# حجم — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%85/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AC%D9%85/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%85.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حجم

| | ( الحَجْمُ من الشَّيْءِ : مَلْمَسُه الناتِئُ | تَحْتَ يَدِكَ ) ، وفي الصِّحاح : حَجْمُ | الشَّيْءِ : حَيْدُه ، يقال : ليس لِمِرْفَقِهِ | حَجْمٌ ، أي : نُتُوءٌ ( ج : حُجُومٌ ) . | | وقال اللّحيانِيُّ : حَجْمُ العَظْمِ أَنْ | يُوجَد مَسّ العِظامِ من وَراء الجِلْدِ ، | فَعَبَّر عنه تَعْبِيرَه بالمَصادِر . قال ابنُ | سِيدَه : فلا أَدْرِي أَهُوَ عنده مصدر أو | اسمٌ . وقال اللَّيْث : الحَجْمُ : وِجْدانُكَ | مَسَّ شيءٍ تَحْتَ ثَوْبٍ ، تقولُ : مَسِسْتُ | بَطْنَ الحُبْلَى فَوَجَدْت حَجْمَ الصَّبِيِّ في | بَطْنِها . وفي الحَدِيث :   لا يَصِفُ | حَجْمَ عِظامِها   ، قالَ ابنُ الأثير : أرادَ | لا يَلْتَصِقُ الثوبُ بِبَدَنِها فَيَحْكِي الناتِئَ | أو الناشِزَ من عِظامِها ، وجعله واصِفاً | على التَّشْبِيه . | | ( و ) الحَجْمُ : ( ( ( ( المَنْعُ ) والكَفُّ ، | يقال : حَجَمْتُه عن صاحِبَتِه ، أي : | مَنَعْتُه عنها . وحَجَمْتُه عن حاجَتِهِ | مِثْلهُ . | | ( و ) الحَجْمُ : ( نُهُودُ الثَّدْي ) ، يقال : | حَجَمَ ثَدْيُ المَرْأَة ، وسيأتي . | | ( و ) الحَجْمُ : ( عَرْقُ العَظْمِ ) يُقال : | حَجَمَ العظْمَ يَحْجِمُهُ حَجْماً : عَرَقَهُ . | | ( و ) الحَجْمُ : ( المَصُّ ) ، يُقال : | حَجَمَ الصَّبِيُّ ثَدْيَ أَمِّه إذا مَصَّهُ ، | ( يَحْجِمُ وَيَجْحُمُ ) من حَدِّيْ ضرب | ونصر . | | ( والحَجَّامُ : المَصَّاصُ ) ، قال | الأَزهريّ : يُقالُ للحاجِم : الحَجّامُ ؛ | لامْتِصاصِه فَمَ المِحْجَمَة . | | ( وحاجِمٌ حَجُومٌ ) ، كَصَبُور ، | ( وَمِحْجَمٌ ، كَمِنْبَر ) أي : ( رَفِيق ) . | | ( والمِحْجَمُ والمِحْجَمَةُ بِكَسْرِهِما : | ما يُحْجَمُ به ) ، قال الأزهريّ : | المِحْجَمَةُ ، قارُورَتُه ، وتطرح الهاء | فيُقالُ : مِحْجَمٌ ، وجَمْعُه مَحاجِمُ ، | قال زُهَيْرٌ : | % ( وَلَمْ يُهَرِيقُوا بينهم مِلْءَ مِحْجَمِ % ) % |

| | وقال ابنُ الأَثير : المِحْجَمُ ، | بالكَسْر : الآلَةُ التي يُجْمَع فيها دَمُ | الحِجامَة عند المَصِّ . | | قال : والمِحْجَمُ أيضاً : مِشْرَطُ | الحَجَّام . | | ( وحِرْفَتُه ) وفِعْلُه ( الحِجامَةُ ، | كَكِتابَةٍ ) ، والحَجْمُ فِعْلُهُ ، وفي | الحديث :   أَفْطَرَ الحاجِمُ | والمَحْجُوم   مَعْناه أَنَّهما تَعَرَّضا | للإِفْطار ، أَمّا المَحْجُوم فللضَّعْفِ | الذي يَلْحقُه من خُروجِ دَمِه ، فَرُبَّما | أَعْجَزَه عن الصَّوْم ، وأَمَّا الحاجِمُ فلا | يَأْمَنُ أَنْ يَصِلَ إلى حلقه شيء من الدم ، | فيَبْلَعَهُ ، أو من طَعْمِه ، قال ابنُ الأثير : | وقيلِ : هذا على سَبِيل الدُّعاء عليهما ، | أي : بَطَلَ أَجْرُهُما ، فكَأَنَّهما صارَا | مُفْطِرَيْن ، كقولِه :   من صامَ الدَّهْرَ | فلا صامَ ولا أَفْطَر   . | | ( واحْتَجَمَ : طَلَبَها ) ، أي : | الحِجامَة . | | ( و ) يُقال : حَجَمْتُه عن الشيءِ أي : | كَفَفْتُه عنه . | | و ( أَحْجَمَ ) هو ( عَنْهُ ) أي : ( كَفَّ ) | وهو من النَّوادِرِ ، مثل كَبَبْته فَأَكَبَّ ، | قال الجوهريّ . قلتُ : وقد تَقَدّمت | نَظائره في   ك ب ب   و   ش ن ق   . | و   ت ر ف   و   ن س ل   و   ق ش ع   . | | ( أو ) أَحْجَم عنه : ( نَكَصَ هَيْبَةً ) | وَتَأَخَّرَ . | | ( و ) أَحْجَمَ ( الثَّدْيُ : نَهَدَ ، | كَحَجَمَ ) ، وفي الأساس : حَجَم | الثَّدْيُ وأَحْجَم : تَفَلَّكَ وَنَهَدَ ، وثَدْيٌ | حاجِمٌ ، ومَعْنَى أَحْجَم : صارَ ذا | حَجْمٍ ، وقيل أَمْكَن أن يَحْجُمَه | الرَّضِيعُ ، قال الأَعْشَى : | % ( قد حَجَمَ الثَّدْيُ على نَحْرِها % | في مُشْرِقٍ ذي بَهْجَةٍ ناضِرِ ) % | | وهذه اللَّفْظة في التّهذيب بالأَلِف | في النَّثْرِ والنَّظْم . | | ( و ) أَحْجَمَت ( المَرْأَةُ لِلْمَوْلُودِ : | أَرْضَعَتْهُ أَوَّلَ رَضْعَةٍ ) ، وهو مجاز .

| | ( والمِحْجامُ ) ، بالكَسْر : ( الكَثِير | النُّكُوصِ ) من الرِّجال . | | ( و ) الحِجامُ ، ( كَكِتابٍ : شَيْءٌ | يُجْعَلُ في فَمِ البَعِيرِ أو خَطمِهِ ) إذا | هاجَ لِئَلاّ يَعَضَّ ) ، وهو بَعِيرٌ | مَحْجُومٌ ، وقد حَجَمَهُ يَحْجُمُه | حَجْماً ، ومنه حديثُ حمْزَةَ :   أَنَّه | خَرَجَ يَوْمَ أُحُدٍ كَأَنَّهُ بَعِيرٌ مَحْجُومٌ   . | | ( و ) قال أبو عُبَيْد : ( الحَوْجَمَةُ : | الوَرْدُ الأَحْمَرُ ) ، وفي الصِّحاح : | الوَرْدَةُ الحَمْراء ، ( ج : حَوْجَمٌ ) . | | ( و ) في المثل : أَفْرَغُ من ( حَجَّام | ساباطٍ ) ، قد ذكر ( في الطاء ) ، قال | الجوهري : لأنّه كان تَمُرُّ به الجُيُوشُ | فَيَحْجُمُهُمْ نَسِيئَةً من الكَساد حَتَّى | يَرْجِعُوا ، فَضَرَبُوا به المَثَل . | | ( و ) من المَجازِ : ( حَجَّمَ تَحْجِيماً : | نَظَرَ شَدِيداً ) وكذلِكَ بَجَّمَ . قال | الأزهريُّ وجَمَّحَ مِثْلُه . | | ( و ) الحَجُومُ ، ( كَصَبُورٍ : فَرْجُ | المَرْأَةِ لأَنَّهُ مَصُوصٌ ) ، وهو مجاز . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | أَحْجَمَ الرجلُ : تَقَدَّم ، كأجْحَم ، | بتقديم الجِيم ، وهو من الأضداد ، | نقله شيخُنا ، وقد تقدم في   ج ح م   | ونقله السُّيُوطي في المُزْهِر عن أمالِي | القالِي . | | وقال مبتكر الأعرابيّ : | أَحْجَمْتُه عن حاجَتِه : مَنَعْتُه عنها . | وثَدْيٌ مَحْجُومٌ : مَمْصُوصٌ . | | والمَحْجَمَة من العُنُق : مَوْضِعُ | المِحْجَمة . | | واحْتَجَمَ البَعِيرُ : امْتَنَعَ من العَضِّ . | | وحَجَمَ طَرْفَه عنه : صَرَفَهُ . | | وَحَجَمَتْه الحَيَّةُ : نَهَشَتْه . | | وحَجَمَت الفُحُول البَعِيرَ | عَضَّتْه ، وهو مجاز . |

