة**; ve o azdır. Ve **الحِجْر**: dişi attır; ve o korunur ve onunla cimrilik edilir. Ve **الحاجرُ**: alçalan bir yerden suyu tutan şeydir; onun cem‘i **حُجْرانٌ**’dır([1]). Ve **حَجْرة** kavmin: evlerinin tarafıdır ve o onların **حِماهُم**’udur. Ve **الحُجْرة** binalardan mâlûmdur. Ve ay **حجَّر** etti; onun etrafında bir halka olduğunda.
  Ve bundan türeyenlerdendir onların sözü: devenin gözünü **حَجَّرْتُ**; onun etrafını yuvarlak bir dağlama demiriyle dağladığında. Ve gözün **مَحْجِر**’i: onun etrafında dönen şeydir; ve o, **النِّقاب**’dan görünen şeydir. Ve **الحِجْر**: Mekke’nin **حطِيم**’idir; o, evin etrafında dolaşılandır. Ve **الحِجْر**: akrabalıktır. Ve onda kıyas, kapının kıyasıdır; çünkü o, korunup muhafaza edilen bir zimmet ve himayedir. Dedi ki:
يُرِيدُونَ أن يُقْصُوهُ عَنِّي وإنّه *** لَذُو حَسَبٍ دانٍ إليّ وذو حِجْرِ([2])  Ve **الحِجْر**: haramdır. Adam, haram aylarda korktuğu adamla karşılaşırdı da “**حِجْراً**” derdi; yani haram; ve mânâsı: bana bir kötülükle erişmen sana haramdır. Kıyamet günü olunca müşrikler azap meleklerini görürler de derler: ﴿حِجْراً مَحْجُوراً﴾ [الفرقان 22]; böylece bunun âhirette kendilerine fayda vereceğini zannettiler; dünyada kendilerine fayda verdiği gibi. Ve bundan, söyleyenin sözü:
حَتى دَعَوْنا بأَرحامٍ لهم سَلَفَتْ *** وقال قائلُهم إنِّي بحاجُورِ([3])  Ve **المحاجر**: bahçelerdir; onun teki **مَحْجِر**’dir. Lebîd dedi:
  * تُرْوِي المَحَاجِرَ بازلٌ عُلْكومُ([4]) *
  (**حجز**) **الحاء** ve **الجيم** ve **الزاء** tek bir asıldır, kıyası düzenlidir; o da iki şeyin arasına girmektir. Bu, onların sözü: iki adamın arasını **حَجَزْتُ**; bu, her birinin diğerinden men‘ edilmesidir. Ve Arap “**حَجَازَيْك**” der; **حَنانَيْك** vezninde; yani kavmin arasını ayır; ve **الحجاز** ancak **حجازاً** diye adlandırıldı; çünkü Necd ile Serât arasında ayırdı. Ve **حُجْزَة الإزار**: onun bağlandığı yerdir. Ve **حُجْزة السراويل**: **التِّكَّة**’nin yeridir. Ve bu, teşbih ve temsil üzerinedir; sanki üst ile alt arasında ayırdı. Ve denir: “kavim arasında **رِمِّيَّا*** vardı, sonra **حِجِّيزَى**’ya döndü”; yani birbirlerine ok attılar, sonra birbirlerinden ayrıldılar. Amma söyleyenin sözü:
رِقاقُ النِّعال طيِّبٌ حُجُزَاتُهُمْ *** يُحَيَّوْنَ بالرِّيحانِ يومَ السباسبِ([5])  ve o, **حُجْزة**’nin cem‘idir; ferclerden kinayedir; yani onlar iffetlidirler.
  (**حجف**) **الحاء** ve **الجيم** ve **الفاء** tek bir kelimedir; kıyas yoktur; ve o **الحَجَفَة**’dir; ve o, iki deri arasında dövülüp perçinlenen küçük kalkandır; ve onlardan bir **حَجَفة** yapılır. Ve cem‘ **حَجَفٌ**’dır. Dedi ki:
أيمنَعُنا القومُ ماءَ الفرات *** وفينا السُّيوفُ وفينا الحَجَفْ([6])  (**حجل**) **الحاء** ve **الجيم** ve **اللام**; onda söz, zayıflık bulunan tek bir yönden başka yakınlaşmaz; ihtimal ve imkân yolu üzere denir ki: o, bir şeyin bir şeye dolanmasıdır. Şu hâlde **الحِجْل** halhaldır; ve o, baldırı kuşatandır. Ve **الحَجَلة**: gelinin **حَجَلة**’sidir. Ve falan, yürüyüşünde **يَحْجُِلُ** ederek geçti; yani salınır. Ve o, zikrettiğimizin kıyasıdır; sanki kendi üzerinde döner. Ve atın **تحجيل**’i: bileklerini kuşatan beyazlıktır. Ve **الحَوْجلَة**: şişedir. Recez söyleyen([7]) dedi:
كأنَّ عينَيْهِ من الغُؤُورِ ***قَلْتَانِ في صَفْحِ صَفاً منْقُورِأذاكَ أم حَوْجَلَتَا قَارُورِ وAlkame dedi:
  * كأَنَّ أعيُنَها فيها الحواجيلُ([8]) *
  Ve kapıdan şâz olanlardandır **الحَجَلُ**; bu kuştur. Ve kapıdandır Asma‘î’nin sözü: göz **حجَّلت** etti; yani çöktü.
  (**حجم**) **الحاء** ve **الجيم** ve **الميم** tek bir asıldır; ve o, men‘ ve yüz çevirmenin bir türüdür([9]). Denir: şeyden **أحجَمْتُ**; ondan geri döndüğünde. Ve deve **حُجِمَ** oldu; ağzı deri ve lif ile bağlandığında.
  Ve kapıdan şâz olan **الحَوْجَمَة**’dir: kırmızı gül; ve cem‘i **حَوْجَم**’dır. Ve **الحَجْم**: hacamatçının fiilidir.
  (**حجن**) **الحاء** ve **الجيم** ve **النون** tek bir asıldır; meyli gösterir. Şu hâlde **الحَجَن**: tahta ve başkasının eğriliğidir. Ve **المِحْجَن**: başı kıvrık bir tahta yahut asadır. Ve onunla şeyi **احتجَنْتُ**: onu aldım. Ve kıvrık pençelere **حَجِنات** denir. A‘câc dedi:
  * بحَجِناتٍ يتثَقَّبْن البُهَرْ([10]) *
  Ve onlar orta kısımlardır. Ve **الثُّمام** **أَحْجَنَ** etti: onun yaprakçığı çıktı; ve belki o **حَجْناء** olur. Ve şeyi kendim için **احتجَنْتُ**; bu, onu kendine doğru eğmendir. Ve derler: ona karşı bir **حَجْنة** ile **احتجن** etti; nitekim denir: ona karşı **حَجَرَ** etti.
  Ve kapıdandır onların sözü: **غَزْوةٌ حَجُونٌ**; bu, başkasını gösterip sonra ona meylettiğinde olur([11]). Ve denir: onları **غَزْواً حَجُوناً** ile gazâ etti.
  (**حجا**) **الحاء** ve **الجيم** ve illetli harf iki asıldır, birbirine yakındır: birincisi, şeyin şeyle çevrelenmesi ve ona yapışması; ikincisi, kasıt ve taammüttür.
  Birincisine gelince: **الحَجْوَةُ**; ve o, göz bebeğidir; çünkü o, şeyle **أَحْدَقَ**’dandır. Ve ülkelerin çevresindeki taraflarına ve uçlarına **أَحْجاءٌ** denir. İbn Mukbil dedi:
لا يحْرِز المرءَ أَحْجاءُ البلادِ ولا *** يُبنَى له في السَّمواتِ السّلاليمُ([12])  Ve muhtemeldir ki bu kapıdandır **الحَجَاة**; ve o, yağmur damlasından su üzerinde olan kabarcıktır; çünkü o yuvarlaktır.
  Ve ikinci asıl onların sözü: şeyi **تحجَّيت**; onu araştırıp kasdettiğinde. Zü’r-Rumme dedi:
  * فجاءَتْ بأغْباشٍ تَحَجَّى شَرِيعةً([13]) *
  Ve derler: mekân ile **حَجِيتُ** ve onunla **تحجَّيت**. Dedi ki:
  * حيث تَحَجّى مُطرِقٌ بالفالِقِ([14]) *
  Ve şey ile **الحَجْوُ**: onunla cimriliktir; denir: onunla **حَجِئتُ**; yani cimrilik ettim. Ve bununla adam **حَجْوة** diye adlandırıldı. Ve onunla **حَجَأت**: sevindim. Ve demiştik ki iki kapı birbirine yakındır; ve onlarda kıyas, bakan kimse için tek bir kıyastır.
  Amma **الأُحجِيَّة** ve **الحُجَيَّا**; ve o, insanların aralarında yaptıkları bilmece; birisi: “sana **أُحاجيك** şu nedir” der; artık bu iki asıldan şâz olması câizdir; ve onlara hamledilmesi mümkündür; böylece “**أحاجيك**” denir; yani sana sorduğum şeyin bilgisini kasdet ve bak ve taammüt et. Ve ondandır: “sen, şunu yapmaya **حَجٍ**’sin”; nitekim “**حرِيٌّ**” dersin.
  (**حجب**) **الحاء** ve **الجيم** ve **الباء** tek bir asıldır; ve o men‘dir. Denir: onu şundan **حجبته**; yani onu men‘ ettim. Ve **حِجابُ الجَوْف**: **الفُؤاد** ile gövdenin geri kalanı arasını örten şeydir. Ve iki **الحاجبان**: gözlerin üstünde kıl ve et ile olan iki kemiktir. *Ve bu, teşbih üzerinedir; sanki ikisi, gözlere ulaşan bir şeyi örter. Ve aynı şekilde güneşin **حاجب**’i; ancak insanın kaşına benzetilmiştir. Ve aynı şekilde **الحَجَبة**: kalça başıdır; onun yüksekliği sebebiyle yine bir teşbihtir.
---------------------------------------------------------------
([1]) Asılda: “حجرات”.
([2]) Beyit, divanında 260’ta ve **اللسان** ve **المجمل**’de (**حجر**) Zü’r-Rumme’nindir. Lâkin divan rivayeti: “فأخفيت شوقي من رفيقي”. Ve divanda ve **اللسان**’da: “لذو نسب”.
([3]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’da (**حجر**)dedir.
([4]) Onu s.362’de iade edecektir. Ve صدر’ı divanında 94’te ve **اللسان**’da (**حجر**) olduğu gibidir.
* بكرت به جرشية مقطورة *
Ve asılda: “بلوى المحاجر”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve divandadır.
([5]) Nâbiga’nındır; divanında 9’da ve **اللسان**’da (**حجز**، **سبسب**). Ve **السباسب**: Hristiyanlarda bayram günüdür. Ve asılda: “السبائب”; tahriftir.
([6]) Beyit, Nasr b. Muzâhim’in **وقعة صفين**’inde 184’te rivayet ettiği beyitlerdendir.
([7]) O, A‘câc’tır. Divanı 27 ve **اللسان** (**حجل**).
([8]) Alkame’nin divanında gelmemiştir. Ve **اللسان**’da (**حجل**) nisbesiz olarak inşâd edilmiştir.
([9]) Denir: şeyden **صدف** etti; **يصدف**; **صدفاً** ve **صدوفاً**.
([10]) A‘câc divanı 17.
([11]) **اللسان**’da: “**الغزوة الحجون**: التي تظهر غيرها ثم تخالف إلى غير ذلك الموضع وتقصد إليها”.
([12]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’da (**حجا**)dadır.
([13]) Divanda: 536: “تحرى شريعة”. Ve onun عجز’i divanda ve **اللسان**’da (**حجا**) olduğu gibidir:
* تلادا عليها رميها واحتبالها *
([14]) **الفالق**: bir yer adıdır. Ve beyit, **اللسان**’da (**حجا** 181) olduğu üzere Umâre b. Eymen er-Rubâ‘î’nindir. Ve onu (**فلق**) maddesinin sonunda nisbesiz olarak inşâd etmiştir.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ج م
أحجم عن القتال وغيره إذا نكص عنه وأردته على كذا فأحجم عنه وفيه إحجام‏.‏
وحسبته مقدماً فوجدته محجماً‏.‏
وحجم البعير‏:‏ شد فمه بالحجامة‏.‏
واحتجم وحجمه الحجام وأعضه قد حجـم الثـدي علـى نحرهـا في مشرق ذي بهجة نائر وثدي حاجم‏:‏ منير ومعنى أحجم صار ذا حجم وقيل‏:‏ أمكن أن يحجمه الرضيع‏.‏
ولبعضهم‏:‏ رمانتا نحرها لم يبـد حجمهمـا بلـى بـدا لهمـا حجـم كلابـادي ومن المجاز‏:‏ حجم طرفه عنه‏:‏ صرفه‏.‏
وحجمته الحية‏:‏ نهشته‏.‏
وحجمـت الفحـول البعيـر‏:‏ عضته‏.‏
وما حجم الصبي ثدي أمه‏.‏

