# حدث (ح-د-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hadis : Kirlenmiş veya kapanmış şeyi parlattıktan sonra ortaya çıkandır

- Harfler: ح - د - ث
- Kur'an'da: 36 geçiş · 36 ayet · 14 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (14)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْحَدِيثِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AD%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%8A%D8%AB%D9%90.md) | الْفَعِيلِ | Söz | 6 | 6 | [18:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/18:6.md) |
| [حَدِيثًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%8A%D8%AB%D9%8B%D8%A7.md) | فَعِيلًا | Söz | 5 | 5 | [4:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/4:42.md) |
| [حَدِيثٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%8A%D8%AB%D9%8D.md) | فَعِيلٍ | Söz | 5 | 5 | [4:140](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/4:140.md) |
| [حَدِيثُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%8A%D8%AB%D9%8F.md) | فَعِيلُ | Söz | 5 | 5 | [20:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/20:9.md) |
| [الْأَحَادِيثِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D9%8A%D8%AB%D9%90.md) | الْأَفَاعِيلِ | Öyküler | 3 | 3 | [12:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/12:6.md) |
| [أَحَادِيثَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D9%8A%D8%AB%D9%8E.md) | أَفَاعِيلَ | Öyküler | 2 | 2 | [23:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/23:44.md) |
| [مُحْدَثٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AD%D9%92%D8%AF%D9%8E%D8%AB%D9%8D.md) | مُفْعَلٍ | Açığa çıkarılan | 2 | 2 | [21:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/21:2.md) |
| [يُحْدِثُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AD%D9%92%D8%AF%D9%90%D8%AB%D9%8F.md) | يُفْعِلُ | Açığa çıkarır | 2 | 2 | [20:113](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/20:113.md) |
| [أَتُحَدِّثُونَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D8%AD%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%91%D8%AB%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَتُفَعِّلُونَهُمْ | Onlara çokca anlatır mısınız? | 1 | 1 | [2:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/2:76.md) |
| [أُحْدِثَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/siga/%D8%A3%D9%8F%D8%AD%D9%92%D8%AF%D9%90%D8%AB%D9%8E.md) | أُفْعِلَ | Açığa çıkarırım | 1 | 1 | [18:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/18:70.md) |
| [بِحَدِيثٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/siga/%D8%A8%D9%90%D8%AD%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%8A%D8%AB%D9%8D.md) | بِفَعِيلٍ | Sözü | 1 | 1 | [52:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/52:34.md) |
| [تُحَدِّثُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%AD%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%91%D8%AB%D9%8F.md) | تُفَعِّلُ | Çokca anlatır | 1 | 1 | [99:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/99:4.md) |
| [فَحَدِّثْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%91%D8%AB%D9%92.md) | فَفَعِّلْ | Çokca anlat | 1 | 1 | [93:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/93:11.md) |
| [لِحَدِيثٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/siga/%D9%84%D9%90%D8%AD%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%8A%D8%AB%D9%8D.md) | لِفَعِيلٍ | Söz için | 1 | 1 | [33:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/33:53.md) |

## Mücavir kökler — 58 mücavir (212 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 8 ortak ayet · G² 17 · Baid uzak demektir
2. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 10 ortak ayet · G² 13 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
3. [خوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Havz (hı) : Havuz demektir
4. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 8 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
5. [شري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Satın aldılar
6. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Ön dişler demektir
7. [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Temel demektir
8. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Umulur
9. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
10. [هزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · (he ze e) (Hezy) hezv kılıç yarası, hezeyan, hastanın…
11. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Alet kaldıraç demektir
12. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
13. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 8 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir
14. [كرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Üzüm salkımıdır
15. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
16. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Beyt ev demektir
17. [إبراهيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · İbrahim
18. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
19. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
20. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 8 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
21. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
22. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
23. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Korkuluk demektir
24. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 8 ortak ayet · G² 2 · Ribve, tümsek demektir
25. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Sehl” ova demektir
26. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Yumruk demektir
27. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Musa
28. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
29. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
30. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
31. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
32. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
33. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Beraber
34. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İnek yavrusu, dana demektir
35. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İşiten
36. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Zalimler
37. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
38. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir
39. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
40. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
41. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Şey
42. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
43. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
44. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
45. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 13 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
46. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Murar acı bir ağacın adıdır
47. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
48. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
49. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
50. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
51. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
52. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
53. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir
54. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
55. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir
56. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
57. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
58. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حدث |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AF.md), [وقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B9.md), [نبا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A7.md), [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Daha önce yok iken veya bilinmezken sonradan varlık, tazelik ve görünürlük kazanma |
| Çekirdek Özet 2 | Zamana ve tecrübeye yeni dahil olan dinamik hitap, olay, haber ve ilahi müdahale |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık ve bilginin durağan olmayıp sonradan ve ardışık yenilenmelerle açığa çıkması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca dilde aktarılan rivayet ve söz kalıbına indirgeyip olgusal ve zamansal yenilenme boyutunu yok saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حد | Sınır koyma, belirginleştirme, keskin bir hatla ayırma ve sonuca ulaştırma; [حدب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8.md), [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md), [حدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82.md) köklerinde olduğu gibi belirgin bir sınır ve görünür bir form kazanma | ث | Belirginleşen ve sınır kazanan duruma zamansal bir başlangıç, yayılma ve ardışık bir tezahür boyutu katarak önceden olmayanın sonradan ortaya çıkmasını ifade eder |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Belirli bir mahiyetin veya durumun diğerlerinden ayrışarak kendi varlık alanını sınırlandırması |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Kapalı bir eşikten geçerek dışarıya, görünür ve tecrübe edilir alana adım atma hareketi |
| ث | İşaret, im, sınır (ikiz harf ت temelinde ses yoğunlaşmasıyla türetme) | Ortaya çıkan durumun bir iz, haber, etki veya süreklilik bırakarak kendini tescil etmesi |
| حدث | Kapalı eşikten geçerek sınırları belirginleşen ve ardında iz bırakarak tecrübe alanına giren yeni oluşum | Yokluk veya gizlilik perdesini aşarak zamansal alanda yeni bir etki ve iz olarak belirme hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin yokluktan veya eskimişlikten sonra taze, yeni ve parlak olarak ortaya çıkması; yaşça küçüklük, körpelik ve zamansal yenilik |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ, sevgilisinin bineklerinin geceleyin yola çıkarılmasını ve yeni gelişen durumları tasvir ederken kökün türevlerini beklenmedik olay ve tazelik bağlamında kullanır |
| Erken Arapça kullanım | İbn Mes‘ûd’un namaz esnasında selamına karşılık alamayınca zihnini meşgul eden eski ve yeni kaygıları anlatırken ifade ettiği rivayette geçer: فَأَخَذَنِي مَا قَدُمَ وَمَا حَدُثَ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinin genelinde ortak kök biçimi olarak korunan حدث,Proto-Sami dil evresindeki *ḥ-d-ṯ morfolojik tabanına dayanır. Bu kök, Batı ve Doğu Sami kollarında düzenli ses denkliği kuralları çerçevesinde «yeni olmak, yenilenmek, sonradan meydana gelmek» semantik çekirdeğini taşır. İbranicede חָדָשׁ biçimi «yeni», חִדֵּשׁ fiili ise «yenilemek, tazelemek» anlamına gelirken; Ugarit dilinde ḥdt biçimi yeni ayı ve yenilenmeyi gösterir. Aramice ve Süryanicede חֲדַת ve ܚܕܰܬ biçimleri doğrudan «yeni, taze» anlamını korur. Arapçada kök, hem ontolojik anlamda bir şeyin yokluktan sonra varlık sahnesine çıkışını hem de bu çıkışın zihinde veya dilde bıraktığı taze aktarımı, yani «söz ve haber» boyutunu kuşatacak şekilde zenginleşmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Zamansal ve ontolojik yenilik | Bir şeyin önceden mevcut değilken meydana gelmesi, tazelik ve buna bağlı olarak aktarılan taze haber | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Sami *ḥ-d-ṯ kökü | İbranice ḥādāš, Aramice ḥăḏaṯ ve Ugaritçe ḥdt ile tam ses ve anlam denkliği gösterir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman | Çad ve Berberî kollarındaki bazı yenilik ve başlama bildiren köklerle tipolojik benzerlik taşır | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حدث | Anlamlı | Sonradan meydana gelme | Yokluktan sonra var olma, yenilik, taze söz ve olay | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حثد | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [دحث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%AB.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| دثح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| ثحد | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| ثدح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حدث | Merkez | Sonradan olma ve aktarım | Yokluktan sonra zamansal olarak ilk kez veya yeniden belirme | Olayın veya sözün tazeliğini ve sonradanlığını vurgular |
| [جدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Yenilik | Eskimenin zıddı olarak bir yapının veya nesnenin tazelenmesi | Ontolojik başlangıçtan ziyade formun yenilenmesini öne çıkarır |
| [وقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B9.md) | Komşu | Meydana gelme | Düşme ve kesinleşme yoluyla bir olayın gerçekleşmesi | Zamansal yenilikten ziyade olayın kaçınılmazlığını belirtir |
| [نبا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A7.md) | Komşu | Haber | Değeri yüksek ve büyük öneme sahip bilginin intikali | Tazelikten ziyade haberin taşıdığı ağırlık ve ciddiyeti vurgular |
| [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) | Komşu | Bilgi ve aktarım | Sınanmış, iç yüzü bilinerek elde edilmiş malumat | Sözün yeniliğini değil içeriğin tecrübi doğruluğunu gösterir |
| [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) | Zıt | Önce olma ve eskilik | Zamanda önde bulunma, başlangıcı bilinmeme veya eskimiş olma | Sonradan var olmanın ve tazeliğin tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حدث | Sonradan olma, taze söz, yeni hadise | Ontolojik meydana geliş ile bu gelişin sözlü aktarımını bir arada karşılar | Kesin |
| Latince | evenire, novus, narratio | Meydana gelmek, yeni, anlatı | Olayın ortaya çıkışını ve yeniliğini verir ancak kelamî hudûs derinliğini tam kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | occur, new, narrative, discourse | Ortaya çıkmak, yeni, anlatı, söylem | Anlam alanını parçalı karşılar; tek kelimede hem oluşu hem sözü birleştiremez | Güçlü |
| Almanca | geschehen, neu, Ereignis, Bericht | Meydana gelmek, yeni, olay, rapor | Olayın vuku bulmasını ve aktarımını karşılar; kökteki organik tazelik eksik kalır | Güçlü |
| Fransızca | advenir, nouveau, récit, propos | Vuku bulmak, yeni, anlatı, söz | Zamansal olarak belirmeyi ve beyanı karşılar fakat kavramsal bütünlüğü böler | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Dictionnaire Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَدِيث / الْحَدِيث | İlahi vahiy ve Kur'an | Vahyin zamana hitap eden taze ve en üstün söz oluşu (Zümer [39:23](https://lisan.digital/tr/ayet/39:23.md), Kehf [18:6](https://lisan.digital/tr/ayet/18:6.md)) |
| حَدِيث / حَدِيثًا | İnsan sözü ve sıradan konuşma | İnsanların kendi aralarında ürettikleri veya gizledikleri ifadeler (Nisâ [4:78](https://lisan.digital/tr/ayet/4:78.md), Tahrîm [66:3](https://lisan.digital/tr/ayet/66:3.md)) |
| الْأَحَادِيث / أَحَادِيث | İbret verici olaylar ve rüya tabirleri | Tarihsel olayların ibretlik anlatıları ve rüyaların olaylara dönüşen yorumları (Yûsuf [12:6](https://lisan.digital/tr/ayet/12:6.md), Mü'minûn [23:44](https://lisan.digital/tr/ayet/23:44.md)) |
| مُحْدَث | Zamansal olarak yeni inen uyarıcı vahiy | Muhatabın hayatına yeni dahil olan taze ilahi hatırlatma (Enbiyâ [21:2](https://lisan.digital/tr/ayet/21:2.md), Şuarâ [26:5](https://lisan.digital/tr/ayet/26:5.md)) |
| يُحْدِثُ / أُحْدِثَ | Yeni bir durum veya hüküm meydana getirme | Allah'ın şartları değiştirmesi veya olayların gidişatında yeni bir boyut açması (Tâhâ [20:113](https://lisan.digital/tr/ayet/20:113.md), Talâk [65:1](https://lisan.digital/tr/ayet/65:1.md)) |
| تُحَدِّثُ / فَحَدِّثْ | Bir durumu açıkça beyan etme ve anlatma | Kıyamette yerin haberlerini dökmesi veya nimetin şükranla ilan edilmesi (Zilzâl [99:4](https://lisan.digital/tr/ayet/99:4.md), Duhâ [93:11](https://lisan.digital/tr/ayet/93:11.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Âlemin yaratılışı ve hudûs delili | Âlemin kadîm olmayıp sonradan yaratıldığının ispatı | Varlığın yokluktan sonra meydana gelmesi anlamında teknikleşme |
| Fıkıh | Hükmi kirlilik hali | Abdesti bozan haller ve namaza engel durumlar | Hükmen temiz olan durumun sonradan gelen bir etkenle bozulması |
| Tefsir | Vahyin nüzul sırası ve bağlamsallığı | Ayetlerdeki muhdes nitelemesinin Kur'an'ın yaratılmışlığıyla ilişkisi | Vahyin tarihsel akış içinde muhataba taze ve yeni bir uyarı olarak inmesi |
| Hadis | Peygamberî rivayetler ve bid'at | Sünnetin sözlü/eylemsel aktarımı ve dinde sonradan ihdas edilen sapmalar | Hz. Peygamber'den nakledilen haberler ile dine sonradan sokulan yenilikler |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve sünnet iletişimi | İlahi hitabın güncelliği | Dini bilinci sürekli uyanık ve diri tutma | Vahiy donmuş bir metin değil, muhatabın her anına yeni müdahaledir | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve gözlem | Yeni veri ve olgu tespiti | Bilgi birikimini yeni gelişmelerle sınama | Önceden bilinmeyen olayların tespitiyle kuramların güncellenmesi | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kriz yönetimi | Beklenmedik konjonktürel gelişme | Karar mekanizmalarını yeni durumlara uyarlama | Ortaya çıkan yeni siyasi dengelere göre meşru tedbirler geliştirme | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve üretim hareketleri | Yeni sermaye ve piyasa dalgalanması | İktisadi dengeleri dinamik tutma | Piyasada önceden öngörülmeyen yeni taleplerin ve koşulların doğması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık zaman adımı ve durum geçişi | Bir sistemin $t$ anındaki durumundan $t+\Delta t$ anında yeni ve ölçülebilir bir duruma sıçraması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tarihsel olay ve paradigma kırılması | Toplumsal yapıda önceki dengeleri değiştiren yeni bir hadisenin vuku bulması ve anlatıya dönüşmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece Hz. Peygamber'e nispet edilen rivayet metinlerine veya alelade dedikoduya indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem ontolojik bir oluşu hem tarihte iz bırakan büyük hadiseleri hem de ilahi vahyin tazeliğini kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın kendi kendisine «hadis» demesindeki dinamik ve meydan okuyucu tazeliği göremeyip kavramı metinler arası polemiğe hapsetmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın statik bir kanun kitabı değil, insanın varoluşsal zamanına anbean müdahale eden taze ve diri bir hitap olduğunu kavramayı sağlar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Vahyin indiriliş tazeliğini anlatan Enbiyâ ve Şuarâ ayetlerinde, rüya ve olay örgüsünü çözen Yûsuf suresinde ve ilahi müdahaleyi bildiren Talâk suresinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyin zamandan kopuk bir metin olduğu yanılgısını ve kökün yalnızca dille sınırlı olup ontolojik oluş boyutunu dışladığı zannını düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kapalı bir eşikten geçerek dışarı çıkan, parlaklığı ve tazeliğiyle dikkat çeken yeni durum veya nesne.
- Soyut anlam: Bir şeyin önceden mevcut değilken zamansal bir başlangıçla varlık alanına çıkması ve tecrübe edilebilir bir anlatı/etki üretmesi.
- Sistematik karşılık: Durağan durumun bozulup yeni bir parametrenin sisteme dahil olmasıyla oluşan zamansal yenilenme ve bilgi akışı.
- LaTeX modeli: $$S(t) = 0 \quad \forall t < t_0 \implies S(t) = 1 \quad \forall t \ge t_0$$
- LaTeX açıklaması: Model, $t_0$ anından önce varlık veya tezahür alanında bulunmayan bir durumun ($S=0$), bu eşik aşıldıktan sonra pozitif bir gerçeklik olarak belirmesini ($S=1$) sembolize eder. Böylece kökün çekirdeğinde yer alan yokluktan sonra var olma ve taze bir etki olarak ortaya çıkma dinamiği matematiksel olarak ifade edilmiş olur.

## Geçtiği ayetler (36 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/2:76.md) — أَتُحَدِّثُونَهُمْ

وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Mü’minlerle karşılaştıkları zaman, inandık derlerdi, birbirleriyle baş başa kaldıklarında, Rabbınızın katında, aleyhinde delil göstersinler diye mi Allah’ın size açıkladığını onlara anlatıyorsunuz, buna aklınız ermiyormu? diye birbirlerini uyarırlardı.

### [Nisa 4:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/4:42.md) — حَدِيثًا

يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا

Meal (IK): İşte o gün, küfredip Rasul’e asi olanlar, isterlerdi ki; yerle bir olsalardı da Allah’dan o bir sözü gizlememiş bulunsalardı.

### [Nisa 4:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/4:78.md) — حَدِيثًا

أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِككُّمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمَا لِهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا

Meal (IK): Nerede olursanız olun, sağlam kaleler içinde dahi olsanız ölüm sizi bulacaktır. İman etmeyenlere bir iyilik gelirse: Bu, Allah’tandır. Bir kötülük erişirse de: Bu senin yüzündendir, derler. De ki: Hepsi Allah tarafındandır. Bunlara ne oluyor ki hiçbir sözü anlamaya yanaşmıyorlar?

### [Nisa 4:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/4:87.md) — حَدِيثًا

اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا

Meal (IK): Allah O’ndan başka ilah yoktur. Geleceğinden şüphe olmayan kıyamet günü sizi mutlaka toplayacaktır. Allah’tan daha doğru sözlü kim olabilir?

### [Nisa 4:140](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/4:140.md) — حَدِيثٍ

وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا

Meal (IK): O, size kitabda; Allah’ın ayetlerine küfür edildiğini ve alaya alındığını işittiğinizde, onlar başka bir mevzua intikal edinceye kadar yanlarında oturmayın, yoksa siz de onlar gibi olursunuz, diye bildirdi. Doğrusu Allah; münafıkların ve kafirlerin hepsini cehennemde toplayacaktır.

### [En'am 6:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/6:68.md) — حَدِيثٍ

وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Ayetlerimizi çekişmeye dalanları gördüğün vakit; onlar başka bir söze geçinceye kadar, kendilerinden yüzçevir. Eğer şeytan sana unutturursa; hatırladıktan sonra, artık zalimler güruhu ile oturma.

### [Araf 7:185](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/7:185.md) — حَدِيثٍ

أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Onlar; göklerin melekutuna, Allah’ın yarattığı herhangi bir şeye ve ecellerinin yaklaşmış olması ihtimaline hiç bakmazlar mı? Bundan sonra artık hangi söze inanacaklar?

### [Yusuf 12:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/12:6.md) — الْأَحَادِيثِ

وَكَذَلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلَى آلِ يَعْقُوبَ كَمَا أَتَمَّهَا عَلَى أَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Rabbın seni böylece beğenip seçecek, sana rüyaların yorumlanmasına dair bilgi verecek ve daha önce ataların İbrahim’e ve İshak’a nimetlerini tamamladığı gibi, sana ve Ya’kup hanedanına da tamamlayacaktır. Muhakkak ki Rabbın, Alim’dir, Hakim’dir.

### [Yusuf 12:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/12:21.md) — الْأَحَادِيثِ

وَقَالَ الَّذِي اشْتَرَاهُ مِنْ مِصْرَ لِامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْوَاهُ عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Onu satın alan Mısırlı, karısına dedi ki: Ona güzel bak, olur ki bize faydası dokunur veya onu evlad ediniriz. İşte böylece Yusuf’u Biz oraya yerleştirdik. Ve ona rüyaların yorumunu öğrettik. Ve Allah; emrinde galibdir. Fakat insanların çoğu bilmezler.

### [Yusuf 12:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/12:101.md) — الْأَحَادِيثِ

رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ

Meal (IK): Rabbım; bana Sen mülk verdin ve sözlerin te’vilini öğrettin. Ey göklerin ve yerin yaratanı; Sen, dünyada da, ahirette de benim velimsin. Müslüman olarak canımı al. Ve beni salihlere kat.

### [Yusuf 12:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/12:111.md) — حَدِيثًا

لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; onların kıssalarında aklı olanlar için ibretler vardır. Bu, uydurulabilecek bir söz değildir. O; sadece kendinden önceki kitabların tasdiki, her şeyin tafsilidir. İnananlar topluluğu için de hidayet ve rahmettir.

### [Kehf 18:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/18:6.md) — الْحَدِيثِ

فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسَفًا

Meal (IK): Demek ki bu söze inanmayanların ardından üzülerek neredeyse kendini mahvedeceksin.

### [Kehf 18:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/18:70.md) — أُحْدِثَ

قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا

Meal (IK): O halde bana uyacaksan; ben sana anlatmadıkça herhangi bir şey hakkında soru sormayacaksın, dedi.

### [Taha 20:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/20:9.md) — حَدِيثُ

وَهَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى

Meal (IK): Ve sana Musa’nın haberi geldi mi?

