# حدأ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D8%A3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حدأ

الحِدَأَةُ: طائر يَطِير يَصِيدُ الجِرْذان، وقال بعضهم: انه كان يصيد على عَهد سُلَيْمان، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، وكان من أَصْيدِ الجَوارِح، فانْقَطَع عنه الصَّيْد لدَعْوة سليمان. الحِدَأَةُ: الطائر المعروف، ولا يقال حِداءةٌ؛ والجمع حِدَأ، مكسور الأَوّل مهموز، مثل حِبَرَةٍ وحِبَرٍ وعِنَبَةٍ وعِنَبٍ. قال العجاج يَصِفُ الأَثافِيَّ: كما تَدَانَى الحِدأُ الأُوِيُّ
وحِداءُ، نادرة؛ قال كثير عَزة:
لَكَ الوَيْلُ مِنْ عَيْنَيْ خُبَيْبٍ وثابِتٍ *  وحَمْزَةَ، أَشْباهِ الحِداءِ التَّوائم وحِدْآنٌ أَيضاً. وفي الحديث: خَمْسٌ يُقْتَلْن في الحِلِّ والحَرَم، وعَدّ الحِدَأَ منها، وهو هذا الطائر المعروف من الجَوارِحِ؛ التهذيب: وربما فتحوا الحاء فقالوا حَدَأَةٌ وحَدَأ، والكسر أَجود؛ وقال أَبو حاتم: أَهل الحَجاز يُخْطِئون، فيقولون لهذا الطائر: الحُدَيَّا، وهو خطأ، ويجمعونه الحَدادِيْ، وهو خطأ؛ وروي عن ابن عباس أَنه قال: لا بأْس بقتل الحِدَوْ والإِفعَوْ للمُحرِم، وكأَنها لغة في الحِدَإِ. والحُدَيَّا: تصغير الحِدَوْ.
والحَدَا، مقصور: شبْهُ فأْس تُنْقَر به الحِجارةُ، وهو مُحَدَّد الطَّرَف. والحَدَأَةُ: الفأْس ذاتُ الرأْسين، والجمع حَدَأ مثل قَصَبَةٍ وقَصَبٍ؛ وأَنشد الشماخ يصف إِبلاً حِدادَ الأَسْنانِ:
يُبَاكِرْنَ العِضاهَ بِمُقْنَعاتٍ، *  نَواجِذُهنَّ كالحَدَإِ الوَقِيعِ \<ص:55>
 شَبَّه أَسنانَها بفُؤُوس قد حُدِّدَتْ؛ وروى أَبو عبيد عن الأَصمعي وأَبي عبيدة أَنهما قالا: يقال لها الحِدَأَةُ بكسر الحاء على مثال عِنَبَة، وجمعها حِدَأ، وأَنشد بيت الشماخ بكسر الحاء؛ وروى ابن السكيت عن الفرَّاء وابن الأَعرابي أَنهما قالا: الحَدَأَةُ بفتح الحاء، والجمع الحَدَأُ، وأَنشد بيت الشماخ بفتح الحاء؛ قال: والبصريون على حِدَأَة بالكسر في الفأْس، والكوفيون: على حَدَأَةٍ؛ وقيل: الحِدَأَةُ: الفأْسُ العَظيمة؛ وقيل: الحِدَأُ: رُؤُوسُ الفُؤُوسِ، والحَدَأَةُ: نَصْل السهم. وحَدِئَ بالمكان حَدَأً بالتحريك: إِذا لزِقَ به. وحَدِئَ اليه حَدَأً: لجَأَ. وحَدِئَ عليه وإِليه حَدَأَ: حَدِبَ عليه وعطَفَ عليه ونَصَرَه ومَنَعَه من الظُّلم. وحَدِئَ عليه: غَضِبَ.
وحَدَأَ الشيءَ حَدْءاً: صَرَفه.
وحَدِئَتِ الشاةُ: إِذا انْقَطعَ سلاها في بطنها فاشتَكَتْ عنه حَدَأً، مقصور مهموز. وحَدِئَتِ المرأَةُ على ولدها حَدَأً. وروى أَبو عبيد عن أَبي زيد في كتاب الغنم: حَذِيَتِ الشاةُ بالذال: إِذا انقطع سلاها في بطنها؛ قال الأَزهري: هذا تصحيف والصواب بالدال والهمز، وهو قول الفرَّاء. وقولهم في المثل: حِدَأَ حِدَأَ وراءكِ بُنْدُقة، قيل: هما قَبيلتانِ مِن اليمَن، وقيل هما قبيلتانِ: حدأ بن نَمِرَةَ بن سَعْد العشيرة، وهم بالكوفة، وبُنْدُقةُ بن مَظَّةَ، وقيل: بُنْدُقة بن مِطِيَّةَ(1) (1 قوله «مطية» هي عبارة التهذيب وفي المحكم مطنة.) وهو سُفْيان بن سَلْهَم بن الحكم بن سَعْدِ العشيرة، وهم باليمن، أَغارت حِدَأ على بُنْدُقة، فنالَتْ منهم، ثم أَغارَتْ بُندُقة على حِدَأَ، فأَبادَتْهُم؛ وقيل: هو ترخيم حِدأَة؛ قال الأَزهري: وهو القول، وأَنشد هنا للنابغة: فأَوْرَدَهُنَّ بَطْنَ الأَتمِ، شُعْثاً،  * يَصُنَّ الـمَشْيَ، كالحِدإِ التُّؤَام وروى ثعلب عن ابن الأَعرابي: كانت قبيلة تَتَعَمَّد القَبائلَ بالقِتال، يقال لها حِدَأَةُ، وكانت قد أَبَرَّتْ على الناس، فَتَحَدَّتْها قبيلة يقال لها بُندُقة، فَهَزَمَتْها، فانكسرت حِدأَة، فكانت العرب إِذا مر بها حِدَئِيٌّ تقول له: حِدَأَ حِدَأَ وراءكِ بُنْدُقة؛ والعامة تقول: حَدَا حَدَا، بالفتح غير مهموز.