##### Türkçe

ح ج م
**أحجم**: savaşmaktan ve başkasından, ondan geri döndüğü zaman; ve onu şu şeye sevk ettin de ondan **أحجم** etti; ve onda **إحجام** vardır.‏
Ve onu öne atılır sandım da onu **محجماً** buldum.‏
Ve **حجم البعير**: ağzını **بالحجامة** ile sıktı/bağladı.‏
Ve **احتجم**; ve **حجمه الحجام**; ve “**أعضه قد حجـم الثـدي علـى نحرهـا في مشرق ذي بهجة نائر**” (şiir). Ve **ثدي حاجم**: aydınlık. Ve **أحجم**’in manası: **حجم** sahibi oldu; ve denildi ki: emzirilenin onu **يحجمه** etmesi mümkün oldu.‏
Ve bazılarının (şiiri): “**رمانتا نحرها لم يبـد حجمهمـا بلـى بـدا لهمـا حجـم كلابـادي**”. Ve mecazdan: **حجم طرفه عنه**: onu ondan çevirdi.‏
Ve **حجمته الحية**: onu ısırdı/soktu.‏
Ve **حجمـت الفحـول البعيـر**: onu ısırdı.‏
Ve “**وما حجم الصبي ثدي أمه**”.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الإِحْجامُ: ضدُّ الإِقْدام. أَحْجَمَ عن الأَمر: كَفَّ أَو نكص هَيْبةً. وفي الحديث: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَخذَ سَيْفاً يوم أُحُدٍ فقال: من يأْخذ هذا السيف بحَقِّه؟ فأَحْجَم القوم أَي نكصوا وتأَخروا وتَهَيَّبوا أَخْذه. ورجل مِحْجام: كثير النُّكوص. والحِجامُ: شيء يجعل في فم البعير أَو خَطْمِه لئلا يَعَضَّ (* قوله
«لئلا يعض» في المحكم بعده: وقال أبو حنيفة الدينوري هي مخلاة تجعل على خطمه لئلا يعض)، وهو بعير مَحْجُوم، وقد حَجَمه يَحْجُمه حَجْماً إذا جعل على فمه حجاماً وذلك إِذا هاجَ. وفي الحديث عن ابن عمر: وذكر أَباه فقال: كان يَصيحُ الصَّيْحةَ يكاد مَنْ سمعها يَصْعَقُ كالبعير المَحْجُوم وأَما قوله في حديث حمزة: إِنه خرج يومَ أُحُدٍ كأَنه بعير مَحْجُوم، وفي رواية: رجل مَحْجوم؛ قال ابن الأَثير: أَي جسيم، من الحَجْمِ وهو النُّتُوُّ؛ قال ابن سيده: وربما قيل في الشعر فلان يَحْجُم فلاناً عن الأَمر أَي يكفه، والحَجْمُ: كَفُّكَ إِنساناً عن أَمر يريده. يقال: أَحْجَمَ الرجلُ عن قِرْنِه، وأَحْجَمَ إِذا جَبُنَ وكَفَّ؛ قاله الأَصمعي وغيره، وقال مبتكر الأَعرابي: حَجَمْتُه عن حاجته منعته عنها، وقال غيره: حَجَوْتُه عن حاجته مثله، وحَجَمْتُه عن الشيء أَحْجُمُه أَي كفَفْته عنه. يقال: حَجَمْتُه عن الشيء فأَحْجَمَ أَي كففته فكَفَّ، وهو من النوادر مثل كبَبْتُه فأَكبَّ. قال ابن بري: يقال حَجَمْته عن الشيء فأَحْجَم أَي كففته عنه وأَحْجَمَ هو وكَبَبْتُه وأَكَبَّ هو، وشَنَقْتُ البعيرَ وأَشنَقَ هو إِذا رفع رأْسه، ونَسَلْتُ ريشَ الطائر وأَنْسَلَ هو، وقَشَعَتِ الريحُ الغيمَ وأَقْشَعَ هو، ونَزَفْتُ البئرَ وأَنْزََفَتْ هي، ومَرَيْتُ الناقةَ وأَمْرَتْ هي إِذا دَرَّ لبنُها. وإِحْجام المرأَةِ المولودَ: أَوَّلُ إِرْضاعةٍ تُرْضِعُه، وقد أَحْجَمَتْ له. وحَجَمَ العظمَ يَحْجُمه حَجْماً: عَرَقَهُ. وحَجَمَ ثَدْيُ المرأَة يَحْجُم حُجُوماً: بدا نُهُوده؛ قال الأَعشى:
قد حَجَمَ الثَّدْيُ على نَحْرِها
في مُشْرِقٍ ذي بَهْجةٍ ناضِرِ
(* قوله «ذي بهجة إلخ» كذا في المحكم، وفي التكملة: ذي صبح نائر). وهذه اللفظة في التهذيب بالأَلف في النثر والنظم: قد أَحْجَمَ الثديُ على نحر الجارية.
قال: وحَجَّمَ وبَجَّم إِذا نظر نظراً شديداً، قال الأَزهري: وحَمَّجَ مثله. ويقال للجارية إِذا غَطَّى اللحمُ رؤوس عظامها فسمنت: ما يبدو لعِظامها حَجْمٌ؛ الجوهري: حَجْمُ الشيء حَيْدهُ. يقال: ليس لِمِرْفَقِهِ حَجْمٌ أَي نُتُوٌّ. وحَجْم كلِّ شيء: مَلْمَسُه الناتئ تحت يدك، والجمع حُجُوم. وقال اللحياني: حَجْمُ العظام أَن يوجد مَسُّ العِظام من وراء الجلد، فَعَبَّرَ
عنه تَعْبيرَه عن المصادر؛ قال ابن سيده: فلا أَدري أَهو عنده مصدر أَم اسم. قال الليث: الحَجْمُ وِجْدانُك مسَّ شيء تحت ثوب، تقول: مَسِسَتْ بطنَ الحُبْلى فوجدت حَجْمَ الصبيِّ في بطنها. وفي الحديث: لا يَصِف حَجْمَ عظامها؛ قال ابن الأَثير: أَراد لا يلتصق الثوب ببدنها فَيَحْكي الناتئَ والناشزَ من عظامها ولحمها، وجعله واصفاً على التشبيه لأَنه إِذا أَظهره وبيَّنه كان بمنزلة الواصف لها بلسانه. والحَجْمُ: المَصّ. يقال: حَجَمَ الصبيُّ ثَدي أُمه إذا مصه. وما حَجَمَ الصبيُّ ثدي أُمه أَي ما مَصَّه. وثَدْيٌ مَحْجوم أَي ممصوص. والحَجَّامُ: المَصَّاص. قال الأَزهري: يقال للحاجم حَجَّامٌ لامْتِصاصه فم المِحْجَمَة، وقد حَجَمَ يَحْجِمُ ويَحْجُم حَجْماً وحاجِمٌ حَجُومٌ ومِحْجَمٌ رَفيقٌ. والمِحْجَمُ والمِحْجَمَةُ: ما يُحْجَم به. قال الأَزهري: المحْجَمَةُ قارُورَتُهُ، وتطرح الهاء فيقال مِحْجَم، وجمعه مَحاجِم؛ قال زهير:
ولم يُهَريقُوا بينهم مِلْءَ مِحْجمِ
وفي الحديث: أَعْلَقَ فيه مِحْجَماً؛ قال ابن الأَثير: المِحْجَمُ، بالكسر، الآلة التي يجمع فيها دم الحِجامة عند المصّ، قال: والمِحْجَمُ أَيضاً مِشْرَطُ الحَجَّام؛ ومنه الحديث: لَعْقَةُ عَسلٍ أَو شَرْطة مِحْجَمٍ، وحِرفَتُه وفعلُه الحِجامةُ. والحَجْمُ: فعل الحاجم وهو الحَجّامُ. واحْتَجَمَ: طلب الحِجامة، وهو مَحْجومٌ، وقد احْتَجَمْتُ من الدم. وفي حديث الصوم: أَفْطَرَ الحاجِمُ والمَحْجومُ؛ ابن الأَثير: معناه: أَنهما تَعَرَّضا للإفْطار، أَما المَحْجومُ فللضعف الذي يلحقه من خروج دمه فربما أَعجزه عن الصوم، وأَما الحاجمُ فلا يأْمَنُ أَن يصل إلى حلقه شيء من الدم فيبلعَهُ أَو من طَعْمِه، قال: وقيل هذا على سبيل الدعاء عليهما أَي بطل أَجْرُهما فكأَنهما صارا مفطرين، كقَوله: من صام الدَّهْرَ فلا صام ولا أَفطر. والمَحْجمة من العنق: موضع المِحْجمةِ. وأَصل الحَجْمِ المصّ، وقولهم: أَفْرَغُ من حَجَّام ساباطٍ، لأَنه كان تَمُرُّ به الجيوش فيَحْجُمهم نَسيئةً من الكساد حتى يرجعوا فضربوا به المَثَلَ؛ قال ابن دريد: الحِجامةُ من الحَجْمِ الذي هو البَداءُ لأَن اللحم يَنْتَبِرُ أَي يرتفع.والحَوْجَمةُ: الوَرْدُ الأَحمر، والجمع حَوْجَمٌ.

