# حدب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حدب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حدب

الحدب محركة هو خروج الظهر ودخول الصدر والبطن بخلاف القعس، وقد حدب كفرح حدبا وأحدب الله زيدا، واحدودب وتحادب، قال العجير السلولي:
  رأتني تحادبت الغداة ومن يكنفتى قبل عام الماء فهو كثير وهو أحدب بين الحدب وحدب الأخيرة عن سيبويه. والحدب: حدور وفي بعض النسخ: حدوب بالباء الموحدة بدل الراء ورجحه شيخنا، وأنكر الراء، وجعله تصحيفا، مع أنه الثابت في الأصول المقروة، والنسخ الصحيحة المتلوة، ومثله في لسان العرب وعبارته: والحدب: حدور في صبب كحدب الموج وفي بعض النسخ: الريح والرمل، والحدب: الغلظ المرتفع من الأرض والجمع أحداب وحداب، قال كعب بن زهير:
  يوما تظل حداب الأرض يرفعها                      من اللوامع تخـلـيط وتـزييل والحدبة، محركة: موضع الحدب في الظهر الناتئ، قاله الأزهري، ومن الأرض: ما أشرف وغلظ وارتفع، ولا تكون الحدبة إلا في قف أو غلظ أرض، وفي الأساس: ومن المجاز: نزلوا في حدب من الأرض وحدبة، وهي النشز وما أشرف منه، ونزلوا في حداب، وفي التنزيل:  وهم من كل حدب ينسلون  يريد يظهرون من غليظ الأرض ومرتفعها، وقال الفراء: من كل أكمة، أي من كل موضع مرتفع.
 والحدب من الماء: تراكبه وفي نسخة: تراكمه في جريه وقيل موجه، وقال الأزهري: حدب الماء ما ارتفع من أمواجه، قال العجاج:
  نسج الشمال حدب الغدير قال ابن الأعرابي، ويقال: حدب الغدير: تحرك الماء، وأمواجه.
 ومن المجاز: جاء حدب السيل بالغثاء، وهو ارتفاعه وكثرته، ونظر إلى حدب الرمل، وهو ما جاء به الريح فارتفع.
 والحدب: الأثر الكائن في الجلد كالحدر، قاله الأصمعي، وقال غيره الحدر: السلع قال الأزهري: وصوابه الجدر بالجيم.
 والحدب: نبت أو هو النصي، وأرض حدبة: كثيرته أي النصي.
 والحدب: ما تناثر من البهمى فتراكم قال الفرذدق:
  غدا الحي من بين الأعيلام بعدماجرى حدب البهمى وهاجت أعاصره قال ابن الأعرابي: حدب البهمى: ما تناثر منه فركب بعضه بعضا كحدب الرمل، وهو مجاز.