### [Taha 20:113](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/20:113.md) — يُحْدِثُ

وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا

Meal (IK): Biz onu böylece Arapça bir Kur’an olarak indirdik. Belki sakınırlar veya onlara ibret verir diye tehditleri açıkladık.

### [Enbiya 21:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/21:2.md) — مُحْدَثٍ

مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَهُمْ يَلْعَبُونَ

Meal (IK): Rabblarından kendilerine yeni bir uyarı gelmeye dursun; onlar, bunu mutlaka eğlenerek dinlemişlerdir.

### [Müminun 23:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/23:44.md) — أَحَادِيثَ

ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى كُلَّمَا جَاءَ أُمَّةً رَسُولُهَا كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنَا بَعْضَهُمْ بَعْضًا وَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ فَبُعْدًا لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Sonra birbiri ardı sıra peygamberlerimizi gönderdik. Her ümmete peygamber geldikçe onu yalanladılar. Biz de onları birbiri ardı sıra yok edip hepsini birer söylenti yaptık. İnanmayan bir kavim uzak olsun.

### [Şuara 26:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/26:5.md) — مُحْدَثٍ

وَمَا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنَ الرَّحْمَنِ مُحْدَثٍ إِلَّا كَانُوا عَنْهُ مُعْرِضِينَ

Meal (IK): Onlara Rahman’dan bir öğüt geldiğinde, mutlaka ondan yüz çevirirler.

### [Lokman 31:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/31:6.md) — الْحَدِيثِ

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّخِذَهَا هُزُوًا أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ

Meal (IK): İnsanlar arasında bilgisizce Allah yolundan saptırmak için gerçeği boş sözlerle değişenler ve Allah yolunu alaya alanlar vardır. İşte horlayıcı azab onlar içindir.

### [Ahzab 33:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/33:53.md) — لِحَدِيثٍ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلَا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَمَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلَا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا

Meal (IK): Ey iman edenler; Peygamber’in evlerine yemeğe çağrılmaksızın ve vakitli vakitsiz girmeyin. Ama davet olunursanız; girin ve yemeği yeyince de lafa dalmadan dağılın. Bu haliniz, Peygamber’i üzüyordu, o da size bir şey söylemeye çekiniyordu. Allah ise hakkı söylemekten çekinmez. Peygamber’in eşlerinden bir şey istediğinizde; onu perde arkasından isteyin. Bu; sizin kalbleriniz için de, onların kalbleri için de daha temizdir. Allah’ın Rasulünü üzmeniz ve ondan sonra eşlerini nikahlamak asla caiz değildir. Çünkü bu; Allah katında büyük bir günahtır.

### [Sebe 34:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/34:19.md) — أَحَادِيثَ

فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ

Meal (IK): Fakat onlar dediler ki: Rabbım, yolculuklarımızın arasını uzaklaştır. Ve kendi öz nefislerine zulmettiler. Biz de onları efsaneler kılıverdik, darmadağınık ettik. Muhakkak ki bunda; çok sabreden ve çok şükreden herkes için ayetler vardır.

### [Zümer 39:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/39:23.md) — الْحَدِيثِ

اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ

Meal (IK): Allah, sözün en güzelini; ahenkli, ikişerli bir kitab halinde indirmiştir. Rabblarından korkanların ondan derileri ürperir. Sonra hem derileri hem de kalbleri Allah’ın zikrine karşı yumuşar. Bu, Allah’ın hidayet rehberidir, onunla istediğini hidayete eriştirir. Allah kimi de saptırırsa; ona bir daha yol gösteren bulunmaz.

### [Casiye 45:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/45:6.md) — حَدِيثٍ

تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللَّهِ وَآيَاتِهِ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): İşte bunlar; Allah’ın ayetleridir. Onları sana hak ile okuyoruz. Artık Allah’tan ve onun ayetlerinden sonra hangi söze inanırlar.

### [Zariyat 51:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/51:24.md) — حَدِيثُ

هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ الْمُكْرَمِينَ

Meal (IK): Sana, İbrahim’in şerefli misafirlerinin haberi geldi mi?

### [Tur 52:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/52:34.md) — بِحَدِيثٍ

فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ

Meal (IK): Şayet sadıklardan iseler, onun benzeri bir söz getirsinler.

### [Necm 53:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/53:59.md) — الْحَدِيثِ

أَفَمِنْ هَذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ

Meal (IK): Bu söze mi şaşıyorsunuz siz?

### [Vakıa 56:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/56:81.md) — الْحَدِيثِ

أَفَبِهَذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ

Meal (IK): Siz, bu sözü mü küçümsüyorsunuz?

### [Talak 65:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/65:1.md) — يُحْدِثُ

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ وَاتَّقُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلَا يَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا

Meal (IK): Ey Peygamber; kadınları boşayacağınız zaman, onları iddetleri içinde boşayın. İddeti de sayın. Rabbınız olan Allah’tan korkun. Apaçık bir hayasızlık yapmaları hali bir yana, onları evlerinden çıkarmayın, kendileri de çıkmasınlar. Bunlar Allah’ın hudududur. Kim, Allah’ın hududunu aşarsa; şüphesiz kendine zulmetmiş olur. Bilmezsin belki Allah, bunun ardından bir durum peyda ediverir.

### [Tahrim 66:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/66:3.md) — حَدِيثًا

وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلَى بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثًا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَأَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَأَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمَّا نَبَّأَهَا بِهِ قَالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هَذَا قَالَ نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ

Meal (IK): Hani Peygamber; eşlerinden birine, gizlice bir söz söylemişti. O, bunu haber verdi de Allah da bunu ona açıklayınca; bir kısmını bildirmiş, bir kısmından da vazgeçmişti. Artık bunu kendisine söyleyince; eşi: Bunu sana kim bildirdi? demişti. Bana her şeyi bilen, her şeyden haberdar olan Allah haber verdi, demişti.

### [Kalem 68:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/68:44.md) — الْحَدِيثِ

فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Bu sözü yalanlayanları Bana bırak. Biz; onları, kendilerinin bilmeyecekleri bir yönden derece derece azaba yaklaştıracağız.

### [Mürselat 77:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/77:50.md) — حَدِيثٍ

فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Bundan sonra artık hangi söze inanacaklar?

### [Naziat 79:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/79:15.md) — حَدِيثُ

هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى

Meal (IK): Musa’nın haberi geldi mi sana?

### [Buruc 85:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/85:17.md) — حَدِيثُ

هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ

Meal (IK): O orduların haberi haberi, sana geldi mi?

### [Gaşiye 88:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/88:1.md) — حَدِيثُ

هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ

Meal (IK): Her şeyi sarıp kaplayacak olanın haberi sana geldi mi?

### [Duha 93:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/93:11.md) — فَحَدِّثْ

وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ

Meal (IK): Rabbının nimetine gelince ondan sözet.

### [Zilzal 99:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/ayet/99:4.md) — تُحَدِّثُ

يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا

Meal (IK): İşte o gün; o, bütün haberlerini anlatacaktır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hadis : Kirlenmiş veya kapanmış şeyi parlattıktan sonra ortaya çıkandır. Taze meyve anlamına da gelir. Hudus pası kaldırma anlamına gelirken vakıa ise suyun toplandığı çukur dermektir. Suyun dolmasına vuku’ denir. Hudus ortaya çıktıktan sonra sürekli olarak genişleyen ve yayılan olaylara denir. Vuku’ ise ortaya çıkıp kısa zamanda sona eren olaylara denir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والدال والثاء معهما
ح د ث يستعمل فقط
حدث:
يقال: صارَ فلان أُحدوثة أي كَثَّروا فيه الأحاديث.
وشابُّ حَدَثٌ، وشابَّة حَدَثة: فتيّة في السِّنِّ. والحَدَث من أحداث الدهر شِبْه النازلة، والأُحدوثة: الحديث نفسه. والحديث: الجديد من الأشياء.
ورجل حِدْث: كثير الحديث. والحَدَث: الإِبْداء.

##### Türkçe

**باب الحاء والدال والثاء معهما**
**ح د ث** yalnızca kullanılır.

**حدث**:
Denilir ki: falan kimse **أُحدوثة** oldu; yani onun hakkında **الأحاديث**i çoğalttılar.
Ve **شابُّ حَدَثٌ**; ve **شابَّة حَدَثة**: yaşça genç (delikanlı)dır. Ve **الحَدَث** dehrin **أحداث**ından, musibete benzer bir (şey)dir; ve **الأُحدوثة**: bizzat **الحديث**in kendisidir. Ve **الحديث**: şeylerden yeni olandır.
Ve **رجل حِدْث**: **الحديث**i çok olandır. Ve **الحَدَث**: **الإِبْداء**dır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحديثُ: نقيض القديم. والحديثُ: الخبرُ، يأتي على القليل والكثير، ويُجمَعُ على أحاديثَ على غير قياس. قال الفراء: نُرَى أنّ واحدَ الأحاديث أُحْدوثَةٌ، ثم جعلوه جمعاً للحديث. والحُدوثُ: كون شيءٍ لم يكن. وأَحْدثَةُ الله فَجَدَثَ. وحَدَثَ أمرٌ، أي وقع. والحَدَثُ والحُدْثى والحادثةُ والحَدَثانُ، كلُّها بمعنىً. وأَحْدَثَ الرجل، من الحَدَثِ. واستْتحدثتُ خبراً، أي وجدت خبراً جديداً. قال ذو الرمة:
أَستحدثَ الرَكْبُ عن أَشْياعِهِمْ خَبْراً		أَمْ راجَعَ القَلْبُ من أَطْرا بِهِ طَرَبُ
ورجل حَدَثٌ، أي شابٌّ. فإنْ ذكرت السنَّ قلت: حديث السنّ. وهؤلاء غلمان حُدْثانٌ، أي أحداثٌ. والمحادثة، والتحدث، والتحادث، والتحديث معروفاتٌ. ومحادثة السيف: جِلاؤه. ورجل حَدُثٌ وحَدِثٌ بضم الدال وكسرها، أي حَسَنُ الحديث. ورجل حِدّثٌ، أي كثير الحديث.
والأُحْدوثَةُ: ما يُتَحَدَّثُ به. ورجلٌ حِدءثُ مُلوكٍ، بكسر الحاء، إذا كان صاحبَ حديثهم وسَمرهم. وحِدْثُ نساءٍ، يتحدَّث إليهن. وتقول افْعَلْ ذلك الأمرَ بِحِدْثاتِهِ وبحَداثَتِه أي في أوَّلِهِ وطِراءَته. ويقال للرجل الصادِق الظنِّ مُحَدِّثٌ، بفتح الدال مشددة.

##### Türkçe

**الحديثُ**: eski olanın karşıtı. Ve **الحديثُ**: haber; az ve çok üzerine gelir; ve kıyas dışı olarak **أحاديثَ** üzerine cem‘ olunur. **الفراء** dedi: **أحاديث**’in birinin **أُحْدوثَةٌ** olduğunu görüyoruz; sonra onu **الحديث**’in cemi‘si kıldılar. Ve **الحُدوثُ**: olmayan bir şeyin olmasıdır. Ve **أَحْدثَةُ الله**: **فَجَدَثَ**. Ve **حَدَثَ** bir iş, yani vuku buldu. Ve **الحَدَثُ** ve **الحُدْثى** ve **الحادثةُ** ve **الحَدَثانُ**; hepsi bir mânâdadır. Ve **أَحْدَثَ** adam, **الحَدَثِ**’ten (dolayı). Ve **استْتحدثتُ** bir haber, yani yeni bir haber buldum. **ذو الرمة** dedi:
أَستحدثَ الرَكْبُ عن أَشْياعِهِمْ خَبْراً		أَمْ راجَعَ القَلْبُ من أَطْرا بِهِ طَرَبُ
Ve bir adam **حَدَثٌ**, yani genç. Eğer yaşı zikredersen: **حديث السنّ** dersin. Ve bunlar **حُدْثانٌ** oğlanlardır, yani **أحداثٌ**. Ve **المحادثة** ve **التحدث** ve **التحادث** ve **التحديث** bilinenlerdir. Ve kılıcın **محادثة**’si: onun parlatılmasıdır. Ve bir adam **حَدُثٌ** ve **حَدِثٌ**, **الدال**’ın zammesi ve kesresiyle; yani sözü güzel olan. Ve bir adam **حِدّثٌ**, yani sözü çok olan.

Ve **الأُحْدوثَةُ**: kendisiyle konuşulan şey. Ve bir adam **حِدءثُ مُلوكٍ**, **الحاء**’ın kesriyle; onların konuşmasının ve gece sohbetinin sahibi olduğu zaman. Ve **حِدْثُ نساءٍ**: onlara konuşur. Ve “o işi **بِحِدْثاتِهِ** ve **بحَداثَتِه** ile yap” dersin; yani onun evvelinde ve tazeliğinde. Ve doğru zanna sahip adama **مُحَدِّثٌ** denir; **الدال**’ın fethasıyla, şeddeli.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح د ث
حدث
استعمل من وجوهه : ( حدث ) .
حدث : قال : الحَدَث من أَحْدَاث الدَّهْر : شِبْهُ النَّازِلَة .
قال : والحَدِيثُ : ما يُحدِّثُ به المُحَدِّثُ تحديثاً . ورجُلٌ حِدْثٌ أي كثير الحدِيث .
والأحاديثُ في الفقه وغيره معروفة ، قلت : واحدة الأحاديث أُحْدُوثة .
وقال الليث : شابٌّ حَدَثٌ : فَتِيُّ السِّنِّ . والحَدِيثُ : الجديدُ من الأشياء .
ويقال : صار فلانٌ أُحْدُوثَةً أي أكثروا فيه الأحاديث .
والحَدَثُ : الإبْدَاءُ .
وقال اللحياني : رجل حَدَثٌ وحِدْث إذا كان حسَنَ الحديث .
شمِر عن ابن الأعرابي : رجل حَدِثٌ وحِدْثٌ وحِدِّيثٌ ومُحدِّثٌ بمعنى واحد .
ثعلب عن الأعرابي : الحَدَثَانُ : الفأْسُ وجمعه حِدْثان . وأنشد :
وجَوْنٌ تَزْلَقُ الحَدَثانُ فيه
إذا أُجَراؤُه نَحَطُوا أَجابَا
قال : أراد بجَوْنٍ جَبَلاً ، وقوله : أَجابا يعني صَدَى الجَبل تسمعه .
وقال غيره : حَدَثانُ الدهرِ : حَوادِثُه وربما أَنَّثَتِ العربُ الحَدثان يذهبون به إلى الحوادث ، وأنشد الفراء :
أَلاَ هَلَكَ الشِّهابُ المستنيرُ
ومِدْرَهُنا الكَمِيُّ إذا نُغِيرُ
وحَمَّالُ المِئينِ إذا أَلَمَّتْ
بنا الحَدَثانُ والإنِفُ النَّصُورُ
وقال الفراء : يقولون : أَهْلَكَنا الحدَثان ، وأمّا حِدْثانُ الشبابِ فبكسرِ الحاءِ وسكون الدال .
قال أبو عمرو الشيباني : يقال : أَتيْتُه في رُبَّى شبابِه ورُبَّان شَبابِه وحُدْثَي شبابِه وحديث شَبابِه وحِدْثانِ شبابِه بمعنى واحد .
وقال غيره : يقال : هؤلاء قومٌ حُدْثانٌ جمعُ حَدَث ، وهو الفَتِيُّ السنّ .
والعرَب تقول : أَخَذَني ما قَدُمَ وما حَدُث بضم الدال من حَدُث ، أتبعوه قَدُم ، والأصلُ فيه حدَث ، قال ذلك الأصمعيُّ وغيرُه .
ويقال : أَحْدَث الرجلُ إذا صَلَّع أو فَصَّع أو خَصَف ، أيَّ ذلك فعل فهو مُحْدِث .
وأَحْدثَ الرجلُ وأحدثَتِ المرأةُ إذا زَنَيا ، يُكنَى بالإحداثِ عن الزِّنى .
ومُحْدَثاتُ الأمور : ما ابتدعَه أهلُ الأهواء من الأشياء التي كان السلفُ الصالح على غيرها .
وقال ( صلى الله عليه وسلم ) ( كلُّ مُحدَثِ بِدْعة ، وكلُّ بدعةٍ ضلالة ) .
ويقال : فلانٌ حِدْثُ نِساءٍ كقولك : تِبْعُ نساء وزِيرُ نساء .
ويقال : أَحدثَ الرجلُ سيْفَه ، وحادثَه إذا جَلاَه .
ورُوِيَ عن الحَسَنِ أنه قال : ( حادِثوا هذه القلوب فإنها سريعةُ الدُّثور ) معناه اجلوها بالمواعظ وشوِّفوها حتى تَنْفُوا عنها الطَّبَع والصَّدأَ الذي تَرَاكبَ عليها من الذنوب وقال لبيد :
كنَصْلِ السَّيْف حُودِثَ بالصِّقَال

##### Türkçe

ح د ث
**حدث**
Kullanıldı, vecihlerinden: (**حدث**).
**حدث**: dedi: **الحَدَث** dehrin **أَحْدَاث**’ından: nâzileye benzer (şey)dir.
Dedi: ve **الحَدِيثُ**: **المُحَدِّثُ**’in onu **تحديثاً** olarak kendisiyle haber verdiği şeydir. Ve bir adam **حِدْثٌ**; yani çok **الحدِيث** (söyleyen).
Ve **الأحاديثُ** fıkıhta ve başkasında bilinir; dedim: **الأحاديث**’in bir tanesi **أُحْدُوثة**’dir.
Ve Leys dedi: genç **حَدَثٌ**: yaşça delikanlı. Ve **الحَدِيثُ**: eşyanın yenisi.
Ve denilir: falan **أُحْدُوثَةً** oldu; yani onun hakkında **الأحاديث**’i çoğalttılar.
Ve **الحَدَثُ**: ibdâ (ortaya koyma)dır.
Ve Lihyânî dedi: adam **حَدَثٌ** ve **حِدْث**; eğer güzel **الحديث** (konuşma) sahibi ise.
Şemmir, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **حَدِثٌ** ve **حِدْثٌ** ve **حِدِّيثٌ** ve **مُحدِّثٌ**; tek bir mânâ ile.
Sa‘leb, A‘râbî’den: **الحَدَثَانُ**: balta; çoğulu **حِدْثان**. Ve inşâd etti:
وجَوْنٌ تَزْلَقُ الحَدَثانُ فيه
إذا أُجَراؤُه نَحَطُوا أَجابَا
Dedi: **جَوْنٍ** ile bir dağı murad etti; ve sözü: **أَجابا** yani dağın sadâsı; onu işitirsin.
Ve başkası dedi: **حَدَثانُ الدهرِ**: onun hâdiseleri; ve belki Araplar **الحَدثان**’ı müennes yapmıştır; onu **الحوادث**’e götürürler. Ve Ferrâ inşâd etti:
أَلاَ هَلَكَ الشِّهابُ المستنيرُ
ومِدْرَهُنا الكَمِيُّ إذا نُغِيرُ
وحَمَّالُ المِئينِ إذا أَلَمَّتْ
بنا الحَدَثانُ والإنِفُ النَّصُورُ
Ve Ferrâ dedi: derler: **أَهْلَكَنا الحدَثان**; ama **حِدْثانُ الشبابِ** ise **الحاءِ**’ın kesri ve **الدال**’ın sükûnu iledir.
Ebû Amr eş-Şeybânî dedi: denilir: onun yanına gençliğinin **رُبَّى**’sında ve gençliğinin **رُبَّان**’ında ve gençliğinin **حُدْثَي**’sında ve gençliğinin **حديث**’inde ve gençliğinin **حِدْثانِ**’ında geldim; tek bir mânâ ile.
Ve başkası dedi: denilir: bunlar bir kavim **حُدْثانٌ**; **حَدَث**’ın cem‘idir; o da yaşça delikanlıdır.
Ve Araplar der: beni, **قَدُمَ** ve **حَدُث** ( **الدال**’ın zammı ile) olan şey aldı; onu **قَدُم**’a tâbi kıldılar; aslında onda **حدَث** vardır; bunu Asma‘î ve başkası söyledi.
Ve denilir: adam **أَحْدَث** etti; eğer saçının önü açıldı yahut saçının önü açıldı yahut ayakkabısını yamadı; bunlardan hangisini yaparsa o **مُحْدِث**’tir.
Ve adam **أَحْدثَ** etti ve kadın **أحدثَتِ** etti; eğer zinâ ettilerse; **الإحداث** ile zinâdan kinâye yapılır.
Ve işlerin **مُحْدَثاتُ**’ı: hevâ ehlinin, sâlih selefin üzerinde olmadığı şeylerden icat ettiği şeydir.
Ve (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: (her **مُحدَثِ** bir **بِدْعة**’dır; ve her **بدعةٍ** bir dalâlettir).
Ve denilir: falan **حِدْثُ نِساءٍ**; senin sözün gibi: **تِبْعُ نساء** ve **زِيرُ نساء**.
Ve denilir: adam kılıcını **أَحدثَ** etti; ve onu **حادثَه**; eğer onu cilâladıysa.
Ve Hasan’dan rivayet olundu ki dedi: (**حادِثوا** bu kalpleri; çünkü onlar çabuk **الدُّثور** sahibidir) mânâsı: onları öğütlerle cilâlayın ve onları parlatın; tâ ki günahlardan, üzerlerine yığılmış olan tabiatı ve pası onlardan gidersin. Ve Lebîd dedi:
كنَصْلِ السَّيْف حُودِثَ بالصِّقَال