##### Türkçe

**الإِحْجامُ**: **الإِقْدام**’ın zıddıdır. **أَحْجَمَ عن الأَمر**: heybet sebebiyle vazgeçti yahut geri döndü.

Ve hadiste: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, **أُحُد** günü bir kılıç aldı da dedi ki: “Bu kılıcı hakkıyla kim alır?” Bunun üzerine kavim **فأَحْجَم** etti; yani geri döndüler, geri kaldılar ve onu almaktan çekindiler. Ve **رجل مِحْجام**: çok geri dönen (çokça nükûs eden).

Ve **الحِجامُ**: deve ağzına yahut burnuna, ısırmasın diye konulan bir şeydir.
(* Onun sözü: “ısırmasın diye”; **المحكم**’de bunun ardından: Ebû Hanîfe ed-Dîneverî dedi ki: O, burnuna konulan bir torbadır; ısırmasın diye), ve o, **بعير مَحْجُوم**’dur. Ve **حَجَمه يَحْجُمه حَجْماً**: ağzına **حجاماً** koyduğu vakit (denir); bu, azdığı zaman olur.

Ve İbn Ömer’den hadiste: babasını andı da dedi ki: “Bir çığlık atardı; onu işiten neredeyse bayılırdı; **كالبعير المَحْجُوم** gibi.”

Ve Hamza hadisinin sözünde: “O, **أُحُد** günü sanki **بعير مَحْجُوم** gibi çıktı”; ve bir rivayette: “**رجل مَحْجوم**”; İbnü’l-Esîr dedi ki: yani iri cüsseli; **الحَجْم**’den, o da **النُّتُوُّ**dur. İbn Sîde dedi ki: Bazen şiirde “falanca, falancayı işten **يَحْجُم** eder” denir; yani onu men eder. Ve **الحَجْمُ**: bir insanı istediği bir işten men etmendir. Denir ki: **أَحْجَمَ الرجلُ عن قِرْنِه**; ve **أَحْجَمَ**: korktu ve vazgeçti; bunu Asmaî ve başkaları söyledi. Ve Mübtakir el-A‘râbî dedi ki: **حَجَمْتُه عن حاجته**: onu ondan men ettim. Ve başkası dedi ki: **حَجَوْتُه عن حاجته**: bunun gibidir. Ve **حَجَمْتُه عن الشيء أَحْجُمُه**: yani onu ondan men ettim. Denir ki: **حَجَمْتُه عن الشيء فأَحْجَمَ**: yani onu men ettim de o da vazgeçti; bu, nadirlerdendir; **كبَبْتُه فأَكبَّ** gibi.

İbn Berrî dedi ki: Denir ki: **حَجَمْته عن الشيء فأَحْجَم**; yani onu ondan men ettim ve o vazgeçti; ve **كَبَبْتُه** ve o **أَكَبَّ**; ve **شَنَقْتُ البعيرَ** ve o **أَشنَقَ**: başını kaldırdığı zaman; ve **نَسَلْتُ ريشَ الطائر** ve o **أَنْسَلَ**; ve **قَشَعَتِ الريحُ الغيمَ** ve o **أَقْشَعَ**; ve **نَزَفْتُ البئرَ** ve o **أَنْزََفَتْ**; ve **مَرَيْتُ الناقةَ** ve o **أَمْرَتْ**: sütü aktığı zaman.

Ve **إِحْجام المرأَةِ المولودَ**: onu emzirdiği ilk emzirmedir; ve ona **أَحْجَمَتْ**.

Ve **حَجَمَ العظمَ يَحْجُمه حَجْماً**: onu terletti.

Ve **حَجَمَ ثَدْيُ المرأَة يَحْجُم حُجُوماً**: onun kabarması göründü; A‘şâ dedi ki:
قد **حَجَمَ الثَّدْيُ** على نَحْرِها
في مُشْرِقٍ ذي بَهْجةٍ ناضِرِ
(* Onun sözü: “**ذي بَهْجةٍ** ilh.”; **المحكم**’de böyle; **التكملة**’de: **ذي صبح نائر**).

Ve bu lafız **التهذيب**’de nesirde ve nazımda elif ile (şöyledir): “**قد أَحْجَمَ الثديُ على نحر الجارية**.”

Dedi ki: Ve **حَجَّمَ** ve **بَجَّم**: şiddetli bir bakışla baktığı zaman (denir). Ezherî dedi ki: **حَمَّجَ** da bunun gibidir.

Ve cariyeye, et kemiklerinin başlarını örttüğü zaman, şişmanladı diye: “Kemiklerine **حَجْمٌ** görünmez” denir. Cevherî: **حَجْمُ الشيء** onun sapmasıdır. Denir ki: “Dirseğinin **حَجْمٌ**’ü yoktur”; yani **نُتُوٌّ** yoktur.

Ve her şeyin **حَجْم**’ü: elinin altında çıkıntılı olan dokunuşudur; çoğulu **حُجُوم**dur. Lihyânî dedi ki: **حَجْمُ العظام**: derinin arkasından kemiklerin dokunuşunun bulunmasıdır; böylece onu, masdarlar hakkında yaptığı ifade ile ifade etti. İbn Sîde dedi ki: Bilmiyorum; onun yanında masdar mıdır yoksa isim midir.

Leys dedi ki: **الحَجْمُ**: bir elbisenin altında bir şeyin dokunuşunu bulmandır; dersin ki: “Hamile kadının karnına dokundum da karnında çocuğun **حَجْم**’ünü buldum.”

Ve hadiste: “Onun kemiklerinin **حَجْم**’ünü vasfetmez.” İbnü’l-Esîr dedi ki: Muradı: elbise bedenine yapışmasın da kemiklerinin ve etinin çıkıntılı ve kabarık olanını tasvir etmesin; onu, benzetme yoluyla vasfeden kıldı; çünkü onu ortaya çıkarıp belirlediği zaman, diliyle onu vasfedenin menzilesinde olur.

Ve **الحَجْمُ**: emmedir. Denir ki: **حَجَمَ الصبيُّ ثَدي أُمه**: onu emdiği zaman. Ve “Çocuk annesinin memesini **حَجَمَ** etmedi”; yani onu emmedi. Ve **ثَدْيٌ مَحْجوم**: yani emilmiş.