  والحدب من الشتاء: شدة برده يقال: أصابنا حدب الشتاء، وهو مجاز، في الناموس: لكونها السبب لقعدة الأحدب، قال شيخنا: وهذا السبب مما يقضى له العجب، وقال ابن أحمر في صفة فرس:
  لم يدر ما حدب الشتاء ونقصه                      ومضت صنابره ولم يتخـدد واحدودب الرمل: احقوقف.
 وحدب الأمور بالضم: شواقها جمع شاقة، وهو الأمر الذي فيه مشقة واحدتها: حدباء وهو مجاز، قال الراعي:
  مروان أحزمها إذا نزلت بـه                      حدب الأمور، وخيرها مأمولا والأحدب: الشدة، وخطة حدباء، وأمور حدب، وسنة حدباء: شديدة باردة، شبهت بالدابة الحدباء والأحدب: عرق مستبطن عظم الذراع وقيل: الأحدبان في وظيفي الفرس: عرقان، وأما العجايتان فالعصبتان تحملان الرجل كلها.
 والأحدب: جبل لفزارة في ديارهم، أو هو أحد الأثبرة بمكة حرسها الله تعالى أنشد ثعلب:
  ألم تسل الربع القواء فينطقوهل تخبرنك اليوم بيداء سملق
  فمختلف الأرياح بين سويقة                      وأحـدب كـادت بـعـد عـهـدك تـخـــلـــق والذي يقتضيه ذكره في أشعار بني فزارة أنه في ديارهم، ولعلهما جبلان يسمى كل واحد منهما بأحدب.
 والأحيدب مصغرا: جبل بالروم مشرف على الحدث الذي غير بناءه سيف الدولة، ذكره أبو فراس بن حمدان فقال:
  ويوم عـلـى ظـهــر الأحـــيدب مـــظـــلـــم                      جلاه بـبـيض الـــهـــنـــد بـــيض أزاهـــر
  أتـت أمـم الـــكـــفـــار فـــيه يؤمـــهـــا                      إلـى الـحـين مـمـدود الـمـطـالــب كـــافـــر
  فحسبي به يوم الأحيدب وقعةعلى مثلها في العز تثنى الخناصر وقال أبو الطيب المتنبي:
  نثرتهم يوم الأحيدب نثرةكما نثرت فوق العروس الدراهم وحداب كقطام مبني على الكسر: السنة المجدبة الشديدة القحط، وحداب: ع، ويعرب أي يستعمل معربا أيضا، نقله الفراء، وهو المعروف المشهور، قال جرير:
  لقد جردت يوم الحداب نساؤكمفساءت مجاليها وقلت مهورها والحداب ككتاب: ع بحزن بني يربوع، له يوم معروف وقال أبو حنيفة: الحداب: جبال بالسراة ينزلها بنو شبابة، قوم من فهم بن مالك.

  والحديبية مخففة كدويهية نقله الطرطوشي في التفسير، وهو المنقول عن الشافعي، وقال أحمد بن عيسى: لا يجوز غيره، وقال السهيلي: التخفيف أكثر عند أهل العربية، وقال أبو جعفر النحاس: سألت كل من لقيت ممن وثقت بعلمه من أهل العربية عن الحديبية فلم يختلفوا على أنها مخففة، ونقله البكري عن الأصمعي أيضا، ومثله في المشارق والمطالع، وهو رأي أهل العراق وقد تشدد ياؤها، كما ذهب إليه أهل المدينة، بل عامة الفقهاء والمحدثين، وقال بعضهم: التخفيف هو الثابت عند المحققين، والتثقيل عند أكثر المحدثين، بل كثير من اللغويين والمحدثين أنكر التخفيف، وفي العناية: المحققون على التخفيف كما قاله الشافعي وغيره، وإن جرى الجمهور على التشديد، ثم إنهم اختلفوا فيها، فقال في المصباح: إنها بئر قرب مكة، حرسها الله تعالى، على طريق جدة دون مرحلة، وجزم المتأخرون أنها قريبة من قهوة الشميسي، ثم أطلق على الموضع، ويقال: بعضها في الحل وبعضها في الحرم، انتهى، ويقال: إنها واد بينه وبين مكة عشرة أميال أو خمسة عشر ميلا، على طريق جدة، ولذا قيل: إنها على مرحلة من مكة أو أقل من مرحلة، وقيل: إنها قرية ليست بالكبيرة سميت بالبئر التي هناك عند مسجد الشجرة، وبينها وبين المدينة تسع مراحل، ومرحلة إلى مكة، وهي أسفل مكة، وقال مالك: وهي من الحرم، وحكى ابن القصار أن بعضها حل، أو سميت لشجرة حدباء كانت هناك، وهي التي كانت تحتها بيعة الرضوان.
 والحديباء تصغير الحدباء: ماء لجذيمة.
 وتحدب به: تعلق، والمتحدب المتعلق بالشيء الملازم له.
 وتحدب عليه: تعطف وحنا، وتحدبت المرأة أي لم تتزوج وأشبلت أي أقامت من غير تزويج وعطفت على ولدها، كحدب بالكسر يحدب، مفتوح المضارع، حدبا، فهو حدب فيهما أي في المعنيين، وحدبت المرأة على ولدها كتحدبت، قال أبو عمرو: الحدأ: مثل الحدب، حدئت عليه حدأ وحدبت عليه حدبا أي أشفقت عليه، وفي حديث علي يصف أبا بكر رضي الله عنهما،  وأحدبهم على المسلمين  أي أعطفهم وأشفقهم، من حدب عليه يحدب إذا عطف، ومنه قولهم: الحدب على حفدة العلم والأدب.
 والحدباء في قصيدة كعب بن زهير:
  كل ابن أنثى وإن طالت سلامته                      يوما على آلة حدباء محمـول يريد على النعش، وقيل: أراد بالآلة الحالة، وبالحدباء الصعبة الشديدة، ويقال: المرتفعة.
 ومن المجاز: حمل على آلة حدباء، وكذا سنة حدباء: شديدة باردة، وخطة حدباء.
 والحدباء أيضا: الدابة التي بدت حراقفها وعظم ظهرها، والحراقف: جمع حرقفة، وهي رأس الورك، وفي الأساس: ومن المجاز: دابة حدباء: بدت حراقفها من هزالها، انتهى، وفي اللسان: وكذلك يقال: حدباء حدبير وحدبار، ويقال هن حدب حدابير، انتهى، أي ضم إلى حروف الحدب حرف رابع فركب منها رباعي، كذا في الأساس.
 ووسيق أحدب: سريع، قال:
  قربها ولم تكن تـقـرب
  من أهل نيان وسيق أحدب كذا في اللسان.

