# حجم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AC%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حجم

الإِحْجامُ: ضدُّ الإِقْدام. أَحْجَمَ عن الأَمر: كَفَّ أَو نكص هَيْبةً. وفي الحديث: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَخذَ سَيْفاً يوم أُحُدٍ فقال: من يأْخذ هذا السيف بحَقِّه؟ فأَحْجَم القوم أَي نكصوا وتأَخروا وتَهَيَّبوا أَخْذه. ورجل مِحْجام: كثير النُّكوص. والحِجامُ: شيء يجعل في فم البعير أَو خَطْمِه لئلا يَعَضَّ (* قوله
«لئلا يعض» في المحكم بعده: وقال أبو حنيفة الدينوري هي مخلاة تجعل على خطمه لئلا يعض)، وهو بعير مَحْجُوم، وقد حَجَمه يَحْجُمه حَجْماً إذا جعل على فمه حجاماً وذلك إِذا هاجَ. وفي الحديث عن ابن عمر: وذكر أَباه فقال: كان يَصيحُ الصَّيْحةَ يكاد مَنْ سمعها يَصْعَقُ كالبعير المَحْجُوم وأَما قوله في حديث حمزة: إِنه خرج يومَ أُحُدٍ كأَنه بعير مَحْجُوم، وفي رواية: رجل مَحْجوم؛ قال ابن الأَثير: أَي جسيم، من الحَجْمِ وهو النُّتُوُّ؛ قال ابن سيده: وربما قيل في الشعر فلان يَحْجُم فلاناً عن الأَمر أَي يكفه، والحَجْمُ: كَفُّكَ إِنساناً عن أَمر يريده. يقال: أَحْجَمَ الرجلُ عن قِرْنِه، وأَحْجَمَ إِذا جَبُنَ وكَفَّ؛ قاله الأَصمعي وغيره، وقال مبتكر الأَعرابي: حَجَمْتُه عن حاجته منعته عنها، وقال غيره: حَجَوْتُه عن حاجته مثله، وحَجَمْتُه عن الشيء أَحْجُمُه أَي كفَفْته عنه. يقال: حَجَمْتُه عن الشيء فأَحْجَمَ أَي كففته فكَفَّ، وهو من النوادر مثل كبَبْتُه فأَكبَّ. قال ابن بري: يقال حَجَمْته عن الشيء فأَحْجَم أَي كففته عنه وأَحْجَمَ هو وكَبَبْتُه وأَكَبَّ هو، وشَنَقْتُ البعيرَ وأَشنَقَ هو إِذا رفع رأْسه، ونَسَلْتُ ريشَ الطائر وأَنْسَلَ هو، وقَشَعَتِ الريحُ الغيمَ وأَقْشَعَ هو، ونَزَفْتُ البئرَ وأَنْزََفَتْ هي، ومَرَيْتُ الناقةَ وأَمْرَتْ هي إِذا دَرَّ لبنُها. وإِحْجام المرأَةِ المولودَ: أَوَّلُ إِرْضاعةٍ تُرْضِعُه، وقد أَحْجَمَتْ له. وحَجَمَ العظمَ يَحْجُمه حَجْماً: عَرَقَهُ. وحَجَمَ ثَدْيُ المرأَة يَحْجُم حُجُوماً: بدا نُهُوده؛ قال الأَعشى:
قد حَجَمَ الثَّدْيُ على نَحْرِها
في مُشْرِقٍ ذي بَهْجةٍ ناضِرِ
(* قوله «ذي بهجة إلخ» كذا في المحكم، وفي التكملة: ذي صبح نائر). وهذه اللفظة في التهذيب بالأَلف في النثر والنظم: قد أَحْجَمَ الثديُ على نحر الجارية.