Ve **الحَجَّامُ**: emici. Ezherî dedi ki: Hacama **حَجَّامٌ** denir; **المِحْجَمَة**’nin ağzını emmesinden dolayı. Ve **حَجَمَ يَحْجِمُ** ve **يَحْجُم حَجْماً**; ve **حاجِمٌ حَجُومٌ**; ve **مِحْجَمٌ رَفيقٌ**.

Ve **المِحْجَمُ** ve **المِحْجَمَةُ**: onunla hacamat yapılan şeydir. Ezherî dedi ki: **المحْجَمَةُ** onun şişesidir; ve **الهاء** atılır da **مِحْجَم** denir; çoğulu **مَحاجِم**dir; Züheyr dedi ki:
ولم يُهَريقُوا بينهم مِلْءَ **مِحْجمِ**

Ve hadiste: “Onda bir **مِحْجَماً** astı.” İbnü’l-Esîr dedi ki: **المِحْجَمُ**, kesre ile, emme sırasında hacamat kanının toplandığı alettir. Dedi ki: **المِحْجَمُ** ayrıca hacamatçının neşteridir; bundan hadistir: “Bir yudum bal yahut **شَرْطة مِحْجَمٍ**.” Ve onun sanatı ve fiili **الحِجامةُ**’dır. Ve **الحَجْمُ**: hacamatçının fiilidir; o da **الحَجّامُ**dur.

Ve **احْتَجَمَ**: hacamatı talep etti; ve o **مَحْجومٌ**dur. Ve “Kandan **احْتَجَمْتُ**” (denir).

Ve oruç hadîsinde: “**أَفْطَرَ الحاجِمُ والمَحْجومُ**.” İbnü’l-Esîr: manası: ikisi iftara maruz kaldı; **المَحْجومُ** ise, kanının çıkmasından ona ilişen zayıflık sebebiyle; belki onu oruçtan aciz bırakır. **الحاجمُ** ise, boğazına kandan bir şeyin ulaşmasından emin değildir; onu yutar yahut tadından (bir şey ulaşır). Dedi ki: Ve bunun, ikisine beddua yoluyla olduğu da söylenmiştir; yani ecirleri bâtıl oldu; sanki ikisi iftar etmiş oldular; “Kim bütün yılı oruç tutarsa ne oruç tutmuştur ne iftar etmiştir” sözü gibi.

Ve boyundan **المَحْجمة**: **المِحْجمة**’nin yeridir.

Ve **الحَجْم**’ün aslı emmedir. Ve onların sözü: “**أَفْرَغُ من حَجَّام ساباطٍ**”; çünkü ordular onun yanından geçerdi de, durgunluktan dolayı veresiye olarak onlara hacamat yapardı; ta ki dönsünler; böylece onunla mesel vurdular. İbn Düreyd dedi ki: **الحِجامةُ**, **الحَجْم**’dendir; o da **البَداءُ**dır; çünkü et kabarır; yani yükselir.

Ve **الحَوْجَمةُ**: kırmızı gül; çoğulu **حَوْجَمٌ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ج م * * حَجْمُ * الشيء حيده يقال ليس لمرفقه حجم أي نتوء و * الحَجْمُ * أيضا فعل * الحَاجِم * وبابه نصر والاسم * الحِجَامَةُ * بالكسر و * المِحْجَمُ * و * المِحْجَمَةُ * قارورته وقد * احتجَمَ * من الدم و * الحِجَامُ * بالكسر شيء يجعل في خطم البعير كيلا يعض تقول منه * حَجَم * البعير من باب نصر إذا جعل على فيه * حِجَاما * وذلك إذا هاج وفي الحديث ﴿كالجمل * المَحْجُوم *﴾ و * حَجَمَهُ * عن الشيء من باب نصر * فأحْجَمَ * أي كفه عنه فكف وهو من النوادر مثل كبه فأكب

##### Türkçe

* ح ج م * **حَجْمُ** şey: onun çıkıntısıdır; “Onun dirseği için **حَجْم** yoktur” denir; yani çıkıntı (yoktur). Ve **الحَجْمُ** ayrıca **الحَاجِم**’in fiilidir; babı **نصر**’dır. İsim ise kesre ile **الحِجَامَةُ**’dır. Ve **المِحْجَمُ** ve **المِحْجَمَةُ**: onun şişesidir. Ve kandan **احتجَمَ** etti. Ve kesre ile **الحِجَامُ**: devenin ağzına, ısırmasın diye konulan bir şeydir. Ondan “**حَجَم** deve” denirsin; **نصر** babından; ağzının üzerine **حِجَاما** koyduğu zaman; bu, azdığı zaman (olur). Ve hadiste: ﴿deve gibi **المَحْجُوم**﴾ . Ve “**حَجَمَهُ** onu şeyden” **نصر** babından (denir); böylece **فأحْجَمَ**; yani onu ondan alıkoydu; böylece alıkoydu. Ve o, nadirlerdendir; “Onu devirdi, böylece devrildi” gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الحَجْمُ من الشَّيْءِ : مَلْمَسُه الناتِئُ | تَحْتَ يَدِكَ ) ، وفي الصِّحاح : حَجْمُ | الشَّيْءِ : حَيْدُه ، يقال : ليس لِمِرْفَقِهِ | حَجْمٌ ، أي : نُتُوءٌ ( ج : حُجُومٌ ) . | | وقال اللّحيانِيُّ : حَجْمُ العَظْمِ أَنْ | يُوجَد مَسّ العِظامِ من وَراء الجِلْدِ ، | فَعَبَّر عنه تَعْبِيرَه بالمَصادِر . قال ابنُ | سِيدَه : فلا أَدْرِي أَهُوَ عنده مصدر أو | اسمٌ . وقال اللَّيْث : الحَجْمُ : وِجْدانُكَ | مَسَّ شيءٍ تَحْتَ ثَوْبٍ ، تقولُ : مَسِسْتُ | بَطْنَ الحُبْلَى فَوَجَدْت حَجْمَ الصَّبِيِّ في | بَطْنِها . وفي الحَدِيث :   لا يَصِفُ | حَجْمَ عِظامِها   ، قالَ ابنُ الأثير : أرادَ | لا يَلْتَصِقُ الثوبُ بِبَدَنِها فَيَحْكِي الناتِئَ | أو الناشِزَ من عِظامِها ، وجعله واصِفاً | على التَّشْبِيه . | | ( و ) الحَجْمُ : ( ( ( ( المَنْعُ ) والكَفُّ ، | يقال : حَجَمْتُه عن صاحِبَتِه ، أي : | مَنَعْتُه عنها . وحَجَمْتُه عن حاجَتِهِ | مِثْلهُ . | | ( و ) الحَجْمُ : ( نُهُودُ الثَّدْي ) ، يقال : | حَجَمَ ثَدْيُ المَرْأَة ، وسيأتي . | | ( و ) الحَجْمُ : ( عَرْقُ العَظْمِ ) يُقال : | حَجَمَ العظْمَ يَحْجِمُهُ حَجْماً : عَرَقَهُ . | | ( و ) الحَجْمُ : ( المَصُّ ) ، يُقال : | حَجَمَ الصَّبِيُّ ثَدْيَ أَمِّه إذا مَصَّهُ ، | ( يَحْجِمُ وَيَجْحُمُ ) من حَدِّيْ ضرب | ونصر . | | ( والحَجَّامُ : المَصَّاصُ ) ، قال | الأَزهريّ : يُقالُ للحاجِم : الحَجّامُ ؛ | لامْتِصاصِه فَمَ المِحْجَمَة . | | ( وحاجِمٌ حَجُومٌ ) ، كَصَبُور ، | ( وَمِحْجَمٌ ، كَمِنْبَر ) أي : ( رَفِيق ) . | | ( والمِحْجَمُ والمِحْجَمَةُ بِكَسْرِهِما : | ما يُحْجَمُ به ) ، قال الأزهريّ : | المِحْجَمَةُ ، قارُورَتُه ، وتطرح الهاء | فيُقالُ : مِحْجَمٌ ، وجَمْعُه مَحاجِمُ ، | قال زُهَيْرٌ : | % ( وَلَمْ يُهَرِيقُوا بينهم مِلْءَ مِحْجَمِ % ) % |

