# حدأ — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D8%A3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: حدأ

باب الحاء والدال و واي معهما
حدأ، حدو، حيد، دحو، دحي، دوح، وحد مستعملات
حدأ:
الحِدَأَة: طائر يَصيدُ الجِرْذَان، ويقال إنّها كانت تَصيدُ لسليمان بن داود وكانت أصيدَ الطير، فانقطع عنه الصيد لدعوة سليمان: "ربّ اغفِرْ لي وهَبْ لي ملكا لا ينبغي لأحدٍ من بعدي". قال العجاج:
كأنَّهُنَّ الحِدأُ الأُوِيُّ
والحَدَأُ، مهموز مقصور بفتح الحاء شِبْهُ فَأْسٍ تُنْفَرُ به الحِجارة مُحَدَّد الطَّرَف. قال الشماخ:
يُباكِرْنَ العِضاهَ بمُقَنعاتٍ		نواجِذُهُنَّ كالحَدأَ الوقيعِ
حدو:
حَدا يحدو حَدْوا، وأعرفه حُداءً- ممدود- إذا رَجَز الحادي خلف الإبل، وحَدَا يَحْدُو حَدْواً، إذا َتِبع شيئاً. ويقال للحمار: حادي ثلاث وحادي ثمانٍ إذا قدّم أمامه عدّةً مِنْ أُتُنه.
وتقول للسّهم إذا مَضَى: حدا الرِّيشَ.
والحُدَيَّا من التحدّي: يقال: فلانْ يَتَحَدَّى فلاناً أي: يُباريه وينازعُهُ الغَلَبَةَ. يقول: أنا حُدَيّاك بهذا الأمر، أي: ابرزلي، وجارِني. قال:
حُدَيّا الناس كلّهم جميعا
حيد:
الحَيْدُ: ما شخص من الرّأْسِ والجَبَلِ واعْوَجَّ. وكلّ ما اشتدَّ اعوجاجه من ضِلَعٍ أو عظم فهو: حَيْدٌ، وجمعُهُ: حُيُودٌ.
والرَّجلُ يَحِيدُ عن الشيء حيداً وحَيَداناً وحَيْدُوةً إذا صدّ عنه خوفاً وأنفة، ومالك عنه مَحِيدٌ، قال الشاعر:
يَحيدُ حذارَ الموتِ عن كلّ روعة		فلا بدّ من موتٍ إذا كان أو قَتْلِ
دحو:
دحي:
المِدْحَاُة خَشَبَة يَدْحَى بها الصبيّ، فتَمُرُّ على وجْهِ الأرضِ، لا تأتي على شيء إلاّ آجْتَحَفَتْهُ. ومَطَرٌ داحٍ يَدْحَى الحَصَى عن وجه الأرض. والدَّحْوُ: البَسْطُ.
والأُدْحِيُّ: سرب النعان، ومَوضِعُه الّذي يبيض فيه ويفرخ. والأُدْحِيُّ: منزل في السّماء بين النّعائم وسَعِدٍ الذَّابح، يُقالُ له: البَلْدَة.
دوح:
الدَّوْحُ: الشَّجَرُ العِظام، الواحدة: دَوْحَة.
وحد:
الوَحَدُ: المُنْفَرِدُ. رجلٌ وَحَدٌ، وثورٌ وَحَدٌ. وتفسير الرّجلِ الوَحِد: الذي لا يُعْرَفُ له أَصْلٌ. قال:
بذي الليل على مُسْتَأْنِسٍ وَحَدِ