قال: وحَجَّمَ وبَجَّم إِذا نظر نظراً شديداً، قال الأَزهري: وحَمَّجَ مثله. ويقال للجارية إِذا غَطَّى اللحمُ رؤوس عظامها فسمنت: ما يبدو لعِظامها حَجْمٌ؛ الجوهري: حَجْمُ الشيء حَيْدهُ. يقال: ليس لِمِرْفَقِهِ حَجْمٌ أَي نُتُوٌّ. وحَجْم كلِّ شيء: مَلْمَسُه الناتئ تحت يدك، والجمع حُجُوم. وقال اللحياني: حَجْمُ العظام أَن يوجد مَسُّ العِظام من وراء الجلد، فَعَبَّرَ
عنه تَعْبيرَه عن المصادر؛ قال ابن سيده: فلا أَدري أَهو عنده مصدر أَم اسم. قال الليث: الحَجْمُ وِجْدانُك مسَّ شيء تحت ثوب، تقول: مَسِسَتْ بطنَ الحُبْلى فوجدت حَجْمَ الصبيِّ في بطنها. وفي الحديث: لا يَصِف حَجْمَ عظامها؛ قال ابن الأَثير: أَراد لا يلتصق الثوب ببدنها فَيَحْكي الناتئَ والناشزَ من عظامها ولحمها، وجعله واصفاً على التشبيه لأَنه إِذا أَظهره وبيَّنه كان بمنزلة الواصف لها بلسانه. والحَجْمُ: المَصّ. يقال: حَجَمَ الصبيُّ ثَدي أُمه إذا مصه. وما حَجَمَ الصبيُّ ثدي أُمه أَي ما مَصَّه. وثَدْيٌ مَحْجوم أَي ممصوص. والحَجَّامُ: المَصَّاص. قال الأَزهري: يقال للحاجم حَجَّامٌ لامْتِصاصه فم المِحْجَمَة، وقد حَجَمَ يَحْجِمُ ويَحْجُم حَجْماً وحاجِمٌ حَجُومٌ ومِحْجَمٌ رَفيقٌ. والمِحْجَمُ والمِحْجَمَةُ: ما يُحْجَم به. قال الأَزهري: المحْجَمَةُ قارُورَتُهُ، وتطرح الهاء فيقال مِحْجَم، وجمعه مَحاجِم؛ قال زهير:
ولم يُهَريقُوا بينهم مِلْءَ مِحْجمِ
وفي الحديث: أَعْلَقَ فيه مِحْجَماً؛ قال ابن الأَثير: المِحْجَمُ، بالكسر، الآلة التي يجمع فيها دم الحِجامة عند المصّ، قال: والمِحْجَمُ أَيضاً مِشْرَطُ الحَجَّام؛ ومنه الحديث: لَعْقَةُ عَسلٍ أَو شَرْطة مِحْجَمٍ، وحِرفَتُه وفعلُه الحِجامةُ. والحَجْمُ: فعل الحاجم وهو الحَجّامُ. واحْتَجَمَ: طلب الحِجامة، وهو مَحْجومٌ، وقد احْتَجَمْتُ من الدم. وفي حديث الصوم: أَفْطَرَ الحاجِمُ والمَحْجومُ؛ ابن الأَثير: معناه: أَنهما تَعَرَّضا للإفْطار، أَما المَحْجومُ فللضعف الذي يلحقه من خروج دمه فربما أَعجزه عن الصوم، وأَما الحاجمُ فلا يأْمَنُ أَن يصل إلى حلقه شيء من الدم فيبلعَهُ أَو من طَعْمِه، قال: وقيل هذا على سبيل الدعاء عليهما أَي بطل أَجْرُهما فكأَنهما صارا مفطرين، كقَوله: من صام الدَّهْرَ فلا صام ولا أَفطر. والمَحْجمة من العنق: موضع المِحْجمةِ. وأَصل الحَجْمِ المصّ، وقولهم: أَفْرَغُ من حَجَّام ساباطٍ، لأَنه كان تَمُرُّ به الجيوش فيَحْجُمهم نَسيئةً من الكساد حتى يرجعوا فضربوا به المَثَلَ؛ قال ابن دريد: الحِجامةُ من الحَجْمِ الذي هو البَداءُ لأَن اللحم يَنْتَبِرُ أَي يرتفع.والحَوْجَمةُ: الوَرْدُ الأَحمر، والجمع حَوْجَمٌ.

### Türkçe

**الإِحْجامُ**: **الإِقْدام**’ın zıddıdır. **أَحْجَمَ عن الأَمر**: heybet sebebiyle vazgeçti yahut geri döndü.

Ve hadiste: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, **أُحُد** günü bir kılıç aldı da dedi ki: “Bu kılıcı hakkıyla kim alır?” Bunun üzerine kavim **فأَحْجَم** etti; yani geri döndüler, geri kaldılar ve onu almaktan çekindiler. Ve **رجل مِحْجام**: çok geri dönen (çokça nükûs eden).

Ve **الحِجامُ**: deve ağzına yahut burnuna, ısırmasın diye konulan bir şeydir.
(* Onun sözü: “ısırmasın diye”; **المحكم**’de bunun ardından: Ebû Hanîfe ed-Dîneverî dedi ki: O, burnuna konulan bir torbadır; ısırmasın diye), ve o, **بعير مَحْجُوم**’dur. Ve **حَجَمه يَحْجُمه حَجْماً**: ağzına **حجاماً** koyduğu vakit (denir); bu, azdığı zaman olur.

Ve İbn Ömer’den hadiste: babasını andı da dedi ki: “Bir çığlık atardı; onu işiten neredeyse bayılırdı; **كالبعير المَحْجُوم** gibi.”

Ve Hamza hadisinin sözünde: “O, **أُحُد** günü sanki **بعير مَحْجُوم** gibi çıktı”; ve bir rivayette: “**رجل مَحْجوم**”; İbnü’l-Esîr dedi ki: yani iri cüsseli; **الحَجْم**’den, o da **النُّتُوُّ**dur. İbn Sîde dedi ki: Bazen şiirde “falanca, falancayı işten **يَحْجُم** eder” denir; yani onu men eder. Ve **الحَجْمُ**: bir insanı istediği bir işten men etmendir. Denir ki: **أَحْجَمَ الرجلُ عن قِرْنِه**; ve **أَحْجَمَ**: korktu ve vazgeçti; bunu Asmaî ve başkaları söyledi. Ve Mübtakir el-A‘râbî dedi ki: **حَجَمْتُه عن حاجته**: onu ondan men ettim. Ve başkası dedi ki: **حَجَوْتُه عن حاجته**: bunun gibidir. Ve **حَجَمْتُه عن الشيء أَحْجُمُه**: yani onu ondan men ettim. Denir ki: **حَجَمْتُه عن الشيء فأَحْجَمَ**: yani onu men ettim de o da vazgeçti; bu, nadirlerdendir; **كبَبْتُه فأَكبَّ** gibi.

İbn Berrî dedi ki: Denir ki: **حَجَمْته عن الشيء فأَحْجَم**; yani onu ondan men ettim ve o vazgeçti; ve **كَبَبْتُه** ve o **أَكَبَّ**; ve **شَنَقْتُ البعيرَ** ve o **أَشنَقَ**: başını kaldırdığı zaman; ve **نَسَلْتُ ريشَ الطائر** ve o **أَنْسَلَ**; ve **قَشَعَتِ الريحُ الغيمَ** ve o **أَقْشَعَ**; ve **نَزَفْتُ البئرَ** ve o **أَنْزََفَتْ**; ve **مَرَيْتُ الناقةَ** ve o **أَمْرَتْ**: sütü aktığı zaman.

Ve **إِحْجام المرأَةِ المولودَ**: onu emzirdiği ilk emzirmedir; ve ona **أَحْجَمَتْ**.

Ve **حَجَمَ العظمَ يَحْجُمه حَجْماً**: onu terletti.

Ve **حَجَمَ ثَدْيُ المرأَة يَحْجُم حُجُوماً**: onun kabarması göründü; A‘şâ dedi ki:
قد **حَجَمَ الثَّدْيُ** على نَحْرِها
في مُشْرِقٍ ذي بَهْجةٍ ناضِرِ
(* Onun sözü: “**ذي بَهْجةٍ** ilh.”; **المحكم**’de böyle; **التكملة**’de: **ذي صبح نائر**).

Ve bu lafız **التهذيب**’de nesirde ve nazımda elif ile (şöyledir): “**قد أَحْجَمَ الثديُ على نحر الجارية**.”

Dedi ki: Ve **حَجَّمَ** ve **بَجَّم**: şiddetli bir bakışla baktığı zaman (denir). Ezherî dedi ki: **حَمَّجَ** da bunun gibidir.

Ve cariyeye, et kemiklerinin başlarını örttüğü zaman, şişmanladı diye: “Kemiklerine **حَجْمٌ** görünmez” denir. Cevherî: **حَجْمُ الشيء** onun sapmasıdır. Denir ki: “Dirseğinin **حَجْمٌ**’ü yoktur”; yani **نُتُوٌّ** yoktur.

