# حدا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حدا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حدا

حَدَا الإِبِلَ وحَدَا بِها يَحْدُو حَدْواً وحُِدَاءً، ممدود: زَجَرَها خَلْفَها وساقَها. وتَحادَتْ هي: حَدَا بعضُها بعضاً؛ قال ساعدة بن جؤية:
أَرِقْتُ له حتَّى إِذا ما عُرُوضُه
تَحادَتْ وهاجَتْها بُرُوق تُطِيرُها
ورجلٌ حادٍ وحَدَّاءٌ؛ قال:
وكانَ حَدَّاءً قُراقِرِياً
الجوهري: الحَدْوُ سَوْقُ الإِبِل والغِناء لها. ويقال للشَّمالِ حَدْواءُ لأَنها تَحْدُو السحابَ أَي تَسوقُه؛ قال العجاج: حَدْواءُ جاءتْ من جبالِ الطُّورِ
تُزْجِي أَراعِيلَ الجَهَامِ الخُورِ
وبينهم أُحْدِيّة وأُحْدُوَّة أَي نوع من الحُدَاء يحْدُونَ به؛ عن اللحياني. وحَدَا الشيءَ يَحْدُوه حَدْواً واحْتَدَاه: تبعه؛ الأَخيرة عن أَبي حنيفة؛ وأَنشد:
حتى احتَدَاه سَنَنَ الدَّبُورِ
وحَدِيَ بالمكان حَداً: لزمه فلم يَبْرَحْه. أَبو عمرو: الحَادِي المتعمد للشيء. يقال: حَدَاه وتَحَدَّاه وتَحَرَّاه بمعنى واحد، قال: ومنه قول مجاهد: كنتُ أَتَحَدَّى القُرَّاءَ فأَقْرَأُ أَي أَتعَمَّدهم. وهو حُدَيَّا الناسِ أَي يَتَحَدَّاهم ويَتَعَمَّدهم. الجوهري: تَحَدَّيْتُ فلاناً إِذا بارَيْته في فعل ونازَعْته الغَلَبةَ. ابن سيده: وتحَدَّى الرجلَ تعمَّدَه، وتَحَدَّاه: باراه ونَازَعه الغَلَبَةَ، وهي الحُدَيَّا. وأَنا حُدَيَّاك في هذا الأَمر أَي ابْرُزْ لي فيه؛ قال عمرو بن كلثوم:
حُدَيَّا الناسِ كلِّهِمِ جَمِيعاً،
مُقارَعَةً بَنِيهمْ عن بَنِينَا
وفي التهذيب تقول: أَنا حُدَيَّاكَ بهذا الأَمر أَي ابْرُزْ لي وَحْدك وجارِنِي؛ وأَنشد:
حَدَيَّا الناسِ كُلِّهِمُو جَميعاً
لِنَغْلِبَ في الخُطُوب الأَوَّلِينَا
وحُدَيَّا الناس: واحدُهم؛ عن كراع. الأَزهري: يقال لا يقوم (* قوله «لا
يقوم إلخ» هذه عبارة التهذيب والتكملة، وتمامها: يقول لا يقوم به إلا كريم الآباء والأمهات من الرجال والإبل). بهذا الأَمر إِلا ابن إِحْدَاهما، وربما قيل للحمار إِذا قَدَّمَ آتُنَه حادٍ. وحَدَا العَيْرُ أُتُنَه أَي تبعها؛ قال ذو الرمة:
كأَنَّه حينَ يرمِي خَلْفَهُنَّ بِه
حَادِي ثَلاثٍ منَ الحُقْبِ السَّماحِيجِ
(* قوله «حادي ثلاث» كذا في الصحاح، وقال في التكملة: الرواية حادي ثمان لا غير).
التهذيب: يقال للعَيْرِ حَادِي ثَلاثٍ وحَادِي ثَمَانٍ إِذا قَدَّم أَمامَه عِدَّة من أُتُنِهِ. وحَدَا الريشُ السَّهم: تبعه. والحَوادِي: الأَرْجُل لأَنها تتلو الأَيدي؛ قال:
طِوالُ الأَيادي والحَوادِي، كأَنَّها
سَمَاحِيجُ قُبٌّ طارَ عَنْها نُسالُها
ولا أَفْعَله ما حَدَا الليلُ النهارَ أَي ما تبعه.
التهذيب: الهَوَادِي أَوَّلُ كلِّ شيءٍ، والحَوادِي أَواخِرُ كلِّ شيءٍ. وروى الأَصمعي قال: يقال لَكَ هُدَيَّا هذا وحُدَيَّا هذا وشَرْوَاه وشَكلُه كُلُّه واحِد.
الجوهري: قولهم حادِي عَشَر مقلوب من واحد لأَن تقديرَ واحدٍ فاعلٌ فأَخَّروا الفاء، وهي الواو، فقلبت ياء لانكسار ما قبلها، وقدم العين فصار تقديره عالف.
وفي حديث ابن عباس: لا بَأْسَ بِقَتْلِ الحِدَوْ والأَفْعَوْ؛ هي لغة في الوقف على ما آخره أَلف، تقلب الأَلف واواً، ومنهم من يقلبها ياء، يخفف ويشدد. والحِدَوُ: هو الحِدَأُ، جمع حِدَأَةٍ وهي الطائر المعروف، فلما سكن الهمز للوقف صارت أَلفاً فقلبها واواً؛ ومنه حديث لقمان: إِنْ أَرَ مَطْمَعِي فَحِدَوٌّ تَلَمَّعُ أَي تَخْتَطِفُ الشيءَ في انْقِضاضِها، وقد أَجْرَى الوصلَ مُجْرَى الوقف فقَلَب وشدَّد، وقيل: أَهلُ مكة يسمُّون الحِدَأَ حِدَوّاً بالتشديد. وفي حديث الدعاء: تَحْدُوني عليها خَلَّةٌ واحِدَةٌ أَي تبعَثُني وتَسُوقُني عليها خَصْلة واحدة، وهو من حَدْوِ الإِبل فإِنه من أَكبر الأَشياء على سَوْقِها وبَعْثها.
وبَنُو حادٍ: قبيلة من العرب. وحَدْواء: موضع بنجد. وحَدَوْدَى: موضع.

