# حدب (ح-د-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Tümsek demektir

- Harfler: ح - د - ب
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَدَبٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%A8%D9%8D.md) | فَعَلٍ | Tümsek | 1 | 1 | [21:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8/ayet/21:96.md) |

## Mücavir kökler — 4 mücavir (9 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [مأجوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Ve Me’cûc
2. [يأجوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Ye’cüc
3. [نسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Uçarak varma anlamında tüy, kanar demektir
4. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Feth, kapının açılması demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حدب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نشز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B2.md), [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md), [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [وهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sırtın kamburlaşması, zemin veya yüzeyin dışa doğru kabarıp tümsekleşmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Yeryüzünün her bir kabarık noktasından ve yüksek dalgasından hızla akma ve yayılma |
| Çekirdek Özet 3 | Mekânsal veya morfolojik bir yükseltinin engel teşkil etmekten çıkıp hızlandırıcı bir çıkış noktasına dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Lafzın yalnızca jeolojik bir dağ veya tepeye indirgenerek hareketin morfolojik kavis ve her yönden taşma dinamizminin gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حد | Keskin bir hat, belirgin sınır, uç ve sert ayrışma noktasını ifade eder; [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md), [حدث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB.md) ve [حدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82.md) köklerinde de sınırlama, ortaya çıkma ve kuşatıcı odaklanma anlamları ortaktır. | ب | İçe veya dışa doğru hacimsel bir toplanma, kabarma ve kubbeleşme boyutu eklenerek keskin sınır soyut bir hattan fiziki ve dışbükey bir kamburluğa dönüştürülmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar | Bir alanı çevreleyen, yükselen ve dışarıya doğru sınır çeken engelleyici hat |
| د | kapı | Eşik, geçiş aralığı ve dışa doğru açılma hareketi |
| ب | ev, çadır | Hacimsel iç mekân, barınak ve toplanma mahalli |
| حدب | çit, kapı ve evin birleşik hareketi | Sınır oluşturan bir yükseltinin (çit) kubbeleşip hacim kazanarak (ev) dışarıya doğru bir eşikten (kapı) taşarcasına çıkıntı yapması; zemin veya gövdenin dışbükey bir kabarışla dışarı fırlaması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir canlının sırtının dışa doğru kavis çizip kamburlaşması (احْدَوْدَبَ الظَّهْرُ) ve arazide çevreye nispetle kabarık, kubbe şeklinde yükselen tümsek zemin (حَدَبُ الأَرْضِ). Zayıflıktan leğen kemikleri fırlamış deveye de (حَدْبَاء) denilir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Zü'r-Rumme belirgin tümsekleri şu mısra ile tasvir eder: ويومٍ يَظَلُّ الفَرْخُ في بيتِ غـيره / له كوكبٌ فوق الحِدابِ الظَّواهِرِ (Kuş yavrusunun sıcaktan başkasının yuvasına sığındığı, sıcağın açık tümsekler üzerinde parıldadığı gün). Şair el-Uceyr es-Selûlî ise yaşlılıkla gelen kamburlaşmayı ifade eder: رَأَتْني تحادَبْتُ الغَداةَ ومَنْ يَكُنْ / فَتًى عامَ عامَ الماءِ فهو كَبِيرُ (Sabahleyin iki büklüm kamburlaştığımı gördü; oysa su baskını yılında genç olan kimse bugün elbette yaşlıdır). |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça حدب kökü, merkezi Sami dillerinde morfolojik bir kabarmayı, eğrilmeyi ve sırt kamburlaşmasını karşılayan somut bir kökene dayanır. İbranice ve Aramice katmanında doğrudan aynı kök sesleriyle türetilmiş yaygın bir fiil formu sınırlı olmakla birlikte, kökün fonetik varyantları ve semantik izdüşümleri dışbükey bükülme, kamburluk ve eğik yüzey kavramlarıyla örtüşür; nitekim Doğu ve Batı Sami kollarında sırt eğriliği ve tümsek kavramı g-b-b ve h-d-r gibi fonetik akraba köklerle de geçişlilik gösterir. Klasik Arapçada kök, hem morfolojik fiziki kamburluğu hem de bu eğrilmenin bir nesnenin üzerine doğru koruyucu biçimde kapanması mecazından hareketle «şefkatle üzerine eğilmek, arka çıkmak» (حَدِبَ عَلَيْهِ) manasını muhafaza ederek semantik genişleme yaşamıştır. Bu durum, kökün Sami kökenli somut fiziki eğrilik çekirdeğini en duru biçimde arazideki kabarıklıklara ve insan bedenindeki kamburluğa teşmil ettiğini gösterir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حدب | Sırtın kamburlaşması ve arazinin dışbükey kabarması; mecazen birinin üzerine şefkatle eğilme (عطف) anlamına evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami / İbranice ve Süryanice izdüşümleri | Sırt eğriliği, dışbükey kavis ve çıkıntı bildiren morfolojik semantik tabaka ile kökteştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çatı | Dışbükey kavis ve kamburumsu zemin yükseltilerini niteleyen ilksel beden morfolojisi tasvirleri. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حدب | Anlamlı | Kabarmak, tümsekleşmek, kamburlaşmak | Sırtta veya arazide dışa doğru dışbükey bir yükseltinin oluşması | Kur'an'da geçer; hedef kök |
| حبد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| [دحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%A8.md) | Anlamlı | İtmek, defetmek, yaymak | Bir şeyi güçlüce itmek veya zemini düzleyip genişletmek | Kur'an'da geçmez; Tehzîb kaydı |
| [دبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AD.md) | Anlamlı | Başını öne eğerek yürümek | Yürürken sırtı kabartıp başı aşağı indirmek (تدبيح) | Kur'an'da geçmez; hedef kökle hareket benzerliği taşır |
| بحد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| [بدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%AD.md) | Anlamlı | Açmak, yaymak, ortaya dökmek | Bir şeyi genişçe meydana çıkarmak veya düz bir alana yayılmak | Kur'an'da geçmez; zemin morfolojisinde yayılma ilişkisi |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حدب | Merkez | Dışbükey yükselti ve kambur tepe | Yüzeyin yayvan biçimde kubbeleşmesi ve sırt vermesi | Hem fiziki arazideki kabarık tepeyi hem de her yönden aşağı akışa imkân veren morfolojiyi ifade eder. |
| [نشز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B2.md) | Komşu | Zemin çıkıntısı ve kabarma | Çevresinden belirgin biçimde dikleşip ayrışan yer | [نشز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B2.md) sert bir yükseliş ve dikliği vurgularken, حدب yayvan bir kamburluk ve dışbükeyliği öne çıkarır. |
| [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) | Komşu | Hacimce artma ve tepeleşme | Şişme, büyüme ve hacimce kabarma | [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) niteliksel ve niceliksel çoğalmayı bildirirken, حدب doğrudan geometrik kubbe formuna odaklanır. |
| [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) | Komşu | Yukarı doğru çıkış | Eylemin aşağıdan yukarıya doğru dikey yönelimi | [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) dikey hareketi anlatırken, حدب hareketin yönünü değil üzerinde bulunulan zemin kabarıklığını imler. |
| [وهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%AF.md) | Zıt | Çukur, alçak zemin | Arazinin içbükey biçimde çökmesi ve alçalması | حدب dışbükey kabarma iken [وهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%AF.md) alçak, düz ve çukur yerdir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حدب | Tümsek, kambur, kabarık zemin | Dışbükey geometrik çıkıntıyı ve arazinin yükselen sırtını bütünüyle karşılar. | Kesin |
| Latince | gibbus, tumulus | Kambur, tepe, tümsek | «Gibbus» bedensel kamburluğu, «tumulus» ise toprak yığıntısı ve tümseği karşılar; Arapçadaki şefkat mecazını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | knoll, hummock, hunch | Tepecik, tümsek, kambur | «Hummock» ve «knoll» yayvan arazi yükseltilerini, «hunch» sırt eğriliğini verir; akışa kaynaklık etme boyutunu doğrudan taşımaz. | Güçlü |
| Almanca | Hügel, Buckel | Tepe, kambur | «Buckel» bedensel kamburluğu ve eğriliği, «Hügel» ise küçük tepeyi karşılar; kökün dinamik bağlamını tam kapsamaz. | Güçlü |
| Fransızca | bosse, monticule | Kambur, tepecik | «Bosse» hem sırttaki yumruyu hem zemin engebesini ifade eder; kökün geniş akış ufkunu eksik bırakır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَدَبٍ (İsim formu) | Arazideki her bir kabarık zemin, tepe ve bayır | Ye’cûc ve Me’cûc seddinin açılması akabinde yeryüzünün her bir tümseğinden ve yüksek noktasından süratle akıp yayılmaları bağlamı (Enbiyâ [21:96](https://lisan.digital/tr/ayet/21:96.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Eşrâtü's-sâa (Kıyamet alametleri) | Ye'cûc ve Me'cûc'ün sed arkasından çıkışının tabiatı ve yeryüzünü istila hızı | Engellerin anlamsızlaşması ve her kabarık noktadan kontrolsüz beşerî akışın kaçınılmazlığı |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Belirgin fıkhî ıstılah tespiti yapılmadı | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Kıyamet tasvirleri ve kozmolojik sahneler | Ayetteki «نسل» (hızla koşup akma) fiili ile «حدب» (tümsek) arasındaki morfolojik uyum | Suyun tepelerden aşağıya köpürerek veya dalgalar halinde akması gibi beşerî kütlelerin yeryüzünü kaplaması |
| Hadis | Ahir zaman fitneleri ve kabir azabı tasvirleri | Fiziksel kamburluk tasvirleri ve ahir zamanda yeryüzünü basacak toplulukların hareketi | Fiziksel kabarıklık, engebeli arazileri aşma sürati ve bedensel deformasyon nitelemeleri |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmolojik çözülme ve eskatoloji | İlahi vaadin tahakkukunda topografik ayrışmanın kalkması | Hızlandırıcı eşik | Hiçbir yeryüzü yükseltisinin ilahi takdiri durduramayacağı, aksine istilayı görünür kıldığı evre. | Kesin |
| İlmi | Jeomorfoloji ve akışkanlar dinamiği | Dışbükey tepe ve potansiyel enerji merkezi | Akışı hızlandırma ve dağıtma | Bir tümseğin zirvesi, üzerine gelen kütleyi her yöne dağıtarak akışı ivmelendiren bir morfolojidir. | Güçlü |
| Siyasi | Jeopolitik engeller ve savunma hatları | Doğal tahkimat veya sınır çizgisi | Savunma avantajının çöküşü | Doğal yükseltilerin bir koruma seti olmaktan çıkıp hücum eden güçler için bir yayılma basamağına dönmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Dağıtım ağları ve pazar dalgalanmaları | Sermayenin ve emtianın yığılma noktası | Dışa taşma ve tabana yayılma | Kaynakların belirli tümseklerde (tekellerde) toplandıktan sonra kontrolsüzce çevreye saçılması süreci. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dışbükey eğrilik (Convexity) ve yerel maksimum (Local maximum) | Bir fonksiyonun türevinin işaret değiştirdiği tepe noktası; bu noktadaki potansiyel enerji, kütlenin en küçük bir sapmayla her yöne doğru hızlanarak boşalmasına (gradyan inişi) yol açar. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal patlama ve yayılma eşiği | Toplumsal baskı veya demografik yoğunlaşmanın sınır noktasına ulaşarak tüm kurumsal barajları aşması ve her sosyal katmandan tabana doğru yayılması hali. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin yalnızca basit ve durağan bir «tepe» ya da «toprak yığını» olarak anlaşılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | حدب yalnızca jeolojik bir yükselti değil; dalgalı, dışbükey ve üzerine çıkan her şeyi aşağıya doğru hızla fırlatan dinamik bir yüzey formudur. Akış (نسلان) ile birleştiğinde tümseğin bir engel değil, fışkırma ve yayılma rampası olduğu görülür. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlgili ayetteki dehşetli akış sahnesinin sıradan bir doğa yürüyüşü veya basit bir tepe aşma eylemine indirgenerek, engellerin kalkışındaki ontolojik ve sosyolojik krizin kavranamaması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın topografik ve morfolojik terimleri durağan birer dekor olarak değil, vuku bulacak ilahi ve kozmik hareketlerin kinetik birer parçası olarak kullandığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ye'cûc ve Me'cûc hadisesini, kıyamet alametlerini ve beşerî istilaların engellenemez tabiatını tasvir eden eskatolojik ayetlerde belirleyicidir (özellikle Enbiyâ [21:96](https://lisan.digital/tr/ayet/21:96.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kıyamet sahnelerindeki dağ ve arazi hareketlerinin yalnızca yok oluş değil, aynı zamanda varlıkların kontrolsüz biçimde açığa çıkışını hızlandıran zeminler oluşturduğunu fark ettirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yüzeyin veya sırtın dışa doğru kavislenip tümsekleşmesi, dışbükey bir kubbe formunu alması.
- Soyut anlam: Bir engelin veya toplanma noktasının, üzerindeki potansiyeli çevreye doğru çok yönlü ve ivmeli bir akışa bırakacak dinamik bir merkez haline gelmesi.
- Sistematik karşılık: Yerel tepe noktalarından ($H$) çevreye doğru yönelen ve sınır tanımayan çok vektörlü akış dinamizmi.
- LaTeX modeli: $$\nabla \cdot \vec{J} = -\frac{\partial \rho}{\partial t} \quad \text{ile} \quad \vec{J} \propto -\nabla \Phi_H$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\Phi_H$ yüzeyin dışbükey morfolojik potansiyelini (tümsek yapısını), $\nabla \Phi_H$ bu potansiyelin oluşturduğu eğim gradyanını, $\vec{J}$ tümsekten çevreye doğru fışkıran kütle akı yoğunluğunu, $\rho$ ise merkezdeki yoğunluğu temsil eder; model, biriken kütlenin yerel tepe noktasından her yöne doğru kaçınılmaz ve ivmeli bir şekilde boşalmasını matematiksel olarak ifade eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Enbiya 21:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8/ayet/21:96.md) — حَدَبٍ

حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ

Meal (IK): Ye’cuc ve Me’cuc açılıp da her tepeden ve dereden akın ettikleri vakit.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Tümsek demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والدال والباء معهما
ح د ب، د ب ح، ب د ح مستعملات
حدب:
الحَدَبة: موضع الحَدَب من ظهْر الأَحْدَب، والاسم: الحَدَبة، وقد حَدِبَ حَدَباً واحدَوْدَبَ ظهرُه. وحَدِبَ فُلانٌ على فُلان حَدَباً أي عَطَفَ عليه وحَنا، وإنّه كالوالد.
والحَدَب: حَدُور في صبَبَ، ومن ذلك حَدَبُ الريح وحَدَب الرَّمْل، وجمعه حِداب، ومنه قوله تعالى: "وهم من كُلِّ حَدَب ينسِلون".
ويقال للدابَّة إذا بَدَتْ حراقيفُه وعَظُمَ ظهرُه حَدْباءُ وحِدْبير وحِدْبار.
والحِدابُ: ما ارتَفَعَ من الأرض، الواحدة حَدَبَة وحِدَبَة وحَدِبة، قال ذو الرمة:
ويومٍ يَظَلُّ الفَرْخُ في بيتِ غـيره		له كوكبٌ فوق الحِدابِ الظَّواهِرِ
دبح:
التَّدْبيح: تَنكيسُ الرأْس في المَشْيِ، قال:
كمِثْلِ ظِباءٍ دَبَّحَتْ في مَغارَةٍ		وأَلْجَأَها فيها قِطارٌ وراضِبُ
أي قاطر، ويُروَى: ناطِف.
بدح:
البَدْحُ: ضربُك شَيْئاً بشَيْء فيه رَخاوة كما تأخُذُ بِطِّيخةً فتَبْدحَ بها إنساناً.
وتقول: ورأيتُهم يَتبادَحُون بالكُرين والرُّمّان ونحوها عَبَثاً يعني رَمْياً.
وبَدَحَتِ المرأةُ وتَبَدَّحَتْ، وهو جنس من مَشْيِها.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve**الدال** ve**الباء** onlarla birlikte
ح د ب، د ب ح، ب د ح kullanımlardır

**حدب**:
**الحَدَبة**: **الأَحْدَب**’ın sırtındaki **الحَدَب**’ın yeri; isim: **الحَدَبة**’dir. Ve **حَدِبَ** **حَدَباً**; ve sırtı **احْدَوْدَبَ**. Ve “falanca falancaya **حَدَباً** **حَدِبَ**” yani ona meyletti ve eğildi; ve o, baba gibidir.
**الحَدَب**: **صبَبَ**’da bir iniştir; bundan da **حدَبُ الريح** ve **حدَب الرَّمْل** (vardır). Çoğulu **حِداب**’dır. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “Ve onlar her **حَدَب**’dan akıp giderler.”
Ve binek hayvana, eğer onun **حراقيفُه** göründü ve sırtı büyüdü ise, **حَدْباءُ** ve **حِدْبير** ve **حِدْبار** denir.
**الحِدابُ**: yerden yükselen şey; tekili **حَدَبَة** ve **حِدَبَة** ve **حَدِبة**’dir. ذو الرمة dedi ki:
Ve bir gün ki yavru, başkasının evinde gölgelenir;		ona, görünen **الحِداب**’ın üstünde bir yıldız vardır

**دبح**:
**التَّدْبيح**: yürüyüşte başı aşağı eğmektir. Dedi ki:
Bir mağarada **دَبَّحَتْ** olan ceylanlar gibi;		ve orada onları bir **قِطارٌ** ve bir **راضِبُ** sığınmaya zorladı
Yani **قاطر**; ve şöyle rivayet edilir: **ناطِف**.

**بدح**:
**البَدْحُ**: içinde yumuşaklık bulunan bir şeyle bir şeye vurmandır; tıpkı bir karpuz alıp onunla bir insana **تَبْدحَ** etmen gibi.
Ve dersin: “Onları **الكُرين** ve nar ve benzerleriyle boş yere **يَتبادَحُون** gördüm”; yani atma.
Ve kadın **بَدَحَتِ** ve **تَبَدَّحَتْ**; ve o, onun yürüyüşünden bir cinstir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَدَبُ: ما ارتفع من الأرض، والجمع الحِداب. ومنه قوله تعالى: "وهُمْ من كل حَدَبٍ يَنْسِلونَ". والحَدَبَةُ: التي في الظَهْرِ، وقد حَدِبَ ظهرُهُ فهو حَدِبٌ، واحدودبَ مثله. وأحدَبه الله فهو رجل أحدب بَيِّنَ الحَدَبِ. وناقة حدباء، إذا بدت حَراقِفُها. ويقال أيضاً: حَدَبَ عليه وتحدَّب عليه، أي تعطَّف عليه.