### Türkçe

| | (**الحَجْمُ**’un bir şeyden olanı: elinin altında çıkıntılı olan dokunuşudur)؛ ve **الصِّحاح**’ta: **حَجْمُ الشَّيْءِ**: onun sapmasıdır; denilir: “Dirseğinin **حَجْمٌ**’u yoktur”, yani: çıkıntı (çoğulu: **حُجُومٌ**). | | Ve اللّحيانِيُّ dedi: **حَجْمُ العَظْمِ**: derinin arkasından kemiklerin dokunuşunun bulunmasıdır; onu masdarlarla ifade edişi gibi ifade etti. İbnُ سِيدَه dedi: Onun yanında bunun masdar mı yoksa isim mi olduğunu bilmiyorum. Ve اللَّيْث dedi: **الحَجْمُ**: bir elbisenin altında bir şeyin dokunuşunu bulmandır; dersin ki: “Hamile kadının karnına dokundum da onun karnında çocuğun **حَجْمَ**’ını buldum.” Ve hadiste: “Onun kemiklerinin **حَجْمَ**’ını vasfetmez”; İbnُ الأثير dedi: Muradı, elbise onun bedenine yapışmaz da kemiklerinden çıkıntılı olanı veya dışarı taşanı taklit edip anlatmaz; onu teşbih yoluyla vasfeden kıldı. | | (Ve) **الحَجْمُ**: ( ( ( ( **المَنْعُ** ) ve engelleme; denilir: “Onu eşinden **حَجَمْتُ**”, yani: onu ondan men ettim. “Onu ihtiyacından **حَجَمْتُ**” da böyledir. | | (Ve) **الحَجْمُ**: (memenin kabarması); denilir: “Kadının memesi **حَجَمَ**”, ve gelecektir. | | (Ve) **الحَجْمُ**: (kemiğin teri/damarı); denilir: “Kemiği **حَجَمَ** eder, onu **يَحْجِمُهُ** **حَجْماً**: onu terletti.” | | (Ve) **الحَجْمُ**: (emme); denilir: “Çocuk annesinin memesini **حَجَمَ** etti” onu emdiği zaman; (**يَحْجِمُ** ve **يَجْحُمُ**) **ضرب** ve **نصر** babından. | | (Ve **الحَجَّامُ**: emici)؛ الأَزهريّ dedi: Hacim yapan kimseye **الحَجّامُ** denilir; **المِحْجَمَة**’nin ağzını emmesinden dolayı. | | (Ve **حاجِمٌ حَجُومٌ**) **صَبُور** gibi; (ve **مِحْجَمٌ**, **مِنْبَر** gibi) yani: (yumuşak huylu). | | (Ve **المِحْجَمُ** ve **المِحْجَمَةُ** ikisinin de kesresiyle: onunla hacim yapılan şey)؛ الأزهريّ dedi: **المِحْجَمَةُ**, onun şişesidir; ve هاء atılır da “**مِحْجَمٌ**” denilir; çoğulu **مَحاجِمُ**’dur. زُهَيْر dedi: | % ( وَلَمْ يُهَرِيقُوا بينهم مِلْءَ مِحْجَمِ % ) % | | Ve İbnُ الأَثير dedi: **المِحْجَمُ**, kesre ile: emme sırasında hacamat kanının toplandığı âlettir. | | Dedi: **المِحْجَمُ** ayrıca: **الحَجَّام**’ın neşteridir. | | (Ve onun mesleği) ve fiili (**الحِجامَةُ**, **كِتابَةٍ** gibi)؛ ve **الحَجْمُ** onun fiilidir. Ve hadiste: “**أَفْطَرَ الحاجِمُ والمَحْجُوم**”; mânâsı: ikisi iftara maruz kaldı; **المَحْجُوم** ise kanının çıkmasından kendisine ilişen zayıflık sebebiyle; belki onu oruçtan âciz bırakır; **الحاجِمُ** ise boğazına kandan bir şeyin ulaşmasından emin değildir; onu yutar, yahut tadından (bir şey). İbnُ الأثير dedi: Ve denildi ki: Bu, ikisine beddua yolundadır; yani: ikisinin ecri bâtıl oldu; sanki ikisi iftar eden oldular; onun sözü gibi: “Kim bütün yılı oruç tutarsa, ne oruç tutmuştur ne iftar etmiştir.” | | (Ve **احْتَجَمَ**: onu talep