### Türkçe

**الحِدَأَةُ**: sıçanları avlayarak uçan bir kuştur; bazıları dedi ki: o, Süleyman’ın (nebîmize ve onun üzerine salât ve selâm olsun) devrinde avlanırdı ve yırtıcı kuşların en iyi avcılarındandı; Süleyman’ın duası sebebiyle ondan av kesildi. **الحِدَأَةُ**: bilinen kuştur; **حِداءةٌ** denilmez; çoğulu **حِدَأ**’dır; ilki kesralı, hemzeli; **حِبَرَةٍ** ve **حِبَرٍ** ile **عِنَبَةٍ** ve **عِنَبٍ** gibi. el-Accec, **الأَثافِيَّ**’yi vasfederek dedi:
كما تَدَانَى الحِدأُ الأُوِيُّ
Ve **حِداءُ**, nadirdir; Kesîr Azze dedi:
لَكَ الوَيْلُ مِنْ عَيْنَيْ خُبَيْبٍ وثابِتٍ *  وحَمْزَةَ، أَشْباهِ الحِداءِ التَّوائم
Ve **وحِدْآنٌ** da (vardır). Hadiste: “Beş (şey) helâlde ve haremede öldürülür,”
ve onların arasında **الحِدَأَ**’yı saydı; o, yırtıcı kuşlardan bu bilinen kuştur; **التهذيب**: bazen **الحاء**’yı fetha yaptılar da **حَدَأَةٌ** ve **حَدَأ** dediler; kesra daha iyidir; Ebû Hâtim dedi ki: Hicaz ehli hata eder; bu kuş için **الحُدَيَّا** derler, o hatadır; onu **الحَدادِيْ** diye çoğul yaparlar, o da hatadır; İbn Abbâs’tan rivayet edildi ki o dedi: ihramlı için **الحِدَوْ** ve **الإِفعَوْ**’yu öldürmede beis yoktur; sanki o, **الحِدَإِ**’de bir dildir.