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والدال وما يثلثهما)
  (حدر) الحاء والدال والراء أصلان: الهبوط، والامتلاء.
  فالأوّل حَدَرْتُ الشّيءَ إذا أَنزَلْتَه([1]). والحُدُور فعل الحادر. والحَدُور، بفتح الحاء: [المكان([2])] تَنْحَدِر منه.
  والأصل الثاني قولُهم للشَّيء الممتلئ حادر. يقال عَينٌ حَدْرَة بَدْرَة: ممتلِئة. وقد مضى شاهدُه([3]). وناقةٌ حادرةُ العينين، إذا امتلأتَا. وسُمِّيت حَدْراء لذلك. ويقال الحيدرة الأسد* ويمكن أن يكون اشتقاقُه من هذا. ومنه حَدَر جلْدُه تورّم يحدُر حُدورا([4]). وأحدرتُه، إذ ضربتَه حتَّى تؤثر فيه. والحَدْرة، بسكون الدال: قُرْحةٌ تخرج بباطن جَفْن العين. ويقال [حَيٌّ([5])] ذو حُدورة، أي ذُو اجتماعٍ وكَثْرة. قال:
وإنِّي لَمِنْ قومٍ تصيدُ رِماحُهمْ *** غَداةَ الصَّباحِ ذَا الحُدُورة والحَرْدِ([6])  والحُدْرَة: الصِّرمة([7])؛ سُمِّيت بذلك لتجمُّعها.
  ومما شذَّ عن الباب الحادُور: القُرْط. ويُنشد:
  * بائِنةُ المَنْكِبِ مِنْ حادُورِها([8]) *
   (حدس) الحاء والدال والسين أصلٌ واحدٌ يُشْبه الرّمْي والسُّرعة وما أشبه ذلك. فالحَدْس الظنّ. وقياسُهُ من الباب، لأنّا([9]) نقول: رَجَم بالظّنّ، كأنّه رَمَى به. والحَدْس: سُرعة السَّير. قال:
  * كأنّها مِنْ بَعْدِ سَيرٍ حَدْسِ([10]) *
  ويقال حَدَس به الأرضَ حَدْساً، إذا صَرَعَهُ. قال:
...............ترى به *** من القوم مَحدُوساً وآخَرَ حادساً([11])  ومنه أيضاً حَدَسْتُ في لَبَّةِ البعير، إذا وجَأْتَ في لَبَّتِه. وحدَسْتُ الشَّيءَ برِجْلي: وطئتُه. وحَدَسْت النّاقَة، إذا أنَخْتَها. وحَدَسْتُ بسهمي: رمَيت.
  (حدق) الحاء والدال والقاف أصلٌ واحدٌ، [وهو الشيء] يحيط بشيء. يقال حَدَقَ القومُ بالرّجُل وأحدقوا به. قال:
المطعِمون بَنُو حَربٍ وقَدْ حَدَقَتْ *** بي المنيّةُ واستبطأتُ أنصارِي([12])  وحَدَقَة العين مِن هذا، وهي السَّواد، لأنها تحيط بالصَّبِيّ([13])؛ والجمع حِداق. قال:
فالعين بَعْدَهمُ كأنّ حِداقَها *** سُمِلَتْ بشَوْكٍ فَهْيَ عَورٌ تَدْمَعُ([14])  والتّحديق: شِدّة النّظر. والحديقة: الأرضُ ذاتُ الشجَر. والحِنْدِيقة: الحَدَقَة([15]).
  (حدل) الحاء والدال واللام أصلٌ واحد، وهو المَيَل. يقال رجلٌ أحدَلُ، إذا كان في شِقِّه مَيَل، وهو الحَدَل. قال أبو عمرو: الأحدَل: الذي في مَنكِبَيه ورقَبَته انكبابٌ على صدره. ويقال قَوْسٌ مُحْدَلة وحَدْلاء، وذلك إذا تطامنَتْ سِيَتُها. والحَدْل: ضِدُّ العَدْل. قال أبو زيد: حَدَلَ عن الأمر يحدِل حَدْلاً. وإنه لَحدْلٌ غير عَدْل. ومما شذَّ عن الباب وما أدري أصحيحٌ هو أم لا، قولهم: الحَوْدل الذَّكر من القِرَدة([16]).
  (حدم) الحاء والدال والميم أصلٌ واحد، هو اشتداد الحرّ. يقال احتدم النهار: اشتدّ حره. واحتدم الحرّ. واحْتَدَمَتِ النار. وللنار حَدَمةٌ، وهو شدّتها، ويقال صوت التهابِها. قال الخليل: أحْدَمَتِ الشمسُ [الشيءَ([17])] فاحتدم، واحتَدَم صدْرُه غيظاً. فأمّا احتِدام الدّم فقال قوم: اشتدت حُمْرَتُه حتى يسودَّ؛ والصحيح أن يشتدّ حرُّه([18]). قال الفرّاء: قِدْرٌ حُدَمَةٌ، إذا كانت سريعةَ الغَلْي؛ وهي ضدّ الصَّلُود.
   (حدا) الحاء والدال والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو السَّوق. يقال حَدَا بإبله: زجَر بها وغَنَّى لها. ويقال للحمار إذا قَدَم أُتُنَه هو يَحْدُوها. قال:
  * حادِي ثلاثٍ من الحُقبِ السّماحيج([19]) *
  ويقال للسهم إذا مرَّ حَداه رِيشُه، وهَدَاه نَصْلُه. ويقال حَدَوْتُه على كذا، أي سُقْتُه وبعثتُه عليه. ويقال للشَّمال حَدْواء، لأنها تحدُو السحابَ، أي تسُوقُه.
  قال العجاج:
  * حَدْواء جاءَتْ مِنْ أعالي الطّورِ([20]) *
  وقولهم: [فلان([21])] يتحدَّى فلانا، إذا كانَ يُبارِيه ويُنازِعُه الغَلَبة. وهو من هذا الأصل؛ لأنه إذا فعل ذلك فكأنه يحدوه على الأمر. يقال أنا حُدَيَّاكَ لهذا الأمر، أي ابرُزْ لي فيه. قال عمرو بن كلثوم:
  * حُدَيَّا النَّاسِ كلِّهمُ جميعاً([22]) *
  (حدأ) الحاء والدال والهمزة أصلٌ واحد: طائرٌ أو مشبَّه به. فالحِدَأَة الطائر المعروف، والجمع الحِدَأ. قال:
  * كما تَدَانَى الحِدَأ الأُوِيُّ([23]) *
ومما يشبَّه به وغُيِّرتْ بعضُ حركاته الحَدَأَةُ، شِبهُ فأسٍ تُنقر به الحجارة. قال:
  * كالحَدَأ الوَقيعِ([24]) *
  ومما شذَّ عن الباب حَدِِئ* بالمكان: لَزِق.
  (حدب) الحاء والدال والباء أصلٌ واحد، وهو ارتفاع الشيء. فالحَدَب ما ارتفع من الأرض. قال الله تعالى: ﴿وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ﴾ [الأنبياء 96]. والحَدَب في الظَّهر؛ يقال حَدِب واحدَوْدَب. وناقة حَدْباء، إذا بدت حراقفُها؛ وكذلك الحِدْبار([25]). يقال هُنّ حُدْبٌ حَدَابيرُ. فأمّا قولهم حَدِبَ عليه إذا عطَف وأشفق، فهو من هذا، لأنّه كأنّه جَنَأَ عليه من الإشفاق، وذلك شبيهٌ بالحَدَب.
  (حدث) الحاء والدال والثاء أصلٌ واحد، وهو كونُ الشيء لم يكُنْ. يقال حدثَ أمرٌ بَعْد أن لم يكُن. والرجُل الحَدَثُ: الطريُّ السّن. والحديثُ مِنْ هذا؛ لأنّه كلامٌ يحْدُثُ منه الشيءُ بعدَ الشيء. ورجلٌ حدثٌ([26]): حَسَن الحديث. ورجل حِدْثُ نساءٍ، إذا كانَ يتحدَّث إليهنّ. ويقال هذه حِدِّيثى حَسَنَة، كخِطِّيبَى، يراد به الحديثُ.
  (حدج) الحاء والدال والجيم أصلٌ واحد يقرُب من حَدَق بالشيء إذا أحاط به. فالتَّحديج في النظر مثل التَّحديق. ومن الباب الحِدْج: مركبٌ من مَراكب النِّساء. يقال حَدَجْتُ البعيرَ، إذا شددْتَ عليه الحِدج. قال الأعشى:
ألا قُلْ لَميْثاءَ ما بالُهَا *** أبِالليل تُحْدَجُ أجْمالُها([27])  ومن الباب الحَدَجُ، وهو الحنظل إذا اشتدَّ وصَلُب، وإنما قُلنا ذلك لأنّه مستدير.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "حدرت بالشيء إذا نزلته"، صوابه من المجمل.
([2]) هذه التكملة من المجمل واللسان.
([3]) مضى في الجزء الأول (مادة بدر).
([4]) ويقال أيضاً حدر يحدر حدراً، من باب ضرب.
([5]) التكملة من المجمل واللسان.
([6]) في الأصل والمجمل: "ذو الحدورة" تحريف. والحرد: الغضب. وفي الأصل: "الحدر" صوابه في المجمل.
([7]) في اللسان: "والحدرة من الإبل، بالضم: نحو الصرمة".
([8]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (حدر).
([9]) في الأصل: "أنا".
([10]) الرجز في المجمل واللسان (حدس).
([11]) جزء بيت لمعد يكرب كما في اللسان (حدس). وقد استشهد بهذا الجزء في المجمل. وأنشده ياقوت في (الحبيا) بدون نسبة محرفاً. وهو بتمامه:
بمعترك شط الحبيا ترى به *** من القوم محدوساً وآخر حادسا    ومعد يكرب هذا هو غلفاء بن الحارث بن عمرو بن حجر آكل المرار الكندي. انظر الأغاني (11: 60، 62).
([12]) للأخطل في ديوانه 119 واللسان (حدق) برواية "المنعمون" فيهما.
([13]) في اللسان "الصبي: ناظر العين. وعزاه كراع إلى العامة".
([14]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 3 واللسان (حدق).
([15]) في الجمهرة (2: 123): "الحندوقة والحنديقة: الحدقة. ولا أدري ما صحته".
([16]) في الأصل: "القردان"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([17]) التكملة من المجمل.
([18]) اقتصر في المجمل على القول الأول.
([19]) لذى الرمة في ديوانه 73 والمجمل واللسان (حدا). وصدره:
* كأنه حين يرمي خلفهن به *
([20]) ديوان العجاج والمجمل واللسان (حدا).
([21]) التكملة من المجمل.
([22]) من معلقته. وعجزه: * مقارعة بنيهم عن بنينا *
([23]) للعجاج في ديوانه 67 والمجمل واللسان (حدأ).
([24]) جزء من بيت للشماخ في ديوانه 56 واللسان (حدأ). وهو بتمامه:
يبادرن العضاه بمقنعات *** نواجذهن كالحدأ الوقيع([25]) في الأصل: "الحدباء"، صوابه من المجمل وسياق القول.
([26]) يقال حدث، كفرح وندس، وحدث بالكسر.
([27]) ديوان الأعشى 116 والمجمل واللسان (حدج).

ـ

##### Türkçe

(**باب الحاء والدال وما يثلثهما**)
  (**حدر**) **الحاء** ve **الدال** ve **الراء** iki asıldır: iniş; ve doluluk.
  Birincisi: **حَدَرْتُ** şeyi, onu indirdiğin zaman. **الحُدُور**: **الحادر**’in fiilidir. **الحَدُور** ise, **الحاء**’ın fethiyle: [yer]; ondan aşağı inilir.
  İkinci asıl: dolu olan şeye onların **حادر** demeleridir. Denir ki: **عَينٌ حَدْرَة بَدْرَة**: dolu. Onun şahidi geçmişti. Ve iki gözü dolu olduğunda **ناقةٌ حادرةُ العينين**. Bundan dolayı **حَدْراء** diye adlandırıldı. Ve denir ki **الحيدرة** aslandır; bunun iştikakı da bundan olabilir. Ondan: **حَدَر** derisi; şişti, **يحدُر حُدورا**. Ve **أحدرتُه**: onu vurdum da onda iz bıraktığın zaman. **الحَدْرة** ise, **الدال**’ın sükûnuyla: göz kapağının iç tarafında çıkan bir yaradır. Ve denir ki [bir **حَيٌّ**] **ذو حُدورة**: yani toplanma ve çokluk sahibi. Dedi ki:
وإنِّي لَمِنْ قومٍ تصيدُ رِماحُهمْ *** غَداةَ الصَّباحِ ذَا الحُدُورة والحَرْدِ  **الحُدْرَة**: sürü parçası; toplanmasından dolayı böyle adlandırıldı.
  بابtan şâz olanlardan: **الحادُور**: küpe. Ve şu okunur:
  * بائِنةُ المَنْكِبِ مِنْ حادُورِها *

   (**حدس**) **الحاء** ve **الدال** ve **السين** tek bir asıldır; atmaya ve sürate ve buna benzer şeye benzer. **الحَدْس** zan’dır. Kıyası بابtandır; çünkü biz deriz: zan ile taşladı; sanki onunla attı. **الحَدْس**: yürüyüşün süratidir. Dedi ki:
  * كأنّها مِنْ بَعْدِ سَيرٍ حَدْسِ *
  Ve denir: **حَدَس** onunla yeri **حَدْساً**, onu yere serdiği zaman. Dedi ki:
...............ترى به *** من القوم مَحدُوساً وآخَرَ حادساً  Ondan ayrıca: devenin göğüs çukuruna **حَدَسْتُ**, göğüs çukuruna sapladığın zaman. Ve **حدَسْتُ** şeyi ayağımla: onu çiğnedim. Ve **حَدَسْت** dişi deveyi: onu çöktürdüğün zaman. Ve **حَدَسْتُ** ok’umla: attım.

  (**حدق**) **الحاء** ve **الدال** ve **القاف** tek bir asıldır, [o da şeydir ki] bir şeyi kuşatır. Denir: kavim adamı **حَدَقَ** ve onu **أحدقوا**. Dedi ki:
المطعِمون بَنُو حَربٍ وقَدْ حَدَقَتْ *** بي المنيّةُ واستبطأتُ أنصارِي  **حَدَقَة** göz de bundandır; o siyahlıktır; çünkü **الصَّبِيّ**’yi kuşatır; çoğulu **حِداق**. Dedi ki:
فالعين بَعْدَهمُ كأنّ حِداقَها *** سُمِلَتْ بشَوْكٍ فَهْيَ عَورٌ تَدْمَعُ  **التّحديق**: bakışın şiddetidir. **الحديقة**: ağaçlı yer. **الحِنْدِيقة**: **الحَدَقَة**.

  (**حدل**) **الحاء** ve **الدال** ve **اللام** tek bir asıldır; o da meyildir. Denir: **رجلٌ أحدَلُ**, yan tarafında meyil olduğu zaman; o **الحَدَل**’dir. Ebû Amr dedi: **الأحدَل**: iki omzunda ve boynunda göğsüne doğru kapanma olan kimsedir. Ve denir: **قَوْسٌ مُحْدَلة** ve **حَدْلاء**; bu, onun **سِيَتُها**’sı alçaldığı zamandır. **الحَدْل**: **العَدْل**’in zıddıdır. Ebû Zeyd dedi: işten **حَدَلَ** eder, **يحدِل حَدْلاً**. Ve o, adl değil, mutlaka **حدْلٌ**dür. بابtan şâz olanlardan—ve onun sahih mi değil mi bilmem—onların sözü: **الحَوْدل** maymunların erkeğidir.

  (**حدم**) **الحاء** ve **الدال** ve **الميم** tek bir asıldır; o da sıcağın şiddetlenmesidir. Denir: gündüz **احتدم**: sıcağı şiddetlendi. Ve sıcak **احتدم**. Ve ateş **احْتَدَمَت**. Ateş için **حَدَمةٌ** vardır; o onun şiddetidir; ve denir: onun alevlenmesinin sesi. Halîl dedi: güneş [şeyi] **أحْدَمَت** de o **فاحتدم**; ve göğsü öfkeyle **احتَدَم**. Kanın **احتِدام**’ına gelince, bir kavim dedi: kızıllığı şiddetlendi de kararana kadar; doğru olan, hararetinin şiddetlenmesidir. Ferrâ dedi: **قِدْرٌ حُدَمَةٌ**, kaynaması hızlı olduğu zaman; o **الصَّلُود**’un zıddıdır.

   (**حدا**) **الحاء** ve **الدال** ve illetli harf tek bir asıldır; o da sevktir. Denir: develeriyle **حَدَا**: onlara bağırdı ve onlara türkü söyledi. Ve eşeğe, dişilerini öne sürdüğünde, o onları **يَحْدُوها** denir. Dedi ki:
  * حادِي ثلاثٍ من الحُقبِ السّماحيج *
  Ve oka, geçtiğinde, tüyü onu **حَداه**; ve temreni onu **هَدَاه** denir. Ve denir: onu şuna **حَدَوْتُه**: yani onu sevk ettim ve ona gönderdim. Ve kuzey rüzgârına **حَدْواء** denir; çünkü bulutu **تحدُو** eder; yani onu sevk eder.
  A‘câc dedi:
  * حَدْواء جاءَتْ مِنْ أعالي الطّورِ *
  Ve onların sözü: [falanca] falancaya **يتحدَّى**, ona denk olmaya ve galibiyet için çekişmeye başladığı zaman. Bu da bu asıldandır; çünkü bunu yaptığında sanki onu işe sevk ediyor gibidir. Denir: ben bu iş için senin **حُدَيَّاكَ**’ınım; yani onda bana karşı ortaya çık. Amr b. Külsûm dedi:
  * حُدَيَّا النَّاسِ كلِّهمُ جميعاً *

  (**حدأ**) **الحاء** ve **الدال** ve **الهمزة** tek bir asıldır: bir kuş yahut ona benzetilen. **الحِدَأَة** bilinen kuştur; çoğulu **الحِدَأ**. Dedi ki:
  * كما تَدَانَى الحِدَأ الأُوِيُّ *
Ve ona benzetilenlerden—ve harekelerinin bir kısmı değiştirilmiştir—**الحَدَأَةُ**: taşların onunla oyulduğu balta benzeri şey. Dedi ki:
  * كالحَدَأ الوَقيعِ *
  بابtan şâz olanlardan: mekâna **حَدِِئ**: yapıştı.

  (**حدب**) **الحاء** ve **الدال** ve **الباء** tek bir asıldır; o da şeyin yükselmesidir. **الحَدَب**: yerden yükselen şeydir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ﴾. Ve sırtta **الحَدَب**; denir: **حَدِب** ve **احدَوْدَب**. Ve **ناقة حَدْباء**: hörgüç kemikleri göründüğü zaman; aynı şekilde **الحِدْبار**. Denir: onlar **حُدْبٌ حَدَابيرُ**. Onların “ona **حَدِبَ**” sözüne gelince, eğilip şefkat ettiği zaman, bu da bundandır; çünkü şefkatten ona doğru sanki eğildi; bu da **الحَدَب**’e benzer.

  (**حدث**) **الحاء** ve **الدال** ve **الثاء** tek bir asıldır; o da şeyin, olmamışken olmasıdır. Denir: bir iş, olmamışken sonra **حدثَ** oldu. **الرجُل الحَدَثُ**: yaşı taze olan. **الحديثُ** de bundandır; çünkü o, ondan şeyin şeyden sonra meydana geldiği bir sözdür. Ve **رجلٌ حدثٌ**: sözü güzel. Ve **رجل حِدْثُ نساءٍ**: kadınlarla konuşur olduğu zaman. Ve denir: bu benim güzel **حِدِّيثى**’mdır; **خِطِّيبَى** gibi; bununla **الحديثُ** kastedilir.

  (**حدج**) **الحاء** ve **الدال** ve **الجيم** tek bir asıldır; bir şeyi kuşattığında **حَدَق**’a yaklaşır. Bakışta **التَّحديج**, **التَّحديق** gibidir. بابtan: **الحِدْج**: kadınların bineklerinden bir binek. Denir: deveyi **حَدَجْتُ**, üzerine **الحِدج**’i bağladığın zaman. A‘şâ dedi:
ألا قُلْ لَميْثاءَ ما بالُهَا *** أبِالليل تُحْدَجُ أجْمالُها  Ve بابtan: **الحَدَجُ**; o, sertleşip katılaştığında **الحنظل**’dır; bunu ancak onun yuvarlak olmasından dolayı söyledik.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الحدوث: كون الشيء بعد أن لم يكن، عرضا كان ذلك أو جوهرا، وإحداثه: إيجاده.
وإحداث الجواهر ليس إلا لله تعالى، والمحدث: ما أوجد بعد أن لم يكن، وذلك إما في ذاته، أو إحداثه عند من حصل عنده، نحو: أحدثت ملكا، قال تعالى: ﴿ما يأتيهم من ذكر من ربهم محدث﴾ [الأنبياء/2]، ويقال لكل ما قرب عهده محدث، فعلا كان أو مقالا. قال تعالى: ﴿حتى أحدث لك منه ذكرا﴾ [الكهف/70]، وقال: ﴿لعل الله يحدث بعد ذلك أمرا﴾ [الطلاق/1]، وكل كلام يبلغ الإنسان من جهة السمع أو الوحي في يقظته أو منامه يقال له: حديث، قال عز وجل: ﴿وإذ أسر النبي إلى بعض أزواجه حديثا﴾ [التحريم/3]، وقال تعالى: ﴿هل أتاك حديث الغاشية﴾ [الغاشية/1]، وقال عز وجل: ﴿وعلمتني من تأويل الأحاديث﴾ [يوسف/101]، أي: ما يحدث به الإنسان في نومه، وسمى تعالى كتابه حديثا فقال: ﴿فليأتوا بحديث مثله﴾ [الطور/34]، وقال تعالى: ﴿أفمن هذا الحديث تعجبون﴾ [النجم/59]، وقال: ﴿فما لهؤلاء القوم لا يكادون يفقهون حديثا﴾ [النساء/78]، وقال تعالى: ﴿حتى يخوضوا في حديث غيره﴾ [الأنعام/68]، ﴿فبأي حديث بعد الله وآياته يؤمنون﴾ [الجاثية/6]، وقال تعالى: ﴿ومن أصدق من الله حديثا﴾ [النساء/87]، وقال عليه السلام: (إن يكن في هذه الأمة محدث فهو عمر) (الحديث صحيح متفق عليه.
عن أبي هريرة رضى الله عنه قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (لقد كان فيما قبلكم من الأمم ناس محدثون، فإن يك في أمتي أحد فإنه عمر).
انظر: البخاري 7/40؛ ومسلم 2398؛ وانظر: رياض الصالحين ص 564؛ وأخرجه أحمد 2/139).
وإنما يعني من يلقى في روعه من جهة الملأ الأعلى شيء (انظر الفرقان بين أولياء الرحمن وأولياء الشيطان لابن تيمية ص 59)، وقوله عز وجل: ﴿فجعلناهم أحاديث﴾ [سبأ/19]، أي: أخبار يتمثل بهم، والحديث: الطري من الثمار، ورجل حدث: حسن الحديث، وهو حدث النساء، أي: محادثهن، وحادثته وحدثته وتحادثوا، وصار أحدوثة، ورجل حدث وحديث السن بمعنى، والحادثة: النازلة العارضة، وجمعها حوادث.