Ve her şeyin **حَجْم**’ü: elinin altında çıkıntılı olan dokunuşudur; çoğulu **حُجُوم**dur. Lihyânî dedi ki: **حَجْمُ العظام**: derinin arkasından kemiklerin dokunuşunun bulunmasıdır; böylece onu, masdarlar hakkında yaptığı ifade ile ifade etti. İbn Sîde dedi ki: Bilmiyorum; onun yanında masdar mıdır yoksa isim midir.

Leys dedi ki: **الحَجْمُ**: bir elbisenin altında bir şeyin dokunuşunu bulmandır; dersin ki: “Hamile kadının karnına dokundum da karnında çocuğun **حَجْم**’ünü buldum.”

Ve hadiste: “Onun kemiklerinin **حَجْم**’ünü vasfetmez.” İbnü’l-Esîr dedi ki: Muradı: elbise bedenine yapışmasın da kemiklerinin ve etinin çıkıntılı ve kabarık olanını tasvir etmesin; onu, benzetme yoluyla vasfeden kıldı; çünkü onu ortaya çıkarıp belirlediği zaman, diliyle onu vasfedenin menzilesinde olur.

Ve **الحَجْمُ**: emmedir. Denir ki: **حَجَمَ الصبيُّ ثَدي أُمه**: onu emdiği zaman. Ve “Çocuk annesinin memesini **حَجَمَ** etmedi”; yani onu emmedi. Ve **ثَدْيٌ مَحْجوم**: yani emilmiş.

Ve **الحَجَّامُ**: emici. Ezherî dedi ki: Hacama **حَجَّامٌ** denir; **المِحْجَمَة**’nin ağzını emmesinden dolayı. Ve **حَجَمَ يَحْجِمُ** ve **يَحْجُم حَجْماً**; ve **حاجِمٌ حَجُومٌ**; ve **مِحْجَمٌ رَفيقٌ**.

Ve **المِحْجَمُ** ve **المِحْجَمَةُ**: onunla hacamat yapılan şeydir. Ezherî dedi ki: **المحْجَمَةُ** onun şişesidir; ve **الهاء** atılır da **مِحْجَم** denir; çoğulu **مَحاجِم**dir; Züheyr dedi ki:
ولم يُهَريقُوا بينهم مِلْءَ **مِحْجمِ**

Ve hadiste: “Onda bir **مِحْجَماً** astı.” İbnü’l-Esîr dedi ki: **المِحْجَمُ**, kesre ile, emme sırasında hacamat kanının toplandığı alettir. Dedi ki: **المِحْجَمُ** ayrıca hacamatçının neşteridir; bundan hadistir: “Bir yudum bal yahut **شَرْطة مِحْجَمٍ**.” Ve onun sanatı ve fiili **الحِجامةُ**’dır. Ve **الحَجْمُ**: hacamatçının fiilidir; o da **الحَجّامُ**dur.

Ve **احْتَجَمَ**: hacamatı talep etti; ve o **مَحْجومٌ**dur. Ve “Kandan **احْتَجَمْتُ**” (denir).

Ve oruç hadîsinde: “**أَفْطَرَ الحاجِمُ والمَحْجومُ**.” İbnü’l-Esîr: manası: ikisi iftara maruz kaldı; **المَحْجومُ** ise, kanının çıkmasından ona ilişen zayıflık sebebiyle; belki onu oruçtan aciz bırakır. **الحاجمُ** ise, boğazına kandan bir şeyin ulaşmasından emin değildir; onu yutar yahut tadından (bir şey ulaşır). Dedi ki: Ve bunun, ikisine beddua yoluyla olduğu da söylenmiştir; yani ecirleri bâtıl oldu; sanki ikisi iftar etmiş oldular; “Kim bütün yılı oruç tutarsa ne oruç tutmuştur ne iftar etmiştir” sözü gibi.

Ve boyundan **المَحْجمة**: **المِحْجمة**’nin yeridir.

Ve **الحَجْم**’ün aslı emmedir. Ve onların sözü: “**أَفْرَغُ من حَجَّام ساباطٍ**”; çünkü ordular onun yanından geçerdi de, durgunluktan dolayı veresiye olarak onlara hacamat yapardı; ta ki dönsünler; böylece onunla mesel vurdular. İbn Düreyd dedi ki: **الحِجامةُ**, **الحَجْم**’dendir; o da **البَداءُ**dır; çünkü et kabarır; yani yükselir.

Ve **الحَوْجَمةُ**: kırmızı gül; çoğulu **حَوْجَمٌ**.