والوَحْدُ- خفيفٌ-: حِدَةُ كل شيءٍ.
والوَحْدُ: منصوب في كلّ شيء لأنّه يَجري مَجْرَى المصدر خارجاً من الوَصْف، ليس بنعتٍ فيتَبعُ الاسْمَ. وليس بخبرٍ فيُقْصَدَ إليه دون ما أضيف إليه، فكان النّصب أولى به، إلاّ أنّ العربَ قد أضافتْ إليه، فقالت: هو نَسِيجُ وَحْدِه، وهما نسيجا وَحْدِهما، وهم نُسَجاءُ وَحْدِهِمْ، وهي نسيجةُ وَحْدِها، وهنّ نَسائجُ وَحْدِهِنَّ: وهو الرّجل المصيب الرأي. وكذلك قريعُ وَحْدِهِ وكذلك صَرْفُه، وهو الذي لا يقارعه في الفضل أحد.
ووَحَدَ الشَّيْءُ فهو يَحِدُ حِدَةً، وكل شيء على حدةٍ بائنٌ من آخر. يقال: ذلك على حِدَتِه وهما على حِدَتِهما، وهم على حِدَتهم، والرّجلُ الوحيد ذو الوَحْدَة، وهو المنفرد لا أنيس معه، وقد وَحُدَ يَوْحُدُ وحَادَةً وَوَحْدَةً ووَحَداً.
والتَّوْحِيدُ: الإيمانُ بالله وحدَهُ لا شَريكَ له، واللهُ الواحدُ الأحَدُ ذو التَّوَحُّدِ والوَحْدانيّةِ. والواحدُ: أوّلُ عَدَدٍ منَ الحِسابِ. تقولُ في ابتداء العدد: واحد، اثنان، ثلاثة إلى عَشَرَة. وإن شئت قلت: أَحَد، اثنان، ثلاثة، وفي التّأنيث: واحدة وإحدى. ولا يقال غير أحد، وإحدى في أَحَدَ عَشَرَ، وإحدَى عَشْرَةَ. ويقال: واحدٌ وعشرون، وواحدة وعشرون، فإذا حملوا الأَحَدَ على الفاعل أجري مُجْرى الثّاني والثالث، وقالوا: هذا حاديَ عَشَرهم، وثاني عَشَرهم وهذه الليلةُ الحاديةَ عَشْرَةَ واليومُ الحادي عَشَرَ. وهذا مَقْلوبٌ كجَذَبَ وجَبَذَ.
والوُحْدانُ: جماعةُ الواحِدِ.
وتقول: هو أَحَدُهُم، وهي إحداهُنّ، فإذا كانت امرأةٌ مع رِجال لم يستقم أن تقولَ: إحداهم، ولا أحدهم، إلا أن تقولَ: هي كأَحَدِهم، أو هي واحدة منهم.
وتقول: الجلوس والقعود واحد، وأصحابك وأصحابي واحد.
والمَوْحَد كالمَثْنَى والمَثْلَث، تقول: جاءوا مَثْنَى ومَثْلَثَ ومَوْحَد، وجاءوا ثُناءَ وثُلاثَ وأحادَ. والميحادُ كالمِعْشارِ، وهو جُزءٌ واحد، كما أنّ المِعْشارَ عُشْرٌ.
والمَواحيدُ: جماعة الميحاد، ولو رأَيت أَكَماتٍ مُنْفَرداتٍ كلّ واحدةٍ بائنةٌ عن الأُخرَى كانت ميحاداً أو مواحيد.
وتقول: ذاك أمرٌ لستُ فيه بأوحدَ، أي: لستُ على حِدَةٍ. والحدة أصلها الواو.