##### Türkçe

- **الحدوث**: şeyin, daha önce yok iken sonra var olmasıdır; bu, araz da olsa cevher de olsa. Ve onun **إحداثه**: onu var etmesidir.
Ve cevherlerin **إحداث**’ı ancak Allah Teâlâ’ya mahsustur. Ve **المحدث**: daha önce yok iken var edilen şeydir; bu da ya zatında (kendi varlığında)dır, yahut yanında meydana geldiği kimse nezdinde onun **إحداث**’ıdır; şu söz gibi: **أحدثت ملكا**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ما يأتيهم من ذكر من ربهم محدث﴾ [الأنبياء/2]. Ve ahdi (zamanı) yakın olan her şeye **محدث** denir; fiil de olsa söz de olsa. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿حتى أحدث لك منه ذكرا﴾ [الكهف/70]. Ve dedi ki: ﴿لعل الله يحدث بعد ذلك أمرا﴾ [الطلاق/1]. Ve insana işitme veya vahiy cihetinden, uyanıklığında veya uykusunda ulaşan her söze **حديث** denir. Aziz ve Celil olan dedi ki: ﴿وإذ أسر النبي إلى بعض أزواجه حديثا﴾ [التحريم/3]. Ve Allah Teâlâ dedi ki: ﴿هل أتاك حديث الغاشية﴾ [الغاشية/1]. Ve Aziz ve Celil olan dedi ki: ﴿وعلمتني من تأويل الأحاديث﴾ [يوسف/101]؛ yani: insanın uykusunda kendisiyle konuşulduğu şey. Ve Teâlâ, kitabını **حديث** diye adlandırdı; şöyle dedi: ﴿فليأتوا بحديث مثله﴾ [الطور/34]. Ve Allah Teâlâ dedi ki: ﴿أفمن هذا الحديث تعجبون﴾ [النجم/59]. Ve dedi ki: ﴿فما لهؤلاء القوم لا يكادون يفقهون حديثا﴾ [النساء/78]. Ve Allah Teâlâ dedi ki: ﴿حتى يخوضوا في حديث غيره﴾ [الأنعام/68]. ﴿فبأي حديث بعد الله وآياته يؤمنون﴾ [الجاثية/6]. Ve Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ومن أصدق من الله حديثا﴾ [النساء/87]. Ve عليه السلام dedi ki: (**إن يكن في هذه الأمة محدث فهو عمر**) (hadis sahih olup üzerinde ittifak edilmiştir.
Ebu Hureyre رضى الله عنه’dan: dedi ki: Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi ki: (**لقد كان فيما قبلكم من الأمم ناس محدثون، فإن يك في أمتي أحد فإنه عمر**).
Bak: el-Buhârî 7/40; ve Müslim 2398; ve bak: Riyâzu’s-Sâlihîn s. 564; ve onu Ahmed 2/139 tahric etmiştir).
Ancak bununla, yüce melekût cihetinden kalbine bir şey ilka olunan kimseyi kasteder (bak: İbn Teymiyye’nin “el-Furkân beyne Evliyâi’r-Rahmân ve Evliyâi’ş-Şeytân”ı s. 59). Ve Aziz ve Celil olanın sözü: ﴿فجعلناهم أحاديث﴾ [سبأ/19]؛ yani: kendileriyle misal getirilen haberler. Ve **الحديث**: meyvelerden taze olan. Ve **رجل حدث**: sözü güzel olan; ve o, **حدث النساء**’dır; yani: onlarla konuşması. Ve **حادثته** ve **حدثته** ve **تحادثوا**; ve **أحدوثة** oldu. Ve **رجل حدث** ve **حديث السن** mana bakımından birdir. Ve **الحادثة**: arızî olarak vuku bulan musibet; çoğulu **حوادث**’tir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح د ث
هو حدث من الأحداث وحديث السن‏.‏
ونزلت به حوادث الدهر وأحداثـه ومـن ينجـو مـن الحدثان‏.‏
وكان ذلك في حدثان أمره‏.‏
قال البعيث‏:‏ أتى أبد من دون حدثان عهدها وجرت عليها كل نافجـة شمـل وأحدث الشيء واستحدثه‏.‏
قال الطرماح‏:‏ ظعائن يستحدثن في كل موقف رهيناً وما يحسن فك الرهائن واستحـدث الأميـر قريـة وقنـاة‏.‏
واستحدثـوا منـه خبـراً أي استفادوا منه خبراً حديثاً جديداً‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ أستحدث الركب من أشياعهم خبراً أم عاود القلب من أطرابه طرب وأخذه ما قدم وحدث‏.‏
وحدثه بكذا وتحدثوا به وهو يتحدث إلى فلانة وحادث صاحبه وهو حديثه كقولك سميره‏.‏
وهو حدث ملـوك وحـدث نسـاء‏:‏ يتحـدّث إليهـم ورجـل حـدث وحدث‏:‏ حسن الحديث وحديث‏:‏ كثير الحديث وسمعت منـه أحدوثـة مليحـة ولـه أحاديـث ملاح‏.‏
وهذه حديثي‏:‏ حسنة مثل خطيبي‏.‏
وهو من حداثة‏.‏
قال قيس‏:‏ أتيت مع الحداث ليلى فلم أبن فأخليت فاستعجمت عند خلائيا ومن المجاز‏:‏ صاروا أحاديـث‏.‏
وكـان عمـر رضـي اللـه عنـه محدثـاً أي صـادق الحـدس كأنمـا حدّثَ بما ظَنَ.

##### Türkçe

ح د ث
O, **حدث**’tir; **الأحداث**’tan ve **حديث السن**’dir.
Ona **حوادث الدهر** ve **أحداثـه** indi; ve “kim **الحدثان**’dan kurtulur?”
Ve bu, onun işinin **حدثان**’ında idi.
**البعيث** dedi: “Onun ahdinin **حدثان**’ından aşağıda bir ebed geldi; ve onun üzerine her **نافجـة شمـل** cereyan etti.” Ve **أحدث** şeyi ve **استحدثه**.
**الطرماح** dedi: “Her konakta bir rehin **يستحدثن** eden **ظعائن**; hâlbuki rehineleri çözmeyi güzel yapmaz.” Ve emir bir köy ve bir kanal **استحـدث** etti.
Ve ondan bir haber **استحدثـوا** ettiler; yani ondan yeni, taze bir haber **استفادوا** ettiler.
**ذو الرمة** dedi: “**أستحدث** binekli topluluk, yandaşlarından bir haber mi; yoksa kalp, sevinçlerinden bir sevinci mi yeniden geri çevirdi?” Ve onu, öne sürdüğü ve **حدث** olan şey aldı.
Ve onu bununla **حدثه** etti; ve onunla **تحدثوا** ettiler; ve o, falanca kadına **يتحدث** eder. Ve arkadaşını **حادث** eder; ve o, onun **حديثه**’idir; senin “onun sohbet arkadaşı” demen gibi.
Ve o, **حدث ملـوك** ve **حدث نسـاء**’dır: onlara doğru **يتحـدّث** edilir. Ve bir adam **حـدث** ve **حدث**: konuşması güzel; ve **حديث**: konuşması çok. Ve ondan güzel bir **أحدوثـة** işittim; ve onun güzel **أحاديـث**’i vardır.
Ve bu, benim **حديثي**’mdir: **خطيبي** gibi güzel.
Ve o, **حداثة**’dendir.
**قيس** dedi: “**الحداث** ile Leylâ’ya geldim de açıklık göstermedim; sonra yalnız kaldım da, yalnızlıklarım yanında anlaşılmazlaştım.” Ve mecazdandır: **أحاديـث** oldular.
Ve Ömer, Allah ondan razı olsun, **محدثـاً** idi; yani **الحدس**’i doğru; sanki zannettiği şeyle **حدّثَ** etmiş gibi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَدِيثُ: نقيضُ القديم.
والحُدُوث: نقيضُ القُدْمةِ. حَدَثَ الشيءُ يَحْدُثُ حُدُوثاً وحَداثةً، وأَحْدَثه هو، فهو مُحْدَثٌ وحَديث، وكذلك اسْتَحدثه.
وأَخذني من ذلك ما قَدُمَ وحَدُث؛ ولا يقال حَدُث، بالضم، إِلاَّ مع قَدُم، كأَنه إِتباع، ومثله كثير. وقال الجوهري: لا يُضَمُّ حَدُثَ في شيء من الكلام إِلا في هذا الموضع، وذلك لمكان قَدُمَ على الازْدواج. وفي حديث ابن مسعود: أَنه سَلَّمَ عليه، وهو يصلي، فلم يَرُدَّ عليه السلامَ، قال: فأَخذني ما قَدُمَ وما حَدُث، يعْني همومه وأَفكارَه القديمةَ والحديثةَ. يقال: حَدَثَ الشيءُ، فإِذا قُرِن بقَدُم ضُمَّ، للازْدواج. والحُدُوثُ: كونُ شيء لم يكن. وأَحْدَثَه اللهُ فَحَدَثَ. وحَدَثَ أَمرٌ أَي وَقَع.
ومُحْدَثاتُ الأُمور: ما ابتدَعه أَهلُ الأَهْواء من الأَشياء التي كان السَّلَف الصالحُ على غيرها. وفي الحديث: إِياكم ومُحْدَثاتِ الأُمور، جمعُ مُحْدَثَةٍ بالفتح، وهي ما لم يكن مَعْرُوفاً في كتاب، ولا سُنَّة، ولا إِجماع.
وفي حديث بني قُرَيظَة: لم يَقْتُلْ من نسائهم إِلا امْرأَةً واحدةً كانتْ أَحْدَثَتْ حَدَثاً؛ قيل: حَدَثُها أَنها سَمَّتِ النبيَّ، صلى الله عليه وسلم؛ وقال النبي، صلى الله عليه وسلم: كلُّ مُحْدَثَةٍ بدْعَةٌ، وكلُّ بِدْعةٍ ضَلالةٌ.
وفي حديث المدينة: من أَحْدَثَ فيها حَدَثاً، أَو آوَى مُحْدِثاً؛ الحَدَثُ: الأَمْرُ الحادِثُ المُنْكَرُ الذي ليس بمعتادٍ، ولا معروف في السُّنَّة، والمُحْدِثُ: يُروى بكسر الدال وفتحها على الفاعل والمفعول، فمعنى الكسر مَن نَصَرَ جانياً، وآواه وأَجاره من خَصْمه، وحال بينه وبين أَن يَقْتَضَّ منه؛ وبالفتح، هو الأَمْرُ المُبْتَدَعُ نَفْسُه، ويكون معنى الإِيواء فيه الرضا به، والصبر عليه، فإِنه إِذا رَضِيَ بالبِدْعة، وأَقرّ فاعلَها ولم ينكرها عليه، فقد آواه.
واسْتَحْدَثْتُ خَبَراً أَي وَجَدْتُ خَبَراً جديداً؛ قال ذو الرمة: أَسْتَحْدَثَ الرَّكْبُ عن أَشْياعهم خَبَراً،
أَم راجَعَ القَلْبَ، من أَطْرابه، طَرَبُ؟
وكان ذلك في حِدْثانِ أَمْرِ كذا أَي في حُدُوثه. وأَخذَ الأَمْر بحِدْثانِه وحَدَاثَته أَي بأَوّله وابتدائه. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: لولا حِدْثانُ قَوْمِك بالكُفْر، لَهَدَمْتُ الكعبةَ وبَنَيْتُها. حِدْثانُ الشيء، بالكسر: أَوّلهُ، وهو مصدر حَدَثَ يَحْدُثُ حُدُوثاً وحِدْثاناً؛ والمراد به قُرْبُ عهدهم بالكفر والخروج منه، والدُّخولِ في الإِسلام، وأَنه لم يتمكن الدينُ من قلوبهم، فلو هَدَمْتُ الكعبة وغَيَّرْتُها، ربما نَفَرُوا من ذلك. وفي حديث حُنَين: إِني لأُعْطِي رجالاً حَديثِي عَهْدٍ بكفر أَتَأَلَّفُهم، وهو جمعُ صحةٍ لحديثٍ، وهو فعيل بمعنى فاعل. ومنه الحديث: أُناسٌ حَديثةٌ أَسنانُهم؛ حَداثةُ السِّنِّ: كناية عن الشَّباب وأَوّلِ العمر؛ ومنه حديثُ أُم الفَضْل: زَعَمَت امرأَتي الأُولى أَنها أَرْضَعَت امرأَتي الحُدْثى؛ هي تأْنيثُ الأَحْدَث، يريد المرأَة التي تَزَوَّجَها بعد الأُولى.
وحَدَثانُ الدَّهْر
(* قوله «وحدثان الدهر إلخ» كذا ضبط بفتحات في الصحاح
والمحكم والتهذيب والتكملة والنهاية وصرح به صاحب المختار. فقول المجد: ومن الدهر نوبه، صوابه: والحدثان، بفتحات، من الدهر نوبه إلخ ليوافق أصوله، ولكن نشأ له ذلك من الاختصار، ويؤيد ما قلناه أنه قال في آخر المادة. وأوس بن الحدثان محركة صحابي. فقال شارحه: منقول من حدثان الدهر أَي صروفه ونوائبه نعوذ بالله منها.) وحَوادِثُه: نُوَبُه، وما يَحْدُث منه، واحدُها حادِثٌ؛ وكذلك أَحْداثُه، واحِدُها حَدَثٌ. الأَزهري: الحَدَثُ من أَحْداثِ الدَّهْرِ: شِبْهُ النازلة.
والأَحْداثُ: الأَمْطارُ الحادثةُ في أَوّل السنة؛ قال الشاعر: تَرَوَّى من الأَحْداثِ، حتى تَلاحَقَتْ
طَرائقُه، واهتَزَّ بالشِّرْشِرِ المَكْرُ
أَي مع الشِّرْشِر؛ فأَما قول الأَعشى:
فإِمَّا تَرَيْني ولِي لِمَّةٌ،
فإِنَّ الحَوادث أَوْدى بها
فإِنه حذف للضرورة، وذلك لمَكان الحاجة إِلى الرِّدْف؛ وأَما أَبو علي الفارسي فذهب إِلى أَنه وضع الحَوادِثَ موضع الحَدَثانِ، كما وَضَع الآخرُ الحَدَثانَ موضعَ الحوادث في قوله:
أَلا هَلَكَ الشِّهابُ المُسْتَنِيرُ،
ومِدْرَهُنا الكَمِيُّ، إِذا نُغِيرُ
ووَهَّابُ المِئِينَ، إِذا أَلَمَّتْ
بنا الحَدَثانُ، والحامي النَّصُورُ
الأَزهري: وربما أَنَّثت العربُ الحَدَثانَ، يذهبون به إِلى الحَوادث، وأَنشد الفراءُ هذين البيتين أَيضاً، وقال عِوَضَ قوله ووهَّابُ المِئين: وحَمَّالُ المِئين، قال: وقال الفراءُ: تقول العرب أَهلكتْنا الحَدَثانُ؛ قال: وأَما حِدْثانُ الشَّباب، فبكسر الحاءِ وسكون الدال. قال أَبو عمرو الشَّيباني: تقول أَتيته في رُبَّى شَبابه، ورُبَّانِ شَبابه، وحُدْثى شبابه، وحديثِ شبابه، وحِدْثان شبابه، بمعنى واحد؛ قال الجوهري: الحَدَثُ والحُدْثى والحادِثَةُ والحَدَثانُ، كله بمعنى. والحَدَثان: الفَأْسُ، على التشبيه بحَدَثان الدَّهْر؛ قال ابن سيده: ولم يَقُلْهُ أَحَدٌ؛ أَنشد أَبو حنيفة:
وجَوْنٌ تَزْلَقُ الحَدَثانُ فيه،
إِذا أُجَراؤُه نَحَطُوا، أَجابا
الأَزهري: أَراد بِجَوْنٍ جَبَلاً. وقوله أَجابا: يعني صَدى الجَبل يَسْمَعُه. والحَدَثانُ: الفأْس التي لها رأْس واحدة.
وسمى سيبويه المَصْدَر حَدَثاً، لأَن المصادرَ كلَّها أَعراضٌ حادِثة، وكَسَّره على أَحْداثٍ، قال: وأَما الأَفْعال فأَمثلةٌ أُخِذَتْ من أَحْداثِ الأَسماء. الأَزهري: شابٌّ حَدَث فَتِيُّ السِّنِّ. ابن سيده: ورجل حَدَثُ السِّنِّ وحَديثُها: بيِّن الحَداثة والحُدُوثة.
ورجال أَحْداثُ السِّنِّ، وحُِدْثانُها، وحُدَثاؤُها. ويقال: هؤُلاء قومٌ حُِدْثانٌ، جمعُ حَدَثٍ، وهو الفَتِيُّ السِّنِّ. الجوهري: ورجلٌ حَدَثٌ أَي شابٌّ، فإِن ذكرت السِّنَّ قلت: حديث السِّنِّ، وهؤلاءِ غلمانٌ حُدْثانٌ أَي أَحْداثٌ. وكلُّ فَتِيٍّ من الناس والدوابِّ والإِبل: حَدَثٌ، والأُنثى حَدَثةٌ. واستعمل ابن الأَعرابي الحَدَثَ في الوَعِل، فقال: إِذا كان الوَعِلُ حَدَثاً، فهو صَدَعٌ.
والحديثُ: الجديدُ من الأَشياء. والحديث: الخَبَرُ يأْتي على القليل والكثير، والجمع: أَحاديثُ، كقطيع وأَقاطِيعَ، وهو شاذٌّ على غير قياس، وقد قالوا في جمعه: حِدْثانٌ وحُدْثانٌ، وهو قليل؛ أَنشد الأَصمعي: تُلَهِّي المَرْءَ بالحِدْثانِ لَهْواً،
وتَحْدِجُه، كما حُدِجَ المُطِيقُ
وبالحُدْثانِ أَيضاً؛ ورواه ابن الأَعرابي: بالحَدَثانِ، وفسره، فقال: ِْذا أَصابه حَدَثانُ الدَّهْرِ من مَصائِبه ومَرارِئه، أَلْهَتْه بدَلِّها وحَدِيثها عن ذلك وقوله تعالى: إِن لم يُؤْمِنوا بهذا الحديث أَسَفاً؛ عنى بالحديث القرآن؛ عن الزجاج. والحديثُ: ما يُحَدِّثُ به المُحَدِّثُ تَحْديثاً؛ وقد حَدَّثه الحديثَ وحَدَّثَه به. الجوهري: المُحادثة والتَّحادُث والتَّحَدُّثُ والتَّحْديثُ: معروفات.
ابن سيده: وقول سيبويه في تعليل قولهم: لا تأْتيني فتُحَدِّثَني، قال: كأَنك قلت ليس يكونُ منك إِتيانٌ فحديثٌ، غِنما أَراد فتَحْديثٌ، فوَضَع الاسم موضع المصدر، لأَن مصدر حَدَّث إِنما هو التحديثُ، فأَما الحديثُ فليس بمصدر. وقوله تعالى: وأَما بنِعْمةِ ربك فَحَدِّثْ؛ أَي بَلِّغْ ما أُرْسِلْتَ به، وحَدِّث بالنبوّة التي آتاك اللهُ، وهي أَجلُّ النِّعَم. وسمعت حِدِّيثى حَسنَةً، مثل خِطِّيبيى، أَي حَديثاً. والأُحْدُوثةُ: ما حُدِّثَ به. الجوهري: قال الفراءُ: نُرى أَن واحد الأَحاديث أُحْدُوثة، ثم جعلوه جمعاً للحَديث؛ قال ابن بري: ليس الأَمر كما زعم الفراءُ، لأَن الأُحْدُوثةَ بمعنى الأُعْجوبة، يقال: قد صار فلانٌ أُحْدُوثةً. فأَما أَحاديث النبي، صلى الله عليه وسلم، فلا يكون واحدها إِلا حَديثاً، ولا يكون أُحْدوثةً، قال: وكذلك ذكره سيبويه في باب ما جاءَ جمعه على غير واحده المستعمل، كعَرُوض وأَعاريضَ، وباطل وأَباطِيل.
وفي حديث فاطمة، عليها السلام: أَنها جاءَت إِلى النبي، صلى الله عليه وسلم، فوَجَدَتْ عنجه حُدّاثاً أَي جماعة يَتَحَدَّثُون؛ وهو جمع على غير قياس، حملاً على نظيره، نحو سامِرٍ وسُمَّارٍ فإِن السُّمّارَ المُحَدِّثون. وفي الحديث: يَبْعَثُ اللهُ السَّحابَ فيَضْحَكُ أَحْسَنَ الضَّحِكِ ويَتَحَدَّث أَحْسَن الحَديث. قال ابن الأَثير: جاءَ في الخبر أَن حَديثَه الرَّعْدُ، وضَحِكَه البَرْقُ، وشَبَّهه بالحديث لأَنه يُخْبِر عن المطر وقُرْبِ مجيئه، فصار كالمُحَدِّث به؛ ومنه قول نُصَيْب: فعاجُوا، فأَثْنَوْا بالذي أَنتَ أَهْلُه،
ولو سَكَتُوا، أَثْنَتْ عليكَ الحَقائبُ
وهو كثير في كلامهم. ويجوز أَن يكون أَراد بالضحك: افْتِرارَ الأَرض بالنبات وظهور الأَزْهار، وبالحديث: ما يَتَحدَّثُ به الناسُ في صفة النبات وذِكْرِه؛ ويسمى هذا النوعُ في علم البيان: المجازَ التَّعْليقِيَّ، وهو من أَحْسَن أَنواعه.
ورجل حَدِثٌ وحَدُثٌ وحِدْثٌ وحِدِّيثٌ ومُحَدِّثٌ، بمعنى واحد: كثيرُ الحَديثِ، حَسَنُ السِّياق له؛ كلُّ هذا على النَّسَب ونحوه. والأَحاديثُ، في الفقه وغيره، معروفة.
ويقال: صار فلانٌ أُحْدُوثةً أَي أَكثروا فيه الأَحاديثَ. وفلانٌ حِدْثُك أَي مُحَدِّثُك، والقومُ يَتحادَثُون ويَتَحَدَّثُون، وتركت البلادَ تَحَدَّثُ أَي تَسْمَعُ فيها دَويّاً؛ حكاه ابن سيده عن ثعلب.ورجل حِدِّيثٌ، مثال فِسِّيق أَي كثيرُ الحَديث. ورجل حِدْثُ مُلوك، بكسر الحاءِ، إِذا كان صاحبَ حَدِيثهم وسَمَرِهِم؛ وحِدْثُ نساءٍ: يَتَحَدَّثُ إِليهنّ، كقولك: تِبْعُ نساءٍ، وزيرُ نساءٍ.
وتقول: افْعَلْ ذلك الأَمْر بحِدْثانِه وبحَدَثانه أَي أَوّله وطَراءَته.ويقال للرجل الصادق الظَّنِّ: مُحَدَّثٌ، بفتح الدال مشدَّدة. وفي الحديث: قد كان في الأُمم مُحَدَّثون، فإِن يكن في أُمتي أَحَدٌ، فعُمَرُ بن الخطاب؛ جاءَ في الحديث: تفسيره أَنهم المُلْهَمُون؛ والمُلْهَم: هو الذي يُلْقَى في نفسه الشيءُ، فيُخْبِرُ به حَدْساً وفِراسةً، وهو نوعٌ يَخُصُّ اللهُ به مَن يشاءُ من عباده الذين اصْطَفى مثل عُمر، كأَنهم حُدِّثوا بشيءٍ فقالوه.
ومُحادَثةُ السيف: جِلاؤُه. وأَحْدَثَ الرجلُ سَيْفَه، وحادَثَه إِذا جَلاه. وفي حديث الحسن: حادِثُوا هذه القُلوبَ بذكر الله، فإِنها سريعةُ الدُّثورِ؛ معناه: اجْلُوها بالمَواعظ، واغْسِلُوا الدَّرَنَ عنها، وشَوِّقُوها حتى تَنْفُوا عنها الطَّبَع والصَّدَأَ الذي تَراكَبَ عليها من الذنوب، وتَعاهَدُوها بذلك، كما يُحادَثُ السيفُ بالصِّقالِ؛ قال لبيد: كنَّصْلِ السَّيْف، حُودِث بالصِّقال
والحَدَثُ: الإِبْداءُ؛ وقد أَحْدَث: منَ الحَدَثِ. ويقال: أَحْدَثَ الرجلُ إِذا صَلَّعَ، أَو فَصَّعَ، وخَضَفَ، أَيَّ ذلك فَعَلَ فهو مُحْدِثٌ؛ قال: وأَحْدَثَ الرجلُ وأَحْدَثَتِ المرأَةُ إِذا زَنَيا؛ يُكنى بالإِحْداثِ عن الزنا. والحَدَثُ مِثْل الوَليِّ، وأَرضٌ مَحْدُوثة: أَصابها الحَدَثُ.
والحَدَثُ: موضع متصل ببلاد الرُّوم، مؤَنثة.