  والحدب: المدافعة، يقال: حدب عنه كضرب إذا دافع عنه، ومنعه، حكاه غير واحد، نقله شيخنا وقال الشيخ ابن بري: وجدت حاشية مكتوبة ليست من أصل الكتاب حدبدبى اسم لعبة للنبيط وأنشد لسالم بن دارة يهجو مرة ابن رافع الفزاري.

  حدبدبى حدبدبى يا صبيان
  إن بني فزارة بن ذبـيان
  قد طرقت ناقتهم بإنسـان
  مشيإ أعجب بخلق الرحمن قال الصاغاني: والعامة تجعل مكان الباء الأولى نونا، ومكان الباء الثانية لاما، وهو خطأ، وسيأتي في حدبد، ومما يستدرك عليه: حدبان بالضم: جد ربيعة بن مكدم كذا ضبطه الحافظ

### Türkçe

**الحدب** (harekeli): sırtın çıkması ve göğsün ve karnın içeri girmesidir; **القعس**’ın tersinedir. Ve **حدب** ( **فرح** gibi) **حدبا**; ve “Allah Zeyd’i **أحدب** kıldı”; ve **احدودب** ve **تحادب**. **العجير السلولي** dedi ki:
  “Sabahleyin beni **تحادبت** görmüştü; ve kim bir yıl önce suyun delikanlısı ise o çoktur.”
Ve o, **الحدب** ile **حدب**’ın ortasında **أحدب**’dır; sonuncu **حدب** (hakkında) **سيبويه**’den. Ve **الحدب**: **حدور**. Bazı nüshalarda: **حدوب** ( **الباء**’sı birleştirilmiş olan ile) **الراء** yerine; ve bunu şeyhimiz tercih etti; **الراء**’yı inkâr etti ve onu tashif yaptı; hâlbuki o, okunmuş asıllarda ve doğru okunmuş nüshalarda sabit olandır; ve bunun benzeri **لسان العرب**’dadır ve ibaresi: “Ve **الحدب**: eğimde bir iniş; dalganın **حدب**’ı gibi.” Bazı nüshalarda: **الريح** ve **الرمل**. Ve **الحدب**: yerden kalın, yükselmiş olan; çoğulu **أحداب** ve **حداب**. **كعب بن زهير** dedi ki:
  “Bir gün, yerin **حداب**’ı onu yükseltir; parıltılardan karıştırma ve ayırma ile.”
Ve **الحدبة** (harekeli): çıkıntılı sırtta **الحدب**’ın yeri; bunu **الأزهري** söyledi. Ve yerden: yükselmiş, kalınlaşmış ve yükselmiş olan. Ve **الحدبة** ancak bir **قف**’ta yahut yerin kalınlığında olur. **الأساس**’ta: “Ve mecazdan: yerden bir **حدب**’a ve bir **حدبة**’ye indiler; o, tümsek ve ondan yükselmiş olandır; ve **حداب**’a indiler.” Ve tenzilde: **وهم من كل حدب ينسلون**; yani yerin kalınından ve yükselmişinden çıkarlar. **الفراء** dedi ki: “Her **أكمة**’den”; yani her yüksek yerden.