### Türkçe

باب **الحاء** ve **الدال** ve **واي** onlarla birlikte

**حدأ**، **حدو**، **حيد**، **دحو**، **دحي**، **دوح**، ve **وحد** kullanımdadırlar.

**حدأ**:
**الحِدَأَة**: bir kuştur; **الجِرْذَان**’ı avlar. Ve denilir ki o, Süleyman b. Davud için avlanırdı ve kuşların en iyi avcısı idi; sonra Süleyman’ın şu duası sebebiyle ondan av kesildi: “Rabbim, beni bağışla ve bana, benden sonra hiç kimseye yaraşmayacak bir mülk bağışla.” **العجاج** dedi ki:
Sanki onlar **الحِدأُ الأُوِيُّ**’dür.

Ve **الحَدَأُ**: hemzeli, kısaltılmış; **الحاء**’ın fethasıyla; ucu sivri, taşların onunla söküldüğü, balta benzeri bir şeydir. **الشماخ** dedi ki:
**العِضاه**’a **مُقَنعاتٍ** ile erkenden giderler;
azı dişleri, yere saplanan **الحَدأَ** gibidir.

**حدو**:
**حَدا** **يحدو** **حَدْوا**; ve onu **حُداءً** olarak bilirim—uzatılmış—: deve(ler)in arkasında **الحادي** recez söylediği zaman. Ve **حَدَا** **يَحْدُو** **حَدْواً**: bir şeyi izlediği zaman. Ve eşek için denilir: “üçün sürücüsü” ve “sekizin sürücüsü”; önüne dişilerinden bir sayı takdim ettiği zaman.
Ve ok için, geçtiği zaman söylersin: **حدا الرِّيشَ**.

Ve meydan okumadan olan **الحُدَيَّا**: denilir ki: falan, falana **يَتَحَدَّى**; yani ona karşı yarışır ve galibiyeti onunla çekişir. Der ki: “Ben bu işte senin **حُدَيّاك**’ınım”; yani: bana karşı çık ve benimle yarış. Dedi ki:
**حُدَيّا الناس كلّهم جميعا**

**حيد**:
**الحَيْدُ**: baştan ve dağdan yükselen ve eğrilen şeydir. Ve kaburga yahut kemikten eğriliği şiddetlenen her şey **حَيْدٌ**’dir; çoğulu: **حُيُودٌ**.
Ve adam, bir şeyden **حيداً** ve **حَيَداناً** ve **حَيْدُوةً** ile uzaklaşır; korkudan ve kibirden dolayı ondan yüz çevirdiği zaman. Ve senin ondan bir **مَحِيدٌ**’in vardır. Şair dedi ki:
Her dehşetten ölüm korkusuyla uzaklaşır;
öyleyse, ölüm yahut öldürülme olduğunda mutlaka (vardır).

**دحو**:
**دحي**:
**المِدْحَاُة**: çocuğun onunla **يَدْحَى** ettiği bir tahta parçasıdır; böylece yerin yüzü üzerinde geçer; hiçbir şeyin üzerine gelmez ki onu **آجْتَحَفَتْهُ**. Ve **مَطَرٌ داحٍ**: çakılı yerin yüzünden **يَدْحَى** eder. Ve **الدَّحْوُ**: yaymadır.
Ve **الأُدْحِيُّ**: devekuşlarının yuvası ve onun yumurtladığı ve yavruladığı yerdir. Ve **الأُدْحِيُّ**: gökte **النّعائم** ile **سَعِدٍ الذَّابح** arasında bir menzildir; ona **البَلْدَة** denilir.

**دوح**:
**الدَّوْحُ**: büyük ağaçlardır; teki: **دَوْحَة**.

**وحد**:
**الوَحَدُ**: tek olan. Bir adam **وَحَدٌ**, bir boğa **وَحَدٌ**. Ve **الرّجلِ الوَحِد**’in tefsiri: kendisine bir asıl bilinmeyen kimsedir. Dedi ki:
Geceleyin, ünsiyet edilen bir **وَحَدِ** üzerinde.

Ve **الوَحْدُ**—hafif—: her şeyin keskinliğidir.
Ve **الوَحْدُ**: her şeyde mansuptur; çünkü sıfattan çıkmış olarak masdarın yürüdüğü yol üzere yürür; bir sıfat değildir ki isme tâbi olsun. Ve bir haber değildir ki kendisine, kendisine izafe edilenden başka kasdedilsin; bu yüzden nasb ona daha evlâ oldu. Ancak Araplar onu ona izafe ettiler; şöyle dediler: “O, **نَسِيجُ وَحْدِه**’dir”; “Onlar ikisi **نسيجا وَحْدِهما**’dır”; “Onlar **نُسَجاءُ وَحْدِهِمْ**’dir”; “O (kadın) **نسيجةُ وَحْدِها**’dır”; “Onlar (kadınlar) **نَسائجُ وَحْدِهِنَّ**’dir”: ve o, görüşte isabet eden adamdır. Ve bunun gibi **قريعُ وَحْدِهِ** ve bunun gibi **صَرْفُه**; ve o, fazilette kendisiyle hiç kimsenin boy ölçüşemediği kimsedir.