etti) yani: **الحِجامَة**’yi. | | (Ve) denilir: “Onu şeyden **حَجَمْتُ**” yani: onu ondan alıkoydum. | | Ve (**أَحْجَمَ**) o (**عَنْهُ**) yani: (vazgeçti/çekindi); ve bu nadirlerdendir; “Onu devirdim de o devrildi” misali gibi; الجوهريّ dedi. Dedim: Benzerleri daha önce **ك ب ب** ve **ش ن ق** ve **ت ر ف** ve **ن س ل** ve **ق ش ع**’da geçti. | | (Veya) “Ondan **أَحْجَمَ**”: (korkudan geri çekildi) ve geriledi. | | (Ve) **أَحْجَمَ** (meme: kabardı; **حَجَمَ** gibi). Ve **الأساس**’ta: “Meme **حَجَم** etti ve **أَحْجَم** etti: dolgunlaştı ve kabardı”; ve **ثَدْيٌ حاجِمٌ**. Ve **أَحْجَم**’ın mânâsı: **حَجْمٍ** sahibi oldu; ve denildi: emziren çocuğun onu emmesi mümkün oldu. الأَعْشَى dedi: | % ( قد حَجَمَ الثَّدْيُ على نَحْرِها % | في مُشْرِقٍ ذي بَهْجَةٍ ناضِرِ ) % | | Ve bu lafız **التّهذيب**’de nesirde ve nazımda elif iledir. | | (Ve) **أَحْجَمَت** (kadın doğan çocuk için: onu ilk emzirmeyi emzirdi); ve bu mecazdır. | | (**المِحْجامُ**), kesre ile: (erkeklerden çok geri dönen). | | (Ve) **الحِجامُ**, (**كِتابٍ** gibi: devenin ağzına veya burnuna konulan bir şey) kızıştığı zaman ısırmasın diye; ve o, **بَعِيرٌ مَحْجُومٌ**’dur. Ve onu **حَجَمَهُ** eder, onu **يَحْجُمُه** **حَجْماً**. Ondandır: حمْزَة hadisi: “Onun **أُحُد** günü sanki **بَعِيرٌ مَحْجُومٌ** gibi çıktığı.” | | (Ve) أبو عُبَيْد dedi: (**الحَوْجَمَةُ**: kırmızı gül); ve **الصِّحاح**’ta: kırmızı gül; (çoğulu: **حَوْجَمٌ**). | | (Ve) meselde: “**حَجَّام ساباطٍ**’tan daha boş”; (طاء’da) zikredildi. الجوهري dedi: Çünkü ordular onun yanından geçerdi de, durgunluktan veresiye olarak onları hacamat ederdi, ta ki dönünceye kadar; onunla mesel vurdular. | | (Ve) mecazdandır: (**حَجَّمَ تَحْجِيماً**: şiddetle baktı); ve كذلك **بَجَّمَ**. الأزهريُّ dedi: ve **وَجَمَّحَ** da onun gibidir. | | (Ve) **الحَجُومُ**, (**صَبُورٍ** gibi: kadının ferci; çünkü emilmiştir); ve bu mecazdır. | | [ ] Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: | | **أَحْجَمَ** adam: ilerledi; **أجْحَم** gibi, cîmin öne alınmasıyla; ve bu zıtlardandır; şeyhimiz nakletti; ve daha önce **ج ح م**’de geçti. Ve السُّيُوطي bunu **المُزْهِر**’de **أمالِي القالِي**’den nakletti. | | Ve مبتكر الأعرابيّ dedi: “Onu ihtiyacından **أَحْجَمْتُه**: onu ondan men ettim.” Ve **ثَدْيٌ مَحْجُومٌ**: emilmiş. | | Ve boyundan **المَحْجَمَة**: **المِحْجَمة**’nin yeri. | | Ve deve **احْتَجَمَ** etti: ısırmaktan kaçındı. | | Ve bakışını ondan **حَجَمَ** etti: onu çevirdi. | | Ve yılan onu **حَجَمَتْه**: onu ısırdı. | | Ve erkek develer deveyi **حَجَمَت**: onu ısırdılar; ve bu mecazdır. |