Ve sudan **الحدب**: üst üste binmesidir. Bir nüshada: akışında yığılması. Ve denildi: dalgasıdır. **الأزهري** dedi ki: suyun **حدب**’ı, dalgalarından yükselmiş olandır. **العجاج** dedi ki:
  “Kuzey, gölcüğün **حدب**’ını dokudu.”
**ابن الأعرابي** dedi: ve denilir: gölcüğün **حدب**’ı: suyun hareketi ve dalgalarıdır.

Ve mecazdan: selin **حدب**’ı köpükle geldi; o, onun yükselmesi ve çokluğudur. Ve kumun **حدب**’ına baktı; o, rüzgârın getirdiği ve yükselen şeydir.

Ve **الحدب**: deride **الحدر** gibi olan izdir; bunu **الأصمعي** söyledi. Başkası dedi ki: **الحدر**: **السلع**. **الأزهري** dedi: ve doğrusu **الجدر**’dir, **الجيم** ile.

Ve **الحدب**: bir bitkidir; yahut o **النصي**’dir. Ve **أرض حدبة**: onun çok olanı; yani **النصي**.

Ve **الحدب**: **البهمى**’dan saçılan, sonra yığılan şeydir. **الفرذدق** dedi ki:
  “Mahalle, **الأعيلام**’ın arasından sabahladı; **حدب البهمى** akıp da onun fırtınaları coştuktan sonra.”
**ابن الأعرابي** dedi: **حدب البهمى**: ondan saçılan, sonra bir kısmı bir kısmının üstüne binen şeydir; kumun **حدب**’ı gibi; ve o mecazdır.

Ve kıştan **الحدب**: soğuğunun şiddetidir; denilir: “Bize kışın **حدب**’ı isabet etti”; ve o mecazdır. **الناموس**’ta: “Çünkü o, **الأحدب**’ın oturuşuna sebeptir.” Şeyhimiz dedi: ve bu sebep, kendisine hayret hükmedilen şeylerdendir. **ابن أحمر** bir atın vasfında dedi ki:
  “Kışın **حدب**’ını ve eksilmesini bilmedi; ve tırnakları geçti de çatallanmadı.”
Ve kum **احدودب** oldu: oluk oluk oldu.

Ve işlerin **حدب**’ı (zamme ile): **شواق**’ıdır; **شاقة**’nın çoğuludur; ve o, içinde meşakkat olan iştir; bir tanesi: **حدباء**; ve o mecazdır. **الراعي** dedi ki:
  “Mervân, işlerin **حدب**’ı ona indiğinde onların en sağlamıdır; ve en hayırlısı umulandır.”
Ve **الأحدب**: şiddettir. Ve **خطة حدباء**; ve **أمور حدب**; ve **سنة حدباء**: şiddetli soğuk; onu kambur binek hayvanına benzetti. Ve **الأحدب**: kol kemiğinin içine gizlenmiş bir damardır. Ve denildi: atın iki **وظيف**’inde iki damar vardır; ama iki **العجايتان** ise, bütün bacağı taşıyan iki sinirdir.

Ve **الأحدب**: **فزارة**’ya ait, onların diyarlarında bir dağdır; yahut o, Mekke’deki **الأثبرة**’den biridir; Allah Teâlâ onu korusun. **ثعلب** inşad etti:
  “Issız yurdu sormadın mı da konuşturmadın?
  Bugün sana çıplak çöl haber vermez mi?
  Rüzgârların değişmesi, **سويقة** ile
  **أحدب** arasında; senin ahdinden sonra neredeyse yıpranacak.”
Onun, **بني فزارة** şiirlerinde zikredilmesinin gerektirdiği şey: onun onların diyarlarında olduğudur; ve belki de ikisi, her birine **أحدب** denilen iki dağdır.