**والحُدَيَّا**: **الحِدَوْ**’nun küçültmesidir.

**والحَدَا**، maksûr: onunla taşların oyulduğu balta benzeri (bir şey)dir; ucu sivriltilmiştir.

**والحَدَأَةُ**: iki başlı balta; çoğulu **حَدَأ**’dır; **قَصَبَةٍ** ve **قَصَبٍ** gibi;
eş-Şemmâh, dişleri keskin develeri vasfederek okudu:
يُبَاكِرْنَ العِضاهَ بِمُقْنَعاتٍ، *  نَواجِذُهنَّ كالحَدَإِ الوَقِيعِ
\<ص:55>
Onların dişlerini, ucu sivriltilmiş baltalara benzetti; Ebû Ubeyd, el-Asmaî ve Ebû Ubeyde’den rivayet etti: ikisi dedi ki: ona, **الحاء**’nın kesrası ile **عِنَبَة** vezni üzere **الحِدَأَةُ** denir; çoğulu **حِدَأ**’dır; Şemmâh’ın beytini **الحاء**’nın kesrası ile okudu; İbnü’s-Sikkît, el-Ferrâ ve İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: ikisi dedi ki: **الحاء**’nın fethası ile **الحَدَأَةُ**; çoğulu **الحَدَأُ**; Şemmâh’ın beytini **الحاء**’nın fethası ile okudu; dedi ki: Basralılar baltada kesra ile **حِدَأَة** üzerinedir; Kûfeliler ise **حَدَأَةٍ** üzerinedir; ve denildi ki: **الحِدَأَةُ**: büyük balta; ve denildi ki: **الحِدَأُ**: baltaların başlarıdır; **الحَدَأَةُ**: okun temrenidir.

**وحَدِئَ** mekânda **حَدَأً** (hareke ile): ona yapıştığı zaman. **وحَدِئَ** ona doğru **حَدَأً**:
sığındı. **وحَدِئَ** ona ve ona doğru **حَدَأَ**: ona şefkat gösterdi, ona meyletti, ona yardım etti
ve onu zulümden men etti. **وحَدِئَ** ona: öfkelendi.

**وحَدَأَ** şeyi **حَدْءاً**: onu çevirdi.

**وحَدِئَتِ الشاةُ**: karnında eşinin (sılasının) koptuğu zaman; ondan dolayı **حَدَأً** (maksûr, hemzeli) ile şikâyet etti. Kadın, çocuğu üzerine **حَدَأً** ile **وحَدِئَتِ**. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den koyun kitabında rivayet etti: **حَذِيَتِ الشاةُ** ( **الذال** ile): karnında eşinin koptuğu zaman; el-Ezherî dedi ki: bu bir tashîftir; doğrusu **الدال** ve hemze iledir; bu, el-Ferrâ’nın sözüdür.

Onların meseldeki sözü: **حِدَأَ حِدَأَ وراءكِ بُنْدُقة**; denildi ki: ikisi Yemen’den iki kabiledir; ve denildi ki: ikisi iki kabiledir: **حدأ** b. Nemire b. Sa‘d el-Aşîre; onlar Kûfe’dedir; ve **بُنْدُقةُ** b. Mazza; ve denildi ki: **بُنْدُقة** b. **مِطِيَّةَ**(1)
(1 “**مطية**” sözü, **التهذيب**’in ibaresidir; **المحكم**’de **مطنة**.) o, Süfyân b. Selhem b. el-Hakem b. Sa‘d el-Aşîre’dir; onlar Yemen’dedir; **حِدَأ** **بُنْدُقة** üzerine akın yaptı da onlardan (bir pay) elde etti; sonra **بُندُقة** **حِدَأَ** üzerine akın yaptı da onları helâk etti; ve denildi ki: o, **حِدأَة**’nin terhîmidir; el-Ezherî dedi ki: bu, sözdür; ve burada en-Nâbiga’ya ait olarak okudu:
فأَوْرَدَهُنَّ بَطْنَ الأَتمِ، شُعْثاً،  * يَصُنَّ الـمَشْيَ، كالحِدإِ التُّؤَام
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: bir kabile vardı; kabilelere savaşla kasıtlı olarak yönelirdi; ona **حِدَأَةُ** denirdi; insanlara üstün gelmişti; derken **بُندُقة** denilen bir kabile ona meydan okudu; onu bozguna uğrattı; **حِدأَة** kırıldı; Araplar, yanından bir **حِدَئِيٌّ** geçtiğinde ona derlerdi: **حِدَأَ حِدَأَ وراءكِ بُنْدُقة**; avam ise: hemzesiz, fethalı olarak **حَدَا حَدَا** der.