##### Türkçe

**الحَدَبُ**: yerden yükselmiş olan şey; çoğulu **الحِداب**. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: “Ve onlar her **حَدَبٍ**’den akıp giderler.” Ve **الحَدَبَةُ**: sırtta olan (şey); ve onun sırtı **حَدِبَ** (kamburlaştı), artık o **حَدِبٌ**’dir; ve **احدودبَ** da onun gibidir. Ve Allah onu **أحدَبه** kıldı; artık o, **الحَدَبِ**’i apaçık olan **أحدب** bir adamdır. Ve **ناقة حدباء**: eğer onun **حَراقِفُها** (kaburga kemikleri) göründüyse. Ve ayrıca denilir: **حَدَبَ عليه** ve **تحدَّب عليه**; yani ona şefkatle eğildi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح د ب
حدب ، دبح ، دحب ، بدح : مستعملة .
حدب : قال الله جلّ وعزّ : ( وَهُمْ مِّن كُلِّ حَدَبٍ يَنسِلُونَ ) ( الأنبيَاء : 96 ) ، قال الليث : الْحَدَبُ : حَدُورٌ في صَبَبٍ ، ومن ذلك حَدَبُ الريح وحَدَبُ الرَّمْلِ والجَمِيعُ الحِدَاب ، وقال الفَرَّاء : ( وَهُمْ مِّن كُلِّ حَدَبٍ يَنسِلُونَ ) ( الأنبيَاء : 96 ) من كُلِّ أكَمةٍ ، ومِنْ كُلِّ مَوْضع مرتَفِع ، وكذلك قال الزَّجَّاجُ : من كلِّ حَدَبٍ ، قال : الحَدَبُ : الأكَمَةُ . وقال الليث : الحَدَبُ : مصدر الأحْدَبِ ، والاسم الحُدْبَةُ ، والفِعْلُ : حَدِبَ يَحْدَبُ حَدَباً .
قال : ويقال : احْدَوْدَبَ ظهْرُه . قلت : والحَدَبةُ مُحرَّكةُ الحروف : موضعُ الحَدبِ في الظَّهر الناتىء ، فالحَدبُ دخول الصدر وخروجُ الظهر ، والقَعَسُ : دخول الظَّهر وخروجُ الصَّدرِ .
الليث : حَدِبَ فلانٌ على فلانٍ يَحْدَبُ حَدَباً إذا عطَف وحَنا عليه ، ويقال هُوَ لهُ كالوالد الحَدِب .
وقال أبو عمرو : الحَدَأُ مثلُ الحَدَبِ ، حَدِئْتُ عليه حَدَأً مثْلُ حدِبْتُ عليه حدَباً أي أَشْفَقْتُ .
قال النَّضْرُ : في وَظِيفَي الفرَس عُجَايَتَاهما وهما عَصَبَتان تَحمِلان الرِّجل كلها ، قال : وأما أحْدَباهما فهما عِرقان ، قال : وقال بعضهم الأحدَبُ في الذِّراع : عِرقٌ مُستبْطِنٌ عَظْمَ الذِّراع .
ويقال : اجتمع النَّبِيطُ يلعبون االحَدَبْدَبَى وهي لُعْبةٌ لهم .
وحَدَبُ الشَّتاءِ : شِدّةُ بردِه وسنة حدباء : شديدة قال مُزَاحِمٌ العُقَيْلِيُّ في صفة فرس :
لم يَدْرِ ما حَدَبُ الشتاءِ ونَقْصُه
ومضتْ صَنابرُه ولم يتَخَدَّد
أراد أنه كان يتَعهَّدَه في الشتاءِ ويقومُ عليه والتحدُّبُ مثُله ، ومنه قوله :
إني إذا مُضَرٌ عَلَيَّ تَحَدَّبتْ
لاقَيْتَ مُطَّلِعَ الجبالِ وُعوراً
الليث : يقال للدَّابة الذي قد بَدَتْ حَرَاقِفُه وعَظُم ظهرهُ حدْباء حِدْبيرٌ وحِدْبارٌ .
وقال غيرُه : حَدَبُ السَّيْلِ : ارتفاعُه ، وقال الفرزدق :
غدَا الحيُّ من بيْنِ الأُعَيْلام بعدما
جرَى حَدَبُ البُهْمَى وهاجتْ أَعاصِرُه
قال : حَدَبُ البُهْمى : ما تناثر منه فركب بعضُه بعضاً كحَدَب الرَّمل .
وقال النَّضر : الحَدَبةُ : ما أَشرف من الأرضِ وغَلُظ ، قال ولا تكون الحَدَبةُ إلا في قُفَ أو غِلَظِ أرض .
وقال غيرُه : حُدْب الأمور : شَوَاقُّها ، واحدها حَدْباءُ ، وقال الراعي :
مروانُ أَحَزمُها إذا نَزَلتْ به
حُدْبُ الأُمورِ وخَيرُها مأَمولا
وسَنةٌ حدباءُ : شديدةٌ ، شُبِّهتْ بالدَّابةِ الحَدباء .
وقال الأصمعيُّ : الحَدَبُ والحَدَر : الأثَرُ في الجِلْد ، وقال غيره : الحَدَر : السِّلَع ، قلت : وصوابُه الجَدَر بالجيم ، الواحدةُ جَدَرَة ، وهي السِّلْعة والضَّوَاةُ .
شمِر : حَدَبُ الماء : ما ارتفع من أمواجه ، وقال العجَّاج :
نَسْجَ الشَّمالِ حَدَبَ الغَدير
وقال ابن الأعرابي : حَدَبُهُ : كثْرتُه وارتفاعه ، ويقال : حَدَبُ الغَديرِ تحرُّك الماءِ وأمواجِه ، قال : والمُتحدِّب : المتعلِّق بالشيء الملازمُ له .
ابن بُزُرْج : يقال : اشترى الإبل في حَدابِ على فَعَال أي في سَنَةٍ حدْباء مثل فَسَاقِ .
دبح : ابن شميل : دَبَّح الرَّجلُ ظهرَه إذا ثناه فارتفع وَسَطُه كأنه سَنَام .
وقال الليث : التَّدْبيح : تَنْكيس الرأس في المَشي ، وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهَى أن يُدَبِّح الرجلُ في ركوعه كما يدبِّح الحمار .
وقال أبو عُبَيْد : يُدبِّح ، معناه يطأْطىء رأْسَه في الركوع حتى يكون أخفضَ من ظهره .
وقال الأُمَوِيّ : دبَّح تدبيحاً إذا طَأطأَ رأسَه .
وقال اللِّحْياني : دمَّح ودَبَّح ونحوَ ذلك قال شمر .
وقال ابن الأعرابي : دبَّح ودنَّح إذا ذَلَّ .
وقال النضر : رمْلةٌ مُدَبِّحَةٌ أي حدْبَاء ، ورِمال مدابِحُ .
أبو عدنان عن الغَنَوِيّ : دبَّح الحمارُ إذا رُكِب وهو يشتكي ظهرَه من دبَرِه ، فيُرْخِي قوائمه ويُطامن ظهرَه وعَجُزَه من الألم .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : ما بالدَّار دِبِّيح ولادِبِّيجٌ بالحاء والجيم ، والحاء أفصحهما ورواه أبو عُبَيد : ما بالدار دبِّيجٌ بالجيم ، قلت : ومعناه من يَدِبّ .
وقال شمر : قال ابن الأعرابي : التَّدبيح : خَفْضُ الرأس وتنكيسه . وأنشد أبو عمرو الشيباني :
لما رأى هِراوةً ذاتَ عُجَرْ
دبّح واستَخْفَى ونادَى يا عُمَرْ
قال : والتدبيح : التطأطؤ . يقال : دبِّح لي حتى أركبك .
وقال شمر : قال أبو عَدنان : التَّدبيحُ تدبيحُ الصبيان إذا لَعبوا ، وهو أن يُطامِنَ أحدهم ظهرَه ليَجيءَ الآخر يَعدُو من بعيدٍ حتى يركبه .
والتدبيحُ أيضاً : تَدْبيحُ الكَمْأة ، وهو أن تَنفتحَ عنها الأرضُ ولا تَصْلَع أي لا تَظهرَ ، حُكِي ذلك عن العرب .
بدح : قال الليث : البَدْحُ : ضَرْبُك بشيء فيه رَخاوة ، كما تأخذ بِطِّيخَةً فَتَبْدحُ بها إنساناً ، تقول : رأيتهم يتبادَحون بالكُرِينَ والرُّمّان ونحوِه عبَثاً يعني رَمْياً .
أبو عُبَيْد : بَدَحَت المرأةُ وتبدَّحَتْ . وهو جنسٌ من مِشْيَتِها . وقال أبو عمرو : التَّبَدُّح : حُسنُ مِشْيَةِ المرأة ، وأنشد :
يَبْدَحْن في أَسْوُقٍ خُرْسٍ خَلاخِلُها
أبو عُبَيد عن الأصمعي قال : البَدَاح على لفظ جَناح : الأرضُ الليِّنَة الواسعةُ .
وقال أبو عمرو : البَدْحُ : عَجْزُ الرجل عن حَمالةٍ يحملُها ، وعَجْزُ البعيرِ عن حِمْله ، وأنشد :
إذا حَمَل الأحْمَالَ ليْسَ بِبادح
شمر عن الأصمعي : البَدَاحُ والأبْدَحُ والمَبْدوح : ما اتَّسَع من الأرض ، كما يقال الأبْطَحُ والمبطوح ، وأنشد :
إذا عَلاَ دَوِّيَّهُ المَبْدوحا
رواه بالباء .
وقال أبو عمرو : الأبْدَحُ : العَرِيضُ الْجَنْبَيْنِ من الدَّوابِّ ، وقال الرّاجزُ :
حتَّى يُلاَقي ذَاتَ دَفَ أبْدَحِ
بمُرْهَفِ النَّصْل رَغِيبِ المَجْرَحِ
أبو عُبَيد عن الفرّاء : بَدَحْتُه بالعَصا وكَفَحْتُه بَدحاً وكَفْحاً إذا ضَرَبْتَه .
وقال الأصمعي في كتابه في ( الأمْثال ) يرويه أبو حاتم له يقال : أكلَ مالَهُ بأبْدَحَ ودُبيْدَح ، قال الأصمعي : إنما أصله دُبيْح ، ومعناه أنه أكله بالباطل ، وحكاه ابن السِّكِّيت : أَخَذَ ماله بأبْدَح ودُبيدَح ، أخْبَرني بذلك المنذري عن الحَرّانيُ عنه ، وقال سمعتُ التَّوَّزِي يقول : يقال أكلَ مالَه بأبْدَح ودُبيْدَح أي بالباطل ، قال : يُضْرَبُ مَثلاً للأمر الذي يَبْطُلُ ، وكلهم قال دبيْدَح بفتح الدَّال الثَّانية .
عمرو عن أبيه : يقال : ذَبَحَه ، وبَذَحَه ، ودبَحَه وَبَدحَه ومنه سُمِّي بُدَيْح المُغَنِّي ، كان إذا غَنَّى قَطَع غِنَاء غَيْره بِحُسْنِ صَوْتِه .
دحب : أهمله الليث ، وقال ابن دريد : الدَّحْبُ : الدَّفْع ، وهو الدَّحْمُ ، يقال : دَحَبَها ودَحَمَها في الجِماعِ ، والاسْمُ الدُّحَاب .

##### Türkçe

ح د ب
**حدب** ، **دبح** ، **دحب** ، **بدح** : kullanımdadır.

**حدب** : Allah, celîl ve azîz, dedi: ( وَهُمْ مِّن كُلِّ **حَدَبٍ** يَنسِلُونَ ) ( الأنبيَاء : 96 ) ; Leys dedi: **الْحَدَبُ** : bir yokuşta iniştir; bundan **حَدَبُ** rüzgâr ve **حَدَبُ** kumdur; hepsi **الحِدَاب**’dır. Ferrâ dedi: ( وَهُمْ مِّن كُلِّ **حَدَبٍ** يَنسِلُونَ ) ( الأنبيَاء : 96 ) her tümsekten ve her yüksek yerden (demektir). Zecâc da böyle dedi: her **حَدَبٍ**’den; dedi: **الحَدَبُ** : tümsektir. Leys dedi: **الحَدَبُ** : **الأحْدَبِ**’in mastarıdır; isim **الحُدْبَةُ**’dir; fiil: **حَدِبَ** **يَحْدَبُ** **حَدَباً**.

Dedi: ve denir: **احْدَوْدَبَ** sırtı. Dedim: ve **الحَدَبةُ** (harfleri harekeli): çıkıntılı sırtta **الحَدب**’in yeri; öyleyse **الحَدب** göğsün içeri girmesi ve sırtın dışarı çıkmasıdır; **القَعَسُ** ise sırtın içeri girmesi ve göğsün dışarı çıkmasıdır.

Leys: **حَدِبَ** falan, falana **يَحْدَبُ** **حَدَباً**; eğer ona meyletti ve ona eğildi (şefkat gösterdi) ise. Ve denir: o, onun için, şefkatli baba gibidir: **كالوالد الحَدِب**.

Ebû Amr dedi: **الحَدَأُ** **الحَدَب** gibidir; **حَدِئْتُ** ona **حَدَأً**; tıpkı **حدِبْتُ** ona **حدَباً** (demek) yani acıdım.

Nadr dedi: atın iki **وَظِيف**’inde iki **عُجَايَة**’leri vardır; ikisi, bütün bacağı taşıyan iki sinirdir. Dedi: iki **أحْدَب**’ları ise iki damardır. Dedi: ve bazısı dedi: kolda **الأحدَبُ**: kol kemiğinin içine gizlenen bir damardır.

Ve denir: **النَّبِيطُ** toplandı; **االحَدَبْدَبَى** oynuyorlar; o, onların bir oyunudur.

Ve **حَدَبُ الشَّتاءِ**: onun soğuğunun şiddetidir; ve **سنة حدباء**: şiddetli (yıl). Muzâhim el-Ukaylî bir atın vasfında dedi:
لم يَدْرِ ما **حَدَبُ الشتاءِ** ونَقْصُه
ومضتْ صَنابرُه ولم يتَخَدَّد

Onunla, kışın onu gözetip kolladığını ve onunla ilgilendiğini kastetti; ve **التحدُّبُ** bunun gibidir. Ondan, şu sözü:
إني إذا مُضَرٌ عَلَيَّ تَحَدَّبتْ
لاقَيْتَ مُطَّلِعَ الجبالِ وُعوراً

Leys: **حدْباء** denir, **حِدْبيرٌ** ve **حِدْبارٌ** (denir): pulları belirmiş ve sırtı büyümüş olan binek hayvana.

Başkası dedi: **حَدَبُ السَّيْلِ**: onun yükselmesidir. Ferazdak dedi:
غدَا الحيُّ من بيْنِ الأُعَيْلام بعدما
جرَى **حَدَبُ البُهْمَى** وهاجتْ أَعاصِرُه

Dedi: **حَدَبُ البُهْمى**: ondan saçılan şeydir; bir kısmı bir kısmının üstüne biner; kumun **حَدَب**’i gibi.

Nadr dedi: **الحَدَبةُ**: yerden yüksek olup kalınlaşan şeydir. Dedi: **الحَدَبةُ** ancak bir **قُفَ**’ta yahut yerin kalınlığında olur.

Başkası dedi: **حُدْب الأمور**: onun yarıkları/çatlaklarıdır; tekili **حَدْباءُ**’dır. Râî dedi:
مروانُ أَحَزمُها إذا نَزَلتْ به
**حُدْبُ الأُمورِ** وخَيرُها مأَمولا

Ve **سَنةٌ حدباءُ**: şiddetlidir; **الدَّابةِ الحَدباء**’a benzetilmiştir.

Asmaî dedi: **الحَدَبُ** ve **الحَدَر**: derideki izdir. Başkası dedi: **الحَدَر**: **السِّلَع**’dır. Dedim: doğrusu **الجَدَر**’dir, **الجيم** ile; tekili **جَدَرَة**; o, **السِّلْعة** ve **الضَّوَاةُ**’dır.

Şemir: **حَدَبُ الماء**: onun dalgalarından yükselen şeydir. Accâc dedi:
نَسْجَ الشَّمالِ **حَدَبَ الغَدير**

İbnü’l-A‘râbî dedi: **حَدَبُهُ**: onun çokluğu ve yükselmesidir. Ve denir: **حَدَبُ الغَديرِ**: suyun hareketi ve dalgalarıdır. Dedi: ve **المُتحدِّب**: şeye tutunan, ona yapışık olan kimsedir.

İbn Büzurc: denir: develeri **حَدابِ**’da, **فَعَال** vezninde, satın aldı; yani **سَنَةٍ حدْباء**’da; **فَسَاقِ** gibi.

**دبح** : İbn Şümeyl: adam sırtını **دَبَّح** etti; eğer onu büktü de ortası yükseldi; sanki bir hörgüç gibi.

Leys dedi: **التَّدْبيح**: yürüyüşte başı aşağı çevirmektir. Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu: kişinin rükûunda, eşeğin **يدبِّح** ettiği gibi, **يُدَبِّح** etmesini yasakladı.

Ebû Ubeyd dedi: **يُدبِّح**; manası: rükûda başını eğer; ta ki sırtından daha aşağı olsun.

Ümevî dedi: **دبَّح** **تدبيحاً**; eğer başını eğdi ise.

Lihyânî dedi: **دمَّح** ve **دَبَّح** ve bunun benzeri; Şemir dedi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **دبَّح** ve **دنَّح**; eğer zelil oldu ise.

Nadr dedi: **رمْلةٌ مُدَبِّحَةٌ** yani **حدْبَاء**; ve **رِمال مدابِحُ**.

Ebû Adnân, Ganavî’den: eşek **دبَّح** etti; eğer binildi ve sırtı, **دبَرِه**’den dolayı ağrıyorsa; bacaklarını salar ve acıdan sırtını ve sağrısını alçaltır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: evde ne **دِبِّيح** var ne de **دِبِّيجٌ**; **بالحاء والجيم**; ikisinin daha fasihi **الحاء**’lı olanıdır. Ebû Ubeyd onu **بالجيم** rivayet etti: evde **دبِّيجٌ** yok. Dedim: manası, **يَدِبّ** eden (sürünerek yürüyen) kimsedir.

Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **التَّدبيح**: başı alçaltmak ve onu aşağı çevirmektir. Ebû Amr eş-Şeybânî inşad etti:
لما رأى هِراوةً ذاتَ عُجَرْ
دبّح واستَخْفَى ونادَى يا عُمَرْ

Dedi: ve **التدبيح**: başı eğmektir. Denir: **دبِّح** bana, ta ki sana bineyim.

Şemir dedi: Ebû Adnân dedi: **التَّدبيحُ**: çocukların oynadıklarında yaptıkları **تدبيح**’tir; o da, birinin sırtını alçaltmasıdır; öteki uzaktan koşarak gelsin de ona binsin diye.

Ve **التدبيحُ** ayrıca: **تَدْبيحُ الكَمْأة**’dir; o da, toprağın onun üzerinden açılmasıdır; fakat **لا تَصْلَع** yani görünmez; bu, Araplardan hikâye edilmiştir.

**بدح** : Leys dedi: **البَدْحُ**: içinde yumuşaklık olan bir şeyle vurmandır; tıpkı bir karpuz alıp onunla bir insana **تَبْدحُ** etmen gibi. Dersin: onları **يتبادَحون** gördüm; **بالكُرِينَ** ve nar ve benzeriyle, oyun olsun diye; yani atma.

Ebû Ubeyd: kadın **بَدَحَت** ve **تبدَّحَتْ**; bu, onun yürüyüşünün bir cinsidir. Ebû Amr dedi: **التَّبَدُّح**: kadının yürüyüşünün güzelliğidir. Ve inşad etti:
يَبْدَحْن في أَسْوُقٍ خُرْسٍ خَلاخِلُها

Ebû Ubeyd, Asmaî’den dedi: **البَدَاح** ( **جَناح** lafzı üzere): yumuşak, geniş arazidir.

Ebû Amr dedi: **البَدْحُ**: adamın taşıdığı bir yükü taşımaktan aciz kalması; ve devenin yükünden aciz kalması. Ve inşad etti:
إذا حَمَل الأحْمَالَ ليْسَ بِبادح

Şemir, Asmaî’den: **البَدَاحُ** ve **الأبْدَحُ** ve **المَبْدوح**: yerden geniş olan şeydir; tıpkı **الأبْطَحُ** ve **المبطوح** denildiği gibi. Ve inşad etti:
إذا عَلاَ دَوِّيَّهُ المَبْدوحا

Onu **بالباء** ile rivayet etti.

Ebû Amr dedi: **الأبْدَحُ**: hayvanlardan yanları geniş olan. Râciz dedi:
حتَّى يُلاَقي ذَاتَ دَفَ أبْدَحِ
بمُرْهَفِ النَّصْل رَغِيبِ المَجْرَحِ

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **بَدَحْتُه** onu sopayla ve **كَفَحْتُه** onu **بَدحاً** ve **كَفْحاً**; eğer onu dövdüysen.

Asmaî, ( **الأمْثال** ) kitabında, Ebû Hâtim’in ona rivayet ettiği üzere dedi: denir: malını **بأبْدَحَ ودُبيْدَح** ile yedi. Asmaî dedi: aslı ancak **دُبيْح**’tir; manası, onu bâtıl ile yediğidir. İbnü’s-Sikkît onu hikâye etti: malını **بأبْدَح ودُبيدَح** ile aldı. Bunu bana Münzirî, Harrânî’den, ondan haber verdi. Ve Tevvezî’nin şöyle dediğini işittim: denir: malını **بأبْدَح ودُبيْدَح** ile yedi; yani bâtıl ile. Dedi: bâtıl olan iş için mesel olarak vurulur. Hepsi **دبيْدَح** dedi; ikinci **الدَّال**’ın fethasıyla.

Amr, babasından: denir: **ذَبَحَه** ve **بَذَحَه** ve **دبَحَه** ve **بَدحَه**; ve ondan, şarkıcı **بُدَيْح** isimlendirildi; şarkı söylediğinde, sesinin güzelliğiyle başkasının şarkısını keserdi.