##### Türkçe

**الحَدِيثُ**: eskinin karşıtı.

**والحُدُوث**: **القُدْمةِ**’nin karşıtı. **حَدَثَ** şey **يَحْدُثُ** **حُدُوثاً** ve **حَداثةً**; ve onu o **أَحْدَثه**; artık o **مُحْدَثٌ** ve **حَديث**’tir; bunun gibi onu **اسْتَحدثه** de.

Ve beni bundan, **قَدُمَ** ve **حَدُث** olan şey aldı; ve **حَدُث** (ötre ile) denilmez, ancak **قَدُم** ile beraber; sanki o bir tâbi kılmadır, ve bunun benzeri çoktur. Cevherî dedi: sözün hiçbir yerinde **حَدُثَ** ötrelenmez, ancak bu mevkide; ve bu, **قَدُمَ**’ın ikilileşme üzere bulunması sebebiyledir. İbn Mes‘ûd hadîsinde: ona selâm verdiği, o namaz kılarken, ona selâmı iade etmediği; dedi: beni **ما قَدُمَ** ve **ما حَدُث** aldı; yani onun eski ve yeni kaygıları ve fikirleri. Denir: **حَدَثَ** şey; artık **قُرِن** **قَدُم** ile olunca ötrelenir, ikilileşme için. Ve **الحُدُوثُ**: olmayan bir şeyin var oluşudur. Ve Allah onu **أَحْدَثَه** de o **فَحَدَثَ**. Ve bir iş **حَدَثَ**; yani vuku buldu.

Ve **مُحْدَثاتُ الأُمور**: heva ehlinin, salih selefin üzerinde olmadığı şeylerden icat ettikleridir. Ve hadîste: “Size **مُحْدَثاتِ الأُمور**’dan sakının”; fetha ile **مُحْدَثَةٍ**’nin cem‘idir; ve o, kitapta, sünnette ve icmâda bilinmiş olmayan şeydir.

Ve Benî Kurayza hadîsinde: kadınlarından yalnız bir tek kadını öldürdü; o, bir **حَدَثاً** **أَحْدَثَتْ** idi; denildi: onun **حَدَثُها**’sı, Peygamber’i (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) zehirlemiş olmasıdır; ve Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dedi: “Her **مُحْدَثَةٍ** bir **بدْعَةٌ**’dir; ve her **بِدْعةٍ** bir **ضَلالةٌ**’dır.”

Ve Medine hadîsinde: “Kim onda bir **حَدَثاً** **أَحْدَثَ** ederse, yahut bir **مُحْدِثاً** barındırırsa”; **الحَدَثُ**: alışılmış olmayan, sünnette bilinmeyen, vuku bulan münker hadise/iştir; ve **المُحْدِثُ**: **الدال**’ın kesresiyle ve fethasıyla, fâil ve mef‘ûl üzere rivayet olunur; kesrenin manası: bir suçluyu destekleyen, onu barındıran ve onu hasmından himaye eden, onunla arasında, ondan hakkını almasına engel olan kimsedir; fetha ile ise, bizzat o uydurulmuş işin kendisidir; ve onda barındırmanın manası, ona razı olmak ve ona sabretmek olur; çünkü bid‘ate razı olunca, yapanını ikrar edip ona karşı inkâr etmeyince, onu barındırmış olur.

**واسْتَحْدَثْتُ خَبَراً**: yani yeni bir haber buldum; Zü’r-Rumme dedi:
أَسْتَحْدَثَ الرَّكْبُ عن أَشْياعهم خَبَراً،
أَم راجَعَ القَلْبَ، من أَطْرابه، طَرَبُ؟

Ve bu, “şu işin **حِدْثانِ أَمْرِ**”inde idi; yani onun vuku buluşunda. Ve işi, onun **حِدْثانِه**’si ve **حَدَاثَته**’si ile aldı; yani onun evveli ve başlangıcı ile. Âişe hadîsinde (Allah ondan razı olsun): “Kavminin küfürle **حِدْثانُ**’ı olmasaydı, Kâbe’yi yıkardım ve onu inşa ederdim.” **حِدْثانُ** şey (kesre ile): onun evvelidir; ve o, **حَدَثَ يَحْدُثُ حُدُوثاً وحِدْثاناً**’ın masdarıdır; ve bununla murad, onların küfürle ahitlerinin yakınlığı, ondan çıkışları ve İslâm’a girişleridir; ve dinin kalplerinde yerleşmemiş olmasıdır; artık Kâbe’yi yıkıp onu değiştirsem, belki bundan ürkerlerdi. Huneyn hadîsinde: “Ben, küfürle ahdi yeni olan adamlara veriyorum; onları ülfet ettiriyorum”; ve o, **حديثٍ**’in sahih bir cem‘idir; ve o, fâil manasında **فعيل**’dir. Ve ondan hadîs: “İnsanlar, **حَديثةٌ أَسنانُهم**”; **حَداثةُ السِّنِّ**: gençliğe ve ömrün evveline kinayedir. Ve ondan Ümmü’l-Fadl hadîsi: “İlk karım, benim **الحُدْثى** karımı emzirdiğini iddia etti”; o, **الأَحْدَث**’in müennesi olup, birinciden sonra evlendiği kadını kasteder.

**وحَدَثانُ الدَّهْر**
(* “Ve **حدثان الدهر** ilh.” sözü: Sıhâh’ta, Muhkem’de, Tehzîb’de, Tekmile’de ve Nihâye’de fethalarla böyle ضبط edilmiştir; ve Muhtâr’ın sahibi bunu açıkça söylemiştir. Mecd’in sözü: “Ve dehrden onun nöbetleri”; doğrusu: “Ve **الحدثان** (fethalarla), dehrden onun nöbetleri ilh.” olmalıdır ki asıllarına uygun gelsin; fakat ona bu, ihtisardan doğmuştur; ve dediğimizi destekleyen, maddenin sonunda şunu söylemiş olmasıdır: “Ve **أوس بن الحدثان** (harekeli) sahâbîdir.” Şârihi dedi: **حدثان الدهر**’den nakledilmiştir; yani onun çevirmeleri ve musibetleri; Allah’a onlardan sığınırız.) Ve onun **حَوادِثُه**: onun nöbetleri ve ondan vuku bulan şeylerdir; tekili **حادِثٌ**’tir; bunun gibi onun **أَحْداثُه** da; tekili **حَدَثٌ**’tir. Ezherî: dehrin **أَحْداثِ**’ından **الحَدَثُ**: nâzileye benzer şeydir.

Ve **الأَحْداثُ**: senenin evvelinde vuku bulan yağmurlardır; şair dedi:
تَرَوَّى من الأَحْداثِ، حتى تَلاحَقَتْ
طَرائقُه، واهتَزَّ بالشِّرْشِرِ المَكْرُ
yani **الشِّرْشِر** ile beraber; ama A‘şâ’nın sözü:
فإِمَّا تَرَيْني ولِي لِمَّةٌ،
فإِنَّ الحَوادث أَوْدى بها
onda zaruret için hazif vardır; ve bu, redîfe ihtiyaç sebebiyledir. Ama Ebû Ali el-Fârisî, **الحَوادِثَ**’i **الحَدَثانِ**’ın yerine koyduğunu söylemeye gitti; nitekim başkası da şu sözünde **الحَدَثانَ**’ı **الحوادث**’in yerine koymuştur:
أَلا هَلَكَ الشِّهابُ المُسْتَنِيرُ،
ومِدْرَهُنا الكَمِيُّ، إِذا نُغِيرُ
ووَهَّابُ المِئِينَ، إِذا أَلَمَّتْ
بنا الحَدَثانُ، والحامي النَّصُورُ
Ezherî: Araplar bazen **الحَدَثانَ**’ı müennes yaparlar; onu **الحَوادث**’e götürürler. Ferrâ bu iki beyti de rivayet etti ve “**ووهَّابُ المِئين**” yerine “**وحَمَّالُ المِئين**” dedi. Dedi: Ferrâ dedi: Araplar “Bizi **الحَدَثانُ** helâk etti” der. Dedi: Ama **حِدْثانُ الشَّباب** ise, **الحاء**’ın kesresi ve **الدال**’ın sükûnu iledir. Ebû Amr eş-Şeybânî dedi: “Onun gençliğinin **رُبَّى**’sında, gençliğinin **رُبَّانِ**’ında, gençliğinin **حُدْثى**’sında, gençliğinin **حديثِ**’inde, gençliğinin **حِدْثان**’ında ona geldim” dersin; tek manadadır. Cevherî dedi: **الحَدَثُ** ve **الحُدْثى** ve **الحادِثَةُ** ve **الحَدَثانُ**: hepsi bir manadadır. Ve **الحَدَثان**: balta; **حَدَثان الدَّهْر**’e benzetme üzere. İbn Sîde dedi: Bunu hiç kimse söylememiştir. Ebû Hanîfe şu beyti okudu:
وجَوْنٌ تَزْلَقُ الحَدَثانُ فيه،
إِذا أُجَراؤُه نَحَطُوا، أَجابا
Ezherî: **جَوْنٍ** ile bir dağı kastetti. Ve “**أَجابا**” sözü: dağın yankısını, onu işitir, demektir. Ve **الحَدَثانُ**: tek başlı başı olan baltadır.

Sîbeveyh masdarı **حَدَثاً** diye adlandırdı; çünkü masdarların hepsi hâdis arazlardır; ve onu **أَحْداثٍ** üzere kırdı. Dedi: “Ama **الأَفْعال** ise, isimlerin **أَحْداثِ**’ından alınmış örneklerdir.” Ezherî: **شابٌّ حَدَث**: yaşı genç delikanlıdır. İbn Sîde: ve **رجل حَدَثُ السِّنِّ** ve **حَديثُها**: **الحَداثة** ve **الحُدُوثة**’si açık olan.

Ve **رجال أَحْداثُ السِّنِّ**; ve onun **حُِدْثانُها**; ve onun **حُدَثاؤُها**. Ve denir: “Bunlar **قومٌ حُِدْثانٌ**”; **حَدَثٍ**’in cem‘idir; ve o, yaşı gençtir. Cevherî: ve “**رجلٌ حَدَثٌ**” yani gençtir; artık yaşı zikredersen “**حديث السِّنِّ**” dersin; ve “Bunlar **غلمانٌ حُدْثانٌ**” yani **أَحْداثٌ**. Ve insanlardan, bineklerden ve develerden her genç: **حَدَثٌ**; dişisi **حَدَثةٌ**. İbnü’l-A‘râbî **الحَدَثَ**’i dağ keçisinde kullandı; dedi:
إِذا كان الوَعِلُ حَدَثاً، فهو صَدَعٌ.

Ve **الحديثُ**: eşyanın yenisi. Ve **الحديث**: haber; az ve çok üzerine gelir; cem‘i: **أَحاديثُ**; **قطيع** ve **أَقاطِيعَ** gibi; ve o, kıyasa aykırı şâzdır. Ve onun cem‘inde **حِدْثانٌ** ve **حُدْثانٌ** da demişlerdir; ve o azdır. Asma‘î şu beyti okudu:
تُلَهِّي المَرْءَ بالحِدْثانِ لَهْواً،
وتَحْدِجُه، كما حُدِجَ المُطِيقُ
ve **بالحُدْثانِ** ile de; İbnü’l-A‘râbî onu “**بالحَدَثانِ**” diye rivayet etti ve onu açıkladı; dedi: “Dehrin **حَدَثانُ**’ı, onun musibetlerinden ve acılıklarından ona isabet edince, onun nazı ve **حَدِيث**’i ile onu bundan oyaladı.” Ve Yüce Allah’ın sözü: “**إِن لم يُؤْمِنوا بهذا الحديث أَسَفاً**”; **الحديث** ile Kur’ân’ı kastetti; Zeccâc’dan. Ve **الحديثُ**: **المُحَدِّثُ**’in **تَحْديثاً** olarak anlattığı şeydir; ve ona **الحديثَ** anlattı ve onunla ona anlattı. Cevherî: **المُحادثة** ve **التَّحادُث** ve **التَّحَدُّثُ** ve **التَّحْديثُ**: bilinenlerdir.

İbn Sîde: Sîbeveyh’in “**لا تأْتيني فتُحَدِّثَني**” sözlerini ta‘lîlinde sözü: dedi: sanki “Senden bir geliş ve ardından bir **حديثٌ** olmaz” demiş gibisin; oysa o “bir **تَحْديثٌ**”i kastetti; böylece ismi masdarın yerine koydu; çünkü **حَدَّث**’in masdarı ancak **التحديثُ**’tir; ama **الحديثُ** masdar değildir. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**وأَما بنِعْمةِ ربك فَحَدِّثْ**”; yani sana gönderilen şeyi tebliğ et; ve Allah’ın sana verdiği nübüvveti anlat; ve o, nimetlerin en yücesidir. “**حِدِّيثى**’yi güzel işittim”, **خِطِّيبيى** gibi; yani bir **حَديثاً**. Ve **الأُحْدُوثةُ**: kendisiyle anlatılan şeydir. Cevherî: Ferrâ dedi: “Biz, **الأَحاديث**’in birinin **أُحْدُوثة** olduğunu görüyoruz; sonra onu **الحَديث** için cem‘ yaptılar.” İbn Berrî dedi: İş, Ferrâ’nın zannettiği gibi değildir; çünkü **الأُحْدُوثةُ** **الأُعْجوبة** manasındadır; “Falan **أُحْدُوثةً** oldu” denir. Ama Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) **أَحاديث**’i; onun birisi ancak **حَديثاً** olur; **أُحْدوثةً** olmaz. Dedi: Sîbeveyh de bunu, cem‘i kullanılan tekilinin dışında gelenler babında zikretti; **عَرُوض** ve **أَعاريضَ**, **باطل** ve **أَباطِيل** gibi.

Fâtıma hadîsinde (selâm onun üzerine): Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) geldi; onun yanında **حُدّاثاً** buldu; yani konuşan bir topluluk; ve o, kıyasa aykırı bir cem‘dir; benzerine hamlen; **سامِرٍ** ve **سُمَّارٍ** gibi; çünkü **السُّمّارَ** konuşanlardır. Ve hadîste: “Allah bulutu gönderir; en güzel gülüşle güler ve en güzel **الحَديث** ile konuşur.” İbnü’l-Esîr dedi: Haberde geldi ki onun konuşması gök gürültüsüdür, onun gülüşü şimşektir; ve onu hadise benzetti; çünkü yağmurdan ve onun gelişinin yakınlığından haber verir; böylece onunla haber veren gibi oldu. Ve ondan Nusayb’ın sözü:
فعاجُوا، فأَثْنَوْا بالذي أَنتَ أَهْلُه،
ولو سَكَتُوا، أَثْنَتْ عليكَ الحَقائبُ
ve bu, sözlerinde çoktur. Ve caizdir ki gülüş ile, yerin bitkiyle açılmasını ve çiçeklerin görünmesini kastetmiş olsun; ve hadîs ile, insanların bitkinin vasfında ve onun zikrinde birbirlerine anlattıkları şeyi; ve bu tür, beyan ilminde “**المجازَ التَّعْليقِيَّ**” diye adlandırılır; ve o, türlerinin en güzellerindendir.

Ve bir adam **حَدِثٌ** ve **حَدُثٌ** ve **حِدْثٌ** ve **حِدِّيثٌ** ve **مُحَدِّثٌ**, tek manada: hadîsi çok olan, onu sevk edişi güzel olan; bütün bunlar nisbet ve benzeri üzeredir.

Ve **الأَحاديثُ**, fıkıhta ve başkasında, bilinenlerdir.

Ve denir: “Falan **أُحْدُوثةً** oldu”; yani onun hakkında **الأَحاديثَ** çoğalttılar.

Ve “Falan senin **حِدْثُك**’undur”; yani senin **مُحَدِّثُك**’undur. Ve kavim **يَتحادَثُون** ve **يَتَحَدَّثُون**. Ve “Ülkeleri bıraktım, **تَحَدَّثُ**”; yani onda bir uğultu işitirsin; İbn Sîde bunu Sa‘leb’den nakletti. Ve bir adam **حِدِّيثٌ**, **فِسِّيق** misali; yani hadîsi çok. Ve bir adam **حِدْثُ مُلوك** ( **الحاءِ**’ın kesresiyle): onların hadîsinin ve gece sohbetinin sahibi olunca. Ve **حِدْثُ نساءٍ**: onlara konuşur; senin “**تِبْعُ نساءٍ**”, “**وزيرُ نساءٍ**” demen gibi.

Ve dersin: “O işi onun **حِدْثانِه**’i ve onun **حَدَثانه**’i ile yap”; yani onun evveli ve tazeliği ile. Ve doğru zanna sahip adama **مُحَدَّثٌ** denir; şeddeli **الدال**’ın fethasıyla. Ve hadîste: “Ümmetlerde **مُحَدَّثون** vardı; eğer ümmetimde bir kimse varsa, o Ömer b. el-Hattâb’dır.” Hadîste geldi: onun tefsiri, onların **المُلْهَمُون** olmalarıdır. Ve **المُلْهَم**: kendisine bir şeyin nefse atıldığı, sonra onu sezgi ve firâsetle haber verdiği kimsedir; ve o, Allah’ın, Ömer gibi seçtiği kullarından dilediğine tahsis ettiği bir türdür; sanki onlara bir şey anlatıldı da onu söylediler.