### Türkçe

**حَدَا** develeri sürdü; ve onunla sürdü; sürer; **حَدْواً** ve **حُِدَاءً** (uzatmalı):
Onları arkalarından azarladı ve sevk etti. Ve onlar **تَحادَتْ**: bir kısmı bir kısmını **حَدَا** etti (sürdü); Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:
أَرِقْتُ له حتَّى إِذا ما عُرُوضُه
تَحادَتْ وهاجَتْها بُرُوق تُطِيرُها

Ve bir adam **حادٍ** ve **حَدَّاءٌ**; dedi:
وكانَ حَدَّاءً قُراقِرِياً

Cevherî: **الحَدْوُ** develeri sürmek ve onlara şarkı söylemektir. Ve kuzey rüzgârına **حَدْواءُ** denir; çünkü o bulutu **تَحْدُو** eder, yani onu sevk eder; ‘Accâc dedi:
حَدْواءُ جاءتْ من جبالِ الطُّورِ
تُزْجِي أَراعِيلَ الجَهَامِ الخُورِ

Ve aralarında **أُحْدِيّة** ve **أُحْدُوَّة** vardır; yani, onunla **الحُدَاء**dan bir tür (ezgi) ki onunla **يحْدُونَ** ederler (söylerler); Lihyânî’den. Ve **حَدَا** şeyi, onu **يَحْدُوه**; **حَدْواً**; ve **احْتَدَاه**: ona tâbi oldu; sonuncusu Ebû Hanîfe’den; ve şu beyit okundu:
حتى احتَدَاه سَنَنَ الدَّبُورِ

Ve **حَدِيَ** mekânda **حَداً**: ona yapıştı, ondan ayrılmadı. Ebû ‘Amr: **الحَادِي** bir şeye kasıtlı yönelen kimsedir. Denir: **حَدَاه** ve **تَحَدَّاه** ve **تَحَرَّاه** bir mânâdadır; dedi: ve ondan Mücâhid’in sözü: “Ben **أَتَحَدَّى** ederdim (kasıtla yönelirdim) **القُرَّاءَ**’ya, sonra okurdum”; yani onları kasıtla hedeflerdim.