Ve **الأحيدب** (küçültme): Rum’da bir dağdır; **الحدث**’e nazırdır; onun binasını **سيف الدولة** değiştirdi. Onu **أبو فراس بن حمدان** zikretti ve dedi ki:
  “**الأحيدب**’ın sırtında karanlık bir gün;
  onu Hind’in beyazları, çiçek beyazlarıyla açtı.
  Orada kâfir ümmetler geldi; onları ona yöneltir,
  vakte kadar, istekleri uzatılmış bir kâfir.
  Bana **الأحيدب** gününün vakası yeter;
  izzet içinde onun gibisine parmak uçları bükülür.”
Ve **أبو الطيب المتنبي** dedi ki:
  “Onları **الأحيدب** gününde bir saçışla saçtım;
  gelinin üstüne dirhemler saçıldığı gibi.”
Ve **حداب** ( **قطام** gibi), kesre üzerine mebnî: kıtlığı şiddetli, kuraklığı şiddetli kıtlık yılıdır. Ve **حداب**: bir yer adıdır; ve i‘rablanır; yani mu‘rab olarak da kullanılır; bunu **الفراء** nakletti; ve o, bilinen meşhur olandır. **جرير** dedi ki:
  “**الحداب** gününde kadınlarınız soyundu;
  görünüşleri kötüleşti ve mehirlerini azalttım.”
Ve **الحداب** ( **كتاب** gibi): **بني يربوع**’un **حزن**’ında bir yer adıdır; onun bilinen bir günü vardır. Ve **أبو حنيفة** dedi: **الحداب**: **السراة**’da dağlardır; **بنو شبابة** oraya iner; **فهم بن مالك**’ten bir kavimdir.

Ve **الحديبية** (hafifletilmiş), **دويهية** gibi; bunu **الطرطوشي** tefsirde nakletti; ve bu, **الشافعي**’den nakledilendir. **أحمد بن عيسى** dedi: bundan başkası caiz değildir. **السهيلي** dedi: hafifletme, Arap dili ehli yanında daha çoktur. **أبو جعفر النحاس** dedi: Arap dili ehlinden, ilmine güvendiğim kimlerden karşılaştıysam **الحديبية** hakkında sordum; onun hafifletilmiş olduğunda ihtilaf etmediler. Ve bunu **البكري** de **الأصمعي**’den nakletti. Bunun benzeri **المشارق والمطالع**’dadır. Ve bu, Irak ehlinin görüşüdür. Ve onun **ياء**’sı şeddelenebilir; Medine ehlinin gittiği gibi; hatta fakihlerin ve muhaddislerin geneli. Bazıları dedi: hafifletme, muhakkikler yanında sabit olandır; ve ağırlaştırma, muhaddislerin çoğu yanındadır; hatta dilcilerin ve muhaddislerin çoğu hafifletmeyi inkâr etti. **العناية**’de: muhakkikler, **الشافعي** ve başkalarının dediği gibi hafifletme üzeredir; her ne kadar cumhur şedde üzerinde yürümüşse de. Sonra onda ihtilaf ettiler. **المصباح**’ta dedi ki: o, Mekke’ye yakın bir kuyudur; Allah Teâlâ onu korusun; Cidde yolu üzerinde, bir merhale aşağısında. Sonrakiler, onun **قهوة الشميسي**’ye yakın olduğuna kesin hükmettiler. Sonra yerin adı olarak kullanıldı. Ve denilir: onun bir kısmı **الحل**’de, bir kısmı **الحرم**’dedir. Bitti. Ve denilir: o, Mekke ile arasında on mil yahut on beş mil olan bir vadidir; Cidde yolu üzerindedir; bu yüzden “Mekke’den bir merhale üzeredir” yahut “bir merhaleden azdır” denildi. Ve denildi: o, büyük olmayan bir köydür; oradaki kuyu ile adlandırıldı; **مسجد الشجرة** yanında. Ve onunla Medine arasında dokuz merhale vardır; ve Mekke’ye bir merhale; ve o, Mekke’nin aşağısıdır. **مالك** dedi: ve o, **الحرم**’dandır. **ابن القصار** rivayet etti: onun bir kısmı **حل**’dir. Yahut orada bulunan **حدباء** bir ağaçtan dolayı adlandırıldı; ve o, **بيعة الرضوان**’ın altında olduğu ağaçtır.