Ve **مُحادَثةُ السيف**: onun parlatılmasıdır. Adam kılıcını **أَحْدَثَ** etti; ve onu **حادَثَه**; onu parlattığı zaman. Hasan hadîsinde: “Bu kalpleri Allah’ın zikriyle **حادِثُوا** edin; çünkü onlar çabuk kirlenir”; manası: onları öğütlerle parlatın; onlardan kiri yıkayın; onları şevklendirin ki günahlardan üzerlerine yığılmış tabiatı ve pası onlardan gidersin; ve bunu onlara sürekli yapın; nitekim kılıç cilâ ile **يُحادَثُ** edilir. Lebîd dedi:
كنَّصْلِ السَّيْف، حُودِث بالصِّقال

Ve **الحَدَثُ**: **الإِبْداءُ**’dır; ve **أَحْدَث** etti: **الحَدَثِ**’ten. Ve denir: adam **أَحْدَثَ** etti; yani saçının önü açıldı, yahut şakakları açıldı, yahut saçını kazıdı; bunlardan hangisini yaparsa o **مُحْدِثٌ**’tir. Dedi: Adam **أَحْدَثَ** etti ve kadın **أَحْدَثَتِ** etti; zina ettikleri zaman; zina hakkında **الإِحْداثِ** ile kinaye yapılır. Ve **الحَدَثُ** **الوَليِّ** gibidir. Ve **أَرضٌ مَحْدُوثة**: ona **الحَدَثُ** isabet etti.

Ve **الحَدَثُ**: Rûm beldelerine bitişik bir yer; müennestir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح د ث * * الحَدِيثُ * الخبر قليله وكثيره وجمعه * أحاديثُ * على غير القياس قال الفراء نرى أن واحد الأحاديث * أُحْدُوثَةٌ * بضم الهمزة والدال ثم جعلوه جمعا للحديث و * الحُدُوثُ * بالضم كون الشيء بعد أن لم يكن وبابه دخل و * أحْدَثَهُ * الله * فحَدَثَ * و * الحَدَثُ * بفتحتين و * الحُدْثَى * بوزن الكبرى و * الحَادِثَةُ * و * الحَدَثانُ * بفتحتين كله بمعنى و * استحْدَثَ * خبرا وجد خبرا جديدا ورجل * حَدَثٌ * بفتحتين أي شاب فإن ذكرت السن قلت * حَدِيثُ * السن وغلمان * حِدْثانٌ * أي أحداث و * المُحَادثَةُ * و * التَّحَادُثُ * و * التَّحَدُّثُ * و * التَّحْديثُ * معروفات و * الأُحْدُوثَةُ * بوزن الأعجوبة ما يتحدث به و * المُحَدِّثُ * بفتح الدال وتشديدها الرجل الصادق الظن

##### Türkçe

* ح د ث * * **الحَدِيثُ** * haber; azı da çoğu da. Çoğulu * **أحاديثُ** *’tir; kıyasa aykırı olarak. el-Ferrâ dedi ki: **أحاديث**’in birilinin * **أُحْدُوثَةٌ** * olduğunu görürüz; hemzenin ve **الدال**’ın zammesiyle; sonra onu **الحَدِيثُ**’in çoğulu kıldılar. Ve * **الحُدُوثُ** * (zamme ile): şeyin, yok iken sonra olmasıdır; babı **دخل**’dir. Ve **أحْدَثَهُ** Allah; böylece **حَدَثَ**. Ve * **الحَدَثُ** * (iki fetha ile) ve * **الحُدْثَى** * (kübrâ vezninde) ve * **الحَادِثَةُ** * ve * **الحَدَثانُ** * (iki fetha ile): hepsi mânâ bakımından (aynıdır). Ve * **استحْدَثَ** * bir haber: yeni bir haber buldu. Ve bir adam * **حَدَثٌ** * (iki fetha ile): yani genç; eğer yaşı zikredersen, * **حَدِيثُ** * es-sinn dersin. Ve oğlanlar * **حِدْثانٌ** *: yani **أحداث**. Ve * **المُحَادثَةُ** * ve * **التَّحَادُثُ** * ve * **التَّحَدُّثُ** * ve * **التَّحْديثُ** * bilinenlerdir. Ve * **الأُحْدُوثَةُ** * (a‘cûbe vezninde): kendisiyle konuşulan şeydir. Ve * **المُحَدِّثُ** * (**الدال**’ın fethası ve şeddelenmesiyle): zannı doğru olan adamdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حدث  الشيء يحدث  حدوثا  ، بالضم،  وحداثة  بالفتح:  نقيض قدم  ، والحديث: نقيض القديم، والحدوث: نقيض القدمة،  وتضم داله إذا ذكر مع قدم  كأنه إتباع، ومثله كثير. وفي الصحاح: لا يضم حدث في شيء من الكلام إلا في هذا الموضع، وذلك لمكان قدم، على الأزدواج، وفي حديث ابن مسعود  أنه سلم عليه وهو يصلى فلم يرد عليه السلام، قال: فأخذني ما قدم وما حدث  يعني همومه وأفكاره القديمة والحديثة، يقال: حدث الشيء، فإذا قرن بقدم ضم، للأزدواج. والحدوث: كون شيء لم يكن، وأحدثه الله فهو محدث، وحديث، وكذلك استحدثه، وفي الصحاح: استحدثت خبرا، أي وجدت خبرا جديدا.  وحدثان الأمر، بالكسر: أوله وابتداؤه، كحداثته  ، يقال: أخذ الأمر بحدثانه وحداثته، أي بأوله وابتدائه، وفي حديث عائشة، رضي الله عنها،  لولا حدثان قومك بالكفر لهدمت الكعبة وبنيتها  والمراد به قرب عهدهم بالكفر والخروج منه والدخول في الإسلام وأنه لم يتمكن الدين في قلوبهم، فإن هدمت الكعبة وغيرتها ربما نفروا من ذلك. وحداثة السن: كناية عن الشباب وأول العمر. الحدثان  من الدهر: نوبه  وما يحدث منه  كحوادثه  ، واحدها حادث،  وأحداثه  واحدها حدث. وقال الأزهري: الحدث من أحداث الدهر: شبه النازلة. وقال ابن منظور: فأما قول الأعشى:
  فإما تريني ولي لـمة                      فإن الحوادث أودى بها فإنه حذف للضرورة وذلك لمكان الحاجة إلى الردف. وأما أبو علي الفارسي، فذهب إلى أنه وضع الحوادث موضع الحدثان، كما وضع الآخر الحدثان موضع الحوادث في قوله:

  ألا هلك الشهاب المستـنـير                      ومدرهنا الكمي إذا نـغـير
  ووهاب المئين إذا ألـمـت                      بنا الحدثان والحامي النصور وقال الأزهري: وربما أنثت العرب الحدثان، يذهبون به إلى الحوادث. وأنشد الفراء هذين البيتين، وقال: تقول العرب: أهلكتنا الحدثان، قال: فأما حدثان الشباب، فبكسر الحاء وسكون الدال. قال أبو عمرو الشيباني:  تقول:  أتيته في ربي شبابه وربان شبابه، وحديث شبابه، وحدثان شبابه، وحديث شبابه،، بمعنى واحد. قلت: وبمثل هذا ضبطه شراح الحماسة، وشراح ديوان المتنبي، وقالوا: هو محركة: اسم بمعنى حوادث الدهر ونوائبه، وأنشد شيخنا- رحمه الله- في شرحه قول الحماسي:
  رمى الحدثان نسوة آل حرب                      بمقدار سمدن له سـمـودا
  فرد شعورهن السود بيضـا                      ورد وجوههن البيض سودا محركة، قال: وكذلك أنشدهما شيخانا ابن الشاذلي، وابن المسناوي، وهما في شرح الكافية المالكية، وشروح التسهيل، وبعضهم اقتصر على ما في الصحاح من ضبطه بالكسر كالمصنف، وبعضهم زاد في التفنن، فقال: حدثان: تثنية حدث، والمراد منهما: الليل والنهار، وهو كقولهم: الجديدان، والملوان، ونحو ذلك.  والأحداث: الأمطار  الحادثة في  أول السنة  ، قال الشاعر:
  تروى من الأحداث حتى تلاحقت                      طوائفه واهتز بالشرشر المكر وفي اللسان: الحدث: مثل الولي، وأرض محدوثة: أصابها الحدث. قال الأزهري: شاب حدث: فتى السن، وعن ابن سيده:  رجل حدث السن، وحديثها، بين الحداثة والحدوثة: فتى  ، ورجال أحداث السن وحدثانها، وحدثاؤها. ويقال: هؤلاء قوم حدثان: جمع حدث، وهو الفتى السن. قال الجوهري: ورجل حدث، أي شاب، فإن ذكرت السن قلت: حديث السن. وهؤلاء غلمان حدثان، أي أحداث. وكل فتى من الناس والدواب والإبل حدث، والأنثى حدثة، واستعمل ابن الأعرابي الحدث في الوعل، قال: فإذا كان الوعل حدثا فهو صدع، كذا في اللسان. قلت: والذي قاله المصنف صرح به ابن دريد في الجمهرة، ووافقه المطرزي في كتابه غريب أسماء الشعراء، وابن عديس، كما نقله اللبلى عنه من خطه، والذي قاله الجوهري صرح به ثعلب في الفصيح، واللحياني في نوادره. ونقل شيخنا عن ابن درستويه: العامة تقول: هو حدث السن، كما تقول: حديث السن، وهو خطأ؛ لأن الحدث صفة الرجل نفسه، وكان في الأصل مصدرا فوصف به، ولا يقال للسن حدث، ولا للضرس حدث، ولا للناب، ولا تحتاج معه إلى ذكر السن، وإنما يقال للغلام نفسه: هو حدث، لا غير، قال: فأما الحديث، فصفة يوصف بها كل شيء قريب المدة والعهد به، وكذلك السن الحديثة النبات، والحديث السن من الناس: القريب السن والمولد، ثم قال: وعليه أكثر شراح الفصيح. قلت: به سمى  الحديث  وهو:  الجديد  من الأشياء. الحديث  :الخبر  ، فهما مترادفان، يأتي على القليل والكثير  كالحديثي  ، بكسر وشد دال، على وزن خصيصي، تقول: سمعت حديثي حسنة، مثل خطيئي، أي حديثا.  ج أحاديث  ، كقطيع وأقاطيع، وهو  شاذ  على غير قياس وقيل: الأحاديث جمع أحدوثة، كما قاله الفراء وغيره، وقيل: بل جمع  الحديث  أحدثة، على أفعلة؛ ككثيب وأكثبة. قد قالوا في جمعه:  حدثان  بالكسر،  ويضم  ، وهو قليل، أنشد الأصمعي:

  تلهى المرء بالحدثان لهـوا                      وتحدجه كما حدج المطيق وراه ابن الأعرابي: بالحدثان محركة، وفسره فقال: إذا أصابه حدثان الدهر من مصائبه ومرازئه ألهته بدلها وحديثها  عن ذلك   ورجل حدث  بفتح فضم  وحدث  بفتح فكسر  وحدث  بكسر فسكون  وحديث  كسكين، زاد في اللسان ومحدث، كل ذلك بمعنى واحد، أي  كثيره  حسن السياق له، كل هذا على النسب ونحوه، هكذا في نسختنا، وفي أخرى: رجل حدث، كندس، وكتف وشبر، وسكيت وهذا أولى؛ لأن إعراء الكلمات عن الضبط غير مناسب، وضبطها الجوهري فقال: ورجل حدث وحدث، بضم الدال وكسرها، أي حسن الحديث، ورجل حديث مثل فسيق، أي كثير الحديث، ففرق بين الأولين بأنهما الحسن الحديث، والأخير: الكثيره. قال شيخنا: وفي كلام غيره ما يدل على تثليث الدال، وقال صاحب الواعي، الحدث: من الرجال، بضم الدال وكسرها، هو الحسن الحديث، والعامة تقول الحديث، أي بالكسر، والتشديد، قال، وهو خطأ، إنما الحديث: الكثير الحديث.  والحدث: محركة: الإبداء، وقد أحدث  ، من الحدث. ويقال: أحدث الرجل؛ إذا صلع وفصح وخضف، أي ذلك فعل، فهو محدث. وأحدثه: ابتدأه وابتدعه، ولم يكن قبل. الحدث  :د، بالروم  وفي اللسان: موضع متصل ببلاد الروم، مؤنثة، زاد الصاغاني: وعنده جبل يقال له: الأحيدب، وقد ذكر في موضعه. الحديث: ما يحدث به المحدث تحديثا، وقد حدثه الحديث، وحدثه به. وفي الصحاح:  المحادثة  و  التحادث  والتحدث والتحديث معروفات. المحادثة  :جلاء السيف، كلإحداث  يقال: أحدث الرجل سيفه، وحادثه، إذا جلاه، وفي حديث الحسن  حادثوا هذه القلوب بذكر الله تعالى، فإنها سريعة الدثور  معناه اجلوها بالمواعظ، واغسلوا الدرن عنها، وشوقوها حتى تنفوا عنها الطبع والصدأ الذي تراكب عليها، وتعاهدوها بذلك، كما يحادث السيف بالصقال، قال:
  كنصل السيف حودث بالصقال

  من المجاز: ما جاء في الحديث:  قد كان في الأمم محدثون، فإن يكن في أمتي أحد فعمر بن الخطاب  قالوا:  المحدث، كمحمد: الصادق  الحدس، وجاء في تفسير الحديث أنهم الملهمون، والملهم هو الذي يلقى في نفسه الشيء فيخبر به حدسا وفراسة، وهو نوع يخص الله به من يشاء من عباده الذين اصطفى، مثل عمر، كأنهم حدثوا بشيء فقالوه. المحدث  بالتخفيف: ماءان  : أحدهما لبنى الديل بتهامة، والآخر على ستة أميال من النقرة. المحدث أيضا:  ة، بواسط  بالقرب منها، قرية أخرى  ببغداد  . المحدثة  بهاء: ع  فيه ماء ونخل وجبيل يقال له: عمود المحدثة.  وأحدث  الرجل  :زنى  ، وكذلك المرأة، يكنى بالإحداث عن الزنا.  والأحدوثة  بالضم  :ما يتحدث به  ، وفي بعض المتون: ما حدث به. ونقل الجوهري عن الفراء، نرى أن واحد الأحاديث أحدوثة، ثم جعلوه جمعا للحديث. قال ابن برى: ليس الأمر كما زعم الفراء؛ لأن الأحدوثة بمعنى الأعجوبة، يقال: قد صار فلان أحدوثة. فأما أحاديث النبي، صلى الله عليه وسلم، فلا يكون واحدها إلا حديثا، ولا يكون أحدوثة، قال: وكذلك ذكره سيبويه في باب ما جاء جمعه على غير واحده المستعمل، كعروض وأعاريض، وباطل وأباطيل، انتهى. قال شيخنا: وصرحوا بأنه لا فرق بينها وبين الحديث في الاستعمال والدلالة على الخير والشر، خلافا لمن خصها بما لا فائدة فيه، ولا صحة له، كأخبار الغزل ونحوها من أكاذيب العرب، فقد خص الفراء الأحدوثة بأنها تكون للمضحكات، والخرافات، بخلاف الحديث، وكذلك قال ابن هشام اللخمي في شرح الفصيح: الأحدوثة لا تستعمل إلا في الشر، ورد عليه أبو جعفر اللبلى في شرحه، فإنه قال: قد تستعمل في الخير، قال يعقوب في إصلاحه: يقال: انتشر له في الناس أحدوثة حسنة، قال أبو جعفر: فهذا في الخير، وأنشد المبرد:
  وكنت إذا ما زرت سعدى بأرضهاأرى الأرض تطوى لي ويدنو بعيدها
  من الخفرات البيض ود جليسها                      إذا مـا انـقـضــت أحـــدوثة لـــو تـــعـــيدهـــا ومثل ذلك أورده الخفاجي في سورة يوسف عليه السلام. رجل  حدث الملوك، بالكسر  إذا كان  صاحب حديثهم  وسمرهم، وحدث نساء: يتحدث إليهن، كقولك: تبع نساء، وزير نساء.  والحادث، والحديثة، وأحدث كأجبل:مواضع  : فحديثة الموصل: بليدة على دجلة. وحديثة الفرات: قلعة حصينة قرب الأنبار. ذكرهما الشهاب الفيومي، والشمس محمد بن محمد الحميدي في الروض المعطار في خبر الأمصار. وأما حادث: فإنها قرية على ساحل بحر اليمن. وأحدث. لغة في أجدث، ذكره السكري في شرح شعر هذيل، وأنشد بيت المتنخل السابق في الجيم، قال الصاغاني: وليس بتصحيف أجدث بالجيم. والحدثة، محركة: واد قرب مكة، أعلاه لهذيل وأسفله لكنانة.  وأوس بن الحدثان  بن عوف ابن ربيعة النصرى،  محركة: صحابي  مشهور من هوازن، نادي أيام مني أنها أيام أكل وشرب، روى عنه ابنه مالك، وقد قيل: إن لابنه هذا صحبة أيضا، وهو منقول من حدثان الدهر، أي صروفه ونوائبه.

  ومما يستدرك عليه: حدث الأمر: وقع. ومحدثات الأمور: ما ابتدعه أهل الأهواء من الأشياء التي كان السلف الصالح على غيرها، وفي الحديث:  إياكم ومحدثات الأمور  جمع محدثة: بالفتح: هو مالك يكن معروفا في كتاب بني قريظة  لم يقتل من نسائهم إلا امرأة واحدة كانت أحدثت حدثا  قيل: حدثها أنها سمت النبي صلى الله عليه وسلم. وقال النبي صلى الله عليه وسلم:  كل محدثة بدعة، وكل بدعة ضلالة  . وفي حديث المدينة:  من أحدث فيها حدثا، أو آوى محدثا  ، الحدث: الأمر الحادث المنكر الذي ليس بمعتاد ولا معروف في السنة، والمحدث يروى بكسر الدال وفتحها، على الفاعل والمفعول، فمعنى الكسر: من نصر جانبا وآواه وأجاره من خصمه، وحال بينه وبين أن يقتص منه، والفتح: هو الأمر المبتدع نفسه، ويكون معنى الإيواء فيه: الرضا به، والصبر عليه، فإنه إذا رضي بالبدعة، وأقر فاعلها ولم ينكرها عليه، فقد آواه. واستحدثت خبرا، أي وجدت خبرا جديدا، قال ذو الرمة:
  أستحدث الركب عن أشياعهم خبراأم راجع القلب من أطرابه طرب كذا في الصحاح. وفي حديث حنين  إني لأعطي رجالا حديثي عهد بكفر أتألفهم  وهو جمع صحة لحديث، فعيل بمعنى فاعل. وفي حديث أم الفضل:  زعمت امرأتي  الأولى أنها أرضعت امرأتي  الحدثي  هي تأنيث الأحدث، يريد المرأة التي تزوجها بعد الأولى. وقال الجوهري: الحدث والحدثي والحادثة والحدثان كله بمعنى. والحدثان، محركة: الفأس التي لها رأس واحدة، على التشبيه بحدثان الدهر، قال ابن سيده: ولم يقله أحد، أنشد أبو حنيفة:
  وجون تزلق الحدثان فيه                      إذا أجراؤه نحطوا أجابا قال الأزهري: أراد بجون جبلا، وقوله: أجابا، يعنى صدى الجبل تسمعه. قلت: الشعر لعويج النبهاني. والحدثان بالكسر جمع الحدثان، محركة، على غير قياس، وكذلك كروان وورشان، في كروان وورشان، ونحطوا، أي زفروا، كذا حققه الصاغاني في العباب في ن ح ط. وسمى سيبويه المصدر حدثا؛ لأن المصادر كلها أعراض حادثة، وكسره على أحداث، قال: وأما الأفعال فأمثلة أخذت من أحداث الأسماء. وفي حديث فاطمة رضي الله تعالى عنها:  أنها جاءت إلى النبي صلى الله عليه وسلم، فوجدت عنده حداثا  أي جماعة يتحدثون، وهو جمع على غير قياس، حملا على نظيره، نحو سامر وسمار، فإن السمار المحدثون. وفي الحديث:  يبعث الله السحاب، فيضحك أحسن الضحك، ويتحدث أحسن الحديث  قال ابن الأثير: جاء في الخبر أن حديثه الرعد، وضحكه البرق، وشبه بالحديث؛ لأنه يخبر عن المطر وقرب مجيئه، فصار كالمحدث به، ومنه قول نصيب:
  فعاجوا فأثنوا بالذي أنت أهلـه                      ولو سكتوا أثنت عليك الحقائب وهو كثير في كلامهم، ويجوز أن يكون أراد بالضحك افترار الأرض وظهور الأزهار، وبالحديث ما يتحدث به الناس من صفة النبات وذكره، ويسمى هذا النوع في علم البيان المجاز التعليقي، وهو من أحسن أنواعه. وتركت البلاد تحدث، أي تسمع فيها دويا، حكاه ابن سيده عن ثعلب. ومن المجاز: صاروا أحاديث، كذا في الأساس. وناقة محدث، كمحسن: حديثة النتاج، نقله الصاغاني.

##### Türkçe

**حدث** şey **يحدث** **حدوثا** (ضمme ile) ve **حداثة** (fetha ile): **قدم**’in zıddı; **الحديث**: **القديم**’in zıddı; **الحدوث**: **القدمة**’nin zıddı. **قدم** ile birlikte zikredildiğinde **دال**’ı dammeli kılarsın; sanki tâbi kılmadır; bunun benzeri çoktur.

**الصحاح**’ta: **حدث** kelimesi sözün hiçbir yerinde dammeli kılınmaz; ancak bu mevzide; bu da **قدم**’in bulunması sebebiyledir; ikileme (ازدواج) üzere.

İbn Mes‘ûd hadîsinde: ona selâm verdiği hâlde o namaz kılıyordu da selâmı iade etmedi; dedi ki: “Beni **ما قدم وما حدث** aldı” yani eski ve yeni kederleri ve fikirleri. Denir ki: **حدث** şey; fakat **قدم** ile birleştirilirse ikileme için dammeli kılınır.