**دحب** : Leys onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi: **الدَّحْبُ**: itmedir; o, **الدَّحْمُ**’dur. Denir: onu cinsel ilişkide **دَحَبَها** ve **دَحَمَها**; isim **الدُّحَاب**’dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والدال وما يثلثهما)
  (حدر) الحاء والدال والراء أصلان: الهبوط، والامتلاء.
  فالأوّل حَدَرْتُ الشّيءَ إذا أَنزَلْتَه([1]). والحُدُور فعل الحادر. والحَدُور، بفتح الحاء: [المكان([2])] تَنْحَدِر منه.
  والأصل الثاني قولُهم للشَّيء الممتلئ حادر. يقال عَينٌ حَدْرَة بَدْرَة: ممتلِئة. وقد مضى شاهدُه([3]). وناقةٌ حادرةُ العينين، إذا امتلأتَا. وسُمِّيت حَدْراء لذلك. ويقال الحيدرة الأسد* ويمكن أن يكون اشتقاقُه من هذا. ومنه حَدَر جلْدُه تورّم يحدُر حُدورا([4]). وأحدرتُه، إذ ضربتَه حتَّى تؤثر فيه. والحَدْرة، بسكون الدال: قُرْحةٌ تخرج بباطن جَفْن العين. ويقال [حَيٌّ([5])] ذو حُدورة، أي ذُو اجتماعٍ وكَثْرة. قال:
وإنِّي لَمِنْ قومٍ تصيدُ رِماحُهمْ *** غَداةَ الصَّباحِ ذَا الحُدُورة والحَرْدِ([6])  والحُدْرَة: الصِّرمة([7])؛ سُمِّيت بذلك لتجمُّعها.
  ومما شذَّ عن الباب الحادُور: القُرْط. ويُنشد:
  * بائِنةُ المَنْكِبِ مِنْ حادُورِها([8]) *
   (حدس) الحاء والدال والسين أصلٌ واحدٌ يُشْبه الرّمْي والسُّرعة وما أشبه ذلك. فالحَدْس الظنّ. وقياسُهُ من الباب، لأنّا([9]) نقول: رَجَم بالظّنّ، كأنّه رَمَى به. والحَدْس: سُرعة السَّير. قال:
  * كأنّها مِنْ بَعْدِ سَيرٍ حَدْسِ([10]) *
  ويقال حَدَس به الأرضَ حَدْساً، إذا صَرَعَهُ. قال:
...............ترى به *** من القوم مَحدُوساً وآخَرَ حادساً([11])  ومنه أيضاً حَدَسْتُ في لَبَّةِ البعير، إذا وجَأْتَ في لَبَّتِه. وحدَسْتُ الشَّيءَ برِجْلي: وطئتُه. وحَدَسْت النّاقَة، إذا أنَخْتَها. وحَدَسْتُ بسهمي: رمَيت.
  (حدق) الحاء والدال والقاف أصلٌ واحدٌ، [وهو الشيء] يحيط بشيء. يقال حَدَقَ القومُ بالرّجُل وأحدقوا به. قال:
المطعِمون بَنُو حَربٍ وقَدْ حَدَقَتْ *** بي المنيّةُ واستبطأتُ أنصارِي([12])  وحَدَقَة العين مِن هذا، وهي السَّواد، لأنها تحيط بالصَّبِيّ([13])؛ والجمع حِداق. قال:
فالعين بَعْدَهمُ كأنّ حِداقَها *** سُمِلَتْ بشَوْكٍ فَهْيَ عَورٌ تَدْمَعُ([14])  والتّحديق: شِدّة النّظر. والحديقة: الأرضُ ذاتُ الشجَر. والحِنْدِيقة: الحَدَقَة([15]).
  (حدل) الحاء والدال واللام أصلٌ واحد، وهو المَيَل. يقال رجلٌ أحدَلُ، إذا كان في شِقِّه مَيَل، وهو الحَدَل. قال أبو عمرو: الأحدَل: الذي في مَنكِبَيه ورقَبَته انكبابٌ على صدره. ويقال قَوْسٌ مُحْدَلة وحَدْلاء، وذلك إذا تطامنَتْ سِيَتُها. والحَدْل: ضِدُّ العَدْل. قال أبو زيد: حَدَلَ عن الأمر يحدِل حَدْلاً. وإنه لَحدْلٌ غير عَدْل. ومما شذَّ عن الباب وما أدري أصحيحٌ هو أم لا، قولهم: الحَوْدل الذَّكر من القِرَدة([16]).
  (حدم) الحاء والدال والميم أصلٌ واحد، هو اشتداد الحرّ. يقال احتدم النهار: اشتدّ حره. واحتدم الحرّ. واحْتَدَمَتِ النار. وللنار حَدَمةٌ، وهو شدّتها، ويقال صوت التهابِها. قال الخليل: أحْدَمَتِ الشمسُ [الشيءَ([17])] فاحتدم، واحتَدَم صدْرُه غيظاً. فأمّا احتِدام الدّم فقال قوم: اشتدت حُمْرَتُه حتى يسودَّ؛ والصحيح أن يشتدّ حرُّه([18]). قال الفرّاء: قِدْرٌ حُدَمَةٌ، إذا كانت سريعةَ الغَلْي؛ وهي ضدّ الصَّلُود.
   (حدا) الحاء والدال والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو السَّوق. يقال حَدَا بإبله: زجَر بها وغَنَّى لها. ويقال للحمار إذا قَدَم أُتُنَه هو يَحْدُوها. قال:
  * حادِي ثلاثٍ من الحُقبِ السّماحيج([19]) *
  ويقال للسهم إذا مرَّ حَداه رِيشُه، وهَدَاه نَصْلُه. ويقال حَدَوْتُه على كذا، أي سُقْتُه وبعثتُه عليه. ويقال للشَّمال حَدْواء، لأنها تحدُو السحابَ، أي تسُوقُه.
  قال العجاج:
  * حَدْواء جاءَتْ مِنْ أعالي الطّورِ([20]) *
  وقولهم: [فلان([21])] يتحدَّى فلانا، إذا كانَ يُبارِيه ويُنازِعُه الغَلَبة. وهو من هذا الأصل؛ لأنه إذا فعل ذلك فكأنه يحدوه على الأمر. يقال أنا حُدَيَّاكَ لهذا الأمر، أي ابرُزْ لي فيه. قال عمرو بن كلثوم:
  * حُدَيَّا النَّاسِ كلِّهمُ جميعاً([22]) *
  (حدأ) الحاء والدال والهمزة أصلٌ واحد: طائرٌ أو مشبَّه به. فالحِدَأَة الطائر المعروف، والجمع الحِدَأ. قال:
  * كما تَدَانَى الحِدَأ الأُوِيُّ([23]) *
ومما يشبَّه به وغُيِّرتْ بعضُ حركاته الحَدَأَةُ، شِبهُ فأسٍ تُنقر به الحجارة. قال:
  * كالحَدَأ الوَقيعِ([24]) *
  ومما شذَّ عن الباب حَدِِئ* بالمكان: لَزِق.
  (حدب) الحاء والدال والباء أصلٌ واحد، وهو ارتفاع الشيء. فالحَدَب ما ارتفع من الأرض. قال الله تعالى: ﴿وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ﴾ [الأنبياء 96]. والحَدَب في الظَّهر؛ يقال حَدِب واحدَوْدَب. وناقة حَدْباء، إذا بدت حراقفُها؛ وكذلك الحِدْبار([25]). يقال هُنّ حُدْبٌ حَدَابيرُ. فأمّا قولهم حَدِبَ عليه إذا عطَف وأشفق، فهو من هذا، لأنّه كأنّه جَنَأَ عليه من الإشفاق، وذلك شبيهٌ بالحَدَب.
  (حدث) الحاء والدال والثاء أصلٌ واحد، وهو كونُ الشيء لم يكُنْ. يقال حدثَ أمرٌ بَعْد أن لم يكُن. والرجُل الحَدَثُ: الطريُّ السّن. والحديثُ مِنْ هذا؛ لأنّه كلامٌ يحْدُثُ منه الشيءُ بعدَ الشيء. ورجلٌ حدثٌ([26]): حَسَن الحديث. ورجل حِدْثُ نساءٍ، إذا كانَ يتحدَّث إليهنّ. ويقال هذه حِدِّيثى حَسَنَة، كخِطِّيبَى، يراد به الحديثُ.
  (حدج) الحاء والدال والجيم أصلٌ واحد يقرُب من حَدَق بالشيء إذا أحاط به. فالتَّحديج في النظر مثل التَّحديق. ومن الباب الحِدْج: مركبٌ من مَراكب النِّساء. يقال حَدَجْتُ البعيرَ، إذا شددْتَ عليه الحِدج. قال الأعشى:
ألا قُلْ لَميْثاءَ ما بالُهَا *** أبِالليل تُحْدَجُ أجْمالُها([27])  ومن الباب الحَدَجُ، وهو الحنظل إذا اشتدَّ وصَلُب، وإنما قُلنا ذلك لأنّه مستدير.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "حدرت بالشيء إذا نزلته"، صوابه من المجمل.
([2]) هذه التكملة من المجمل واللسان.
([3]) مضى في الجزء الأول (مادة بدر).
([4]) ويقال أيضاً حدر يحدر حدراً، من باب ضرب.
([5]) التكملة من المجمل واللسان.
([6]) في الأصل والمجمل: "ذو الحدورة" تحريف. والحرد: الغضب. وفي الأصل: "الحدر" صوابه في المجمل.
([7]) في اللسان: "والحدرة من الإبل، بالضم: نحو الصرمة".
([8]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (حدر).
([9]) في الأصل: "أنا".
([10]) الرجز في المجمل واللسان (حدس).
([11]) جزء بيت لمعد يكرب كما في اللسان (حدس). وقد استشهد بهذا الجزء في المجمل. وأنشده ياقوت في (الحبيا) بدون نسبة محرفاً. وهو بتمامه:
بمعترك شط الحبيا ترى به *** من القوم محدوساً وآخر حادسا    ومعد يكرب هذا هو غلفاء بن الحارث بن عمرو بن حجر آكل المرار الكندي. انظر الأغاني (11: 60، 62).
([12]) للأخطل في ديوانه 119 واللسان (حدق) برواية "المنعمون" فيهما.
([13]) في اللسان "الصبي: ناظر العين. وعزاه كراع إلى العامة".
([14]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 3 واللسان (حدق).
([15]) في الجمهرة (2: 123): "الحندوقة والحنديقة: الحدقة. ولا أدري ما صحته".
([16]) في الأصل: "القردان"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([17]) التكملة من المجمل.
([18]) اقتصر في المجمل على القول الأول.
([19]) لذى الرمة في ديوانه 73 والمجمل واللسان (حدا). وصدره:
* كأنه حين يرمي خلفهن به *
([20]) ديوان العجاج والمجمل واللسان (حدا).
([21]) التكملة من المجمل.
([22]) من معلقته. وعجزه: * مقارعة بنيهم عن بنينا *
([23]) للعجاج في ديوانه 67 والمجمل واللسان (حدأ).
([24]) جزء من بيت للشماخ في ديوانه 56 واللسان (حدأ). وهو بتمامه:
يبادرن العضاه بمقنعات *** نواجذهن كالحدأ الوقيع([25]) في الأصل: "الحدباء"، صوابه من المجمل وسياق القول.
([26]) يقال حدث، كفرح وندس، وحدث بالكسر.
([27]) ديوان الأعشى 116 والمجمل واللسان (حدج).

ـ

##### Türkçe

(**باب الحاء والدال وما يثلثهما**)
  (**حدر**) **الحاء** ve **الدال** ve **الراء** iki asıldır: iniş; ve doluluk.
  Birincisi: **حَدَرْتُ الشّيءَ**: onu indirdiğim zaman. **الحُدُور**: **الحادر**’in fiilidir. **الحَدُور** da, **الحاء**’ın fethiyle: [**المكان**] ondan aşağı inilen (yer)dir.
  İkinci asıl: dolu olan şeye onların **حادر** demeleridir. Denir: **عَينٌ حَدْرَة بَدْرَة**: dolu. Onun şahidi geçmişti. Ve **ناقةٌ حادرةُ العينين**: ikisi (iki gözü) dolduğu zaman. Bu sebeple **حَدْراء** diye adlandırıldı. Ve denir: **الحيدرة** aslandır; bunun iştikakı da bundan olabilir. Ondandır: **حَدَر جلْدُه**: şişti; **يحدُر حُدورا**. Ve **أحدرتُه**: ona vurdum da onda iz bıraktığım zaman. **الحَدْرة** ise, **الدال**’ın sükûnuyla: göz kapağının iç tarafında çıkan bir yaradır. Ve denir: [**حَيٌّ**] **ذو حُدورة**: yani toplanma ve çokluk sahibi. Dedi ki:
وإنِّي لَمِنْ قومٍ تصيدُ رِماحُهمْ *** غَداةَ الصَّباحِ ذَا الحُدُورة والحَرْدِ  **الحُدْرَة**: **الصِّرمة**’dir; toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı.
  بابtan şâz olanlardandır: **الحادُور**: küpe. Ve şu okunur:
  * بائِنةُ المَنْكِبِ مِنْ حادُورِها *
   (**حدس**) **الحاء** ve **الدال** ve **السين** tek bir asıldır; atmaya, sürate ve buna benzer şeye benzer. O hâlde **الحَدْس** zandır. Kıyası بابtandır; çünkü biz deriz: zan ile taşladı; sanki onunla attı. **الحَدْس**: yürüyüşün süratidir. Dedi ki:
  * كأنّها مِنْ بَعْدِ سَيرٍ حَدْسِ *
  Ve denir: **حَدَس به الأرضَ حَدْساً**: onu yere serdiği zaman. Dedi ki:
...............ترى به *** من القوم مَحدُوساً وآخَرَ حادساً  Ondandır ayrıca: **حَدَسْتُ في لَبَّةِ البعير**: onun **لَبَّة**’sine sapladığın zaman. Ve **حدَسْتُ الشَّيءَ برِجْلي**: ona bastım. Ve **حَدَسْت النّاقَة**: onu çöktürdüğün zaman. Ve **حَدَسْتُ بسهمي**: attım.
  (**حدق**) **الحاء** ve **الدال** ve **القاف** tek bir asıldır; [**وهو الشيء**] bir şeyi kuşatır. Denir: **حَدَقَ القومُ بالرّجُل** ve **أحدقوا به**. Dedi ki:
المطعِمون بَنُو حَربٍ وقَدْ حَدَقَتْ *** بي المنيّةُ واستبطأتُ أنصارِي  **حَدَقَة العين** de bundandır; o, karalıktır; çünkü **الصَّبِيّ**’yi kuşatır; çoğulu **حِداق**’tır. Dedi ki:
فالعين بَعْدَهمُ كأنّ حِداقَها *** سُمِلَتْ بشَوْكٍ فَهْيَ عَورٌ تَدْمَعُ  **التّحديق**: bakışın şiddetidir. **الحديقة**: ağaçlı topraktır. **الحِنْدِيقة**: **الحَدَقَة**’dır.
  (**حدل**) **الحاء** ve **الدال** ve **اللام** tek bir asıldır; o da meyildir. Denir: **رجلٌ أحدَلُ**: yan tarafında meyil olduğu zaman; o, **الحَدَل**’dir. Ebû Amr dedi: **الأحدَل**: iki omzunda ve boynunda göğsüne doğru kapanma olan kimsedir. Ve denir: **قَوْسٌ مُحْدَلة** ve **حَدْلاء**; bu, onun **سِيَت**’i alçaldığı zaman olur. **الحَدْل**: **العَدْل**’in zıddıdır. Ebû Zeyd dedi: **حَدَلَ عن الأمر يحدِل حَدْلاً**. Ve o, **حدْلٌ**dür; **عَدْل** değildir. بابtan şâz olanlardandır—ve ben bilmem, sahih midir değil midir—onların şu sözleri: **الحَوْدل**: maymunların erkeği.
  (**حدم**) **الحاء** ve **الدال** ve **الميم** tek bir asıldır; o, sıcağın şiddetlenmesidir. Denir: **احتدم النهار**: sıcağı şiddetlendi. Ve **احتدم الحرّ**. Ve **احْتَدَمَتِ النار**. Ateş için **حَدَمةٌ** vardır; o, onun şiddetidir; ve onun alevlenmesinin sesi denir. Halîl dedi: **أحْدَمَتِ الشمسُ** [**الشيءَ**] de o şiddetlendi; ve **احتَدَم صدْرُه غيظاً**. Kanın **احتِدام**’ına gelince, bir kavim dedi: kızıllığı şiddetlendi de kararana kadar; doğru olan, hararetinin şiddetlenmesidir. Ferrâ dedi: **قِدْرٌ حُدَمَةٌ**: çabuk kaynayan olduğu zaman; o, **الصَّلُود**’un zıddıdır.
   (**حدا**) **الحاء** ve **الدال** ve illetli harf tek bir asıldır; o da sevktir. Denir: **حَدَا بإبله**: onunla (develeriyle) bağırıp sevk etti ve onlara türkü söyledi. Ve eşek için, dişilerini öne kattığı zaman, o onları **يَحْدُوها** (sevk eder) denir. Dedi ki:
  * حادِي ثلاثٍ من الحُقبِ السّماحيج *
  Ve ok için, geçtiği zaman: **حَداه رِيشُه**; ve **هَدَاه نَصْلُه** denir. Ve denir: **حَدَوْتُه على كذا**: yani onu ona sevk ettim ve ona gönderdim. Ve kuzey rüzgârına **حَدْواء** denir; çünkü o bulutu **تحدُو** eder; yani onu sevk eder.
  A‘câc dedi:
  * حَدْواء جاءَتْ مِنْ أعالي الطّورِ *
  Ve onların sözü: [**فلان**] **يتحدَّى** falanı: ona denk olmaya ve galibiyet için onunla çekişmeye başladığı zaman. Bu da bu asıldandır; çünkü bunu yaptığı zaman sanki onu işe sevk ediyor gibidir. Denir: **أنا حُدَيَّاكَ لهذا الأمر**: yani bu işte bana karşı ortaya çık. Amr b. Külsûm dedi:
  * حُدَيَّا النَّاسِ كلِّهمُ جميعاً *
  (**حدأ**) **الحاء** ve **الدال** ve **الهمزة** tek bir asıldır: bir kuş yahut ona benzetilen. **الحِدَأَة** bilinen kuştur; çoğulu **الحِدَأ**’dır. Dedi ki:
  * كما تَدَانَى الحِدَأ الأُوِيُّ *
Ve ona benzetilenlerden olup bazı harekeleri değiştirilmiş olan **الحَدَأَة**: taşların onunla oyulduğu, balta benzeri bir şeydir. Dedi ki:
  * كالحَدَأ الوَقيعِ *
  بابtan şâz olanlardandır: **حَدِِئ** yerde: yapıştı.
  (**حدب**) **الحاء** ve **الدال** ve **الباء** tek bir asıldır; o, şeyin yükselmesidir. **الحَدَب**: yerden yükselen şeydir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ﴾. Ve sırtta **الحَدَب**; denir: **حَدِب** ve **احدَوْدَب**. Ve **ناقة حَدْباء**: hörgüç kemikleri göründüğü zaman; aynı şekilde **الحِدْبار**. Denir: **هُنّ حُدْبٌ حَدَابيرُ**. Onların **حَدِبَ عليه** sözüne gelince—eğilip şefkat ettiği zaman—bu da bundandır; çünkü o, şefkatten dolayı sanki onun üzerine eğildi; bu da **الحَدَب**’e benzer.
  (**حدث**) **الحاء** ve **الدال** ve **الثاء** tek bir asıldır; o, şeyin olmamış iken olmasıdır. Denir: **حدثَ أمرٌ**: olmamış iken sonra oldu. Ve **الرجُل الحَدَثُ**: yaşı taze olan. **الحديثُ** de bundandır; çünkü o, ondan şeyin şeyden sonra meydana geldiği bir sözdür. Ve **رجلٌ حدثٌ**: güzel konuşan. Ve **رجل حِدْثُ نساءٍ**: kadınlarla konuşur olduğu zaman. Ve denir: **هذه حِدِّيثى حَسَنَة**; **خِطِّيبَى** gibi; bununla **الحديثُ** kastedilir.
  (**حدج**) **الحاء** ve **الدال** ve **الجيم** tek bir asıldır; **حَدَق** ile, bir şeyi kuşattığı zaman, yakın olur. O hâlde bakışta **التَّحديج**, **التَّحديق** gibidir. بابtandır: **الحِدْج**: kadınların bineklerinden bir binektir. Denir: **حَدَجْتُ البعيرَ**: onun üzerine **الحِدج**’i bağladığın zaman. A‘şâ dedi:
ألا قُلْ لَميْثاءَ ما بالُهَا *** أبِالليل تُحْدَجُ أجْمالُها  Ve بابtandır: **الحَدَجُ**; o, kabak (حنظل) sertleşip katılaştığı zaman (olan hâlidir). Bunu ancak, onun yuvarlak olmasından dolayı söyledik.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- يجوز أن يكون الأصل في الحدب حدب الظهر، يقال: حدب (راجع: الأفعال 1/407) الرجل حدبا، فهو أحدب، واحدودب. وناقة حدباء تشبيها به، ثم شبه به ما ارتفع من ظهر الأرض، فسمي حدبا، قال تعالى: ﴿وهم من كل حدب ينسلون﴾ [الأنبياء/96].