Ve **الحديباء** ( **الحدباء**’nın küçültmesi): **جذيمة**’ye ait bir sudur.

Ve onunla **تحدب** etti: tutundu. Ve **المتحدب**: şeye tutunan, ona yapışık olandır.

Ve ona **تحدب** etti: şefkat gösterdi ve eğildi. Ve kadın **تحدبت**; yani evlenmedi; ve **أشبلت**; yani nikâhsız olarak kaldı ve çocuğuna şefkat gösterdi; **حدب** (kesre ile) **يحدب**; muzârîsi fetha ile; **حدبا**; o, ikisinde de **حدب**’dır; yani iki manada. Ve kadın çocuğuna **حدبت**; **تحدبت** gibi. **أبو عمرو** dedi: **الحدأ**: **الحدب** gibidir; ona **حدئت** **حدأ** ile ve ona **حدبت** **حدبا** ile; yani ona acıdı. Ali hadîsinde, Ebû Bekir’i (Allah ikisinden de razı olsun) vasfederken: **وأحدبهم على المسلمين**; yani Müslümanlara en çok şefkat edenleri ve en çok acıyanları; “ona **حدب** etti, **يحدب** eder”den; yani şefkat gösterdiğinde. Ve ondan: “ilim ve edep torunlarına **الحدب**.”

Ve **الحدباء**, Ka‘b b. Züheyr’in kasidesinde:
  “Her dişi çocuğu, selâmeti uzasa da,
  bir gün **آلة حدباء** üzerinde taşınır.”
Yani tabut üzerinde. Ve denildi: **الآلة** ile hâli kastetti; ve **الحدباء** ile zor, şiddetli olanı kastetti. Ve denilir: yükselmiş olan.

Ve mecazdan: **آلة حدباء** üzerine yüklendi. Ve yine **سنة حدباء**: şiddetli soğuk. Ve **خطة حدباء**.

Ve **الحدباء** ayrıca: kalça kemikleri belirmiş ve sırtı büyümüş binek hayvandır. Ve **الحراقف**: **حرقفة**’nin çoğuludur; o, kalça başıdır. **الأساس**’ta: “Ve mecazdan: **دابة حدباء**: zayıflığından kalça kemikleri belirdi.” Bitti. **اللسان**’da: ve böylece denilir: **حدباء حدبير** ve **حدبار**; ve denilir: onlar **حدب حدابير**. Bitti. Yani **الحدب** harflerine dördüncü bir harf ekledi de onlardan dörtlü yaptı; **الأساس**’ta böyle.

Ve **وسيق أحدب**: hızlıdır. Dedi ki:
  “Onu yaklaştır; ve o yaklaşır değildi.”
  “**أهل نيان**’dan; ve **وسيق أحدب**.” Böylece **اللسان**’da.

Ve **الحدب**: itişme/defetme; denir ki: **حدب عنه**; **ضرب** gibi, eğer ondan savdıysa, onu men ettiyse; bunu birden fazla kimse hikâye etti; şeyhimiz onu nakletti ve şeyh İbn Berrî dedi ki: Kitabın aslından olmayan yazılı bir hâşiye buldum: **حدبدبى** Nebatîlere ait bir oyunun adıdır; ve Sâlim b. Dâre’den, Mürre b. Râfi‘ el-Fezârî’yi hicvederken, şu beyit okundu:

  **حدبدبى** **حدبدبى** يا صبيان
  إن بني فزارة بن ذبـيان
  قد طرقت ناقتهم بإنسـان
  مشيإ أعجب بخلق الرحمن

es-Sağânî dedi ki: Avam, birinci **الباء**’ın yerine **النون** yapar, ikinci **الباء**’ın yerine **اللام** yapar; bu hatadır; ve **حدبد**’de gelecektir. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **حدبان** (zamm ile): Rabî‘a b. Mikdem’in dedesi; hâfız bunu böyle ضبط etti.