**الحدوث**: var olmayan bir şeyin var oluşu. Allah onu **أحدثه**; o da **محدث** ve **حديث** olur. Aynı şekilde **استحدثه**. **الصحاح**’ta: **استحدثت خبرا**; yani yeni bir haber buldum.

**حدثان الأمر** (kesre ile): onun evveli ve başlangıcı; **حداثته** gibi. Denir ki: işi **بحدثانه وحداثته** ile aldı; yani onun evveli ve başlangıcıyla. Âişe hadîsinde (Allah ondan razı olsun): “Kavminin küfürde **حدثان**’ı olmasaydı Kâbe’yi yıkardım ve onu bina ederdim.” Bununla murad: küfürle olan ahitlerinin yakınlığı, ondan çıkışları ve İslâm’a girişleri; dinin kalplerinde yerleşememiş olmasıdır; çünkü Kâbe’yi yıkıp değiştirsem belki bundan ürkerlerdi.

**حداثة السن**: gençliğe ve ömrün evveline kinayedir.

**الحدثان** (zamandan): onun nöbetleri ve ondan vuku bulan şey; onun hâdiseleri gibi. Tekili **حادث**; **أحداثه**’nin tekili **حدث**.

Ezherî dedi ki: zamanın **أحداث**’ından **الحدث**: musibete benzer.

İbn Manzûr dedi ki: A‘şâ’nın sözüne gelince:

  فإما تريني ولي لـمة
                     فإن الحوادث أودى بها

Zaruret için hazf etmiştir; bu, redîfe ihtiyaç bulunması sebebiyledir. Ebû Alî el-Fârisî’ye gelince: **الحوادث**’i **الحدثان**’ın yerine koyduğunu, başkasının da şu sözünde **الحدثان**’ı **الحوادث**’in yerine koyduğu gibi, görüşüne gitti:

  ألا هلك الشهاب المستـنـير
                     ومدرهنا الكمي إذا نـغـير
  ووهاب المئين إذا ألـمـت
                     بنا الحدثان والحامي النصور

Ezherî dedi ki: Araplar bazen **الحدثان**’ı müennes yaparlar; onunla **الحوادث**’e giderler. Ferrâ bu iki beyti okudu ve dedi ki: Araplar der: “Bizi **الحدثان** helâk etti.” Dedi ki: **حدثان الشباب**’a gelince: **حاء**’ın kesresi ve **دال**’ın sükûnu iledir.

Ebû Amr eş-Şeybânî dedi ki: şöyle dersin: Ona gençliğinin **ربي**’sinde ve gençliğinin **ربان**’ında, ve gençliğinin **حديث**’inde, ve gençliğinin **حدثان**’ında, ve gençliğinin **حديث**’inde geldim; tek mânâdadır.

Dedim ki: Hamâse şârihleri ve Mütenebbî divanı şârihleri bunu bunun gibi ضبط ettiler ve dediler ki: o harekeli olarak: zamanın hâdiseleri ve nöbetleri mânâsında bir isimdir. Üstadımız (Allah ona rahmet etsin) şerhinde Hamâsî’nin sözünü okudu:

  رمى الحدثان نسوة آل حرب
                     بمقدار سمدن له سـمـودا
  فرد شعورهن السود بيضـا
                     ورد وجوههن البيض سودا

Harekeli. Dedi ki: Üstadlarımız İbn eş-Şâzelî ve İbn el-Mesnâvî de onu böyle okudular; ikisi **الكافية المالكية** şerhinde ve **التسهيل** şerhlerinde. Bazıları, musannif gibi, **الصحاح**’taki kesre ile ضبط edilenle yetindi; bazıları ise çeşitlendirmede arttırdı ve dedi ki: **حدثان**: **حدث**’in tesniyesidir; onlarla murad: gece ve gündüzdür; bu, “**الجديدان**” ve “**الملوان**” ve benzeri sözleri gibidir.

**الأحداث**: senenin evvelinde vuku bulan yağmurlar. Şair dedi ki:

  تروى من الأحداث حتى تلاحقت
                     طوائفه واهتز بالشرشر المكر

**اللسان**’da: **الحدث**: **الولي** gibidir. **أرض محدوثة**: ona **الحدث** isabet etti. Ezherî dedi ki: **شاب حدث**: yaşça delikanlı. İbn Sîde’den: **رجل حدث السن** ve **حديثها**; **الحداثة** ile **الحدوثة** arasında: delikanlı; ve **رجال أحداث السن** ve onun **حدثان**’ı ve onun **حدثاؤها**’sı. Denir ki: bunlar **قوم حدثان**: **حدث**’in cem‘i; o da yaşça delikanlıdır.

Cevherî dedi ki: **رجل حدث**: yani genç. Yaşı zikredersen: **حديث السن** dersin. Ve bunlar **غلمان حدثان**: yani **أحداث**. İnsanlardan, bineklerden ve develerden her delikanlı **حدث**’tir; dişisi **حدثة**’dir. İbnü’l-A‘râbî **الحدث**’i dağ keçisinde kullandı; dedi ki: dağ keçisi **حدث** olursa o **صدع**’dır; **اللسان**’da böyledir.

Dedim ki: Musannifin söylediğini İbn Düreyd **الجمهرة**’de açıkça söyledi; Matrazî de kitabı **غريب أسماء الشعراء**’da ona muvafakat etti; İbn ‘Adîs de; Leblî onun hattından naklettiği üzere. Cevherî’nin söylediğini ise Sa‘leb **الفصيح**’te ve Lihyânî **نوادر**’inde açıkça söyledi.

Üstadımız İbn Dürüstüveyh’ten nakletti: Avam “o **حدث السن**’dir” der; “**حديث السن**” dediği gibi; bu hatadır; çünkü **الحدث** adamın bizzat kendisinin sıfatıdır; aslında masdar idi de onunla vasıflandırıldı. Yaşa **حدث** denmez; azı dişe **حدث** denmez; köpek dişine de denmez. Onunla birlikte **السن**’i zikretmeye ihtiyaç yoktur; ancak oğlanın kendisine denir: “o **حدث**’tir”; başka değil. Dedi ki: **الحديث**’e gelince: müddeti ve onunla ahdi yakın olan her şeye sıfat olur; aynı şekilde yeni bitmiş bitki için **السن الحديثة**; insanlardan **الحديث السن**: yaşı ve doğumu yakın olan. Sonra dedi ki: **الفصيح** şârihlerinin çoğu bunun üzerinedir.

Dedim ki: bununla **الحديث** isimlendirildi; o da: eşyadan **الجديد** olan. **الحديث**: haber; ikisi müteradiftir. Az ve çok üzerine gelir; **كالحديثي** gibi; **دال**’ın kesresi ve şeddelenmesiyle; **خصيصي** vezninde. Dersin ki: “**سمعت حديثي حسنة**”; “**خطيئي**” misali; yani bir **حديث**.

Cemi: **أحاديث**; **قطيع** ve **أقاطيع** gibi. Bu, kıyasa aykırı olarak şâzdır. Denildi ki: **الأحاديث** **أحدوثة**’nin cem‘idir; Ferrâ ve başkalarının dediği gibi. Denildi ki: bilakis **الحديث**’in cem‘i **أحدثة**’dir; **أفعلة** üzere; **كثيب** ve **أكثبة** gibi.

Onun cem‘inde dediler ki: **حدثان** (kesre ile); ve dammeli de kılınır; o azdır. Asma‘î okudu:

  تلهى المرء بالحدثان لهـوا
                     وتحدجه كما حدج المطيق

İbnü’l-A‘râbî onu **بالحدثان** harekeli olarak rivayet etti ve açıkladı; dedi ki: zamandan musibetleri ve felâketleri olarak ona **حدثان الدهر** isabet ederse, onu onun bedeli ve onun **حديث**’i o şeyden alıkoyar.

**رجل حدث** (fetha sonra damme ile) ve **حدث** (fetha sonra kesre ile) ve **حدث** (kesre sonra sükûn ile) ve **حديث** (سكين gibi); **اللسان**’da **محدث** de ilâve edildi; bunların hepsi tek mânâdadır: yani onunla güzel akışlı olan, çokça. Bunların hepsi nisbet ve benzeri üzeredir; nüshamızda böyledir. Başka bir nüshada: **رجل حدث**; **كندس** ve **كتف** ve **شبر** ve **سكيت** gibi; bu daha evlâdır; çünkü kelimeleri ضبطtan soyutlamak uygun değildir.

Cevherî onu ضبط etti ve dedi ki: **رجل حدث** ve **حدث**; **دال**’ın dammesi ve kesresiyle; yani güzel konuşan. Ve **رجل حديث**; **فسيق** gibi; yani çok konuşan. Böylece ilk ikisini “güzel konuşan” diye, sonuncuyu ise “çok konuşan” diye ayırdı.

Üstadımız dedi ki: Başkasının sözünde **دال**’ın üçlenmesine delâlet eden şey vardır. **الواعي** sahibinin dediği: erkeklerden **الحدث**; **دال**’ın dammesi ve kesresiyle; o, güzel konuşandır. Avam **الحديث** der; yani kesre ile ve şedde ile; dedi; bu hatadır; ancak **الحديث**: çok konuşandır.

**الحدث** (harekeli): ortaya koyma (الإبداء). **وقد أحدث**; **الحدث**’ten. Denir ki: adam **أحدث**; kel oldu, fasih oldu ve **خضف** etti; yani bunu yaptı; o da **محدث**’tir.

**أحدثه**: onu başlattı ve onu icat etti; daha önce yoktu.

**الحدث**: Rum diyarında. **اللسان**’da: Rum diyarına bitişik bir yer; müennes. Sâğânî ilâve etti: onun yanında **الأحيدب** denilen bir dağ vardır; kendi yerinde zikredilmiştir.

**الحديث**: muhaddisin **تحديثا** ile anlattığı şey. **وقد حدثه الحديث**; ve onu onunla **حدثه**. **الصحاح**’ta: **المحادثة** ve **التحادث** ve **التحدث** ve **التحديث** bilinen şeylerdir.

**المحادثة**: kılıcın parlatılması; **كإحداث** gibi. Denir ki: adam kılıcını **أحدث** etti ve onu **حادثه** etti; yani onu parlattı. Hasan hadîsinde: “Bu kalpleri Allah Teâlâ’nın zikriyle **حادثوا** edin; çünkü onlar çabuk eskir.” Mânâsı: onları öğütlerle parlatın; kiri onlardan yıkayın; onları şevke getirin ki üzerlerine yığılmış tabiatı ve pası onlardan gideresiniz; bunu onlara devamlı yapın; kılıcın cilâ ile parlatılması gibi. Dedi ki:

  كنصل السيف حودث بالصقال

Mecazdan: hadiste gelen: “Ümmetlerde **محدثون** vardı; benim ümmetimde bir kimse olacaksa o da **عمر بن الخطاب**’tır.” dediler ki: **المحدث** ( **محمد** gibi): doğru **الحدس** (sezgi) sahibi. Hadisin tefsirinde, onların **الملهمون** (ilham olunanlar) oldukları gelmiştir; **الملهم** ise, kendisine bir şeyin nefse atıldığı, sonra onu **حدسا** ve **فراسة** ile haber verdiği kimsedir; bu, Allah’ın, kullarından dilediğine, seçip ayırdıklarına (Ömer gibi) tahsis ettiği bir türdür; sanki bir şey ile **حدثوا** edildiler de onu söylediler.

**المحدث** (tahfîf ile): iki su: biri Tihâme’de **لبنى الديل**’indir, diğeri **النقرة**’den altı mil üzerinedir.

**المحدث** ayrıca: Vâsıt’ta, ona yakın, başka bir köy; Bağdat’ta (da).

**المحدثة** ( **هاء** ile): içinde su, hurmalık ve “**عمود المحدثة**” denilen bir küçük dağ bulunan bir yer.

Ve **أحدث** adam: zina etti; kadın da böyledir; zinadan kinaye olarak **الإحداث** ile anılır.

**الأحدوثة** (zamm ile): kendisiyle konuşulan şey; bazı metinlerde: kendisiyle **حدث** edilen şey. Cevherî, Ferrâ’dan nakletti: “Biz, **الأحاديث**’in birinin **أحدوثة** olduğunu görüyoruz; sonra onu **الحديث**’in cemi yaptılar.” İbn Berrî dedi ki: İş, Ferrâ’nın zannettiği gibi değildir; çünkü **الأحدوثة** “hayret verici şey” manasınadır; “Falan kimse **أحدوثة** oldu” denir. أما Nebî’nin hadisleri (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) ise, onların birisi ancak **حديث** olur; **أحدوثة** olmaz. Dedi ki: Sîbeveyh de bunu, “kullanılan tekilinden başka bir tekil üzere cemi gelen” babında zikretti; **عروض** ve **أعاريض**, **باطل** ve **أباطيل** gibi. Bitti. Şeyhimiz dedi ki: Kullanımda ve hayır-şerre delâlette onunla **الحديث** arasında fark olmadığına açıkça hükmettiler; onu faydasız şeye tahsis eden kimseye muhalefetle; bunun sıhhati yoktur; aşk haberleri ve benzeri Arapların yalanları gibi. Nitekim Ferrâ, **الأحدوثة**’yi güldürücüler ve **الخرافات** için olur diye tahsis etti; **الحديث**’in hilâfına. İbn Hişâm el-Lahmî de **الفصيح** şerhinde şöyle dedi: **الأحدوثة** ancak şerde kullanılır. Ebû Ca‘fer el-Leblî şerhinde ona رد yaptı; çünkü dedi ki: Hayırda da kullanılabilir. Ya‘kūb, **إصلاح**’ında dedi ki: “İnsanlar içinde onun için **أحدوثة حسنة** yayıldı” denir. Ebû Ca‘fer dedi ki: Bu hayırdadır. Müberred şu beyti inşâd etti:
  وكنت إذا ما زرت سعدى بأرضها
  أرى الأرض تطوى لي ويدنو بعيدها
  من الخفرات البيض ود جليسها
  إذا مـا انـقـضــت أحـــدوثة لـــو تـــعـــيدهـــا

Bunun benzerini Hafeçâcî, Yusuf (aleyhisselâm) sûresinde zikretti.

Bir adam: **حدث الملوك** (kesr ile), eğer onların konuşmasının ve gece sohbetinin sahibi ise. Ve **حدث نساء**: onlara konuşur; “kadınlara tâbi oldu” sözün gibi; “kadınlar veziri”.

Ve **الحادث** ve **الحديثة** ve **أحدث** ( **أجبل** gibi): yerlerdir. **حديثة الموصل**: Dicle üzerinde bir kasabacıktır. **حديثة الفرات**: Enbâr yakınında sağlam bir kaledir. İkisini Şihâb el-Feyyûmî ve Şems Muhammed b. Muhammed el-Humeydî, **الروض المعطار في خبر الأمصار**’da zikrettiler. أما **حادث** ise: Yemen denizi sahilinde bir köydür. Ve **أحدث**: **أجدث**’te bir lugattır; onu Sükkerî, Hüzeyl şiiri şerhinde zikretti; ve önceki Mütenahhil beytini **الجيم**’de inşâd etti. Sâğânî dedi ki: **أجدث**’in **الجيم** ile tashîfi değildir.

Ve **الحدثة** (harekeli): Mekke yakınında bir vadidir; üst tarafı Hüzeyl’indir, alt tarafı Kinâne’nindir.

Ve **أوس بن الحدثان بن عوف ابن ربيعة النصرى** (harekeli): Hevâzin’den meşhur bir sahâbîdir; Minâ günlerinde “o günler yeme ve içme günleridir” diye nida etti. Ondan oğlu Mâlik rivayet etti; ve denildi ki: Bu oğlunun da sahâbeliği vardır. Bu, **حدثان الدهر**’den nakledilmiştir; yani onun dönüşleri ve musibetleri.

Ve kendisine istidrâk olunanlardan: **حدث الأمر**: vuku buldu. Ve **محدثات الأمور**: heva ehlinin, salih selefin üzerinde olmadığı şeylerden icat ettikleri şeylerdir. Hadiste: “**إياكم ومحدثات الأمور**” ( **محدثة**’nin cemidir). (Feth ile) **محدثة**: o, Benî Kurayza kitabında bilinen Mâlik’tir; kadınlarından ancak bir kadın öldürüldü; “**كانت أحدثت حدثا**”; denildi ki: onun **حدث**’i, Nebî’ye (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) zehir katmış olmasıdır. Nebî (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dedi ki: “**كل محدثة بدعة، وكل بدعة ضلالة**”. Medine hadîsinde: “**من أحدث فيها حدثا، أو آوى محدثا**”. **الحدث**: sünnette alışılmış ve bilinen olmayan, vuku bulan münker iştir. **المحدث**, **الدال**’ın kesri ve fethiyle rivayet olunur; fâil ve mef‘ûl üzere. Kesrin manası: bir tarafı destekleyen, onu barındıran ve onu hasmından himaye eden; onunla, ondan kısas alınması arasına giren. Feth ise: bizzat mübtedâ (sonradan çıkarılmış) işin kendisidir; onda **الإيواء**’ın manası: ona razı olmak ve ona sabretmektir; çünkü bid‘ate razı olup, yapanını ikrar eder ve ona karşı inkâr etmezse, onu barındırmış olur.

**استحدثت** bir haber: yani yeni bir haber buldum. Zü’r-Rumme dedi ki:
  أستحدث الركب عن أشياعهم خبرا
  أم راجع القلب من أطرابه طرب

**الصحاح**’ta böyledir.

Huneyn hadîsinde: “Ben, küfürle ahdi yeni olan adamlara veriyorum; onları ülfet ediyorum.” Bu, **حديث**’in cem‘i olarak **صحة**’dır; **فعيل** manasında **فاعل**.

Ümmü’l-Fadl hadîsinde: “Birinci karım, **امرأتي الحدثي**’yi emzirdiğini zannetti.” Bu, **الأحدث**’in müennesi; birinciden sonra nikâhladığı kadını kastediyor. Cevherî dedi ki: **الحدث** ve **الحدثي** ve **الحادثة** ve **الحدثان** hepsi bir manadadır.

Ve **الحدثان** (harekeli): tek başı olan balta; **حدثان الدهر**’e teşbih üzere. İbn Sîde dedi ki: Bunu hiç kimse söylemedi. Ebû Hanîfe inşâd etti:
  وجون تزلق الحدثان فيه
  إذا أجراؤه نحطوا أجابا

Ezherî dedi ki: **جون** ile bir dağı kastetti; ve onun sözü **أجابا**: yani dağın yankısı; onu işitirsin. قلت: Şiir, ‘Uveyc en-Nebhânî’nindir.

Ve **الحدثان** (kesr ile), **الحدثان**’ın (harekeli) cemidir; قياس dışı olarak; **كروان** ve **ورشان** gibi, **كروان** ve **ورشان**’da. Ve **نحطوا**: yani iç çektiler; Sâğânî bunu **العباب**’da **ن ح ط**’ta tahkik etti.

Sîbeveyh, masdarı **حدثا** diye adlandırdı; çünkü masdarların hepsi hâdis arazlardır. Ve onu **أحداث** üzerine kırdı. Dedi ki: “أما fiiller ise, isimlerin **أحداث**’ından alınmış misallerdir.”

Fâtıma (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadîsinde: “O, Nebî’ye (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) geldi; yanında **حداثا** buldu.” Yani konuşan bir topluluk; bu, kıyas dışı bir cemidir; benzerine حمل ile; **سامر** ve **سمار** gibi; çünkü **السمار** **المحدثون**’dur.

Hadiste: “Allah bulutu gönderir; en güzel gülüşle güler ve en güzel konuşmayla konuşur.” İbnü’l-Esîr dedi ki: Haberde geldi ki, onun konuşması gök gürültüsüdür, gülmesi şimşektir. Konuşmaya benzetti; çünkü yağmurdan ve onun yakın gelişinden haber verir; böylece kendisiyle konuşulan gibi oldu. Ondan, Nusayb’ın sözü:
  فعاجوا فأثنوا بالذي أنت أهلـه
  ولو سكتوا أثنت عليك الحقائب

Bu, onların كلامında çoktur. Ve caizdir ki, gülüş ile yerin gülümsemesini ve çiçeklerin görünmesini kastetmiş olsun; konuşma ile de insanların bitkinin sıfatından ve zikrinden konuştukları şeyi. Bu tür, beyân ilminde **المجاز التعليقي** diye adlandırılır; ve onun en güzel türlerindendir.

“Ülkeleri **تحدث** bıraktım”: yani orada bir uğultu işitilir; bunu İbn Sîde, Sa‘leb’den hikâye etti.

Mecazdan: “**أحاديث** oldular”; **الأساس**’ta böyledir.

Ve “**محدث**” ( **محسن** gibi) bir dişi deve: yeni doğumlu; Sâğânî onu nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَدَثَ
1 حَدَثَ حدث , (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. حَدُثَ , (Mgh, Msb,) inf. n. حُدُوثٌ (S, Mgh, Msb, K) and حَدَاثَةٌ, (A, K,) It was new, or recent; contr. of قَدُمَ: (S, * A, K:) it (a thing) came into existence; began to be; had a beginning; began, or originated; existed newly, for the first time, not having been before: (S, Mgh, Msb, TA:) but when mentioned with قَدُمَ, it is written حَدُثَ, with damm to the د, (S, Mgh, K,) as in the saying, أَخَذَنِى مَا قَدُمَ وَمَاحَدُثَ, (S,) or أَخَذَهُ الخ, (A, Mgh,) meaning Old and new anxieties and thoughts [came into my mind, or his mind, or overcame me, or him]; (TA;) or old and new griefs or sorrows; (Mgh;) the former saying occurring in a trad.: (TA:) the verb is not thus in any other case [in this sense]. (S.) You say, حَدَثَ بِهِ عَيْبٌ A vice, or fault, or the like, originated in him, or it, not having been before. (Msb.) And حَدَثَ أَمْرٌ An affair, or event, originated: (Mgh:) or happened, or came to pass. (S.) حُدُوثٌ is of two kinds: حُدُوثٌ زَمَانِىٌّ, which is A thing's being preceded by non-existence: and حُدُوثٌ ذَاتِىٌّ, which is a thing's being dependent upon another for its existence. (KT.) ― -b2- حَدَاثَةٌ and حُدُوثَةٌ, [as inf. ns. of which the verb, if they have one, is, accord. to analogy, حَدُثَ,] relating to a man, signify The being young; or [as simple substs.] youthfulness. (ISd, K.)