##### Türkçe

- **يجوز أن يكون الأصل في الحدب حدب الظهر**: **الحدب**’de aslın, sırtın **حدب**’i olması caizdir; denilir ki: **حدب** (bkz.: **الأفعال** 1/407) adam **حدبا** (olarak) **حدب** etti; artık o **أحدب**’dır; ve **واحدودب**. Ve **ناقة حدباء** ona benzetme olarak; sonra onunla yerin sırtından yükselen şey benzetildi; böylece **حدبا** diye adlandırıldı. Yüce Allah dedi ki: ﴿وهم من كل **حدب** ينسلون﴾ [الأنبياء/96].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح د ب
حدب ظهره واحدودب وفي ظهره حدبة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نزلوا في حدب من الأرض وحدبة وهو النشز وما أشرف منها‏.‏
‏"‏ وهم من كل حـدب ينسلـون ‏"‏ ونزلـوا فـي الحداب‏.‏
وحدب عليه وتحدب‏:‏ تعطف وه حدب على أخيه وفيه ما شئت من العطف والحدب على حفدة العلم والأدب‏.‏
وناقة حدباء حدبار‏:‏ بدت حراقفها مـن الهـزال ونـوق حـدب حدابيـر ضم إلى حروف الحدب حرف رابع فركب منها رباعيّ‏.‏
وقال الأخطل‏:‏ ولـولا يزيـد بـان الملـوك وسيبه تجللت حدباراً من الشر أنكدا وفـي كلـام علـي رضـي اللـه عنـه‏:‏ إعتكـرت علينـا حدابيـر السنيـن‏.‏
وحملـوه على الآلة الحدباء وهي النعش‏.‏
قال كعب بن زهير‏:‏ كل ابن أنثى وإن طالت سلامته يومـاً علـى آلـة حدباء محمول وجاء حدب السيل بالغثاء وهو ارتفاعه وكثرته‏.‏
قال العجاج‏:‏ نسج الشمال حدب الغدير ويقال سنام الغدير وعرفه‏:‏ لأعلاه‏.‏
وانظر إلى حدب الرمل وهو ما جاءت به الريح فارتفع‏.‏
وأمر أحدب‏:‏ شاق المركب وخطة حدباء وأمور حدب‏.‏
قال الراعي‏:‏ مروان أحزمها إذا نزلت به حدب الأمور وخيرها مسئولا وسنة حدباء‏:‏ شديدة باردة وأصابنا حدب الشتاء‏.‏

##### Türkçe

ح د ب
**حدب**: sırtı kamburlaştı; **واحدودب**: ve kamburlaştı; ve sırtında bir **حدبة** (kambur) vardır.‏
Ve mecazdan: yerin bir **حدب**’ında ve bir **حدبة**’sinde indiler; o, tümsek olan ve ondan yüksek olan şeydir.‏
"Ve onlar her **حدب**’dan akıp giderler" ve **الحداب**’da indiler.‏
**حدب عليه** ve **تحدب**: şefkat gösterdi; ve o, kardeşine **حدب** etti; ve onda şefkatten ve (himaye edici) **حدب**’dan dilediğin şey vardır; ve ilim ve edep torunlarına **الحدب** (şefkat ve himaye) vardır.‏
**ناقة حدباء حدبار**: zayıflıktan kalça kemikleri göründü; ve **نوق حدب حدابير**. **الحدب** harflerine dördüncü bir harf ekledi de onlardan dörtlü (kök) kurdu.‏
Ve **الأخطل** dedi:
Ve eğer **يزيد** olmasaydı, kralların oğlu ve onun ihsanı, şerden uğursuz bir (şey) olarak **حدباراً** ile örtünürdüm.
Ve **علي**’nin, Allah ondan razı olsun, sözünde: **حدابير السنين** bize karışıp çalkalandı.‏
Ve onu **الآلة الحدباء** üzerine حمل ettiler; o, tabuttur.‏
**كعب بن زهير** dedi:
Her dişi evladı, selameti uzasa bile, bir gün **آلة حدباء** üzerinde taşınandır.
Ve selin **حدب**’ı köpükle geldi; o, onun yükselmesi ve çokluğudur.‏
**العجاج** dedi:
Kuzey rüzgârı gölcüğün **حدب**’ını dokudu.
Ve denilir: gölcüğün hörgücü ve onun yelesi: en üstü içindir.‏
Ve kumağın **حدب**’ına bak; o, rüzgârın getirdiği ve yükselttiği şeydir.‏
**أمر أحدب**: binişi zor; ve **خطة حدباء** ve **أمور حدب**.‏
**الراعي** dedi:
**مروان** en sağlamıdır; ona **حدب الأمور** indiği zaman; ve en hayırlısı, sorulandır.
Ve **سنة حدباء**: şiddetli, soğuk; ve bize kışın **حدب**’ı isabet etti.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَدَبةُ التي في الظَّهْرِ. والحَدَبُ: خُروجُ الظَّهْرِ، ودخولُ البَطْنِ والصَّدْرِ. رجُل أَحْدَبُ وحَدِبٌ، الأخيرة عن سيبويه. واحْدَوْدَبَ ظَهْرُه وقد حَدِبَ ظهرُه حَدَباً واحْدَوْدَبَ وتحادَب. قال العُجَيرُ السَّلولي:
رَأَتْني تحادَبْتُ الغَداةَ، ومَنْ يَكُنْ *  فَتًى عامَ عامَ الماءِ فهو كَبِيرُ وأَحْدَبه اللّه فهو أَحْدَبُ، بيّن الحَدَبِ.
واسم العُجْزة: الحَدَبةُ(2)
(2 قوله «العجزة الحدبة» كذا في نسخة المحكم العجزة بالزاي.) ؛ واسم الموضع الحَدَبةُ أَيضاً. الأَزهري: الحَدَبةُ، مُحَرَّك الحُروف، مَوْضِع الحَدَبِ في الظَّهْر النَّاتِئِ؛ فالحَدَبُ: دُخُول الصّدْر وخُروج الظهر، والقَعَسُ: دخُول الظهرِ وخُروجُ الصدْرِ. وفي حديث قَيْلةَ: كانت لها ابنةٌ حُدَيْباءٌ، هو تصغير حَدْباءَ. قال: والحَدَبُ، بالتحريك: ما ارْتَفَع وغَلُظَ من الظَّهر؛ قال: وقد يكون في الصَّدْر. وقوله أَنشده ثعلب:
أَلم تَسْأَلِ الرَّبْعَ القَواءَ فَيَنْطِقُ؛ *  وهَلْ تُخْبِرَنْكَ، اليَوْمَ، بَيْداءُ سَمْلَقُ؟ فَمُختَلَفُ الأَرْواحِ، بَينَ سُوَيْقةٍ *  وأَحْدَبَ، كادَتْ، بَعْدَ عَهْدِكَ، تُخْلِقُ فسره فقال: يعني بالأَحْدَبِ: النُّؤْيَ لاحْدِيدابِه واعْوِجاجِه؛ وكادَتْ: رَجَعَ إِلى ذِكْرِ الدَّارِ.
وحالةٌ حَدْباءُ: لا يَطْمَئنُّ لها صاحِبُها، كأَنَّ لها حَدَبةً. قال: وإِني لَشَرُّ الناسِ، إِنْ لم أُبِتْهُمُ *  عَلى آلةٍ حَدْباءَ نابِيةِ الظَّهْرِ \<ص:301>
والحَدَبُ: حدُورٌ في صَبَبٍ، كَحَدَبِ الرِّيحِ والرَّملِ. وفي التنزيل العزيز: وهُم مِن كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُون. وفي حديث يأْجُوجَ مأْجوجَ: وهم مِن كل حَدَب يَنْسِلُون؛ يريد: يَظْهَرُون من غَلِيظِ الأَرض ومُرْتَفِعها. وقال الفرَّاءُ: مِنْ كُلّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ، مِنْ كُلِّ أَكَمَةٍ، ومن كل مَوْضِع مُرْتَفِعٍ، والجَمْعُ أَحْدابٌ وحِدابٌ. والحَدَبُ: الغِلَظُ من الأَرض في ارْتِفاع، والجمع الحِدابُ. والحَدَبةُ: ما أَشْرَفَ مِن الأَرض، وغَلُظَ وارْتَفَعَ، ولا تكون الحَدَبةُ إِلاَّ في قُفٍّ أَو غِلَظِ أَرضٍ، وفي قصيد كعب بن زهير: كُلُّ ابنِ أُنْثَى، وإِنْ طالَتْ سَلامَتُه، *  يَوْماً عَلى آلةٍ حَدْباءَ مَحْمُولُ يريد: على النَّعْشِ؛ وقيل: أَراد بالآلة الحالةَ، وبالحَدْباءِ الصَّعْبةَ الشديدة. وفيها أَيضاً: يَوْماً تَظَلُّ حِدابُ الأَرضِ يَرْفَعُها،  * من اللَّوامِعِ، تَخْلِيطٌ وتَزيِيلُ وحَدَبُ الماءِ: مَوْجُه؛ وقيل: هو تراكُبُه في جَرْيهِ. الأَزهري: حَدَبُ الماءِ: ما ارْتَفَع مِن أَمْواجِه. قال العجاج:
نَسْجَ الشَّمالِ حَدَبَ الغَدِيرِ
وقال ابن الأَعرابي: حَدَبُه: كَثرتُه وارْتِفاعُه؛ ويقال: حَدَبُ الغَدِير: تحَرُّكُ الماءِ وأَمْواجُه، وحَدَبُ السَّيْلِ: ارْتِفاعُه. وقال الفرزدق:
غَدا الحَيُّ مِنْ بَينِ الأُعَيْلِمِ، بَعْدَما  * جَرَى حَدَبُ البُهْمى وهاجَتْ أَعاصِرُهْ(1) (1 قوله «الأعيلم» كذا في النسخ والتهذيب، والذي في التكملة والديوان الاعيلام.) قال: حَدَبُ البُهْمَى: ما تَناثَر منه، فَرَكِبَ بعضُه بَعْضاً، كَحَدَب الرَّمْلِ. واحْدَوْدَبَ الرَّمْلُ: احْقَوْقَفَ.
وحُدْبُ الأَمُور: شَواقُّها، واحِدتها حَدْباءُ. قال الرّاعي: مَرْوانُ أَحْزَمُها، إِذا نَزَلَتْ به  * حُدْبُ الأُمُورِ، وخَيْرُها مَأْمُولا وحَدِبَ فلان على فلان، يَحْدَبُ حَدَباً فهو حَدِبٌ، وتحَدَّبَ: تَعَطَّفَ، وحَنا عليه. يقال: هو له كالوالِد الحَدِبِ. وحَدِبَتِ المرأَةُ على ولَدها، وتحَدَّبَتْ: لم تَزَوَّجْ وأَشْبَلَتْ عليهم. وقال الأَزهري: قال أَبو عمرو: الحَدَأُ مثل الحَدَبِ؛ حَدِئْتُ عليه حَدَأً، وحَدِبْتُ عليه حَدَباً أَي أَشْفَقْت عليه؛ ونحو ذَلك قال أَبو زيد في الحَدَإِ والحَدَب.
وفي حديث علي يصف أَبا بكر، رضي اللّه عنهما: وأَحْدَبُهم على المسلمين أَي أَعْطَفُهم وأَشْفَقُهم، مَن حَدِبَ عليه يَحْدَبُ، إِذا عَطَفَ. والـمُتَحَدِّبُ: الـمُتَعَلِّقُ بالشيءِ الـمُلازِمُ له. والحَدْباءُ: الدّابَّةُ التي بَدَتْ حَراقِفُها وعَظْمُ ظَهْرِها؛ وناقة حَدْباءُ: كذلك، ويقال لها: حَدْباءُ حِدْبِيرٌ وحِدبارٌ، ويقال: هُنَّ حُدْبٌ حَدابِيرُ. الأَزهري: وسَنةٌ حَدْباءُ: شَديدة، شُبِّهت بالدابة الحَدْباءِ. \<ص:302>
وقال الأَصمعي: الحَدَبُ والحَدَرُ: الأَثر في الجِلْد؛ وقال غيره: الحَدَرُ: السِّلَع. قال الأَزهري: وصوابه الجَدَرُ، بالجيم، الواحدة جَدَرةٌ، وهي السِّلْعةُ والضَّواةُ. ووَسِيقٌ أَحْدَبُ: سَرِيعٌ. قال: قَرَّبَها، ولم تَكَدْ تَقَرَّبُ، *  مِنْ أَهْلِ نَيَّانَ، وسِيقٌ أَحْدَبُ وقال النضر: وفي وَظِيفَي الفرس عُجايَتاهما، وهما عَصَبَتان تَحْمِلان الرِّجل كلها؛ قال: وأَما أَحْدَباهما، فهما عِرْقانِ. قال وقال بعضهم: الأَحْدَبُ، في الذِّراع، عِرْق مُسْتَبْطِنٌ عظمَ الذراع. والأَحْدبُ: الشِّدَّة. وحَدَبُ الشِّتاءِ: شدّة بَرْده؛ قال مُزاحِمٌ العُقَيْلي: لم يَدْرِ ما حَدَبُ الشِّتاءِ ونَقْصُه، *  ومَضَتْ صَنابِرُه، وَلمْ يَتَخَدَّدِ أَراد: أَنه كان يَتَعَهَّدُه في الشتاءِ، ويَقومُ عليه.
والحِدابُ: مَوضِع. قال جرير:
لَقَدْ جُرِّدَتْ، يَوْمَ الحِدابِ، نِساؤُكم، *  فَساءَتْ مجالِيها، وقَلَّتْ مُهُورُها قال أَبو حنيفة: والحِدابُ: جِبالٌ بالسَّراةِ ينزلها بنو شَبابة، قَوم من فَهْمِ بن مالك.
والحُدَيْبِيةُ: موضع، وورد ذكرها في الحديث كثيراً، وهي قَرية قَريبةٌمن مكة، سُمِّيت ببئر فيها، وهي مخففة، وكثير من المحدثين يشدِّدونها. والحَدَبْدَبى: لُعْبةٌ للنَّبِيط. قال الشيخ ابن بري: وجدت حاشية مكتوبة ليست من أَصل الكتاب، وهي حَدَبْدَبى اسم لعبة، وأَنشد لسالم بن دارةَ،يَهْجُو مُرّ بن رافِع الفَزارِي: حَدَبْدَبى حَدَبْدَبى يا صِبْيانْ! * إِنَّ بَني فَزارةَ بنِ ذُبْيانْ، قَد طَرّقَتْ ناقَتُهم بإِنْسانْ، *  مُشَيَّإٍ أَعْجِبْ بِخَلْق الرَّحْمنْ، غَلَبْتُم الناسَ بأَكْل الجُرْدانْ، *  وسَرَقِ الجارِ ونَيْكِ البُعْرانْ التَّطْرِيقُ: أَن يَخرج بعضُ الولد، ويَعْسُر انْفِصاله، مَن قولهم قَطاة مُطَرِّق إِذا يَبِسَت البَيضةُ في أَسْفَلِها. قال المثَقِّب(1) (1 قوله «المثقب» في مادتي نسف وطرق نسبة البيت إِلى الممزق.) العَبْدِيّ، يذكر راحِلة رَكِبَها، حتى أَخَذ عَقِباه في موضعِ ركابها مَغْرَزاً: وقد تَخِذَتْ رِجْلي، إِلى جَنْبِ غَرْزِها،  * نَسِيفاً كأُفْحُوصِ القَطاةِ الـمُطَرِّقِ والجُرْدانُ: ذكَر الفَرَسِ. والـمُشَيَّأُ: القَبِيحُ الـمَنْظَرِ.

##### Türkçe

**الحَدَبةُ**: sırtta olan hörgüç. Ve **الحَدَبُ**: sırtın dışarı çıkması, karın ve göğsün içeri girmesi. **رَجُل أَحْدَبُ** ve **حَدِبٌ**; sonuncusu Sîbeveyh’tendir.

Ve **احْدَوْدَبَ** sırtı; ve sırtı **حَدِبَ**: **حَدَباً**; ve **احْدَوْدَبَ** ve **تَحادَب**.

El-ʿUceyr es-Selûlî dedi:
رَأَتْني تحادَبْتُ الغَداةَ، ومَنْ يَكُنْ *  فَتًى عامَ عامَ الماءِ فهو كَبِيرُ

Ve Allah onu **أَحْدَبه** etti; o da **أَحْدَبُ**tur; **الحَدَبِ**i açık-seçik olan.

Ve **العُجْزة**nin adı: **الحَدَبةُ**(2)

(2 “**العجزة الحدبة**” sözü: **المحكم** nüshasında böyle; **العجزة** **الزاي** ile (yazılmıştır).) ; ve yerin adı da **الحَدَبةُ**dur ayrıca. El-Ezherî: **الحَدَبةُ**, harfleri harekeli olarak, çıkıntılı sırtta hörgücün bulunduğu yerdir; artık **الحَدَبُ**: göğsün içeri girmesi ve sırtın dışarı çıkmasıdır; ve **القَعَسُ**: sırtın içeri girmesi ve göğsün dışarı çıkmasıdır.

Ve **قَيْلةَ** hadîsinde: onun **حُدَيْباءٌ** bir kızı vardı; bu, **حَدْباءَ**’nın küçültmesidir.

Dedi: ve **الحَدَبُ**, harekeli olarak: sırttan yükselen ve kalınlaşan şeydir; dedi: ve göğüste de olabilir. Ve Saʿleb’in ona okuttuğu sözü:
أَلم تَسْأَلِ الرَّبْعَ القَواءَ فَيَنْطِقُ؛ *  وهَلْ تُخْبِرَنْكَ، اليَوْمَ، بَيْداءُ سَمْلَقُ؟
فَمُختَلَفُ الأَرْواحِ، بَينَ سُوَيْقةٍ *  وأَحْدَبَ، كادَتْ، بَعْدَ عَهْدِكَ، تُخْلِقُ

Onu açıkladı ve dedi: **الأَحْدَبِ** ile kasteder: onun kamburlaşması ve eğriliği sebebiyle **النُّؤْيَ**; ve **كادَتْ**: evin zikrine geri döndü.

Ve **حالةٌ حَدْباءُ**: sahibi için ona güven duyulmayan (hâl); sanki onun bir **حَدَبةً**si varmış gibi. Dedi:
وإِني لَشَرُّ الناسِ، إِنْ لم أُبِتْهُمُ *  عَلى آلةٍ حَدْباءَ نابِيةِ الظَّهْرِ

\<ص:301>
Ve **الحَدَبُ**: bir eğimde iniştir; rüzgârın ve kumun **حَدَبِ**i gibi. Ve aziz tenzîlde: وهُم مِن كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُون. Ve **يأْجُوجَ مأْجوجَ** hadîsinde: وهم مِن كل حَدَب يَنْسِلُون; ister: yerin kalınından ve yüksek olanından ortaya çıkarlar. El-Ferrâ dedi: مِنْ كُلّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ: her **أَكَمَةٍ**den ve her yüksek yerden; çoğulu **أَحْدابٌ** ve **حِدابٌ**dur.

Ve **الحَدَبُ**: yükseliş içinde yerin kalınlığıdır; çoğulu **الحِدابُ**dur.

Ve **الحَدَبةُ**: yerden yüksek görünen, kalınlaşan ve yükselen şeydir; ve **الحَدَبةُ** ancak bir **قُفٍّ**te yahut yerin kalınlığında olur. Ve Kaʿb b. Zuheyr’in kasîdesinde:
كُلُّ ابنِ أُنْثَى، وإِنْ طالَتْ سَلامَتُه، *  يَوْماً عَلى آلةٍ حَدْباءَ مَحْمُولُ

İster: tabutun üzerinde; ve denildi: **الآلة** ile hâli, **الحَدْباءِ** ile de zor, şiddetli olanı kastetti. Ve onda ayrıca:
يَوْماً تَظَلُّ حِدابُ الأَرضِ يَرْفَعُها،  * من اللَّوامِعِ، تَخْلِيطٌ وتَزيِيلُ

Ve **حَدَبُ الماءِ**: onun dalgasıdır; ve denildi: akışında onun üst üste binmesidir. El-Ezherî: **حَدَبُ الماءِ**: onun dalgalarından yükselen şeydir. El-ʿAccâc dedi:
نَسْجَ الشَّمالِ حَدَبَ الغَدِيرِ

İbnü’l-Aʿrâbî dedi: onun **حَدَبُه**u: onun çokluğu ve yükselişidir; ve denilir: **حَدَبُ الغَدِير**: suyun hareketi ve dalgalarıdır; ve **حَدَبُ السَّيْلِ**: onun yükselişidir.

El-Ferezdak dedi:
غَدا الحَيُّ مِنْ بَينِ الأُعَيْلِمِ، بَعْدَما  * جَرَى حَدَبُ البُهْمى وهاجَتْ أَعاصِرُهْ(1)

(1 “**الأعيلم**” sözü: nüshalarda ve **التهذيب**’de böyle; **التكملة** ve divanda olan ise **الاعيلام**dır.)

Dedi: **حَدَبُ البُهْمَى**: ondan saçılan şeydir; böylece onun bir kısmı bir kısmının üzerine bindi; kumun **حَدَب**i gibi.

Ve kum **احْدَوْدَبَ** etti: **احْقَوْقَفَ** etti.

Ve **حُدْبُ الأَمُور**: onların yarıkları/çatlaklarıdır; tekili **حَدْباءُ**dır. Er-Râʿî dedi:
مَرْوانُ أَحْزَمُها، إِذا نَزَلَتْ به  * حُدْبُ الأُمُورِ، وخَيْرُها مَأْمُولا

Ve falan, falanın üzerine **حَدِبَ** eder; **يَحْدَبُ**: **حَدَباً**; o da **حَدِبٌ**dir; ve **تحَدَّبَ**: eğildi, ona doğru büküldü. Denilir: o, onun için şefkatli baba gibi (**كالوالِد الحَدِبِ**). Ve kadın çocuğuna **حَدِبَتِ**; ve **تحَدَّبَتْ**: evlenmedi ve onların üzerine (kanatlarını) saldı.

El-Ezherî dedi: Ebû ʿAmr dedi: **الحَدَأُ** **الحَدَبِ** gibidir; ona **حَدِئْتُ**: **حَدَأً**, ve ona **حَدِبْتُ**: **حَدَباً**, yani ona acıdım/şefkat ettim; buna benzerini Ebû Zeyd **الحَدَإِ** ve **الحَدَب** hakkında söyledi.

Ali’nin, Allah ikisinden de razı olsun, Ebû Bekir’i vasfettiği hadîste: Müslümanlara karşı onların en **أَحْدَبُ**u; yani onların en çok şefkat göstereni ve en çok acıyıp esirgeyeni; kişi ona **حَدِبَ** eder, **يَحْدَبُ**, eğilip şefkat gösterdiği zaman.

Ve **الـمُتَحَدِّبُ**: bir şeye tutunan, ona yapışıp ayrılmayan kimsedir.

Ve **الحَدْباءُ**: pulları ve sırt kemiği beliren binek hayvanı; ve **ناقة حَدْباءُ**: böyledir; ve ona denilir: **حَدْباءُ حِدْبِيرٌ** ve **حِدبارٌ**; ve denilir: onlar **حُدْبٌ حَدابِيرُ**dur. El-Ezherî: ve **سَنةٌ حَدْباءُ**: şiddetlidir; **الدابة الحَدْباءِ**ya benzetilmiştir.

\<ص:302>
El-Asmaʿî dedi: **الحَدَبُ** ve **الحَدَرُ**: derideki izdir; başkası dedi: **الحَدَرُ**: **السِّلَع**dır. El-Ezherî dedi: doğrusu **الجَدَرُ**dur, **الجيم** ile; tekili **جَدَرةٌ**; o da **السِّلْعةُ** ve **الضَّواةُ**dır. Ve **وَسِيقٌ أَحْدَبُ**: hızlıdır. Dedi:
قَرَّبَها، ولم تَكَدْ تَقَرَّبُ، *  مِنْ أَهْلِ نَيَّانَ، وسِيقٌ أَحْدَبُ

En-Nadr dedi: atın iki **وَظِيف**inde onların iki **عُجايَتاهما**sı vardır; ikisi de bütün bacağı taşıyan iki sinirdir; dedi: ama onların iki **أَحْدَباهما**sı ise iki damardır. Dedi ve bazıları dedi: **الأَحْدَبُ**, kolda, kol kemiğini içten kaplayan bir damardır. Ve **الأَحْدبُ**: şiddettir. Ve **حَدَبُ الشِّتاءِ**: soğuğunun şiddetidir; Muzâhim el-ʿUqaylî dedi:
لم يَدْرِ ما حَدَبُ الشِّتاءِ ونَقْصُه، *  ومَضَتْ صَنابِرُه، وَلمْ يَتَخَدَّدِ

İster: kışın onu gözetip kollardı ve onun başında dururdu.