| | وقال ابنُ الأَثير : المِحْجَمُ ، | بالكَسْر : الآلَةُ التي يُجْمَع فيها دَمُ | الحِجامَة عند المَصِّ . | | قال : والمِحْجَمُ أيضاً : مِشْرَطُ | الحَجَّام . | | ( وحِرْفَتُه ) وفِعْلُه ( الحِجامَةُ ، | كَكِتابَةٍ ) ، والحَجْمُ فِعْلُهُ ، وفي | الحديث :   أَفْطَرَ الحاجِمُ | والمَحْجُوم   مَعْناه أَنَّهما تَعَرَّضا | للإِفْطار ، أَمّا المَحْجُوم فللضَّعْفِ | الذي يَلْحقُه من خُروجِ دَمِه ، فَرُبَّما | أَعْجَزَه عن الصَّوْم ، وأَمَّا الحاجِمُ فلا | يَأْمَنُ أَنْ يَصِلَ إلى حلقه شيء من الدم ، | فيَبْلَعَهُ ، أو من طَعْمِه ، قال ابنُ الأثير : | وقيلِ : هذا على سَبِيل الدُّعاء عليهما ، | أي : بَطَلَ أَجْرُهُما ، فكَأَنَّهما صارَا | مُفْطِرَيْن ، كقولِه :   من صامَ الدَّهْرَ | فلا صامَ ولا أَفْطَر   . | | ( واحْتَجَمَ : طَلَبَها ) ، أي : | الحِجامَة . | | ( و ) يُقال : حَجَمْتُه عن الشيءِ أي : | كَفَفْتُه عنه . | | و ( أَحْجَمَ ) هو ( عَنْهُ ) أي : ( كَفَّ ) | وهو من النَّوادِرِ ، مثل كَبَبْته فَأَكَبَّ ، | قال الجوهريّ . قلتُ : وقد تَقَدّمت | نَظائره في   ك ب ب   و   ش ن ق   . | و   ت ر ف   و   ن س ل   و   ق ش ع   . | | ( أو ) أَحْجَم عنه : ( نَكَصَ هَيْبَةً ) | وَتَأَخَّرَ . | | ( و ) أَحْجَمَ ( الثَّدْيُ : نَهَدَ ، | كَحَجَمَ ) ، وفي الأساس : حَجَم | الثَّدْيُ وأَحْجَم : تَفَلَّكَ وَنَهَدَ ، وثَدْيٌ | حاجِمٌ ، ومَعْنَى أَحْجَم : صارَ ذا | حَجْمٍ ، وقيل أَمْكَن أن يَحْجُمَه | الرَّضِيعُ ، قال الأَعْشَى : | % ( قد حَجَمَ الثَّدْيُ على نَحْرِها % | في مُشْرِقٍ ذي بَهْجَةٍ ناضِرِ ) % | | وهذه اللَّفْظة في التّهذيب بالأَلِف | في النَّثْرِ والنَّظْم . | | ( و ) أَحْجَمَت ( المَرْأَةُ لِلْمَوْلُودِ : | أَرْضَعَتْهُ أَوَّلَ رَضْعَةٍ ) ، وهو مجاز .

| | ( والمِحْجامُ ) ، بالكَسْر : ( الكَثِير | النُّكُوصِ ) من الرِّجال . | | ( و ) الحِجامُ ، ( كَكِتابٍ : شَيْءٌ | يُجْعَلُ في فَمِ البَعِيرِ أو خَطمِهِ ) إذا | هاجَ لِئَلاّ يَعَضَّ ) ، وهو بَعِيرٌ | مَحْجُومٌ ، وقد حَجَمَهُ يَحْجُمُه | حَجْماً ، ومنه حديثُ حمْزَةَ :   أَنَّه | خَرَجَ يَوْمَ أُحُدٍ كَأَنَّهُ بَعِيرٌ مَحْجُومٌ   . | | ( و ) قال أبو عُبَيْد : ( الحَوْجَمَةُ : | الوَرْدُ الأَحْمَرُ ) ، وفي الصِّحاح : | الوَرْدَةُ الحَمْراء ، ( ج : حَوْجَمٌ ) . | | ( و ) في المثل : أَفْرَغُ من ( حَجَّام | ساباطٍ ) ، قد ذكر ( في الطاء ) ، قال | الجوهري : لأنّه كان تَمُرُّ به الجُيُوشُ | فَيَحْجُمُهُمْ نَسِيئَةً من الكَساد حَتَّى | يَرْجِعُوا ، فَضَرَبُوا به المَثَل . | | ( و ) من المَجازِ : ( حَجَّمَ تَحْجِيماً : | نَظَرَ شَدِيداً ) وكذلِكَ بَجَّمَ . قال | الأزهريُّ وجَمَّحَ مِثْلُه . | | ( و ) الحَجُومُ ، ( كَصَبُورٍ : فَرْجُ | المَرْأَةِ لأَنَّهُ مَصُوصٌ ) ، وهو مجاز . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | أَحْجَمَ الرجلُ : تَقَدَّم ، كأجْحَم ، | بتقديم الجِيم ، وهو من الأضداد ، | نقله شيخُنا ، وقد تقدم في   ج ح م   | ونقله السُّيُوطي في المُزْهِر عن أمالِي | القالِي . | | وقال مبتكر الأعرابيّ : | أَحْجَمْتُه عن حاجَتِه : مَنَعْتُه عنها . | وثَدْيٌ مَحْجُومٌ : مَمْصُوصٌ . | | والمَحْجَمَة من العُنُق : مَوْضِعُ | المِحْجَمة . | | واحْتَجَمَ البَعِيرُ : امْتَنَعَ من العَضِّ . | | وحَجَمَ طَرْفَه عنه : صَرَفَهُ . | | وَحَجَمَتْه الحَيَّةُ : نَهَشَتْه . | | وحَجَمَت الفُحُول البَعِيرَ | عَضَّتْه ، وهو مجاز . |