Ve o, insanların **حُدَيَّا**’sıdır; yani onlara **يَتَحَدَّاهم** eder ve onları **يَتَعَمَّدهم** eder. Cevherî: **تَحَدَّيْتُ** falancayı, bir işte onunla yarıştığım ve ona galibiyeti çekiştiğim zaman. İbn Sîde: ve adamı **تحَدَّى** etti: onu kasıtla hedefledi; ve ona **تَحَدَّاه**: onunla yarıştı ve galibiyeti çekişti; ve o **الحُدَيَّا**dır. Ve ben bu işte senin **حُدَيَّاك**’ınım; yani onda bana karşı ortaya çık; ‘Amr b. Kultûm dedi:
حُدَيَّا الناسِ كلِّهِمِ جَمِيعاً،
مُقارَعَةً بَنِيهمْ عن بَنِينَا

Ve Tehzîb’de: dersin ki: “Ben bu işte senin **حُدَيَّاكَ**’ınım”; yani tek başına bana karşı ortaya çık ve bana komşu ol (yan yana dur); ve şu beyit okundu:
حَدَيَّا الناسِ كُلِّهِمُو جَميعاً
لِنَغْلِبَ في الخُطُوب الأَوَّلِينَا

Ve **حُدَيَّا الناس**: onların bir teki (bir ferdidir); Kurâ‘dan. Ezherî: denir ki, bu işte ancak ikisinden birinin oğlu (yani soylu olan) ayağa kalkar; ve bazen eşek, dişisini öne geçirdiği zaman ona **حادٍ** denir. Ve **حَدَا** yaban eşeği, dişisini (**أُتُنَه**) yani ona tâbi oldu; Zû’r-Rumme dedi:
كأَنَّه حينَ يرمِي خَلْفَهُنَّ بِه
حَادِي ثَلاثٍ منَ الحُقْبِ السَّماحِيجِ

Tehzîb: denir ki, yaban eşeğine **حَادِي ثَلاثٍ** ve **حَادِي ثَمَانٍ**, önüne dişilerinden (**أُتُنِهِ**) bir sayıyı öne geçirdiği zaman. Ve **حَدَا** tüy, oku: ona tâbi oldu.

Ve **الحَوادِي**: ayaklardır; çünkü onlar elleri izler; dedi:
طِوالُ الأَيادي والحَوادِي، كأَنَّها
سَمَاحِيجُ قُبٌّ طارَ عَنْها نُسالُها

Ve “gece gündüzü **حَدَا** ettikçe (onu izledikçe) ben onu yapmam” yani ona tâbi oldukça (asla).

Tehzîb: **الهَوَادِي** her şeyin evvelidir; ve **الحَوادِي** her şeyin sonlarıdır. Ve Asma‘î rivayet etti, dedi: denir ki: “Senin için bunun **هُدَيَّا**’sı ve bunun **حُدَيَّا**’sı ve onun benzeri (**شَرْوَاه**) ve onun şekli (**شَكلُه**)—hepsi birdir.”

Cevherî: onların “**حادِي عَشَر**” sözü, “**واحد**”dan ters çevrilmiştir; çünkü **واحد**’ın takdiri “**فاعلٌ**”dir; sonra **الفاء**’yı—ki o **الواو**dur—sona bıraktılar; böylece, kendinden öncekinin kesreli oluşundan dolayı **ياء**ya çevrildi; ve **العين**i öne aldılar; böylece takdiri **عالف** oldu.

İbn Abbâs hadîsinde: “**الحِدَوْ** ve **الأَفْعَوْ**’yu öldürmekte beis yoktur”; bu, sonu elif olan şeyde vakıf yapma dilidir: elifi vâv’a çevirir; onlardan kimi de onu yâ’ya çevirir; hafifletir ve şeddeler. Ve **الحِدَوُ**: o **الحِدَأُ**’dur; **حِدَأَةٍ**’nin cem‘idir; o da bilinen kuştur. Hemze vakıf için sükûnlanınca elif oldu; sonra onu vâv’a çevirdi. Ve ondan Lokmân hadîsi: “Eğer tamahımı görürsem, o hâlde **فَحِدَوٌّ تَلَمَّعُ**”; yani, dalışında şeyi kapıp götürür; ve vaslı vakıf yerine yürütmüş, böylece çevirmiş ve şedde yapmıştır. Ve denildi ki: Mekke ehli **الحِدَأَ**’ya şeddeli olarak **حِدَوّاً** derler.

Ve dua hadîsinde: “Üzerine beni **تَحْدُوني** eden bir tek **خَلَّةٌ**”; yani, bir tek haslet beni ona sevk eder ve onun üzerine beni sürer; ve bu, develeri **حَدْوِ** etmektendir; çünkü o, onları sevk etme ve harekete geçirmede şeylerin en büyüğündendir.

Ve **بَنُو حادٍ**: Araplardan bir kabiledir. Ve **حَدْواء**: Necd’de bir yerdir. Ve **حَدَوْدَى**: bir yerdir.