Ve **الحِدابُ**: bir yerdir. Cerîr dedi:
لَقَدْ جُرِّدَتْ، يَوْمَ الحِدابِ، نِساؤُكم، *  فَساءَتْ مجالِيها، وقَلَّتْ مُهُورُها

Ebû Hanîfe dedi: **الحِدابُ**: es-Serât’ta dağlardır; onları, Fehm b. Mâlik’ten bir kavim olan Benû Şebâbe iner.

Ve **الحُدَيْبِيةُ**: bir yerdir; hadîste onun zikri çokça gelmiştir; o, Mekke’ye yakın bir köydür; içindeki bir kuyu ile adlandırılmıştır; ve o hafifletilmiştir; ve muhaddislerin çoğu onu şeddeli yaparlar.

Ve **الحَدَبْدَبى**: Nabatîler için bir oyundur. Şeyh İbn Berî dedi: kitabın aslından olmayan yazılı bir hâşiye buldum; o da: **حَدَبْدَبى** bir oyunun adıdır; ve Sâlim b. Dâre’den, Fezârî Murr b. Râfiʿ’i hicvederek, okuttu:
حَدَبْدَبى حَدَبْدَبى يا صِبْيانْ! * إِنَّ بَني فَزارةَ بنِ ذُبْيانْ،
قَد طَرّقَتْ ناقَتُهم بإِنْسانْ، *  مُشَيَّإٍ أَعْجِبْ بِخَلْق الرَّحْمنْ،
غَلَبْتُم الناسَ بأَكْل الجُرْدانْ، *  وسَرَقِ الجارِ ونَيْكِ البُعْرانْ

**التَّطْرِيقُ**: yavrunun bir kısmının çıkması ve ayrılmasının zorlaşmasıdır; onların “**قَطاة مُطَرِّق**” sözünden; yumurta alt tarafında kuruduğu zaman. El-Muthaqqib(1)

(1 “**المثقب**” sözü: **نسف** ve **طرق** maddelerinde beytin nisbeti **الممزق**’a (yapılmıştır).) el-ʿAbdî, bindiği bir biniti anarak; nihayet iki topuğu, üzengisinin yerinde bir oyuk edininceye kadar:
وقد تَخِذَتْ رِجْلي، إِلى جَنْبِ غَرْزِها،  * نَسِيفاً كأُفْحُوصِ القَطاةِ الـمُطَرِّقِ

Ve **الجُرْدانُ**: atın erkeğidir. Ve **الـمُشَيَّأُ**: çirkin görünüşlü olandır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح د ب * * الحَدَبُ * ما ارتفع من الأرض و * الحَدَبةُ * بفتح الدال أيضا التي في الظهر وقد * حَدِبَ * ظهره من باب طرب فهو * حَدِبٌ * و * احْدَوْدَبَ * مثله و * أحْدَبَهُ * الله فهو * أحْدَبُ * بين * الحَدَب

##### Türkçe

* ح د ب * * **الحَدَبُ** * yerden yükselen şeydir ve * **الحَدَبةُ** * ( **الدال** ’ın fethiyle de) sırtta olan şeydir; ve sırtı * **حَدِبَ** * (طرب بابından) oldu; o hâlde o * **حَدِبٌ** *’dir; ve * **احْدَوْدَبَ** * onun gibidir; ve Allah onu * **أحْدَبَهُ** * kıldı; o hâlde o, * **الحَدَب** * arasında * **أحْدَبُ** *’dur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحدب محركة هو خروج الظهر ودخول الصدر والبطن بخلاف القعس، وقد حدب كفرح حدبا وأحدب الله زيدا، واحدودب وتحادب، قال العجير السلولي:
  رأتني تحادبت الغداة ومن يكنفتى قبل عام الماء فهو كثير وهو أحدب بين الحدب وحدب الأخيرة عن سيبويه. والحدب: حدور وفي بعض النسخ: حدوب بالباء الموحدة بدل الراء ورجحه شيخنا، وأنكر الراء، وجعله تصحيفا، مع أنه الثابت في الأصول المقروة، والنسخ الصحيحة المتلوة، ومثله في لسان العرب وعبارته: والحدب: حدور في صبب كحدب الموج وفي بعض النسخ: الريح والرمل، والحدب: الغلظ المرتفع من الأرض والجمع أحداب وحداب، قال كعب بن زهير:
  يوما تظل حداب الأرض يرفعها                      من اللوامع تخـلـيط وتـزييل والحدبة، محركة: موضع الحدب في الظهر الناتئ، قاله الأزهري، ومن الأرض: ما أشرف وغلظ وارتفع، ولا تكون الحدبة إلا في قف أو غلظ أرض، وفي الأساس: ومن المجاز: نزلوا في حدب من الأرض وحدبة، وهي النشز وما أشرف منه، ونزلوا في حداب، وفي التنزيل:  وهم من كل حدب ينسلون  يريد يظهرون من غليظ الأرض ومرتفعها، وقال الفراء: من كل أكمة، أي من كل موضع مرتفع.
 والحدب من الماء: تراكبه وفي نسخة: تراكمه في جريه وقيل موجه، وقال الأزهري: حدب الماء ما ارتفع من أمواجه، قال العجاج:
  نسج الشمال حدب الغدير قال ابن الأعرابي، ويقال: حدب الغدير: تحرك الماء، وأمواجه.
 ومن المجاز: جاء حدب السيل بالغثاء، وهو ارتفاعه وكثرته، ونظر إلى حدب الرمل، وهو ما جاء به الريح فارتفع.
 والحدب: الأثر الكائن في الجلد كالحدر، قاله الأصمعي، وقال غيره الحدر: السلع قال الأزهري: وصوابه الجدر بالجيم.
 والحدب: نبت أو هو النصي، وأرض حدبة: كثيرته أي النصي.
 والحدب: ما تناثر من البهمى فتراكم قال الفرذدق:
  غدا الحي من بين الأعيلام بعدماجرى حدب البهمى وهاجت أعاصره قال ابن الأعرابي: حدب البهمى: ما تناثر منه فركب بعضه بعضا كحدب الرمل، وهو مجاز.

  والحدب من الشتاء: شدة برده يقال: أصابنا حدب الشتاء، وهو مجاز، في الناموس: لكونها السبب لقعدة الأحدب، قال شيخنا: وهذا السبب مما يقضى له العجب، وقال ابن أحمر في صفة فرس:
  لم يدر ما حدب الشتاء ونقصه                      ومضت صنابره ولم يتخـدد واحدودب الرمل: احقوقف.
 وحدب الأمور بالضم: شواقها جمع شاقة، وهو الأمر الذي فيه مشقة واحدتها: حدباء وهو مجاز، قال الراعي:
  مروان أحزمها إذا نزلت بـه                      حدب الأمور، وخيرها مأمولا والأحدب: الشدة، وخطة حدباء، وأمور حدب، وسنة حدباء: شديدة باردة، شبهت بالدابة الحدباء والأحدب: عرق مستبطن عظم الذراع وقيل: الأحدبان في وظيفي الفرس: عرقان، وأما العجايتان فالعصبتان تحملان الرجل كلها.
 والأحدب: جبل لفزارة في ديارهم، أو هو أحد الأثبرة بمكة حرسها الله تعالى أنشد ثعلب:
  ألم تسل الربع القواء فينطقوهل تخبرنك اليوم بيداء سملق
  فمختلف الأرياح بين سويقة                      وأحـدب كـادت بـعـد عـهـدك تـخـــلـــق والذي يقتضيه ذكره في أشعار بني فزارة أنه في ديارهم، ولعلهما جبلان يسمى كل واحد منهما بأحدب.
 والأحيدب مصغرا: جبل بالروم مشرف على الحدث الذي غير بناءه سيف الدولة، ذكره أبو فراس بن حمدان فقال:
  ويوم عـلـى ظـهــر الأحـــيدب مـــظـــلـــم                      جلاه بـبـيض الـــهـــنـــد بـــيض أزاهـــر
  أتـت أمـم الـــكـــفـــار فـــيه يؤمـــهـــا                      إلـى الـحـين مـمـدود الـمـطـالــب كـــافـــر
  فحسبي به يوم الأحيدب وقعةعلى مثلها في العز تثنى الخناصر وقال أبو الطيب المتنبي:
  نثرتهم يوم الأحيدب نثرةكما نثرت فوق العروس الدراهم وحداب كقطام مبني على الكسر: السنة المجدبة الشديدة القحط، وحداب: ع، ويعرب أي يستعمل معربا أيضا، نقله الفراء، وهو المعروف المشهور، قال جرير:
  لقد جردت يوم الحداب نساؤكمفساءت مجاليها وقلت مهورها والحداب ككتاب: ع بحزن بني يربوع، له يوم معروف وقال أبو حنيفة: الحداب: جبال بالسراة ينزلها بنو شبابة، قوم من فهم بن مالك.

  والحديبية مخففة كدويهية نقله الطرطوشي في التفسير، وهو المنقول عن الشافعي، وقال أحمد بن عيسى: لا يجوز غيره، وقال السهيلي: التخفيف أكثر عند أهل العربية، وقال أبو جعفر النحاس: سألت كل من لقيت ممن وثقت بعلمه من أهل العربية عن الحديبية فلم يختلفوا على أنها مخففة، ونقله البكري عن الأصمعي أيضا، ومثله في المشارق والمطالع، وهو رأي أهل العراق وقد تشدد ياؤها، كما ذهب إليه أهل المدينة، بل عامة الفقهاء والمحدثين، وقال بعضهم: التخفيف هو الثابت عند المحققين، والتثقيل عند أكثر المحدثين، بل كثير من اللغويين والمحدثين أنكر التخفيف، وفي العناية: المحققون على التخفيف كما قاله الشافعي وغيره، وإن جرى الجمهور على التشديد، ثم إنهم اختلفوا فيها، فقال في المصباح: إنها بئر قرب مكة، حرسها الله تعالى، على طريق جدة دون مرحلة، وجزم المتأخرون أنها قريبة من قهوة الشميسي، ثم أطلق على الموضع، ويقال: بعضها في الحل وبعضها في الحرم، انتهى، ويقال: إنها واد بينه وبين مكة عشرة أميال أو خمسة عشر ميلا، على طريق جدة، ولذا قيل: إنها على مرحلة من مكة أو أقل من مرحلة، وقيل: إنها قرية ليست بالكبيرة سميت بالبئر التي هناك عند مسجد الشجرة، وبينها وبين المدينة تسع مراحل، ومرحلة إلى مكة، وهي أسفل مكة، وقال مالك: وهي من الحرم، وحكى ابن القصار أن بعضها حل، أو سميت لشجرة حدباء كانت هناك، وهي التي كانت تحتها بيعة الرضوان.
 والحديباء تصغير الحدباء: ماء لجذيمة.
 وتحدب به: تعلق، والمتحدب المتعلق بالشيء الملازم له.
 وتحدب عليه: تعطف وحنا، وتحدبت المرأة أي لم تتزوج وأشبلت أي أقامت من غير تزويج وعطفت على ولدها، كحدب بالكسر يحدب، مفتوح المضارع، حدبا، فهو حدب فيهما أي في المعنيين، وحدبت المرأة على ولدها كتحدبت، قال أبو عمرو: الحدأ: مثل الحدب، حدئت عليه حدأ وحدبت عليه حدبا أي أشفقت عليه، وفي حديث علي يصف أبا بكر رضي الله عنهما،  وأحدبهم على المسلمين  أي أعطفهم وأشفقهم، من حدب عليه يحدب إذا عطف، ومنه قولهم: الحدب على حفدة العلم والأدب.
 والحدباء في قصيدة كعب بن زهير:
  كل ابن أنثى وإن طالت سلامته                      يوما على آلة حدباء محمـول يريد على النعش، وقيل: أراد بالآلة الحالة، وبالحدباء الصعبة الشديدة، ويقال: المرتفعة.
 ومن المجاز: حمل على آلة حدباء، وكذا سنة حدباء: شديدة باردة، وخطة حدباء.
 والحدباء أيضا: الدابة التي بدت حراقفها وعظم ظهرها، والحراقف: جمع حرقفة، وهي رأس الورك، وفي الأساس: ومن المجاز: دابة حدباء: بدت حراقفها من هزالها، انتهى، وفي اللسان: وكذلك يقال: حدباء حدبير وحدبار، ويقال هن حدب حدابير، انتهى، أي ضم إلى حروف الحدب حرف رابع فركب منها رباعي، كذا في الأساس.
 ووسيق أحدب: سريع، قال:
  قربها ولم تكن تـقـرب
  من أهل نيان وسيق أحدب كذا في اللسان.

  والحدب: المدافعة، يقال: حدب عنه كضرب إذا دافع عنه، ومنعه، حكاه غير واحد، نقله شيخنا وقال الشيخ ابن بري: وجدت حاشية مكتوبة ليست من أصل الكتاب حدبدبى اسم لعبة للنبيط وأنشد لسالم بن دارة يهجو مرة ابن رافع الفزاري.

  حدبدبى حدبدبى يا صبيان
  إن بني فزارة بن ذبـيان
  قد طرقت ناقتهم بإنسـان
  مشيإ أعجب بخلق الرحمن قال الصاغاني: والعامة تجعل مكان الباء الأولى نونا، ومكان الباء الثانية لاما، وهو خطأ، وسيأتي في حدبد، ومما يستدرك عليه: حدبان بالضم: جد ربيعة بن مكدم كذا ضبطه الحافظ

##### Türkçe

**الحدب** (harekeli): sırtın çıkması ve göğsün ve karnın içeri girmesidir; **القعس**’ın tersinedir. Ve **حدب** ( **فرح** gibi) **حدبا**; ve “Allah Zeyd’i **أحدب** kıldı”; ve **احدودب** ve **تحادب**. **العجير السلولي** dedi ki:
  “Sabahleyin beni **تحادبت** görmüştü; ve kim bir yıl önce suyun delikanlısı ise o çoktur.”
Ve o, **الحدب** ile **حدب**’ın ortasında **أحدب**’dır; sonuncu **حدب** (hakkında) **سيبويه**’den. Ve **الحدب**: **حدور**. Bazı nüshalarda: **حدوب** ( **الباء**’sı birleştirilmiş olan ile) **الراء** yerine; ve bunu şeyhimiz tercih etti; **الراء**’yı inkâr etti ve onu tashif yaptı; hâlbuki o, okunmuş asıllarda ve doğru okunmuş nüshalarda sabit olandır; ve bunun benzeri **لسان العرب**’dadır ve ibaresi: “Ve **الحدب**: eğimde bir iniş; dalganın **حدب**’ı gibi.” Bazı nüshalarda: **الريح** ve **الرمل**. Ve **الحدب**: yerden kalın, yükselmiş olan; çoğulu **أحداب** ve **حداب**. **كعب بن زهير** dedi ki:
  “Bir gün, yerin **حداب**’ı onu yükseltir; parıltılardan karıştırma ve ayırma ile.”
Ve **الحدبة** (harekeli): çıkıntılı sırtta **الحدب**’ın yeri; bunu **الأزهري** söyledi. Ve yerden: yükselmiş, kalınlaşmış ve yükselmiş olan. Ve **الحدبة** ancak bir **قف**’ta yahut yerin kalınlığında olur. **الأساس**’ta: “Ve mecazdan: yerden bir **حدب**’a ve bir **حدبة**’ye indiler; o, tümsek ve ondan yükselmiş olandır; ve **حداب**’a indiler.” Ve tenzilde: **وهم من كل حدب ينسلون**; yani yerin kalınından ve yükselmişinden çıkarlar. **الفراء** dedi ki: “Her **أكمة**’den”; yani her yüksek yerden.

Ve sudan **الحدب**: üst üste binmesidir. Bir nüshada: akışında yığılması. Ve denildi: dalgasıdır. **الأزهري** dedi ki: suyun **حدب**’ı, dalgalarından yükselmiş olandır. **العجاج** dedi ki:
  “Kuzey, gölcüğün **حدب**’ını dokudu.”
**ابن الأعرابي** dedi: ve denilir: gölcüğün **حدب**’ı: suyun hareketi ve dalgalarıdır.

Ve mecazdan: selin **حدب**’ı köpükle geldi; o, onun yükselmesi ve çokluğudur. Ve kumun **حدب**’ına baktı; o, rüzgârın getirdiği ve yükselen şeydir.

Ve **الحدب**: deride **الحدر** gibi olan izdir; bunu **الأصمعي** söyledi. Başkası dedi ki: **الحدر**: **السلع**. **الأزهري** dedi: ve doğrusu **الجدر**’dir, **الجيم** ile.

Ve **الحدب**: bir bitkidir; yahut o **النصي**’dir. Ve **أرض حدبة**: onun çok olanı; yani **النصي**.

Ve **الحدب**: **البهمى**’dan saçılan, sonra yığılan şeydir. **الفرذدق** dedi ki:
  “Mahalle, **الأعيلام**’ın arasından sabahladı; **حدب البهمى** akıp da onun fırtınaları coştuktan sonra.”
**ابن الأعرابي** dedi: **حدب البهمى**: ondan saçılan, sonra bir kısmı bir kısmının üstüne binen şeydir; kumun **حدب**’ı gibi; ve o mecazdır.

Ve kıştan **الحدب**: soğuğunun şiddetidir; denilir: “Bize kışın **حدب**’ı isabet etti”; ve o mecazdır. **الناموس**’ta: “Çünkü o, **الأحدب**’ın oturuşuna sebeptir.” Şeyhimiz dedi: ve bu sebep, kendisine hayret hükmedilen şeylerdendir. **ابن أحمر** bir atın vasfında dedi ki:
  “Kışın **حدب**’ını ve eksilmesini bilmedi; ve tırnakları geçti de çatallanmadı.”
Ve kum **احدودب** oldu: oluk oluk oldu.

Ve işlerin **حدب**’ı (zamme ile): **شواق**’ıdır; **شاقة**’nın çoğuludur; ve o, içinde meşakkat olan iştir; bir tanesi: **حدباء**; ve o mecazdır. **الراعي** dedi ki:
  “Mervân, işlerin **حدب**’ı ona indiğinde onların en sağlamıdır; ve en hayırlısı umulandır.”
Ve **الأحدب**: şiddettir. Ve **خطة حدباء**; ve **أمور حدب**; ve **سنة حدباء**: şiddetli soğuk; onu kambur binek hayvanına benzetti. Ve **الأحدب**: kol kemiğinin içine gizlenmiş bir damardır. Ve denildi: atın iki **وظيف**’inde iki damar vardır; ama iki **العجايتان** ise, bütün bacağı taşıyan iki sinirdir.

Ve **الأحدب**: **فزارة**’ya ait, onların diyarlarında bir dağdır; yahut o, Mekke’deki **الأثبرة**’den biridir; Allah Teâlâ onu korusun. **ثعلب** inşad etti:
  “Issız yurdu sormadın mı da konuşturmadın?
  Bugün sana çıplak çöl haber vermez mi?
  Rüzgârların değişmesi, **سويقة** ile
  **أحدب** arasında; senin ahdinden sonra neredeyse yıpranacak.”
Onun, **بني فزارة** şiirlerinde zikredilmesinin gerektirdiği şey: onun onların diyarlarında olduğudur; ve belki de ikisi, her birine **أحدب** denilen iki dağdır.

Ve **الأحيدب** (küçültme): Rum’da bir dağdır; **الحدث**’e nazırdır; onun binasını **سيف الدولة** değiştirdi. Onu **أبو فراس بن حمدان** zikretti ve dedi ki:
  “**الأحيدب**’ın sırtında karanlık bir gün;
  onu Hind’in beyazları, çiçek beyazlarıyla açtı.
  Orada kâfir ümmetler geldi; onları ona yöneltir,
  vakte kadar, istekleri uzatılmış bir kâfir.
  Bana **الأحيدب** gününün vakası yeter;
  izzet içinde onun gibisine parmak uçları bükülür.”
Ve **أبو الطيب المتنبي** dedi ki:
  “Onları **الأحيدب** gününde bir saçışla saçtım;
  gelinin üstüne dirhemler saçıldığı gibi.”
Ve **حداب** ( **قطام** gibi), kesre üzerine mebnî: kıtlığı şiddetli, kuraklığı şiddetli kıtlık yılıdır. Ve **حداب**: bir yer adıdır; ve i‘rablanır; yani mu‘rab olarak da kullanılır; bunu **الفراء** nakletti; ve o, bilinen meşhur olandır. **جرير** dedi ki:
  “**الحداب** gününde kadınlarınız soyundu;
  görünüşleri kötüleşti ve mehirlerini azalttım.”
Ve **الحداب** ( **كتاب** gibi): **بني يربوع**’un **حزن**’ında bir yer adıdır; onun bilinen bir günü vardır. Ve **أبو حنيفة** dedi: **الحداب**: **السراة**’da dağlardır; **بنو شبابة** oraya iner; **فهم بن مالك**’ten bir kavimdir.