##### Türkçe

| | (**الحَجْمُ**’un bir şeyden olanı: elinin altında çıkıntılı olan dokunuşudur)؛ ve **الصِّحاح**’ta: **حَجْمُ الشَّيْءِ**: onun sapmasıdır; denilir: “Dirseğinin **حَجْمٌ**’u yoktur”, yani: çıkıntı (çoğulu: **حُجُومٌ**). | | Ve اللّحيانِيُّ dedi: **حَجْمُ العَظْمِ**: derinin arkasından kemiklerin dokunuşunun bulunmasıdır; onu masdarlarla ifade edişi gibi ifade etti. İbnُ سِيدَه dedi: Onun yanında bunun masdar mı yoksa isim mi olduğunu bilmiyorum. Ve اللَّيْث dedi: **الحَجْمُ**: bir elbisenin altında bir şeyin dokunuşunu bulmandır; dersin ki: “Hamile kadının karnına dokundum da onun karnında çocuğun **حَجْمَ**’ını buldum.” Ve hadiste: “Onun kemiklerinin **حَجْمَ**’ını vasfetmez”; İbnُ الأثير dedi: Muradı, elbise onun bedenine yapışmaz da kemiklerinden çıkıntılı olanı veya dışarı taşanı taklit edip anlatmaz; onu teşbih yoluyla vasfeden kıldı. | | (Ve) **الحَجْمُ**: ( ( ( ( **المَنْعُ** ) ve engelleme; denilir: “Onu eşinden **حَجَمْتُ**”, yani: onu ondan men ettim. “Onu ihtiyacından **حَجَمْتُ**” da böyledir. | | (Ve) **الحَجْمُ**: (memenin kabarması); denilir: “Kadının memesi **حَجَمَ**”, ve gelecektir. | | (Ve) **الحَجْمُ**: (kemiğin teri/damarı); denilir: “Kemiği **حَجَمَ** eder, onu **يَحْجِمُهُ** **حَجْماً**: onu terletti.” | | (Ve) **الحَجْمُ**: (emme); denilir: “Çocuk annesinin memesini **حَجَمَ** etti” onu emdiği zaman; (**يَحْجِمُ** ve **يَجْحُمُ**) **ضرب** ve **نصر** babından. | | (Ve **الحَجَّامُ**: emici)؛ الأَزهريّ dedi: Hacim yapan kimseye **الحَجّامُ** denilir; **المِحْجَمَة**’nin ağzını emmesinden dolayı. | | (Ve **حاجِمٌ حَجُومٌ**) **صَبُور** gibi; (ve **مِحْجَمٌ**, **مِنْبَر** gibi) yani: (yumuşak huylu). | | (Ve **المِحْجَمُ** ve **المِحْجَمَةُ** ikisinin de kesresiyle: onunla hacim yapılan şey)؛ الأزهريّ dedi: **المِحْجَمَةُ**, onun şişesidir; ve هاء atılır da “**مِحْجَمٌ**” denilir; çoğulu **مَحاجِمُ**’dur. زُهَيْر dedi: | % ( وَلَمْ يُهَرِيقُوا بينهم مِلْءَ مِحْجَمِ % ) % | | Ve İbnُ الأَثير dedi: **المِحْجَمُ**, kesre ile: emme sırasında hacamat kanının toplandığı âlettir. | | Dedi: **المِحْجَمُ** ayrıca: **الحَجَّام**’ın neşteridir. | | (Ve onun mesleği) ve fiili (**الحِجامَةُ**, **كِتابَةٍ** gibi)؛ ve **الحَجْمُ** onun fiilidir. Ve hadiste: “**أَفْطَرَ الحاجِمُ والمَحْجُوم**”; mânâsı: ikisi iftara maruz kaldı; **المَحْجُوم** ise kanının çıkmasından kendisine ilişen zayıflık sebebiyle; belki onu oruçtan âciz bırakır; **الحاجِمُ** ise boğazına kandan bir şeyin ulaşmasından emin değildir; onu yutar, yahut tadından (bir şey). İbnُ الأثير dedi: Ve denildi ki: Bu, ikisine beddua yolundadır; yani: ikisinin ecri bâtıl oldu; sanki ikisi iftar eden oldular; onun sözü gibi: “Kim bütün yılı oruç tutarsa, ne oruç tutmuştur ne iftar etmiştir.” | | (Ve **احْتَجَمَ**: onu talep etti) yani: **الحِجامَة**’yi. | | (Ve) denilir: “Onu şeyden **حَجَمْتُ**” yani: onu ondan alıkoydum. | | Ve (**أَحْجَمَ**) o (**عَنْهُ**) yani: (vazgeçti/çekindi); ve bu nadirlerdendir; “Onu devirdim de o devrildi” misali gibi; الجوهريّ dedi. Dedim: Benzerleri daha önce **ك ب ب** ve **ش ن ق** ve **ت ر ف** ve **ن س ل** ve **ق ش ع**’da geçti. | | (Veya) “Ondan **أَحْجَمَ**”: (korkudan geri çekildi) ve geriledi. | | (Ve) **أَحْجَمَ** (meme: kabardı; **حَجَمَ** gibi). Ve **الأساس**’ta: “Meme **حَجَم** etti ve **أَحْجَم** etti: dolgunlaştı ve kabardı”; ve **ثَدْيٌ حاجِمٌ**. Ve **أَحْجَم**’ın mânâsı: **حَجْمٍ** sahibi oldu; ve denildi: emziren çocuğun onu emmesi mümkün oldu. الأَعْشَى dedi: | % ( قد حَجَمَ الثَّدْيُ على نَحْرِها % | في مُشْرِقٍ ذي بَهْجَةٍ ناضِرِ ) % | | Ve bu lafız **التّهذيب**’de nesirde ve nazımda elif iledir. | | (Ve) **أَحْجَمَت** (kadın doğan çocuk için: onu ilk emzirmeyi emzirdi); ve bu mecazdır. | | (**المِحْجامُ**), kesre ile: (erkeklerden çok geri dönen). | | (Ve) **الحِجامُ**, (**كِتابٍ** gibi: devenin ağzına veya burnuna konulan bir şey) kızıştığı zaman ısırmasın diye; ve o, **بَعِيرٌ مَحْجُومٌ**’dur. Ve onu **حَجَمَهُ** eder, onu **يَحْجُمُه** **حَجْماً**. Ondandır: حمْزَة hadisi: “Onun **أُحُد** günü sanki **بَعِيرٌ مَحْجُومٌ** gibi çıktığı.” | | (Ve) أبو عُبَيْد dedi: (**الحَوْجَمَةُ**: kırmızı gül); ve **الصِّحاح**’ta: kırmızı gül; (çoğulu: **حَوْجَمٌ**). | | (Ve) meselde: “**حَجَّام ساباطٍ**’tan daha boş”; (طاء’da) zikredildi. الجوهري dedi: Çünkü ordular onun yanından geçerdi de, durgunluktan veresiye olarak onları hacamat ederdi, ta ki dönünceye kadar; onunla mesel vurdular. | | (Ve) mecazdandır: (**حَجَّمَ تَحْجِيماً**: şiddetle baktı); ve كذلك **بَجَّمَ**. الأزهريُّ dedi: ve **وَجَمَّحَ** da onun gibidir. | | (Ve) **الحَجُومُ**, (**صَبُورٍ** gibi: kadının ferci; çünkü emilmiştir); ve bu mecazdır. | | [ ] Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: | | **أَحْجَمَ** adam: ilerledi; **أجْحَم** gibi, cîmin öne alınmasıyla; ve bu zıtlardandır; şeyhimiz nakletti; ve daha önce **ج ح م**’de geçti. Ve السُّيُوطي bunu **المُزْهِر**’de **أمالِي القالِي**’den nakletti. | | Ve مبتكر الأعرابيّ dedi: “Onu ihtiyacından **أَحْجَمْتُه**: onu ondan men ettim.” Ve **ثَدْيٌ مَحْجُومٌ**: emilmiş. | | Ve boyundan **المَحْجَمَة**: **المِحْجَمة**’nin yeri. | | Ve deve **احْتَجَمَ** etti: ısırmaktan kaçındı. | | Ve bakışını ondan **حَجَمَ** etti: onu çevirdi. | | Ve yılan onu **حَجَمَتْه**: onu ısırdı. | | Ve erkek develer deveyi **حَجَمَت**: onu ısırdılar; ve bu mecazdır. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَجَمَ
1 حَجَمَ حجم said of the breast of a woman or girl: see 4. -A2- حَجَمَ, (ISk, S, K,) aor. حَجُمَ and حَجِمَ , inf. n. حَجْمٌ, (K,) He (a child, ISk, S, TA) sucked (ISk, S, K) the breast of his mother. (ISk, S, TA.) ― -b2- [Hence,] حَجَمَهُ, aor. حَجُمَ , inf. n. حَجْمٌ, (S, Mgh, Msb,) He scarified him [and drew blood from him with the مِحْجَمَة; i. e. he cupped him]; (Msb;) he performed upon him the operation of the حَجَّام, (Mgh,) or, of the حَاجِم, (S,) who sucks the mouth of the مِحْجَمَة [to draw the blood]. (Az, TA.) ― -b3- And [hence,] حَجَمَتْهُ الحَيَّةُ (assumed tropical:) The serpent bit him. (TA.) And حَجَمَتِ الفُحُولُ العَيْرَ (tropical:) The stallions bit the ass. (TA.) And حَجَمَ العَظْمَ, (TA,) inf. n. as above, (K,) (assumed tropical:) He ate off the flesh from the bone. (K, TA.) -A3- حَجَمَ البَعِيرَ, (S, Msb, TA,) aor, حَجُمَ , (S TA,) inf. n. as above, (TA,) He put a حِجَام upon the mouth [or muzzle] of the camel, when excited, in order that he might not bite; (S, TA;) [he muzzled the camel;] he bound the camel's mouth [or muzzle] with a thing. (Msb.) ― -b2- Hence, (Har p. 474,) حَجَمْتُهُ عَنِ الشَّىْءِ, (S, Msb, * TA,) and عَنْ صَاحِبَتِهِ, (TA,) inf. n. as above, (K,) I made him to refrain, forbear, abstain, (S, TA,) or go back; (Msb;) or I withheld him, or restrained him; (S, K, TA;) from the thing, (S, TA,) and from his female companion. (TA.) And حَجَمَ طَرْفَهُ عَنْهُ He turned away his eye, or eyes, from him, or it. (TA.) And عَنْ حَاجَتِهِ ↓ أَحْجَمْتُهُ is also mentioned, as meaning I withheld him from the object of his want; or prevented him from attaining it. (TA.)

حجّم
2 حجّم حجم : see 4. ― -b2- Also, inf. n. تَحْجِيمٌ, (tropical:) He looked hard: (K, TA:) and so, accord. to Az جَمَّحَ. (TA.)

احجم
4 احجم احجم أحجم حجم It (the breast of a woman or girl) was, or became, swelling, prominent, or protuberant; (Mgh, K;) as also ↓ حَجَمَ, inf. n. حَجْمٌ: (K:) or was, or became, round, and swelling, prominent, or protuberant; as also ↓ حجّم: (A, TA:) properly, became such as to have what is termed حَجْمٌ, (Mgh, TA,) meaning projection, protrusion, prominence, or protuberance, and elevation: (Mgh:) or, as some say, became such that the suckling might suck it. (TA.) ― -b2- أَحْجَمَتْ لِلْمَوْلُودِ (tropical:) She (a woman) suckled the new-born child for the first time. (K, TA.) -A2- احجم عَنْهُ He refrained, forbore, abstained, or desisted, from it; (S, K;) quasi-pass. of حجَمْتُهُ, like as أَكَبَّ is of كَبَبْتُهُ; which are extr. of their kind; (S;) and اجحم عنه signifies the same; (S in art. جحم;) but is a rare dial. var.: (Har p. 95:) or he drew back from it, or him, in awe, or fear: (K, TA:) or he receded, or drew back, form it; namely, a thing, or an affair: (Msb:) and أَحْجَمْتُ عَنِ القَوْمِ I dreaded, or feared, the people, or party, and returned, and left them, after I had desired to go to them. (AZ, Msb.) ― -b2- احجم also signifies He (a man) advanced, or went forward; and so اجحم: both of these verbs thus having two contr. meanings. (MF.) -A3- See also 1, last sentence.

احتجم
8 احتجم احتجم He performed the operation of cupping: (MA, KL, PS:) [or rather he had that operation performed upon him; or had blood drawn from him by that operation; a quasi-pass. verb, like افتصد and اكتوى and احترق and countless others:] or he sought, or demanded, the performance of that operation [upon himself]. (K TA.) One says, اِحْتَجَمْتُ مِنَ الدَّمِ [app. meaning I had some of the blood drawn from me by cupping]. (S.) -A2- He (a camel) was withheld, or restrained, or prevented, from biting [by being muzzled]. (TA.)

حَجْمٌ
حَجْمٌ حجم A rising, protuberant, or prominent, part of a thing: (S:) a projection, protrusion, prominence, or protuberance; (S, Mgh;) and a rising, or an elevation: (Mgh:) or the part of a thing that one feels beneath his hand: (ElGhooree, Mgh:) or the part of a thing that one feels projecting, protruding, prominent, or protuberant, beneath his hand: pl. حُجُومٌ. (K.) One says, لَيْسَ لِمِرْفَقِهِ حَجْمٌ There is no projection, protrusion, prominence, or protuberance, to his elbow. (S.) Lh says that حَجْمُ العَظْمِ means One's perceiving the feel of the bones [or bone] behind the skin: thus explaining it after the manner of explaining inf. ns.: and ISd says, I known not whether it be in his opinion an inf. n. or a simple subst. (TA.) And Lth says that الحَجْمُ means One's perceiving the feel of a thing beneath a garment: [and that] one says, مَسَسْتُ بَطْنَ الحُبْلَى فَوَجَدْتُ حَجْمَ الصَّبِىِّ فِى بَطْنِهَا [which plainly means, I felt the belly of the pregnant woman, and perceived the bulging of the child in her belly]. (Mgh, TA.) It is said [of a woman's garment] in a trad., لَا يَصِفُ حَجْمَ عِظَامِهَا [lit. (tropical:) It does not describe the projecting of her bones]: meaning, the garment does not stick to her body so as to tell what projects of her bones: it is made to be a describer by way of comparison. (IAth, TA.) ― -b2- [In post-classical works it is often used as signifying Bulk, bigness, or magnitude.]