Ve **وَحَدَ** şey; o hâlde o **يَحِدُ** **حِدَةً**. Ve her şey, bir **حِدَةٍ** üzere, diğerinden ayrıdır. Denilir ki: bu, onun **حِدَتِه** üzeredir; ve onlar ikisi, onların **حِدَتِهما** üzeredir; ve onlar, onların **حِدَتهم** üzeredir. Ve **الرّجلُ الوحيد**: **الوَحْدَة** sahibi olandır; ve o, yanında ünsiyet edilecek kimse olmayan tek olandır. Ve gerçekten o **وَحُدَ** **يَوْحُدُ** **وحَادَةً** ve **وَحْدَةً** ve **وَحَداً**.

Ve **التَّوْحِيدُ**: Allah’a, O’nun tek oluşuna, O’na ortak olmaksızın iman etmektir. Ve Allah, **الواحدُ الأحَدُ**; **التَّوَحُّدِ** ve **الوَحْدانيّةِ** sahibidir. Ve **الواحدُ**: hesabın sayıdan ilkidir. Sayının başlangıcında dersin: bir, iki, üç, ona kadar. Ve istersen dersin: **أَحَد**، iki, üç. Ve dişilde: bir(e): **واحدة** ve **إحدى**. Ve **أَحَدَ عَشَرَ** ve **إحدَى عَشْرَةَ**’da **أحد** ve **إحدى**’dan başkası söylenmez. Ve denilir: yirmi bir: **واحدٌ وعشرون**, ve yirmi bir (dişil): **واحدة وعشرون**. Sonra **الأَحَدَ**’ı fâil üzerine hamlettiklerinde, ikinci ve üçüncü gibi yürüttüler ve dediler: “Bu, onların **حاديَ عَشَرهم**’idir”; “ve onların **ثاني عَشَرهم**’idir”; ve “bu gece **الحاديةَ عَشْرَةَ**’dir”; ve “gün **الحادي عَشَرَ**’dir.” Ve bu, **جَذَبَ** ve **جَبَذَ** gibi ters çevrilmiştir.

Ve **الوُحْدانُ**: **الواحد**’in cemaatidir.
Ve dersin: o, onların **أَحَدُهُم**’udur; ve o (kadın), onların **إحداهُنّ**’udur. Kadın, erkeklerle birlikte olursa “**إحداهم**” ve “**أحدهم**” demen düzgün olmaz; ancak “o, onların **أَحَدِهم**’i gibidir” yahut “o, onlardan **واحدة**’dır” demen müstesna.

Ve dersin: oturuş ve oturuş (iki lafız) birdir; ve senin arkadaşların ve benim arkadaşlarım birdir.

Ve **المَوْحَد**; **المَثْنَى** ve **المَثْلَث** gibidir. Dersin: onlar **مَثْنَى** ve **مَثْلَثَ** ve **مَوْحَد** olarak geldiler; ve onlar **ثُناءَ** ve **ثُلاثَ** ve **أحادَ** olarak geldiler. Ve **الميحادُ**; **المِعْشارِ** gibidir; ve o, bir tek parçadır; nitekim **المِعْشارَ** onda birdir.

Ve **المَواحيدُ**: **الميحاد**’ın cemaatidir. Ve eğer her biri diğerinden ayrılmış, tek tek **أَكَماتٍ** görseydin, o bir **ميحاداً** yahut **مواحيد** olurdu.

Ve dersin: bu, içinde **بأوحدَ** olmadığım bir iştir; yani: bir **حِدَةٍ** üzere değilim. Ve **الحدة**’nin aslı **الواو**’dur.