Ve **الحديبية** (hafifletilmiş), **دويهية** gibi; bunu **الطرطوشي** tefsirde nakletti; ve bu, **الشافعي**’den nakledilendir. **أحمد بن عيسى** dedi: bundan başkası caiz değildir. **السهيلي** dedi: hafifletme, Arap dili ehli yanında daha çoktur. **أبو جعفر النحاس** dedi: Arap dili ehlinden, ilmine güvendiğim kimlerden karşılaştıysam **الحديبية** hakkında sordum; onun hafifletilmiş olduğunda ihtilaf etmediler. Ve bunu **البكري** de **الأصمعي**’den nakletti. Bunun benzeri **المشارق والمطالع**’dadır. Ve bu, Irak ehlinin görüşüdür. Ve onun **ياء**’sı şeddelenebilir; Medine ehlinin gittiği gibi; hatta fakihlerin ve muhaddislerin geneli. Bazıları dedi: hafifletme, muhakkikler yanında sabit olandır; ve ağırlaştırma, muhaddislerin çoğu yanındadır; hatta dilcilerin ve muhaddislerin çoğu hafifletmeyi inkâr etti. **العناية**’de: muhakkikler, **الشافعي** ve başkalarının dediği gibi hafifletme üzeredir; her ne kadar cumhur şedde üzerinde yürümüşse de. Sonra onda ihtilaf ettiler. **المصباح**’ta dedi ki: o, Mekke’ye yakın bir kuyudur; Allah Teâlâ onu korusun; Cidde yolu üzerinde, bir merhale aşağısında. Sonrakiler, onun **قهوة الشميسي**’ye yakın olduğuna kesin hükmettiler. Sonra yerin adı olarak kullanıldı. Ve denilir: onun bir kısmı **الحل**’de, bir kısmı **الحرم**’dedir. Bitti. Ve denilir: o, Mekke ile arasında on mil yahut on beş mil olan bir vadidir; Cidde yolu üzerindedir; bu yüzden “Mekke’den bir merhale üzeredir” yahut “bir merhaleden azdır” denildi. Ve denildi: o, büyük olmayan bir köydür; oradaki kuyu ile adlandırıldı; **مسجد الشجرة** yanında. Ve onunla Medine arasında dokuz merhale vardır; ve Mekke’ye bir merhale; ve o, Mekke’nin aşağısıdır. **مالك** dedi: ve o, **الحرم**’dandır. **ابن القصار** rivayet etti: onun bir kısmı **حل**’dir. Yahut orada bulunan **حدباء** bir ağaçtan dolayı adlandırıldı; ve o, **بيعة الرضوان**’ın altında olduğu ağaçtır.

Ve **الحديباء** ( **الحدباء**’nın küçültmesi): **جذيمة**’ye ait bir sudur.

Ve onunla **تحدب** etti: tutundu. Ve **المتحدب**: şeye tutunan, ona yapışık olandır.

Ve ona **تحدب** etti: şefkat gösterdi ve eğildi. Ve kadın **تحدبت**; yani evlenmedi; ve **أشبلت**; yani nikâhsız olarak kaldı ve çocuğuna şefkat gösterdi; **حدب** (kesre ile) **يحدب**; muzârîsi fetha ile; **حدبا**; o, ikisinde de **حدب**’dır; yani iki manada. Ve kadın çocuğuna **حدبت**; **تحدبت** gibi. **أبو عمرو** dedi: **الحدأ**: **الحدب** gibidir; ona **حدئت** **حدأ** ile ve ona **حدبت** **حدبا** ile; yani ona acıdı. Ali hadîsinde, Ebû Bekir’i (Allah ikisinden de razı olsun) vasfederken: **وأحدبهم على المسلمين**; yani Müslümanlara en çok şefkat edenleri ve en çok acıyanları; “ona **حدب** etti, **يحدب** eder”den; yani şefkat gösterdiğinde. Ve ondan: “ilim ve edep torunlarına **الحدب**.”

Ve **الحدباء**, Ka‘b b. Züheyr’in kasidesinde:
  “Her dişi çocuğu, selâmeti uzasa da,
  bir gün **آلة حدباء** üzerinde taşınır.”
Yani tabut üzerinde. Ve denildi: **الآلة** ile hâli kastetti; ve **الحدباء** ile zor, şiddetli olanı kastetti. Ve denilir: yükselmiş olan.

Ve mecazdan: **آلة حدباء** üzerine yüklendi. Ve yine **سنة حدباء**: şiddetli soğuk. Ve **خطة حدباء**.

Ve **الحدباء** ayrıca: kalça kemikleri belirmiş ve sırtı büyümüş binek hayvandır. Ve **الحراقف**: **حرقفة**’nin çoğuludur; o, kalça başıdır. **الأساس**’ta: “Ve mecazdan: **دابة حدباء**: zayıflığından kalça kemikleri belirdi.” Bitti. **اللسان**’da: ve böylece denilir: **حدباء حدبير** ve **حدبار**; ve denilir: onlar **حدب حدابير**. Bitti. Yani **الحدب** harflerine dördüncü bir harf ekledi de onlardan dörtlü yaptı; **الأساس**’ta böyle.

Ve **وسيق أحدب**: hızlıdır. Dedi ki:
  “Onu yaklaştır; ve o yaklaşır değildi.”
  “**أهل نيان**’dan; ve **وسيق أحدب**.” Böylece **اللسان**’da.

Ve **الحدب**: itişme/defetme; denir ki: **حدب عنه**; **ضرب** gibi, eğer ondan savdıysa, onu men ettiyse; bunu birden fazla kimse hikâye etti; şeyhimiz onu nakletti ve şeyh İbn Berrî dedi ki: Kitabın aslından olmayan yazılı bir hâşiye buldum: **حدبدبى** Nebatîlere ait bir oyunun adıdır; ve Sâlim b. Dâre’den, Mürre b. Râfi‘ el-Fezârî’yi hicvederken, şu beyit okundu:

  **حدبدبى** **حدبدبى** يا صبيان
  إن بني فزارة بن ذبـيان
  قد طرقت ناقتهم بإنسـان
  مشيإ أعجب بخلق الرحمن

es-Sağânî dedi ki: Avam, birinci **الباء**’ın yerine **النون** yapar, ikinci **الباء**’ın yerine **اللام** yapar; bu hatadır; ve **حدبد**’de gelecektir. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **حدبان** (zamm ile): Rabî‘a b. Mikdem’in dedesi; hâfız bunu böyle ضبط etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَدِبَ
1 حَدِبَ حدب , aor حَدَبَ , inf. n. حَدَبٌ; (S, * A, Mgh, * Msb, K;) and ↓ احدبّ, and ↓ تحادب, (K,) and ↓ احدودب; (S, K;) He (a man, Msb) was, or became, humpbaked; (Mgh, Msb;) he had a prominent, or protuberant, back, and a hollow, or receding, chest (A, * K) and belly: (K:) [accord. to the Msb, from حَدَبٌ signifying “ elevated ground; ” but the reverse is indicated in the A:] and it (the back) was, or became, humped, or protuberant; (S, A; *) as also ↓ انحدب. (KL.) ― -b2- And the first, (assumed tropical:) It (a thing) rose, or grew up or out, high: (KL:) [it was, or became, gibbous, or convex; as also ↓ احدودب.] ― -b3- حَدِبَ عَليْهِ, (S, A, K,) inf. n. as above; (KL, TA;) and ↓ تحدّب; (S, A, K;) (tropical:) He was, or became, affectionate, favourable, or kind, to him. (S, A, * K, KL, TA.) And حَدِبَتْ عَلَى وَلَدِهَا, (K, * TA,) inf. n. as above; (TA;) and ↓ تحدّبت; (K;) (tropical:) She (a woman) applied herself constantly to the care of her child, or children, after the loss of her husband, not marrying again. (K, TA.) -A2- حَدَبَ عَنْهُ, aor. حَدِبَ , inf. n. حَدْبٌ, He repelled from him, and defended him. (MF, TA.)

تَحْدِيبٌ
2 تَحْدِيبٌ تحديب [inf. n. of حدّب] The act of elevating, or raising high, the back. (KL.) ― -b2- [And, accord. to Golius, as on the authority of the KL, The making a thing gibbous, or convex: but this meaning which the word has in the present day, I do not find in my copy of the KL.]

احدبهُ
4 احدبهُ احدبه احدبة أحدب أحدبه حدب He (God) rendered him humpbacked. (S.) ― -b2- (assumed tropical:) He, or it, rendered him affectionate, favourable, or kind. (KL.)

5 تَحَدَّبَ see 1, in two places. ― -b2- تحدّب بِهِ He, or it, clung, or clave, to it. (K, TA.)

6 تَحَاْدَبَ see 1.

7 اـِنْحَدَبَ see 1.

9 اـِحْدَبَّ see 1.

12 اـِحْدَوْدَبَ see 1, in two places. ― -b2- Also (assumed tropical:) It (sand) was, or became, curved, or winding; or curved, or winding, and long. (K.)

حَدَبٌ
حَدَبٌ حدب (tropical:) High, or elevated, ground; so in the Kur xxi. 96; (S, A, Msb;) as also ↓ حَدَبَةٌ; and so حَدَبٌ مِنَ الأَرْضِ: (A:) or rugged and high ground: (T, K:) pl. حِدَابٌ (S) [and app., accord. to the TA, أَحْدَابٌ also, a pl. of pauc.]. And حَدَبُ الرَّمْلِ (tropical:) Sand brought by the wind, [or blown together,] and elevated. (A, TA.) And hence, as being likened to such sand, (IAar, TA,) حَدَبُ البُهْمَى (tropical:) What is scattered, and heaped up, of [the species of barley-grass called] بهمى. (IAar, K, TA.) And حَدَبُ المَآءِ (assumed tropical:) The elevated waves of water: (T, TA:) or the rolling over of water, volume over volume: (K, TA:) or the rolling of water in waves. (TA.) And حَدَبُ الغَدِيرِ (assumed tropical:) The motion and waves of the pool of water left by a torrent. (IAar, TA.) And حَدَبُ السَّيْل (tropical:) The rise, or swell, and abundance, of the torrent. (A, TA.) ― -b2- (assumed tropical:) A slope in a declivity; expl. by حَدُورٌ فِى صَبَبٍ, as in the correct copies of the K, and in the L; in some copies of the K حدوب; (TA;) [in the CK حُدُورٌ;] as the حَدَب of waves (in some copies of the K, of the wind, TA, [an evident mistranscription, الريح for الموج,]) and of sand. (K.) ― -b3- (assumed tropical:) A mark left upon the skin; (As, K;) such as the [weal or] swelling and thickness produced by beating. (As, TA.) ― -b4- (tropical:) The intenseness of the cold of winter. (A, K.) -A2- A certain plant: or the [plant called] نَصِىّ. (K.)

حَدِبٌ
حَدِبٌ حدب : see أَحْدَبُ. ― -b2- Also (tropical:) Affectionate, favourable, or kind. (A, TA.) You say, هُوَ حَدِبٌ عَلَى أَخِيهِ (tropical:) He is affectionate, &c., to his brother. (A.) -A2- أَرْضٌ حَدِبَةٌ A land abounding with the plant called حَدَب. (K.)

حَذَبَةٌ
حَذَبَةٌ ذ A hump on the back. (Az, S, A, Mgh.) ― -b2- See also حَدَبٌ.

حَدَابِ
حَدَابِ حداب حدب , like قَطَامِ, (K,) indecl., (TA,) (assumed tropical:) A year of drought, barrenness, or dearth: (K:) or a year of severe drought. (TA.)

حُدَيْبَآءُ
حُدَيْبَآءُ حديبآء : see what next follows.

أَحْدَبُ
أَحْدَبُ ذ Humpbacked; (S, Mgh, Msb;) having a prominent, or protuberant, back, and a hollow, or receding, chest and belly; (K;) and ↓ حَدِبٌ signifies the same: (Sb, S, K:) fem. of the former حَدْبَآءُ: (Msb:) and pl. حُدْبٌ. (Msb, TA.) اِبْنَةٌ ↓ حُدَيْبَآءُ (dim. of حَدْبَآءُ), meaning A little humpbacked daughter, occurs in a trad. (TA.) ― -b2- Hence, آلَةٌ حَدْبَآءُ, (see a verse of Kaab Ibn-Zuheyr, voce آلَةٌ, in art. اول,) (assumed tropical:) A gibbous bier: (A, * TA:) or (as used in that verse) it means a distressing state, or condition: or an elevated apparatus. (TA.) And رَمْلَةٌ حَدْبَآءُ (assumed tropical:) [A gibbous tract of sand]. (ISh, K in art. دبح, &c.) And نَاقَةٌ حَدْبَآءُ, (S, A,) or دَابَّةٌ حدبَآءُ, (K,) (tropical:) A she-camel, (S, A,) or a beast, (K,) the prominent parts of whose hips, (S, A, K,) and the bone of whose back, (TA,) appear, (S, A, K,) by reason of her leanness. (A, TA.) And حَدْبَآءُ حِدْبِيرٌ and حِدْبَارٌ are expressions used in the same sense: (L, TA:) pl. حُدْبٌ حَدَابِيرُ. (S, L, TA.) ― -b3- الأَحْدَبُ is the name of A vein (عِرْق) penetrating into, or lying within, the bone (عَظْمَ [app. a mistranscription for عَظَمَة the upper portion]) of the fore-arm. (K.) ― -b4- أَمْرٌ أَحْدَبُ (A) and خُطَّةٌ حَدْبَآءُ (A, TA) (tropical:) A difficult affair: (A, TA:) and أُمُورٌ حُدْبٌ (A, TA) and حُدْبُ الأُمُورِ (K) (tropical:) difficult affairs; (A, K, TA;) sing. حَدْبَآءُ [for خُطَّةٌ حَدْبَآءُ or the like]. (K.) And سَنَةٌ حَدْبَآءُ (tropical:) A severe, cold year. (A, TA.) [Hence,] وَسِيقٌ أَحْدَبُ (assumed tropical:) A quick driving. (TA.) ― -b5- [Hence, also,] الأَحْدَبُ [used as a subst.] (assumed tropical:) Vehemence, severity, difficulty, or distress; syn. الشِّدَّةُ. (K.) -A2- [Also (assumed tropical:) More, and most, affectionate, favourable, or kind.] أَحْدَبُهُمْ عَلَى المُسْلِمِينَ, said of Aboo-Bekr, in a trad. of 'Alee, means (assumed tropical:) The most affectionate, favourable, or kind, of them, to the Muslims. (TA.)

##### Türkçe

**حَدِبَ**
1 **حَدِبَ** **حدب** , muzâri‘ **حَدَبَ** , mastar ismi **حَدَبٌ**; (S, * A, Mgh, * Msb, K;) ve ↓ **احدبّ**, ve ↓ **تحادب**, (K,) ve ↓ **احدودب**; (S, K;) O (bir adam, Msb) kambur idi yahut kambur oldu; (Mgh, Msb;) sırtı çıkıntılı yahut tümsekli idi ve göğsü (A, * K) ve karnı içe çökük yahut geri çekilmişti: (K:) [Msb’ye göre, “yükselmiş yer” mânasına gelen **حَدَبٌ**’dan; fakat A’da bunun tersi gösterilmiştir:] ve o (sırt) kambur idi yahut kambur oldu, yahut tümsekli; (S, A; *) keza ↓ **انحدب**. (KL.) ― -b2- Ve birincisi, (mecaz kabul edilerek:) O (bir şey) yükseldi yahut yukarı doğru yahut dışarı doğru yüksekçe büyüdü: (KL:) [o, tümsekli yahut dışbükey idi yahut oldu; keza ↓ **احدودب**.] ― -b3- **حَدِبَ عَليْهِ**, (S, A, K,) mastar ismi yukarıdaki gibidir; (KL, TA;) ve ↓ **تحدّب**; (S, A, K;) (mecaz:) Ona karşı şefkatli, mülâyim yahut iyi oldu yahut oldu hâle geldi. (S, A, * K, KL, TA.) Ve **حَدِبَتْ عَلَى وَلَدِهَا**, (K, * TA,) mastar ismi yukarıdaki gibidir; (TA;) ve ↓ **تحدّبت**; (K;) (mecaz:) O (bir kadın) kocasını kaybettikten sonra yeniden evlenmeyerek çocuğunun yahut çocuklarının bakımına sürekli olarak kendini verdi. (K, TA.) -A2- **حَدَبَ عَنْهُ**, muzâri‘ **حَدِبَ** , mastar ismi **حَدْبٌ**, Ondan savdı ve onu müdafaa etti. (MF, TA.)

**تَحْدِيبٌ**
2 **تَحْدِيبٌ** **تحديب** [**حدّب**’in mastar ismi] Sırtı yükseltme yahut yukarı kaldırma fiili. (KL.) ― -b2- [Ve Golius’a göre, KL’nin otoritesi üzere, Bir şeyi tümsekli yahut dışbükey yapma: fakat kelimenin günümüzde sahip olduğu bu mânayı, KL nüshamda bulmuyorum.]

**احدبهُ**
4 **احدبهُ** **احدبه** **احدبة** **أحدب** **أحدبه** **حدب** O (Allah) onu kambur kıldı. (S.) ― -b2- (mecaz kabul edilerek:) O, yahut o (şey), onu şefkatli, mülâyim yahut iyi kıldı. (KL.)

5 **تَحَدَّبَ** bkz. 1, iki yerde. ― -b2- **تحدّب بِهِ** O, yahut o (şey), ona yapıştı yahut ona tutundu. (K, TA.)

6 **تَحَاْدَبَ** bkz. 1.

7 **اـِنْحَدَبَ** bkz. 1.

9 **اـِحْدَبَّ** bkz. 1.

12 **اـِحْدَوْدَبَ** bkz. 1, iki yerde. ― -b2- Ayrıca (mecaz kabul edilerek:) O (kum) eğri idi yahut eğri oldu; yahut eğri ve dolambaçlı; yahut eğri ve dolambaçlı ve uzun. (K.)

**حَدَبٌ**
**حَدَبٌ** **حدب** (mecaz:) Yüksek yahut yükseltilmiş yer; Kur’ân xxi. 96’da böyledir; (S, A, Msb;) keza ↓ **حَدَبَةٌ**; ve **حَدَبٌ مِنَ الأَرْضِ** de böyledir: (A:) yahut engebeli ve yüksek yer: (T, K:) çoğulu **حِدَابٌ** (S) [ve görünüşe göre, TA’ya göre, **أَحْدَابٌ** da, azlık çoğulu]. Ve **حَدَبُ الرَّمْلِ** (mecaz:) Rüzgârın getirdiği [yahut bir araya üfleyip topladığı] ve yükselttiği kum. (A, TA.) Ve bundan dolayı, böyle kuma benzetilerek, (IAar, TA,) **حَدَبُ البُهْمَى** (mecaz:) **بهمى** [denilen arpa-otu türü]nden saçılmış ve yığılmış olan şey. (IAar, K, TA.) Ve **حَدَبُ المَآءِ** (mecaz kabul edilerek:) Suyun yükselmiş dalgaları: (T, TA:) yahut suyun, hacim üstüne hacim yuvarlanması: (K, TA:) yahut suyun dalgalar hâlinde yuvarlanması. (TA.) Ve **حَدَبُ الغَدِيرِ** (mecaz kabul edilerek:) Selin bıraktığı su birikintisinin hareketi ve dalgaları. (IAar, TA.) Ve **حَدَبُ السَّيْل** (mecaz:) Selin yükselmesi yahut kabarması ve bolluğu. (A, TA.) ― -b2- (mecaz kabul edilerek:) Bir inişte bir meyil; K’nin sahih nüshalarında ve L’de olduğu üzere **حَدُورٌ فِى صَبَبٍ** ile açıklanmıştır; K’nin bazı nüshalarında **حدوب**; (TA;) [CK’de **حُدُورٌ**;] dalgaların **حَدَب**’ı (K’nin bazı nüshalarında, rüzgârın, TA, [açık bir yanlış yazım, **الريح** yerine **الموج**]) ve kumun (kamburu) gibi. (K.) ― -b3- (mecaz kabul edilerek:) Deri üzerinde kalan bir iz; (As, K;) dövme ile meydana gelen [kabarıklık yahut] şişkinlik ve kalınlık gibi. (As, TA.) ― -b4- (mecaz:) Kış soğuğunun şiddeti. (A, K.) -A2- Belli bir bitki: yahut **نَصِىّ** [denilen bitki]. (K.)

**حَدِبٌ**
**حَدِبٌ** **حدب** : bkz. **أَحْدَبُ**. ― -b2- Ayrıca (mecaz:) Şefkatli, mülâyim yahut iyi. (A, TA.) Şöyle dersin: **هُوَ حَدِبٌ عَلَى أَخِيهِ** (mecaz:) O, kardeşine karşı şefkatlidir, vb. (A.) -A2- **أَرْضٌ حَدِبَةٌ** **حَدَب** denilen bitkisi bol olan bir arazi. (K.)

**حَذَبَةٌ**
**حَذَبَةٌ** ذ Sırtta bir kambur. (Az, S, A, Mgh.) ― -b2- Ayrıca **حَدَبٌ**’a da bkz.

**حَدَابِ**
**حَدَابِ** **حداب** **حدب** , **قَطَامِ** gibi, (K,) gayr-i munsarif, (TA,) (mecaz kabul edilerek:) Kuraklık, kıtlık yahut darlık yılı: (K:) yahut şiddetli kuraklık yılı. (TA.)