حَجَامٌ
حَجَامٌ حجام [A muzzle for a camel, commonly a net of cord;] a thing that is put upon the mouth, or muzzle, of a camel, (S, K,) when he is excited, (S,) to prevent his biting. (S, K.)

حَجُومٌ
حَجُومٌ حجوم Gentle, nice, or skilful, in operation; syn. رَفِيقٌ [in the CK, erroneously, رَقِيقٌ] as an epithet applied to a حَاجِم [or cupper]; as also ↓ مِحْجَمٌ. (K.) ― -b2- (tropical:) The فَرْج [meaning vulva, or vagina,] of a woman. (K, TA.)

حِجَامَةٌ
حِجَامَةٌ حجام حجامه حجامة The craft, or art, of the حَاجِم or حَجَّام [i. e. cupper]: (S, * Mgh, Msb, K:) and the operation that he performs. (S, * TA.)

حَجَّامٌ
حَجَّامٌ حجام A cupper; syn. مَصَّاصٌ [lit. one who is in the habit of sucking]; (K;) one who performs the operation termed حَجْمٌ; (S, Mgh;) one who scarifies [and draws blood with the مِحْجَمَة]; (Msb;) as also ↓ حَاجِمٌ; (S, Msb, K;) but the former is an intensive epithet [denoting frequency or habit]: (Msb:) so called because he sucks the mouth of the مِحْجَمَة. (Az, TA.) Hence the prov. أَفْرَغُ مِنْ حَجَّامِ سَابَاطَ [More unoccupied than the cupper of Sلbلt (the name of a place)]: for military forces used to pass by the man to whom it relates, and he used to cup them on credit, in consequence of want of employment, waiting for payment until they should return. (S: more fully explained in the K in art. سبط.)

حَاجِمٌ
حَاجِمٌ حاجم : see what next precedes.

حَوْجَمٌ
حَوْجَمٌ حوجم : see what next follows.

حَوْجَمَةٌ
حَوْجَمَةٌ حوجمه حوجمة The red rose: (K:) or [rather] a single red rose: (A'Obeyd, S:) pl. [or rather coll. gen. n.] ↓ حَوْجَمٌ. (A'Obeyd, S, S, K.)

مَحْجَمٌ
مَحْجَمٌ محجم , (Mgh, Msb,) or ↓ مَحْجَمَةٌ, (TA,) The place to which the مِحْجَمَة is applied, (Mgh, Msb, * TA,) in the neck: (Mgh, TA:) pl. مَحَاجِمُ. (Mgh, Msb.)

مِحْجَمٌ
مِحْجَمٌ محجم The scarifying instrument of the حَجَّام. (IAth, TA.) ― -b2- See also مِحْجَمَةٌ. -A2- And see حَجُومٌ.

مَحْجَمَةٌ
مَحْجَمَةٌ محجم محجمه محجمة : see مَحْجَمٌ.

مِحْجَمَةٌ
مِحْجَمَةٌ محجم محجمه محجمة and ↓ مِحْجَمٌ The قَارُورَة [or glass vessel, or the like,] of the حَجَّام; (Az, S, Mgh, Msb;) the thing with which the حَجَّام operates; (K;) the utensil in which the blood produced by the operation of حِجَامَة is collected by sucking: (IAth, TA:) pl. مَحَاجِمُ. (TA.)

مِحْجَامٌ
مِحْجَامٌ محجام A man (TA) who draws back much, or often, in awe, or fear. (K, TA.)

مَحْجُومٌ
مَحْجُومٌ محجوم A breast sucked. (TA.) ― -b2- A man [cupped, or] operated upon by the حَاجِم (S.) -A2- A camel [muzzled, or] having a حِجَامَ put upon his mouth [or muzzle] in order that he may not bite. (S.)

##### Türkçe

حَجَمَ
1 **حَجَمَ** **حجم**: kadının veya kızın memesine dair söylenir: bk. 4. —A2— **حَجَمَ**, (ISk, S, K,) muzâri‘i **حَجُمَ** ve **حَجِمَ**, mastarı **حَجْمٌ**, (K,) o (bir çocuk, ISk, S, TA) (ISk, S, K) annesinin memesini emdi. (ISk, S, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **حَجَمَهُ**, muzâri‘i **حَجُمَ**, mastarı **حَجْمٌ**, (S, Mgh, Msb,) onu çizdi [ve **مِحْجَمَة** ile ondan kan çıkardı; yani ona hacamat yaptı]; (Msb;) ona **حَجَّام**ın, (Mgh,) yahut, **حَاجِم**in, (S,) **مِحْجَمَة**’nin ağzını [kanı çekmek için] emen kimsenin ameliyesini yaptı. (Az, TA.) ― -b3- Ve [bundan dolayı,] **حَجَمَتْهُ الحَيَّةُ** (mecaz kabul edilir:) yılan onu ısırdı. (TA.) Ve **حَجَمَتِ الفُحُولُ العَيْرَ** (mecaz:) aygırlar eşeği ısırdı. (TA.) Ve **حَجَمَ العَظْمَ**, (TA,) mastarı yukarıdaki gibi, (K,) (mecaz kabul edilir:) kemiğin etini yedi. (K, TA.) —A3— **حَجَمَ البَعِيرَ**, (S, Msb, TA,) muzâri‘i **حَجُمَ**, (S TA,) mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) kızgın iken ısırmasın diye devenin ağzına [yahut burnuna] bir **حِجَام** koydu; (S, TA;) [deveyi ağızlık yaptı;] devenin ağzını [yahut burnunu] bir şey ile bağladı. (Msb.) ― -b2- Bundan dolayı, (Har p. 474,) **حَجَمْتُهُ عَنِ الشَّىْءِ**, (S, Msb, * TA,) ve **عَنْ صَاحِبَتِهِ**, (TA,) mastarı yukarıdaki gibi, (K,) onu şeyden (S, TA) geri durdurttum, sakındırttım, kaçındırttım, (S, TA,) yahut geri çevirdim; (Msb;) yahut onu alıkoydum, yahut engelledim; (S, K, TA;) ve onun dişi arkadaşından. (TA.) Ve **حَجَمَ طَرْفَهُ عَنْهُ** gözünü yahut gözlerini ondan, yahut ondan (şeyden), çevirdi. (TA.) Ve **عَنْ حَاجَتِهِ** ↓ **أَحْجَمْتُهُ** dahi zikredilmiştir; “onu ihtiyacının maksadından alıkoydum; yahut ona erişmesini engelledim” manasında. (TA.)

حجّم
2 **حجّم** **حجم**: bk. 4. ― -b2- Keza, mastarı **تَحْجِيمٌ**, (mecaz:) sertçe baktı: (K, TA:) ve böylece, Az’a göre **جَمَّحَ**. (TA.)

احجم
4 **احجم** **احجم** **أحجم** **حجم**: o (kadının veya kızın memesi) şişkin, çıkık yahut kabarık oldu, yahut oldu hâle geldi; (Mgh, K;) ve keza ↓ **حَجَمَ**, mastarı **حَجْمٌ**: (K:) yahut yuvarlak oldu ve şişkin, çıkık yahut kabarık oldu; keza ↓ **حجّم**: (A, TA:) aslında, **حَجْمٌ** diye adlandırılan şeye sahip olacak hâle geldi; (Mgh, TA,) ki “çıkıntı, dışarı taşma, belirginlik yahut kabarıklık ve yükselme” demektir: (Mgh:) yahut, bazılarının dediğine göre, emen çocuğun onu emebileceği hâle geldi. (TA.) ― -b2- **أَحْجَمَتْ لِلْمَوْلُودِ** (mecaz:) o (bir kadın) yeni doğan çocuğu ilk defa emzirdi. (K, TA.) —A2— **احجم عَنْهُ** ondan geri durdu, sakındı, kaçındı, yahut vazgeçti; (S, K;) **حَجَمْتُهُ**’nun şibh-meçhûlü gibidir; nitekim **أَكَبَّ**, **كَبَبْتُهُ**’nundur; bunlar kendi türlerinin dışındadır; (S;) ve **اجحم عنه** aynı manaya gelir; (S in art. جحم;) fakat nadir bir lehçe varyantıdır: (Har p. 95:) yahut ondan, yahut ondan (kimseden), heybet yahut korku ile geri çekildi: (K, TA:) yahut ondan geri çekildi; yani bir şeyden yahut bir işten: (Msb:) ve **أَحْجَمْتُ عَنِ القَوْمِ** kavimden yahut topluluktan çekindim yahut korktum ve onlara gitmeyi istemiş iken döndüm ve onları bıraktım. (AZ, Msb.) ― -b2- **احجم** ayrıca “o (bir adam) ilerledi, yahut ileri gitti” manasına gelir; ve keza **اجحم**: bu iki fiil böylece iki zıt manaya sahip olur. (MF.) —A3— Ayrıca 1’in son cümlesine bk.

احتجم
8 **احتجم** **احتجم**: hacamat ameliyesini yaptı: (MA, KL, PS:) [yahut daha doğrusu, o ameliyeyi kendisine yaptırdı; yahut o ameliyeyle kendisinden kan aldırdı; **افتصد** ve **اكتوى** ve **احترق** ve sayısız diğerleri gibi şibh-meçhûl bir fiildir:] yahut o ameliyenin [kendi üzerinde] yapılmasını istedi, yahut talep etti. (K TA.) Denir: **اِحْتَجَمْتُ مِنَ الدَّمِ** [görünüşe göre manası: hacamatla benden bir miktar kan aldırdım]. (S.) —A2— O (bir deve) ısırmaktan alıkonuldu, yahut engellendi, yahut men edildi [ağızlık takılmak suretiyle]. (TA.)