**حُدَيْبَآءُ**
**حُدَيْبَآءُ** **حديبآء** : bkz. hemen ardından gelen.

**أَحْدَبُ**
**أَحْدَبُ** ذ Kambur; (S, Mgh, Msb;) sırtı çıkıntılı yahut tümsekli olan ve göğsü ve karnı içe çökük yahut geri çekilmiş olan; (K;) ve ↓ **حَدِبٌ** de aynı mânaya gelir: (Sb, S, K:) birincisinin müennesi **حَدْبَآءُ**: (Msb:) ve çoğulu **حُدْبٌ**. (Msb, TA.) ↓ **حُدَيْبَآءُ** (**حَدْبَآءُ**’un küçültmesi), “küçük kambur kız evlât” mânasında, bir rivayette vârid olur. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı, **آلَةٌ حَدْبَآءُ**, (Ka‘b İbn-Zuheyr’in bir beytine bkz., **آلَةٌ** maddesinde, bab **اول**’da,) (mecaz kabul edilerek:) Tümsekli bir tabut: (A, * TA:) yahut (o beyitte kullanıldığı üzere) sıkıntılı bir hâl yahut durum mânasınadır: yahut yükseltilmiş bir âlet. (TA.) Ve **رَمْلَةٌ حَدْبَآءُ** (mecaz kabul edilerek:) [tümsekli bir kumluk]. (ISh, K, bab **دبح**, vb.) Ve **نَاقَةٌ حَدْبَآءُ**, (S, A,) yahut **دَابَّةٌ حدبَآءُ**, (K,) (mecaz:) Kalçalarının çıkıntılı kısımları, (S, A, K,) ve sırt kemiği, (TA,) zayıflığından dolayı görünen bir dişi deve, (S, A,) yahut bir hayvan. (K,) (A, TA.) Ve **حَدْبَآءُ حِدْبِيرٌ** ve **حِدْبَارٌ** aynı mânada kullanılan ifadelerdir: (L, TA:) çoğulu **حُدْبٌ حَدَابِيرُ**. (S, L, TA.) ― -b3- **الأَحْدَبُ**, önkolun kemiğine (عِرْق) nüfuz eden yahut onun içinde bulunan bir damarın adıdır (عِرْق); (K.) ― -b4- **أَمْرٌ أَحْدَبُ** (A) ve **خُطَّةٌ حَدْبَآءُ** (A, TA) (mecaz:) Zor bir iş: (A, TA:) ve **أُمُورٌ حُدْبٌ** (A, TA) ve **حُدْبُ الأُمُورِ** (K) (mecaz:) zor işler; (A, K, TA;) tekili **حَدْبَآءُ** [**خُطَّةٌ حَدْبَآءُ** yahut benzeri için]. (K.) Ve **سَنَةٌ حَدْبَآءُ** (mecaz:) Şiddetli, soğuk bir yıl. (A, TA.) [Bundan dolayı,] **وَسِيقٌ أَحْدَبُ** (mecaz kabul edilerek:) Çabuk sürüş. (TA.) ― -b5- [Bundan dolayı, ayrıca,] **الأَحْدَبُ** [isim olarak kullanılır] (mecaz kabul edilerek:) Şiddet, sertlik, zorluk yahut sıkıntı; eş anlamlısı **الشِّدَّةُ**. (K.) -A2- [Ayrıca (mecaz kabul edilerek:) Daha çok ve en çok şefkatli, mülâyim yahut iyi.] **أَحْدَبُهُمْ عَلَى المُسْلِمِينَ**, ‘Alî’nin bir rivayetinde Ebû-Bekr hakkında söylenmiştir; mânası (mecaz kabul edilerek:) Onların Müslümanlara karşı en şefkatlisi, en mülâyimi yahut en iyisi. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَدَبَ
حَدَبَ I ( n. ac. حَدْب 1 )
a.  [ 'An ], Warded off from.

حَدِبَ
حَدِبَ A ( n. ac. حَدَب 4 ),
a.  Was convex, gibbous, curved, arched; bulged out.

b.  Was hump-backed.

c.  [ 'Ala ], Was kind, devoted to.

حَدَّبَ
حَدَّبَ II ,
a.  see IV .

أَحْدَبَ
أَحْدَبَ IV ,
a.  Arched, bent, curved.

b.  Rendered humpbacked.

تَحَدَّبَ
تَحَدَّبَ V ,
a.  Was, became hump-backed.

b.  [ 'Ala ], Was kind, devoted to.

حَدَب
حَدَب 4 , ( pl. حِدَاْب 23 ,  أَحْدَاْب 38 ),
a.  Unevenness, curvature; curve.

حَدَبَة
حَدَبَة 4t ,
a.  Hump, protuberance.

b.  Convexity.

حَدِب
حَدِب 5 ,
a.  see 14 .

b.  Kind, compassionate.

أَحْدَبُ
أَحْدَبُ 14 , ( pl. حُدْب 3 ),
a.  Humpbacked; hunchback.

حَدَّبَ
N. P. حَدَّبَ II ,
a.  Convex, gibbous, curved, arched.

##### Türkçe

حَدَبَ
**حَدَبَ** I ( n. ac. **حَدْب** 1 )
a.  [ **'An** ], -den uzaklaştırdı, savdı.

حَدِبَ
**حَدِبَ** A ( n. ac. **حَدَب** 4 ),
a.  Dışbükey, kamburumsu, eğri, kemerli oldu; dışarı doğru şişti.

b.  Kambur oldu.

c.  [ **'Ala** ], -e karşı şefkatli oldu, kendini adadı.

حَدَّبَ
**حَدَّبَ** II ,
a.  IV’e bak.

أَحْدَبَ
**أَحْدَبَ** IV ,
a.  Kemerledi, büktü, eğdi.

b.  Kamburlaştırdı.

تَحَدَّبَ
**تَحَدَّبَ** V ,
a.  Kambur oldu, kamburlaştı.

b.  [ **'Ala** ], -e karşı şefkatli oldu, kendini adadı.

حَدَب
**حَدَب** 4 , ( pl. **حِدَاْب** 23 ,  **أَحْدَاْب** 38 ),
a.  Düzensizlik, eğrilik; eğri.

حَدَبَة
**حَدَبَة** 4t ,
a.  Kambur, çıkıntı.

b.  Dışbükeylik.

حَدِب
**حَدِب** 5 ,
a.  14’e bak.

b.  Şefkatli, merhametli.

أَحْدَبُ
**أَحْدَبُ** 14 , ( pl. **حُدْب** 3 ),
a.  Kambur; kambur kimse.