حَجْمٌ
**حَجْمٌ** **حجم**: bir şeyin yükselen, kabarık yahut belirgin kısmı: (S:) bir çıkıntı, dışarı taşma, belirginlik yahut kabarıklık; (S, Mgh;) ve bir yükseliş, yahut bir yükselti: (Mgh:) yahut bir kimsenin elinin altında hissettiği şeyin kısmı: (ElGhooree, Mgh:) yahut bir kimsenin elinin altında çıkıntılı, dışarı taşmış, belirgin yahut kabarık olarak hissettiği şeyin kısmı: çoğulu **حُجُومٌ**. (K.) Denir: **لَيْسَ لِمِرْفَقِهِ حَجْمٌ** onun dirseğine bir çıkıntı, dışarı taşma, belirginlik yahut kabarıklık yoktur. (S.) Lh der ki **حَجْمُ العَظْمِ** “derinin arkasında kemiklerin [yahut kemiğin] hissini algılamak” demektir: böylece onu mastarları açıklama tarzı üzere açıklamıştır: ve ISd der ki, onun görüşünce bunun bir mastar mı yoksa basit bir isim mi olduğunu bilmem. (TA.) Ve Lth der ki **الحَجْمُ** “bir elbisenin altında bir şeyin hissini algılamak” demektir: [ve] denir: **مَسَسْتُ بَطْنَ الحُبْلَى فَوَجَدْتُ حَجْمَ الصَّبِىِّ فِى بَطْنِهَا** [ki açıkça manası: hamile kadının karnına dokundum da çocuğun onun karnındaki kabarıklığını hissettim]. (Mgh, TA.) Bir hadiste [kadının elbisesi hakkında] şöyle denmiştir: **لَا يَصِفُ حَجْمَ عِظَامِهَا** [lafzen (mecaz:) onun kemiklerinin çıkıntısını tasvir etmez]: manası, elbise onun bedenine yapışıp da kemiklerinden neyin çıkıntı yaptığını bildirecek şekilde değildir: kıyas yoluyla “tasvir edici” kılınmıştır. (IAth, TA.) ― -b2- [Klasik sonrası eserlerde çoğu kez “hacim, büyüklük yahut azamet” manasında kullanılır.]

حَجَامٌ
**حَجَامٌ** **حجام**: [deve için bir ağızlık, genellikle ipten bir ağ;] bir devenin ağzına yahut burnuna konulan şey, (S, K,) kızgın iken, (S,) ısırmasını önlemek için. (S, K.)

حَجُومٌ
**حَجُومٌ** **حجوم**: işte yumuşak, ince yahut mahir; eş anlamlısı **رَفِيقٌ** [CK’de yanlışlıkla **رَقِيقٌ**] **حَاجِم**e [yahut hacamatçıya] nispet edilen bir sıfat olarak; ve keza ↓ **مِحْجَمٌ**. (K.) ― -b2- (mecaz:) bir kadının **فَرْج**’i [yani vulva yahut vajina]. (K, TA.)

حِجَامَةٌ
**حِجَامَةٌ** **حجام** **حجامه** **حجامة**: **حَاجِم**in yahut **حَجَّام**ın sanatı yahut zanaatı [yani hacamatçı]: (S, * Mgh, Msb, K:) ve onun yaptığı ameliyat. (S, * TA.)

حَجَّامٌ
**حَجَّامٌ** **حجام**: bir hacamatçı; eş anlamlısı **مَصَّاصٌ** [lafzen: emmeye alışkın olan]; (K;) **حَجْمٌ** diye adlandırılan ameliyatı yapan kimse; (S, Mgh;) [çizip **مِحْجَمَة** ile kan çıkaran]; (Msb;) ve keza ↓ **حَاجِمٌ**; (S, Msb, K;) fakat birincisi şiddet (mübalağa) sıfatıdır [sıklık yahut alışkanlık bildiren]: (Msb:) **مِحْجَمَة**’nin ağzını emdiği için böyle adlandırılmıştır. (Az, TA.) Bundan dolayı darbımesel: **أَفْرَغُ مِنْ حَجَّامِ سَابَاطَ** [Sābāṭ’ın hacamatçısından daha boş]: zira askerî kuvvetler o kimsenin yanından geçerdi ve o, iş azlığından dolayı onları veresiye hacamat ederdi; bedeli, dönünceye kadar bekleyerek. (S: daha tam olarak K’de **سبط** maddesinde açıklanmıştır.)

حَاجِمٌ
**حَاجِمٌ** **حاجم**: bir önce gelenin açıklamasına bk.

حَوْجَمٌ
**حَوْجَمٌ** **حوجم**: bir sonra gelene bk.

حَوْجَمَةٌ
**حَوْجَمَةٌ** **حوجمه** **حوجمة**: kırmızı gül: (K:) yahut [daha doğrusu] tek bir kırmızı gül: (A'Obeyd, S:) çoğulu [yahut daha doğrusu cins isim] ↓ **حَوْجَمٌ**. (A'Obeyd, S, S, K.)

مَحْجَمٌ
**مَحْجَمٌ** **محجم**, (Mgh, Msb,) yahut ↓ **مَحْجَمَةٌ**, (TA,) **مِحْجَمَة**’nin uygulandığı yer, (Mgh, Msb, * TA,) boyunda: (Mgh, TA:) çoğulu **مَحَاجِمُ**. (Mgh, Msb.)

مِحْجَمٌ
**مِحْجَمٌ** **محجم**: **حَجَّام**ın çizme aleti. (IAth, TA.) ― -b2- Ayrıca **مِحْجَمَةٌ**’ye bk. —A2— Ve **حَجُومٌ**’a bk.

مَحْجَمَةٌ
**مَحْجَمَةٌ** **محجم** **محجمه** **محجمة**: **مَحْجَمٌ**’e bk.

مِحْجَمَةٌ
**مِحْجَمَةٌ** **محجم** **محجمه** **محجمة** ve ↓ **مِحْجَمٌ**: **حَجَّام**ın **قَارُورَة**’si [yahut cam kap, yahut benzeri]; (Az, S, Mgh, Msb;) **حَجَّام**ın ameliyat yaptığı şey; (K;) **حِجَامَة** ameliyesinin meydana getirdiği kanın emmek suretiyle toplandığı kap: (IAth, TA:) çoğulu **مَحَاجِمُ**. (TA.)

مِحْجَامٌ
**مِحْجَامٌ** **محجام**: heybet yahut korku ile çokça, yahut sıkça, geri çekilen bir adam. (K, TA.)

مَحْجُومٌ
**مَحْجُومٌ** **محجوم**: emilmiş bir meme. (TA.) ― -b2- **حَاجِم** tarafından [hacamat edilmiş, yahut] üzerinde ameliyat yapılmış bir adam. (S.) —A2— ısırmasın diye ağzına [yahut burnuna] bir **حِجَامَ** konulmuş bir deve. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَجَمَ
حَجَمَ U ( n. acc. حَجْم 1 ),
a.  Developed ( breast ).

b.  Cupped.

c.  Sucked.

d.  Muzzled.

أَحْجَمَ
أَحْجَمَ IV ,
a.  see I (a) .

b.  [ La ], Suckled.

c.  [ 'An ], Abstained, recoiled from.

اِحْتَجَمَ
اِحْتَجَمَ VIII ,
a.  Required to be cupped.

حَجْم
حَجْم 1 , ( pl. حُجُوْم 27 ),
a.  Projection, protuberance.

b.  Bulk, volume.

مِحْجَم
مِحْجَم 20 ,  مِحْجَمَة 20t , ( pl. مَحَاْجِمُ 44 ),
a.  Cuppingglass.

حِجَاْم
حِجَاْم 23 ,
a.  Muzzle.

حِجَاْمَة
حِجَاْمَة 23t ,
a.  Cupping; scarification.

حَجَّاْم
حَجَّاْم 28 .
a.  Cupper.

حُوْجَمَة
حُوْجَمَة P. ,
a.  Red rose.

##### Türkçe

حَجَمَ
**حَجَمَ** U ( i. acc. **حَجْم** 1 ),
a. (meme) gelişti.

b. Hacamat yaptı.

c. Emdi.

d. Ağızlık taktı.

أَحْجَمَ
**أَحْجَمَ** IV ,
a. I (a)’ya bak.

b. [ La ], emzirdi.

c. [ 'An ], sakındı, geri çekildi.

اِحْتَجَمَ
**اِحْتَجَمَ** VIII ,
a. Hacamat yapılmasını istedi.

حَجْم
**حَجْم** 1 , ( pl. **حُجُوْم** 27 ),
a. Çıkıntı, kabartı.

b. Kütle, hacim.

مِحْجَم
**مِحْجَم** 20 ,  **مِحْجَمَة** 20t , ( pl. **مَحَاْجِمُ** 44 ),
a. Hacamat şişesi.

حِجَاْم
**حِجَاْم** 23 ,
a. Ağızlık.

حِجَاْمَة
**حِجَاْمَة** 23t ,
a. Hacamat; çizme.

حَجَّاْم
**حَجَّاْم** 28 .
a. Hacamatçı.

حُوْجَمَة
**حُوْجَمَة** P. ,
a. Kırmızı gül.