حَدَّبَ
N. P. **حَدَّبَ** II ,
a.  Dışbükey, kamburumsu, eğri, kemerli.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حدب
حَدِبَ - يَحْدَبُ - حَدَب
حَدِبَ - يَحْدَبُ + الكائن: يرتفع عن السواء بشكل منحن ومقوس
حَدَب: على وزن"فـَعـَل" اسم فعل بمعنى مفعول من " حَدِبَ - يَحْدَبُ ": اسم مكان منه: المكان أو الموضع الذي صفته بأنه مرتفع عن السواء ومُقَوَّس
أحدب: على وزن " أفعل": اسم فاعل صفة مشبهة منه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التقريب والجمع والتكويم على شكل أشكال كروية أو مغزلية أو قباب بتدرجاتها المختلفة "وهي:
كَارَ - يَكُورُ، حَبَّ - يَحُبُّ، صَمَعَ - يَصْمَعُ، حَدِبَ - يَحْدَبُ، جَبَه - يَجْبَهُ، كَعُبَ - يَكْعُبُ
حدب
 	﴿حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (96)﴾ الأنبياء
مختار الصحاح
● [حدب] ح د ب: الحَدَبُ ما ارتفع من الأرض و الحَدَبةُ بفتح الدال أيضا التي في الظهر وقد حَدِبَ ظهره من باب طرب فهو حَدِبٌ و احْدَوْدَبَ مثله و أحْدَبَهُ الله فهو أحْدَبُ بين الحَدَب
معجم الفرائد القرآنية
"حَدَبٍ" في قوله تعالى :" حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ" (96) الأنبياء .
الحَدَبُ : المرتفع من الأرض كالآكام،والحَدَبْ ارتفاع الظهر فهو أحدَب .
الراغب
حدب
يجوز أن يكون الأصل في الحدب حدب الظهر، يقال: حدب (راجع: الأفعال 1/407) الرجل حدبا، فهو أحدب، واحدودب. وناقة حدباء تشبيها به، ثم شبه به ما ارتفع من ظهر الأرض، فسمي حدبا، قال تعالى: }وهم من كل حدب ينسلون{ [الأنبياء/96].
ملخص اللسان
1.     حَدِبَ فلان على فلان، يَحْدَبُ حَدَباً فهو حَدِبٌ، وتحَدَّبَ:  تَعَطَّفَ، وحَنا عليه.
2.     حَدِبَ عليه يَحْدَبُ، إِذا عَطَفَ
3.     وحَدِبْتُ عليه حَدَباً أَي أَشْفَقْت عليه؛
4.     والحَدَبُ: الغِلَظُ من الأَرض في ارْتِفاع،
5.     والحَدَبةُ: ما أَشْرَفَ مِن الأَرض، وغَلُظَ وارْتَفَعَ،
6.     الحَدَبةُ التي في الظَّهْرِ.
7.     والحَدَبُ: خُروجُ الظَّهْرِ، ودخولُ البَطْنِ والصَّدْرِ.
8.     والحَدَبُ: ما ارْتَفَع وغَلُظَ من الظَّهر؛
9.     الأَحْدَبِ: النُّؤْيَ لاحْدِيدابِه واعْوِجاجِه؛
10.                        وحالةٌ حَدْباءُ: لا يَطْمَئنُّ لها صاحِبُها،
11.                        والحَدَبُ: حدُورٌ في صَبَبٍ، كَحَدَبِ الرِّيحِ والرَّملِ.
12.                        وهم مِن كل حَدَب يَنْسِلُون: يَظْهَرُون من غَلِيظِ الأَرض  ومُرْتَفِعها.
13.                        الحَدْباءِ الصَّعْبةَ الشديدة.
14.                        حَدَبُ الماءِ: ما ارْتَفَع مِن أَمْواجِه.
15.                        حَدَبُه: كَثرتُه وارْتِفاعُه؛
16.                        حَدَبُ  الغَدِير: تحَرُّكُ الماءِ وأَمْواجُه،
17.                        وحَدَبُ السَّيْلِ: ارْتِفاعُه.
18.                        حَدَبُ البُهْمَى: ما تَناثَر منه،
19.                        واحْدَوْدَبَ الرَّمْلُ: احْقَوْقَفَ.
20.                        وحُدْبُ الأَمُور: شَواقُّها،
21.                        وتحَدَّبَتْ: لم تَزَوَّجْ وأَشْبَلَتْ عليهم.
22.                        وأَحْدَبُهم على المسلمين أَي أَعْطَفُهم وأَشْفَقُهم،
23.                        والـمُتَحَدِّبُ: الـمُتَعَلِّقُ بالشيءِ الـمُلازِمُ له.
24.                        والحَدْباءُ: الدّابَّةُ التي بَدَتْ حَراقِفُها وعَظْمُ ظَهْرِها؛
25.                        وسَنةٌ حَدْباءُ: شَديدة، شُبِّهت بالدابة الحَدْباءِ.
26.                        الحَدَبُ والحَدَرُ: الأَثر في الجِلْد؛
27.                        ووَسِيقٌ أَحْدَبُ: سَرِيعٌ.
28.                        الأَحْدَبُ، في الذِّراع، عِرْق مُسْتَبْطِنٌ عظمَ الذراع.
29.                        والأَحْدبُ: الشِّدَّة.
30.                         وحَدَبُ الشِّتاءِ: شدّة بَرْده؛
31.                        والحِدابُ: جِبالٌ بالسَّراةِ ينزلها بنو شَبابة،
32.                        والحُدَيْبِيةُ: موضع، وهي قَرية قَريبةٌمن مكة، سُمِّيت ببئر فيها،
33.                        والحَدَبْدَبى: لُعْبةٌ للنَّبِيط.
لسان العرب
● - حدب: الحَدَبةُ التي في الظَّهْرِ. والحَدَبُ: خُروجُ الظَّهْرِ، ودخولُ البَطْنِ والصَّدْرِ. رجُل أَحْدَبُ وحَدِبٌ، الأخيرة عن سيبويه.  واحْدَوْدَبَ ظَهْرُه وقد حَدِبَ ظهرُه حَدَباً واحْدَوْدَبَ وتحادَب.  قال العُجَيرُ السَّلولي:  رَأَتْني تحادَبْتُ الغَداةَ، ومَنْ يَكُنْ *  فَتًى عامَ عامَ الماءِ فهو كَبِيرُ  وأَحْدَبه اللّه فهو أَحْدَبُ، بيّن الحَدَبِ.  واسم العُجْزة: الحَدَبةُ(2)  (2 قوله «العجزة الحدبة» كذا في نسخة المحكم العجزة بالزاي.) ؛ واسم الموضع الحَدَبةُ أَيضاً. الأَزهري: الحَدَبةُ،  مُحَرَّك الحُروف، مَوْضِع الحَدَبِ في الظَّهْر النَّاتِئِ؛ فالحَدَبُ:  دُخُول الصّدْر وخُروج الظهر، والقَعَسُ: دخُول الظهرِ وخُروجُ الصدْرِ.  وفي حديث قَيْلةَ: كانت لها ابنةٌ حُدَيْباءٌ، هو تصغير حَدْباءَ.  قال: والحَدَبُ، بالتحريك: ما ارْتَفَع وغَلُظَ من الظَّهر؛ قال: وقد  يكون في الصَّدْر. وقوله أَنشده ثعلب:  أَلم تَسْأَلِ الرَّبْعَ القَواءَ فَيَنْطِقُ؛ *  وهَلْ تُخْبِرَنْكَ، اليَوْمَ، بَيْداءُ سَمْلَقُ؟  فَمُختَلَفُ الأَرْواحِ، بَينَ سُوَيْقةٍ *  وأَحْدَبَ، كادَتْ، بَعْدَ عَهْدِكَ، تُخْلِقُ  فسره فقال: يعني بالأَحْدَبِ: النُّؤْيَ لاحْدِيدابِه واعْوِجاجِه؛  وكادَتْ: رَجَعَ إِلى ذِكْرِ الدَّارِ.  وحالةٌ حَدْباءُ: لا يَطْمَئنُّ لها صاحِبُها، كأَنَّ لها حَدَبةً. قال:  وإِني لَشَرُّ الناسِ، إِنْ لم أُبِتْهُمُ *  عَلى آلةٍ حَدْباءَ نابِيةِ الظَّهْرِ  \<ص:301>  والحَدَبُ: حدُورٌ في صَبَبٍ، كَحَدَبِ الرِّيحِ والرَّملِ. وفي التنزيل  العزيز: وهُم مِن كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُون. وفي حديث يأْجُوجَ مأْجوجَ:  وهم مِن كل حَدَب يَنْسِلُون؛ يريد: يَظْهَرُون من غَلِيظِ الأَرض  ومُرْتَفِعها. وقال الفرَّاءُ: مِنْ كُلّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ، مِنْ كُلِّ أَكَمَةٍ، ومن كل مَوْضِع مُرْتَفِعٍ، والجَمْعُ أَحْدابٌ وحِدابٌ.  والحَدَبُ: الغِلَظُ من الأَرض في ارْتِفاع، والجمع الحِدابُ.  والحَدَبةُ: ما أَشْرَفَ مِن الأَرض، وغَلُظَ وارْتَفَعَ، ولا تكون  الحَدَبةُ إِلاَّ في قُفٍّ أَو غِلَظِ أَرضٍ، وفي قصيد كعب بن زهير:  كُلُّ ابنِ أُنْثَى، وإِنْ طالَتْ سَلامَتُه، *  يَوْماً عَلى آلةٍ حَدْباءَ مَحْمُولُ  يريد: على النَّعْشِ؛ وقيل: أَراد بالآلة الحالةَ، وبالحَدْباءِ الصَّعْبةَ الشديدة. وفيها أَيضاً:  يَوْماً تَظَلُّ حِدابُ الأَرضِ يَرْفَعُها،  * من اللَّوامِعِ، تَخْلِيطٌ وتَزيِيلُ  وحَدَبُ الماءِ: مَوْجُه؛ وقيل: هو تراكُبُه في جَرْيهِ. الأَزهري:  حَدَبُ الماءِ: ما ارْتَفَع مِن أَمْواجِه. قال العجاج:  نَسْجَ الشَّمالِ حَدَبَ الغَدِيرِ  وقال ابن الأَعرابي: حَدَبُه: كَثرتُه وارْتِفاعُه؛ ويقال: حَدَبُ  الغَدِير: تحَرُّكُ الماءِ وأَمْواجُه، وحَدَبُ السَّيْلِ: ارْتِفاعُه.  وقال الفرزدق:  غَدا الحَيُّ مِنْ بَينِ الأُعَيْلِمِ، بَعْدَما  * جَرَى حَدَبُ البُهْمى وهاجَتْ أَعاصِرُهْ(1)  (1 قوله «الأعيلم» كذا في النسخ والتهذيب، والذي في التكملة والديوان الاعيلام.)  قال: حَدَبُ البُهْمَى: ما تَناثَر منه، فَرَكِبَ بعضُه بَعْضاً، كَحَدَب الرَّمْلِ.  واحْدَوْدَبَ الرَّمْلُ: احْقَوْقَفَ.  وحُدْبُ الأَمُور: شَواقُّها، واحِدتها حَدْباءُ. قال الرّاعي:  مَرْوانُ أَحْزَمُها، إِذا نَزَلَتْ به  * حُدْبُ الأُمُورِ، وخَيْرُها مَأْمُولا  وحَدِبَ فلان على فلان، يَحْدَبُ حَدَباً فهو حَدِبٌ، وتحَدَّبَ:  تَعَطَّفَ، وحَنا عليه. يقال: هو له كالوالِد الحَدِبِ. وحَدِبَتِ المرأَةُ على ولَدها، وتحَدَّبَتْ: لم تَزَوَّجْ وأَشْبَلَتْ عليهم.  وقال الأَزهري: قال أَبو عمرو: الحَدَأُ مثل الحَدَبِ؛ حَدِئْتُ عليه  حَدَأً، وحَدِبْتُ عليه حَدَباً أَي أَشْفَقْت عليه؛ ونحو ذَلك قال أَبو زيد  في الحَدَإِ والحَدَب.  وفي حديث علي يصف أَبا بكر، رضي اللّه عنهما: وأَحْدَبُهم على المسلمين أَي أَعْطَفُهم وأَشْفَقُهم، مَن حَدِبَ عليه يَحْدَبُ، إِذا عَطَفَ.  والـمُتَحَدِّبُ: الـمُتَعَلِّقُ بالشيءِ الـمُلازِمُ له.  والحَدْباءُ: الدّابَّةُ التي بَدَتْ حَراقِفُها وعَظْمُ ظَهْرِها؛ وناقة حَدْباءُ: كذلك، ويقال لها: حَدْباءُ حِدْبِيرٌ وحِدبارٌ، ويقال: هُنَّ حُدْبٌ حَدابِيرُ. الأَزهري: وسَنةٌ حَدْباءُ: شَديدة، شُبِّهت بالدابة الحَدْباءِ.  \<ص:302>  وقال الأَصمعي: الحَدَبُ والحَدَرُ: الأَثر في الجِلْد؛ وقال غيره:  الحَدَرُ: السِّلَع. قال الأَزهري: وصوابه الجَدَرُ، بالجيم، الواحدة  جَدَرةٌ، وهي السِّلْعةُ والضَّواةُ. ووَسِيقٌ أَحْدَبُ: سَرِيعٌ. قال:  قَرَّبَها، ولم تَكَدْ تَقَرَّبُ، *  مِنْ أَهْلِ نَيَّانَ، وسِيقٌ أَحْدَبُ  وقال النضر: وفي وَظِيفَي الفرس عُجايَتاهما، وهما عَصَبَتان تَحْمِلان الرِّجل كلها؛ قال: وأَما أَحْدَباهما، فهما عِرْقانِ. قال وقال بعضهم: الأَحْدَبُ، في الذِّراع، عِرْق مُسْتَبْطِنٌ عظمَ الذراع. والأَحْدبُ: الشِّدَّة. وحَدَبُ الشِّتاءِ: شدّة بَرْده؛ قال مُزاحِمٌ العُقَيْلي:  لم يَدْرِ ما حَدَبُ الشِّتاءِ ونَقْصُه، *  ومَضَتْ صَنابِرُه، وَلمْ يَتَخَدَّدِ  أَراد: أَنه كان يَتَعَهَّدُه في الشتاءِ، ويَقومُ عليه.  والحِدابُ: مَوضِع. قال جرير:  لَقَدْ جُرِّدَتْ، يَوْمَ الحِدابِ، نِساؤُكم، *  فَساءَتْ مجالِيها، وقَلَّتْ مُهُورُها  قال أَبو حنيفة: والحِدابُ: جِبالٌ بالسَّراةِ ينزلها بنو شَبابة، قَوم  من فَهْمِ بن مالك.  والحُدَيْبِيةُ: موضع، وورد ذكرها في الحديث كثيراً، وهي قَرية قَريبةٌمن مكة، سُمِّيت ببئر فيها، وهي مخففة، وكثير من المحدثين يشدِّدونها.  والحَدَبْدَبى: لُعْبةٌ للنَّبِيط. قال الشيخ ابن بري: وجدت حاشية  مكتوبة ليست من أَصل الكتاب، وهي حَدَبْدَبى اسم لعبة، وأَنشد لسالم بن دارةَ،يَهْجُو مُرّ بن رافِع الفَزارِي:  حَدَبْدَبى حَدَبْدَبى يا صِبْيانْ! * إِنَّ بَني فَزارةَ بنِ ذُبْيانْ،  قَد طَرّقَتْ ناقَتُهم بإِنْسانْ، *  مُشَيَّإٍ أَعْجِبْ بِخَلْق الرَّحْمنْ،  غَلَبْتُم الناسَ بأَكْل الجُرْدانْ، *  وسَرَقِ الجارِ ونَيْكِ البُعْرانْ  التَّطْرِيقُ: أَن يَخرج بعضُ الولد، ويَعْسُر انْفِصاله، مَن قولهم  قَطاة مُطَرِّق إِذا يَبِسَت البَيضةُ في أَسْفَلِها. قال المثَقِّب(1)  (1 قوله «المثقب» في مادتي نسف وطرق نسبة البيت إِلى الممزق.) العَبْدِيّ، يذكر راحِلة رَكِبَها، حتى أَخَذ عَقِباه في موضعِ ركابها مَغْرَزاً:  وقد تَخِذَتْ رِجْلي، إِلى جَنْبِ غَرْزِها،  * نَسِيفاً كأُفْحُوصِ القَطاةِ الـمُطَرِّقِ  والجُرْدانُ: ذكَر الفَرَسِ. والـمُشَيَّأُ: القَبِيحُ الـمَنْظَرِ.
مقاييس اللغة:
(حدب) الحاء والدال والباء أصلٌ واحد، وهو ارتفاع الشيء. فالحَدَب ما ارتفع من الأرض. قال الله تعالى: ﴿وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ﴾ [الأنبياء 96]. والحَدَب في الظَّهر؛ يقال حَدِب واحدَوْدَب. وناقة حَدْباء، إذا بدت حراقفُها؛ وكذلك الحِدْبار([25]). يقال هُنّ حُدْبٌ حَدَابيرُ. فأمّا قولهم حَدِبَ عليه إذا عطَف وأشفق، فهو من هذا، لأنّه كأنّه جَنَأَ عليه من الإشفاق، وذلك
القاموس المحيط:
الحَدَبُ، مُحَرَّكَةً خُروجُ الظَّهْرِ ودُخولُ الصَّدْرِ والبَطْنِ، حَدِبَ، كَفَرِحَ، وأحْدَبَ واحْدَوْدَبَ وتَحَادَبَ، وهو أحْدَبُ وحَدِبٌ، وحُدُورٌ في صَبَبٍ كَحَدَبِ المَوْجِ والرَّمْلِ، والغِلظُ المُرتفعُ منَ الأرضِ، ومنَ الماءِ تَرَاكُبُهُ في جَرْيِهِ، والأَثَرُ في الجِلْدِ، ونَبْتٌ، أو النَّصِيُّ، وأرضٌ حَدِبةٌ كثيرتُهُ، وما تَنَاثَرَ منَ البُهْمَى فَتَرَاكَمَ، ومِنَ الشِّتَاءِ شِدَّةُ بَرْدِهِ. واحْدَودَبَ الرَّمْلُ احْقَوْقَفَ.
وحُدْبُ الْاُمُورِ: شَواقُّها، واحِدَتُها: حَدْبَاءُ. والأَحْدَبُ: عِرْقٌ مُسْتَبْطِنٌ عَظْمَ الذِّراعِ، وجَبَلٌ لِفَزَارَةَ بمكة، حَرَسَها اللَّهُ تعالى، والشِّدَّةُ. والأُحَيْدِبُ: جَبَلٌ بالرومِ. وحَدَابِ، كَقَطَامِ: السَّنَةُ المُجْدِبَةُ، و ع، ويُعْرَبُ. وككتابٍ: ع بِحَزْنِ بني يَرْبُوعٍ، له يومٌ، وجِبالٌ بالسَّراة. والحُدَيْبِيَةُ، كَدُوَيْهِيَةٍ، وقَد تُشَدَّدُ: بِئْرٌ قُرْبَ مكة، حرسها اللَّهُ تعالى، أو لِشجرةٍ حَدْباءَ كانت هُناكَ. والحُديْبَاءُ: ماءٌ لِجَذيمَةَ. وتَحَدَّبَ به: تَعَلَّقَ، وعليه: تَعَطَّفَ، والمرأةُ: لم تَتَزَوَّجْ وأشْبَلَتْ على ولدِها، كَحدِبَ، بالكسر فيهما. والحَدْباءُ: الدابَّةُ بَدَتْ حَرَاقِفُها. وحَدَبْدَبَى: لُعْبَةٌ للنَّبِيطِ.
تاج العروس:
ح د ب
الحَدَبُ مُحَرَّكَةً هو خُرُوج الظَّهْرِ ودُخُولُ الصَّدْرِ والبَطْنِ بخلافِ القَعَسِ وقد حَدِبَ كفَرِحَ حَدَباً وأَحْدَبَ اللهُ زَيْداً واحْدَوْدَبَ وتَحَادَبَ قال العُجَيْرُ السَّلُولِيُّ :
" رَأَتْنِي تَحَادَبْتُ الغَدَاةَ ومَنْ يَكُنْفَتًى قَبْلَ عَامِ المَاءِ فَهُوَ كَثِيرُ وهُوَ أَحْدَبُ بَيِّنُ الحَدَبِ وحَدِبٌ الأَخِيرَةُ عن سيبويهِ . والحَدَبُ : حُدُورٌ وفي بعض النسخ : حُدُوبٌ بالبَاء الموحدة بدلَ الراءِ ورَجَّحَهُ شيخُنَا وأَنْكَرَ الرَاءَ وجَعَله تصحيفاً مع أَنَّه الثابتُ في الأُصولِ المَقْرُوَّة والنُّسَخِ الصحِيحَةِ المَتْلُوَّةِ ومِثْلُهُ في لسان العرب وعبارتُه : والحَدَبَ : حُدُور فِي صَبَبٍ كَحَدَبِ المَوْجِ وفي بعض النسخ : الرِّيحِ والرَّمْلِ والحَدَبُ : الغِلَظُ المُرْتَفِعُ منَ الأَرْضِ والجَمْعُ أَحْدَابٌ وحِدَابٌ قال كعبُ بن زُهَير :
يَوْماً تَظَلُّ حِدَابُ الأَرْضِ يَرْفَعُهَا ... مِنَ اللَّوَامِعِ تَخْلِيطٌ وتَزْيِيلُ والحَدَبَة مَحَرَّكَةً : مَوْضِعُ الحَدَب في الظَّهْرِ النّاتِئِ قاله الأَزْهَرِيّ ومِنَ الأَرْضِ : مَا أَشْرَفَ وغَلُظ وارْتفعَ وَلاَ تَكُونُ الحَدَبَةُ إلاَّ في قُفٍّ أَوْ غِلَظِ أَرْضٍ وفي الأَساسِ : ومن المجاز : نَزَلُوا في حَدَبٍ منَ الأَرْضِ وَحَدَبَةٍ وهِيَ النَّشْزُ ومَا أَشْرَفَ مِنْهُ ونَزَلُوا في حِدَابٍ وفي التنزيل : " وهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ " يُرِيدُ يَظْهَرُونَ مِنْ غَلِيظ الأَرْضِ ومُرْتَفِعِها وقال الفرّاء : من كُلِّ أَكَمَةٍ أَي من كُلِّ موضعٍ مُرْتَفِعٍ
والحَدَبُ مِنَ المَاءِ : تَرَاكُبُهُ وفي نسخة : تَرَاكُمُهُ فِي جَرْيِهِ وقِيلَ مَوْجُهُ وقال الأَزهريّ : حَدَبُ المَاءِ مَا ارْتَفَع مِنْ أَمْوَاجِهِ قال العجَّاج :
" نَسْجَ الشَّمَالِ حَدَبَ الغَدِيرِ قال ابن الأَعرابيّ ويقال : حَدَبُ الغَدِيرِ : تَحَرُّكُ المَاءِ وأَمْوَاجُه
ومن المجاز : جَاءَ حَدَبُ السَّيْلِ بالغُثَاءِ وهُوَ ارْتِفَاعُهُ وكَثْرَتُهُ ونَظَرَ إلى حَدَبِ الرَّمْلِ وهُوَ ما جَاءَ به الرِّيحُ فارْتَفَع
والحَدَبُ : الأَثَرُ الكَائِنُ فِي الجِلْدِ كالحَدَرِ قاله الأَصمعيّ وقال غيرُه الحَدَرُ : السِّلَعُ قال الأَزهريّ : وصوابُه الجَدَر بالجيم
والحَدَبُ : نَبْتٌ أَو هو النَّصِيُّ وأَرْضٌ حَدِبَةٌ : كَثِيرَتُهُ أَي النَّصِيِّ
والحَدَبُ : مَا تَنَاثَرَ مِنَ البُهْمَى فَتَرَاكَمَ قال الفرذدق :
" غَدَا الحَيُّ مِنْ بَيْنِ الأُعَيْلاَمِ بَعْدَمَاجَرَى حَدَبُ البُهْمَى وهَاجَتْ أَعَاصِرُهْ قال ابن الأَعْرَابِيّ : حَدَبُ البُهْمَى : مَا تَنَاثَرَ منه فَرَكِبَ بعضُه بعْضاً كحَدَبِ الرَّمْلِ وهو مَجَازٌ
والحَدَبُ مِنَ الشِّتَاءِ : شِدَّةُ بَرْدِهِ يقال : أَصَابَنَا حَدَبُ الشِّتَاءِ وهو مجازٌ في الناموس : لكَوْنِهَا السَّبَب لِقعْدَةِ الأَحْدَبِ قال شيخنا : وهَذَا السَّبَبُ مِمَّا يُقْضَى له العَجَبُ وقال ابنُ أحْمَرَ في صفة فَرَسٍ :
لَمْ يَدْرِ مَا حَدَبُ الشِّتَاءِ ونَقْصُهُ ... ومَضَتْ صَنَابِرُهُ ولَمْ يَتَخَدَّدِ واحْدَوْدَبَ الرَّمْلُ : احْقَوْقَفَ
وحُدْبُ الأُمُورِ بالضَّمِّ : شَوَاقُّهَا جَمْعُ شَاقَّةٍ وهو الأَمْرُ الذي فيه مَشَقَّة واحِدَتُهَا : حَدْبَاءُ وهو مجازٌ قال الراعي :
مَرْوَانُ أَحْزَمُهَا إذَا نَزَلَتْ بِه ... حُدْبُ الأُمُورِ وخَيْرُهَا مَأْمُولاَ والأَحْدَبُ : الشِّدَّةُ وخُطَّةٌ حَدْبَاءُ وأُمُورٌ حُدْبٌ وسَنَةٌ حَدْبَاءُ : شَدِيدَةٌ بَارِدَةٌ شُبِّهَتْ بالدَّابَّةِ الحَدْبَاءِ والأَحْدَبُ : عِرْقٌ مُسْتَبْطِنٌ عَظْمَ الذِّرَاعِ وقيلَ : الأَحْدَبَانِ فِي وَظِيفَيِ الفَرَسِ : عِرْقَانِ وأَمَّا العُجَايَتَانِ فَالعَصَبَتَانِ تَحْمِلاَنِ الرِّجْلَ كُلَّهَا
والأَحْدَبُ : جَبَلٌ لِفَزَارَةَ في دِيَارِهِم أَو هو أَحَدُ الأَثْبِرَةِ بمَكَّةَ حَرَسَهَا الله تعالى أَنشد ثعلب :
" أَلَمْ تَسَلِ الرَّبْعَ القَوَاءَ فَيَنطِقُوهَلْ تُخْبِرَنْكَ اليَوْمَ بَيْدَاءُ سَمْلَقُ
فَمُخْتَلَفُ الأَرْيَاحِ بَيْنَ سُوَيْقَةٍ ... وأَحْدَبَ كَادَتْ بَعْدَ عَهْدِكَ تُخْلِقُ والذي يَقْتَضِيهِ ذِكْرُه في أَشْعَارِ بَنِي فَزَارَةَ أَنَّه في دِيَارِهِم ولعَلَّهُمَا جَبَلاَنِ يُسَمَّى كلُّ واحدٍ منهما بأَحْدَبَ
والأُحَيْدِبُ مُصَغَّراً : جَبَلٌ بالرُّوم مُشْرِفٌ على الحَدَثِ الذي غَيَّرَ بِنَاءَهُ سَيْفُ الدَّوْلَةِ ذَكَرَه أَبُو فِرَاسِ بن حمْدَان فقالَ :
ويومٍ عَلَى ظَهْرِ الأُحَيْدِبِ مُظْلِمٍ ... جَلاَه بِبِيضِ الهِنْدِ بِيضٌ أَزَاهِرُ
أَتَتْ أُمَمُ الكُفّارِ فيه يَؤُمُّها ... إلى الحَيْنِ مَمْدُودُ المَطَالِبِ كافِرُ
" فَحَسْبِي به يَوْمَ الأُحَيْدِبِ وَقْعَةًعَلَى مِثْلِهَا في العِزِّ تُثْنَى الخَنَاصِرُ وقال أَبو الطيِّب المتنَبِّي :
" نَثَرْتَهُمُ يَوْمَ الأُحَيْدِبِ نَثْرَةًكَمَا نُثِرَتْ فَوْقَ العَرُوسِ الدَّرَاهِمُ وحَدَابِ كقَطَامِ مَبْنِيٌّ على الكَسْرِ : السَّنَةُ المُجْدِبَةُ الشَّدِيدَةُ القَحْطِ وحَدَابِ : ع ويُعْرَبُ أَي يُسْتَعْمَلُ مُعْرَباً أَيضاً نَقَلَه الفراء وهو المعروفُ المشهورُ قال جرير :
" لَقَدْ جُرِّدَتْ يَوْمَ الحِدَابِ نِسَاؤُكمْفَسَاءَتْ مَجَالِيهَا وقَلَّتْ مُهُورُهَا والحِدَابُ كَكِتَابٍ : ع بِحَزْنِ بَنِي يَرْبُوعٍ لَهُ يَوْمٌ مَعْرُوفٌ وقالَ أَبُو حَنِيفَة : الحِداب : جِبَالٌ بالسَّرَاةِ يَنْزِلُهَا بَنُو شَبَابةَ قَومٌ مِنْ فَهْمِ بنِ مالكٍ
والحُدَيْبِيَةُ مُخَفَّفَةً كدُوَيْهِيَةٍ نقَلَه الطُّرْطُوشِيُّ في التفسير وهو المنقول عن الشافعيّ وقال أَحْمَدُ بنُ عِيسَى : لاَ يَجُوزُ غيرُهُ وقال السُّهَيْلِيُّ : التَّخْفِيفُ أَكْثَرُ عندَ أَهلِ العربية وقال أَبو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ : سأَلتُ كلَّ مَنْ لَقيتُ ممن وَثِقْتُ بعِلْمِه من أَهلِ العَرَبِيّة عنِ الحُدَيْبِيةِ فلم يَخْتَلِفوا علَى أَنَّهَا مُخففَةٌ ونقَلَه البَكْرِيُّ عنِ الأَصمعيِّ أَيضاً ومِثْلُه في المَشَارِق والمَطَالِع وهو رأْيُ أَهْلِ العِرَاقِ وقَدْ تُشَدَّدُ يَاؤُهَا كما ذَهَب إليه أَهلُ المَدِينَةِ بَلْ عامَّةُ الفُقَهَاءِ والمُحَدِّثِينَ وقال بعضُهُم : التَّخْفِيفُ هو الثَّابِتُ عند المُحَقِّقِينَ والتثقيلُ عندَ أَكْثَرِ المُحَدِّثِينَ بل كثيرٌ من اللُّغَوِيِّينَ والمُحَدِّثِينَ أَنْكَرَ التخفيفَ وفي العناية : المُحَقِّقُونَ على التَّخْفِيفِ كما قاله الشافعيُّ وغيرُه وإن جَرى الجمهورُ على التشديدِ ثم إنهم اختلفوا فيها فقال في المصباح : إنَّهَا بِئرٌ قُرْبَ مَكَّةَ حَرَسَهَا الله تعالى على طَرِيقِ جُدَّةَ دُونَ مَرْحَلَةٍ وجَزَمَ المُتَأَخِّرُونَ أَنها قَرِيبَةٌ من قَهْوَة الشُّمَيْسِيّ ثم أُطلِق على المَوْضِعِ ويقال : بعضُها في الحِلِّ وبعضُهَا في الحَرَمِ انتهى ويقال : إنَّهَا وادٍ بَيْنَهُ وبينَ مَكَّةَ عَشَرَةُ أَميالٍ أَو خَمْسَةَ عَشَرَ مِيلاً على طريق جُدَّةَ ولذا قيل : إنَّهَا على مَرْحَلَة من مَكَّةَ أَو أَقلَّ من مَرْحَلَةٍ وقيل : إنها قَرْيَةٌ ليست بالكَبِيرَةِ سُمِّيَتْ بالبِئرِ التي هُنَاكَ عندَ مَسْجِدِ الشَّجَرَةِ وبينَهَا وبينَ المَدِينَةِ تِسْعُ مَرَاحِلَ ومَرْحَلَةٌ إلى مكةَ وهي أَسْفَل مَكَّةَ وقال مالك : وهي من الحَرَمِ وحَكَى ابنُ القَصَّارِ أَنَّ بعضَها حِلٌّ أَو سُمِّيَتْ لِشَجَرَةٍ حَدْبَاءَ كانت هُنَاكَ وهي التي كانت تَحْتَهَا بَيْعَةُ الرِّضْوَانِ
والحُدَيْبَاءُ تَصْغِيرُ الحَدْبَاءِ : مَاءٌ لِجَذِيمَةَ
وتحَدَّبَ بِهِ : تَعَلَّقَ والمُتَحَدِّبُ المُتَعَلِّقُ بالشَّيْءِ المُلازِمُ له
وتَحَدَّبَ عَلَيْهِ : تَعَطَّفَ وحَنَا وتَحَدَّبَتِ المَرْأَةُ أَي لم تَتَزَوَّجْ وأَشْبَلَتْ أَي أَقَامَتْ من غيرِ تَزْوِيجٍ وعَطَفَتْ عَلَى وَلَدِهَا كحَدِبَ بالكَسْرِ يَحْدَبُ مَفْتُوحَ المُضَارِعِ حَدَباً فهو حَدِبٌ فيهما أَي في المعنيينِ وحَدِبَتِ المَرْأَةُ على وَلَدِهَا كتَحَدَّبَتْ قال أَبُو عَمْرٍو : الحَدَأَ : مِثْلُ الحَدَبِ حَدِئْتُ عَلَيْهِ حَدَأً وَحَدِبْتُ عَلَيْهِ حَدَباً أَي أَشْفَقْتُ عليه وفي حديث عليٍّ يَصِفُ أَبَا بَكْرٍ رضيَ الله عنهما " وأَحْدَبُهُمْ عَلَى المُسْلِمِينَ " أَيْ أَعْطَفُهُمْ وأَشْفَقُهُم مِنْ حَدِبَ عَلَيْهِ يَحْدَبُ إذَا عَطَفَ ومنه قولُهم : الحَدَبُ عَلَى حَفَدَةِ العِلْمِ والأَدَب
والحَدْبَاءُ في قصيدة كَعْبِ بن زُهير :
كُلُّ ابْنِ أُنْثَى وإنْ طَالَتْ سَلاَمَتُهُ ... يَوْماً عَلَى آلَةٍ حَدْبَاءَ مَحْمُولُ يُرِيدُ على النَّعْشِ وقيل : أَرادَ بالآلَةِ الحَالَةَ وبالحَدْبَاءِ الصَّعْبةَ الشَّدِيدَةَ ويقالُ : المُرْتَفِعَة
ومن المَجَازِ : حُمِلَ عَلى آلَةٍ حَدْبَاءَ وكَذَا سَنَةٌ حَدْبَاءُ : شَدِيدَةً بَارِدَةٌ وخُطَّةٌ حَدْبَاءُ
والحَدْبَاءُ أَيْضاً : الدَّابَّةُ التي بَدَتْ حَرَاقِفُهَا وعَظْمُ ظَهْرِها والحَرَاقِفُ : جَمْعُ حَرْقَفَةٍ وهي رَأْسُ الوَرِكِ وفي الأَساس : ومن المجاز : دَابَّةٌ حَدْبَاءُ : بدَتْ حَرَاقِفُهَا مِنْ هُزَالِهَا انتهى وفي اللسان : وكذلكَ يقالُ : حَدْبَاءُ حِدْبِيرٌ وحِدْبَارٌ ويقال هُنَّ حُدْبٌ حَدَابِيرُ انتهى أَي ضُمَّ إلى حُرُوفِ الحدب حَرْفٌ رابعٌ فَرُكِّبَ منها رُبَاعِيٌّ كذا في الأَساس
وَوَسِيقٌ أَحْدَبُ : سَرِيعٌ قال :
" قَرَّبهَا ولَمْ تَكُنْ تَقَرَّبُ
" مِنْ أَهْلِ نَيَّانَ وَسِيقٌ أَحْدَبُ كذا في اللسان
والحَدْبُ : المُدَافَعَةُ يقالُ : حَدَبَ عَنْهُ كَضَرَبَ إذَا دَافَعَ عنه ومَنَعَه حَكَاهُ غَيْرُ واحِدٍ نَقَلَه شيخُنَا وقال الشيخُ ابنُ بَرِّيّ : وَجَدْتُ حَاشِيَةً مَكْتُوبَةً لَيْسَتْ من أَصْلِ الكِتَابِ حَدَبْدَبَى اسْمُ لُعْبَةٍ لِلنَّبِيطِ وأَنْشَدَ لِسَالِمِ بنِ دَارَةَ يَهْجُو مُرَّةَ ابنَ رافِعٍ الفَزَارِيَّ
" حَدَبْدَبَى حَدَبْدَبَى يَا صِبْيَانْ
" إنَّ بَنِي فَزَارَةَ بنِ ذُبْيَانْ
" قَدْ طَرَّقَتْ نَاقَتُهُمْ بِإنْسَانْ
" مُشَيَّإٍ أَعْجِبْ بِخَلْقِ الرَّحْمَنْ قال الصاغانيّ : والعَامَّةُ تجعلُ مكانَ الباءِ الأُولى نُوناً ومكانَ الباءِ الثانيةِ لاماً وهو خَطَأٌ وسيأْتي في حدبد ومما يستدركُ عليه : حُدْبَانُ بالضَّمِّ : جَدُّ رَبِيعَةَ بنِ مُكَدَّمٍ كَذَا ضبَطه الحافظُ

_Türkçe çeviri henüz yok_