حدّثهُ
2 حدّثهُ حدث حدثه حدثة [He told him, or related to him, something; he discoursed to him, or talked to him: see also 5]. You say, حدّثهُ الحَدِيثَ, (L,) and حدّثهُ بِهِ, (A, * L,) inf. n. تَحْدِيثٌ, a word of well-known meaning, (S,) He told him, or related to him, the story, or narrative, or tradition. (L.) [And حدّث He related traditions of Mohammad: and حدّث عن فُلَانٍ he related such traditions heard, or learned, from such a one: the verb in this sense being an Islلmee term.] ― -b2- [Hence,] تَرِكْتُ البِلَادَ تُحَدِّثُ (assumed tropical:) I left the countries, or towns, resounding with a buzzing, or confused noise. (Th, ISd.)

حادث سَيْفَهُ
3 حادث سَيْفَهُ حادث سيفه حادث سيفة , (TA,) inf. n. مُحَادَثَةٌ, (S, K,) He polished his sword; (S, * K, * TA;) [as though he made it new by doing so;] as also ↓ احدثهُ, (TA,) inf. n. اـِحْدَاثٌ. (K.) ― -b2- Hence, حَادِثُوا هٰذِهِ القُلُوبَ بِذِكْرِ اللّٰهِ فَاـِنَّهَا سَرِيعَةُ الدُّثُورِ (assumed tropical:) Polish and cleanse ye these hearts by the remembrance of God, like as the sword is polished: [for they quickly become sullied:] a trad. of El-Hasan. (TA.) -A2- مُحَادَثَةٌ and ↓ تَحَادُثٌ, words of wellknown meaning, (S,) are syn.: (K:) [but the former generally relates to two persons: the latter, to more than two:] you say, حادث صَاحِبَهُ [He talked, or conversed in words, with his companion]: (A:) and حادثوا and ↓ تحادثوا [They talked, or conversed in words, together, or one with another]. (TK.)

احدثهُ
4 احدثهُ احدثه احدثة أحدث أحدثه حدث (S, A, Msb, TA) and ↓ استحدثهُ (A) He (God, S, or a man, Msb) brought it into existence, caused it to be, made it, produced it, effected it, or did it, newly, for the first time, it not having been before; began it, or originated it; invented it; innovated it. (S, Msb, TA.) [Hence,] احدث أَمْرَا [He brought to pass an event]. (Kur lxv. 1.) And احدث حَدَثًا He originated an innovation [see حَدَثٌ]. (TA.) ― -b2- See also 3. ― -b3- Also احدث, (S, L, Msb, K,) inf. n. اـِحْدَاثٌ, (Msb,) from الحَدَثُ, (S,) (assumed tropical:) He voided his ordure; or broke wind: (L, K:) it has both these meanings: (L:) or he did a thing that annulled his state of legal purity. (Msb.) [See حَدَثٌ.] ― -b4- And (tropical:) He committed adultery, or fornication: (K, TA:) and in like manner one says of a woman [احدثت]. (TA.)

تحدّث
5 تحدّث أحدث حدث تحدث [He talked; conversed in words; told, or related, stories, or narratives]. (S.) And تحدّث بِهِ [He talked of it; told it; related it]; (S, A, Msb, K;) namely, a حَدِيث, (Msb,) or what is termed أُحْدُوثَة. (S, K.) And يَتَحَدَّثُ اـِلَى النِّسَآءِ [He talks to women]. (S, A. *) [See also 2.] ― -b2- It is said in a trad., يَبْعَثُ اللّٰهُ السَّحَابَ فَيَضْحَكُ أَحْسَنَ الضَّحِكِ وَيَتَحَدَّثُ أَحْسَنَ الحَدِيثِ (tropical:) [God shall send the clouds, and they shall laugh with the best laughing, and talk with the best talking]: the talking here mentioned, says IAth, is said to mean thundering; and the laughing, lightning; thundering being likened to talking because it announces rain, and its near coming: or by laughing may be meant the smiling of the earth, and the appearing of the flowers or blossome; and by talking, the talking of men in describing and mentioning the plants or herbage: this figure of speech is termed مَجَازٌ تَعْلِيقِىٌّ, and is one of the most approved kinds of مجاز. (TA.)

6 تَحَاْدَثَ see 3, in two places.

10 اـِسْتَحْدَثَ see 4. ― -b2- You say also, استحدث خَبَرًا He found new tidings or information: (S:) or he gained, or acquired, tidings or information. (A.)

رَجُلٌ حِدْثٌ
رَجُلٌ حِدْثٌ رجل حدث and ↓ حَدُثٌ and ↓ حَدِثٌ and ↓ حِدِّيثٌ (K) and ↓ مُحَدِّثٌ (L) A man of many stories or narratives, (L, K,) and who relates them well: (L:) or ↓ رَجُلٌ حَدُثٌ and ↓ حَدِثٌ signify a man who relates stories, or narratives, well: and رَجُلٌ ↓ حِدِّيثٌ signifies a man of many stories or narratives; (S, A, El-Wل'ee;) but is used by the vulgar to signify a man who relates stories, or narratives, well. (El-Wل'ee, TA.) And you say رَجُلٌ حِدْثُ مُلُوكٍ A man who is a companion of kings in talk (S, A, K) and in their nocturnal conversations: (S:) and حِدْثُ نِسَآءٍ one who talks to women; (S, A;) or who talks with women. (Az, TA in art. تبع.) And ↓ هُوَ حِدِّيثُهُ [He is his story-teller]. (A.)

حَدَثٌ
حَدَثٌ حدث A novelty, or new thing; an innovation; a thing not known before: and particularly relating to El-Islلm [i. e. to matters of religious doctrine or practice or the like]: (Mgh:) [and so ↓ أَمْرٌ مُحْدَثٌ; for] مُحْدَثَاتُ الأُمُورِ (pl. of مُحْدَثٌ, TA) signifies innovations of people of erroneous opinions, (Msb, TA,) inconsistent with the doctrines, or practices, of the just of preceding times: or what is not known in revealed scripture, nor in the Sunneh, nor in the general conventional tenets of the doctors of the law: and حَدَثٌ, [in like manner,] an innovation that is disapproved, not agreeable with custom, or usage, and not known in the Sunneh. (TA.) ↓ آوَى مُحْدَثًا, occurring in a trad., means He entertained an innovation; [i. e. he embraced, or held, it;] or he was content, or pleased, with it; or he bore it patiently: or, as some say, it is ↓ آوَى مُحْدِثًا, meaning he entertained, or harboured in his dwelling, a criminal, or an offender, and protected him from retaliation. (TA.) ― -b2- Also i. q. ↓ حَادِثَةٌ and ↓ حَدَثَانٌ [in some copies of the S ↓ حِدْثَان] and ↓ حُدْثَى [signifying An accident, an event, a hap, or a casualty: and generally an evil accident or event, a mishap, a misfortune, a disaster, a calamity, or an affliction]: (S:) [the most common of these words is ↓ حَادِثَةٌ; and its pl., حَوَادِثُ, is more common than the sing.:] the pl. of حَدَثٌ is أَحْدَاثٌ. (TA.) أَحْدَاثُ الدَّهْرِ and ↓ حَوَادِثُهُ (A, K) and ↓ حِدْثَانُهُ, (K,) or, as is said by Fr and others, this last is ↓ حَدَثَانُهُ, (TA,) signify The accidents, or casualties, of time or fortune; or the evil accidents, or calamities, of time or fortune. (A, K.) ↓ حَوَادِثُ occurs used as a sing., said to be put by poetic license for ↓ حَدَثَانٌ: and this latter is also used [as a pl.] for حَوَادِثُ: so say Az and AAF: and it is said to be a noun in the sense of حَوَادِثُ الدَّهْرِ and نَوَائِبُ الدَّهْرِ: accord. to Fr, the Arabs say, [using it as a pl.,] أَهْلَكَتْنَا الحَدَثَانُ [The accidents, or evil accidents, of time, or fortune, destroyed us]: some say الحَدَثَانِ, making it dual of حَدَثٌ, and meaning thereby the night and day; like as they say [in the same sense] الجَدِيدَانِ and المَلَوَانِ &c. (TA.) ― -b3- [Hence] حَدَثٌ is a term applied by Sb to The مَصْدَر [or infinitive noun]; because all مصادِر are [significant of] accidents [considered as subsisting in, or proceding from, agents]: and the pl. which he assigns to it in this sense is أَحْدَاثٌ. (TA.) ― -b4- (assumed tropical:) The voiding of ordure; or the breaking of wind; syn. اـِبْدَآءٌ: (K:) or legal impurity that forbids, or prevents, one's performing prayer &c.: (KT:) or a state annulling legal purity: pl. أَحْدَاثٌ. (Msb.) [See 4.] ― -b5- I. q. وَلِىٌّ (assumed tropical:) [The rain following that called the وَسْمِىّ]: (L:) or الأَحْدَاثُ [pl. of الحَدَثُ] signifies the rains of the commencement, or first part, of the year. (K.) ― -b6- Young, applied to a man, (A, * L, Msb, *) and to a horse or an ass or the like, and a camel, and, accord. to IAar, to a mountain-goat: (L:) pl. أَحْدَاثٌ (A, L, Msb,) and حُدْثَانٌ. (L.) You say رَجُلٌ حَدَثٌ, (Th, S, L, &c.,) and ↓ حَدِيثُ السِّنِّ, (Th, S, A, Msb, K,) and حَدَثُ السِّنّ, (IDrd, K, [but this is by some disallowed, as will be seen below,]) A young man: (S, L, Msb, K:) and in the pl. sense you say غِلْمَانٌ أَحْدَاثٌ and حُدْثَانٌ [pls. of حَدَثٌ], (S,) and رِجَالٌ أَحْدَاثُ السِّنِّ and حُدْثَانُ السِّنِّ, [or these, as is implied above, are not allowable,] and حُدَثَآءُ السِّنِّ [pl. of ↓ حَدِيثٌ]. (ISd, TA.) J says, [in the S,] if you mention the سِنّ, you say السِّنِّ ↓ حَدِيثُ [lit. Young of tooth]: and IDrst says, the vulgar say, هُوَ حَدَثُ السِّنِّ, like as you say حديث السِّنِّ; but it is a mistake; for حَدَثٌ is an epithet applied to the man himself, and is originally an inf. n.; one should not apply it as an epithet to the سِنّ nor to the ضِرْس nor to the ناب; but ↓ حَدِيثٌ is an epithet applied to anything recent. (TA.)

حَدُثٌ
حَدُثٌ حدث : see حَدَثٌ, first sentence; each in two places.

حَدِثٌ
حَدِثٌ حدث : see حَدَثٌ, first sentence; each in two places.

حَدِثٌ
حَدِثٌ حدث : see حَدَثٌ.

حُدْثَى
حُدْثَى حدث حدثى حدثي حدثيي : see what next follows.

حِدْثَانٌ
حِدْثَانٌ حدث حدثان The first, or beginning, or commencement, of a state, or a case, or an affair; (S, A, Mgh, K;) as also ↓ حَدَاثَةٌ: (S, Mgh, K:) and its freshness; which is also a signification of both these words. (S, Mgh.) So in the saying, اِفْعَلْ ذٰلِكَ الأَمْرَ بِحِدْثَانِهِ and ↓ بِحَدَاثَتِهِ [Do thou that thing while it is in its first and fresh state]. (S, Mgh. *) One says also, أَتَيْتُهُ فِى حِدْثَانِ شَبَابِهِ and شبابه ↓ حِدْثَى and شبابه ↓ حَدِيثِ (assumed tropical:) I came to him in the beginning, or first period, of his youth. (Aboo-'Amr Esh-Sheybلnee, TA.) And it is said in a trad., addressed to 'ءïsheh, لَوْلَا حِدْثَانُ قَوْمِكِ بِالكُفْرِ لَهَدَمْتُ الكَعْبَةَ وَبَنَيْتُهَا, (Mgh, * TA,) or, as some relate it, قومك ↓ حَدَاثَةُ, which means the same, (Mgh,) i. e. Were it not for the shortness of the period that has elapsed since thy people were in the state of infidelity, I would pull down the Kaabeh, and build it [anew]. (TA.) ― -b2- See also حَدَثٌ, in two places.

حَدَثَانٌ
حَدَثَانٌ حدث حدثان , used as a sing. and as a pl.: see حدثٌ, in three places.

حَدِيثٌ
حَدِيثٌ حديث New, recent; (K;) contr. of قَدِيمٌ: (S:) having, or having had, a beginning; existing newly, for the first time, not having been before; as also ↓ حَادِثٌ: (Msb:) brought into existence, caused to be, made, produced, or done, newly, for the first time, not having been before; begun, or originated; invented; innovated; as also ↓ مُحْدَثٌ. (TA.) ― -b2- See حَدَثٌ, last two sentences, in four places. And see حِدْثَانٌ. You say also, هُوَ حَدِيثُ عَهْدٍ بِالاـِسْلَامِ He is, or was, recently become a Muslim. (Msb.) And حَدِيثُو عَهْدٍ بِكُفْرِهِمْ, (TA,) or بِالجَاهِلِيَّةِ, or حَدِيثٌ عَهْدُهُمْ, (Mgh,) Men lately in their state of infidelity [or in the state of paganism or ignorance]; who have but recently ceased to be in their state of infidelity [&c.]. (TA.) -A2- Also i. q. خَبَرٌ [Information; a piece of information; intelligence; an announcement; news, or tidings; a piece of news; an account; a narration, or narrative; a story; &c.]; (S, K;) employed to signify little and much; (S;) and ↓ حِدِّيثَى signifies the same: (K:) or a thing, or matter, that is talked of, told, or narrated, and transmitted: (Msb:) [and talk, or discourse:] and [in like manner] ↓ أُحْدُوثَةٌ signifies a thing that is talked of, told, or narrated: (S, K:) or this last signifies a wonderful thing: (IB, TA:) it has been asserted, says MF, that there is no difference between احدوثة and حديث in usage, and in denoting what is good and what is evil; in contradiction to such as say that the former peculiarly signifies that [kind of story] in which there is no profit nor any truth; such as amatory stories, and the like fictions of the Arabs: Fr asserts it to signify peculiarly a laughable and an absurd story; differing from حديث: and Ibn-Hishلm El-Lakhmee, in his Expos of the Fs, says that it is only used to denote what is bad, or evil: but Lb replies against him, in his Expos., that it is sometimes used to denote what is good; as in a saying mentioned by Yaakoob, which see below: (TA:) the pl. of حَدِيثٌ is أَحَادِيثُ, contr. to analogy, (S, K,) said by Fr to be pl. of ↓ أُحْدُوثَةٌ, and then used as pl. of حديث, (S,) but IB says that this is not the case; (TA;) and حِدْثَانٌ and حُدْثَانٌ are also pls. of حديث, (K, TA,) sometimes occurring; the latter, rare. (TA.) You say, سَمِعْتُ حَدِيثًا حَسَنًا (TA) and حَسَنَةً ↓ حِدِّيثَى (S, A, * TA) [I heard a good story or narrative &c.]; both meaning the same. (TA.) And اِنْتَشَرَ حَسَنَةٌ ↓ لَهُ فِى النَّاسِ أُحْدُوثَةٌ [A good story of him became spread abroad among the people]: a saying mentioned by Yaakoob in his “ Islلh. ” (TA.) And مَلِيحَةٌ ↓ أثحْدُوثَةٌ [A pretty story], and أَحَادِيثُ مِلَاحٌ [pretty stories]. (A.) And ↓ قَدْ صَارَ فُلَانٌ أَحْدُوثَةً [(tropical:) Such a one has become the subject of a story, or of a wonderful story: and in like manner, as is said in the A, صَارُوا أَحَادِيثَ: there said to be tropical]. (IB, TA.) ― -b2- Hence the حَدِيث of the Apostle of God: (Msb:) [i. e.] حَدِيثٌ also signifies A narration of a مُحَدِّث: (L:) [meaning حَدِيثٌ نَبَوِىٌّ, i. e. a tradition, or narration, relating, or describing, a saying or an action &c. of Mo- hammad:] this word and خَبَرٌ both signify a tradition that is traced up to Mohammad, or to a Sahلbee, or to a Tلbi'ee: (TA in art. رقأ:) or حديث is applied to what comes from the Prophet: خَبَرٌ, to what comes from another than the Prophet; or from him or another: and أَثَرٌ to what comes from a Companion of the Prophet; but it may also be applied to a saying of the Prophet: (Kull p. 152:) the word in this sense, i. e. the حديث of the Prophet, has for its pl. only أَحَادِيثُ; and therefore Sb mentions it in the category of those words which have pls. anomalously formed; such as عَرُوضٌ, pl. أَعَارِيضُ; and بَاطِلٌ, pl. أَبَاطِيلُ. (TA.) [الحَدِيثَ written at the end of a quotation of a part of a trad. is for اِقْرَأِ الحَدِيثَ Read the tradition.] ― -b3- حَدِيثٌ قُدْسِىٌّ [A holy tradition or narration] means what God has told to his prophet by inspiration, or by a dream, or in sleep, and the prophet has told in his own phraseology: the Kur-لn is esteemed above this, because [it is held that] its words also were revealed: (KT:) that of which the words are from the apostle, but the meaning is from God, by inspiration, or by a dream, or in sleep. (Kull p. 288.)

حَدَاثَةٌ
حَدَاثَةٌ حداثه حداثة حديث : see حِدْثَانٌ, in three places. [Hence,] حَدَاثَةُ السِّنِّ (tropical:) Youth; the first period of life. (TA.)

حُدَّاثٌ
حُدَّاثٌ حداث حديث : see مُحَدِّثٌ.

حِدِّيثٌ
حِدِّيثٌ حديث : see حِدْثٌ, in three places.

حِدِّيثَى
حِدِّيثَى حديث حديثى حديثي حديثيي : see حَدِيثٌ, in two places.

حَادِثٌ
حَادِثٌ حادث : see حَدِيثٌ, first sentence.

حَادِثَةٌ
حَادِثَةٌ حادث حادثه حادثة ; and its pl., حَوَادِثُ: see حَدَثٌ, in four places.

أَحْدَثُ
أَحْدَثُ ذ More, and most, new, or recent: fem. حُدْثَى; as in the phrase اِمْرَأَتِى الحُدْثَى, occurring in a trad., My wife who was more, or most, recently married. (TA.)

أُحْدُوثَةٌ
أُحْدُوثَةٌ ذ : see حَدِيثٌ, in five places.

مُحْدَثٌ
مُحْدَثٌ محدث : see حَدِيثٌ: ― -b2- and see also حَدَثٌ, in two places. ― -b3- Also, applied to a poet, i. q. مُوَلَّدٌ [A post-classical author: itself a post-classical term]. (Mz 49th نوع.) [And المُحْدَثُونَ The moderns; or people of later times; opposed to القُدَمَآءُ.]

مُحْدِثٌ
مُحْدِثٌ محدث : see حَدَثٌ.

مُحَدَّثٌ
مُحَدَّثٌ محدث A true, or veracious, man: (K:) a man of true opinion: (S:) of true conjecture: (A, TA:) inspired; into whose mind a thing is put, and who tells it conjecturally and with sagacity; as though he were told a thing, and said it: occurring in a trad.: (TA:) such was 'Omar. (A, TA.)

مُحَدِّثٌ
مُحَدِّثٌ محدث A teller, or relater, of stories, narratives, or traditions: [and particularly a relater of, or one skilled in, the traditions of Mohammad:] ↓ حُدَّاثٌ in the sense of مُحَدِّثُونَ, signifying a company of men telling, or relating, stories &c., is an anomalous pl., formed by assigning it to the same predicament as words of similar meaning, of which سُمَّارٌ, pl. of سَامِرٌ, is an ex. (L.) See also حِدْثٌ.

أَرْضٌ مَحْدُوثَةٌ
أَرْضٌ مَحْدُوثَةٌ ذ (assumed tropical:) Land upon which the rain called حَدَث has fallen. (L.)

##### Türkçe

**حَدَثَ**
1 **حَدَثَ** حدث , (S, A, Mgh, Msb, K,) muzâri‘ı **حَدُثَ** , (Mgh, Msb,) mastarı **حُدُوثٌ** (S, Mgh, Msb, K) ve **حَدَاثَةٌ**, (A, K,) Yeni idi, yahut yakın (zamanlı) idi; **قَدُمَ**’ın zıddı: (S, * A, K:) o (bir şey) varlığa geldi; olmaya başladı; bir başlangıcı oldu; başladı, yahut ortaya çıktı; daha önce olmamışken ilk defa yeni olarak var oldu: (S, Mgh, Msb, TA:) fakat **قَدُمَ** ile birlikte zikredildiğinde, **حَدُثَ** diye, **الدال**’a damme ile yazılır, (S, Mgh, K,) şu sözde olduğu gibi, **أَخَذَنِى مَا قَدُمَ وَمَاحَدُثَ**, (S,) yahut **أَخَذَهُ** الخ, (A, Mgh,) mânâsı: Eski ve yeni kaygılar ve düşünceler [benim zihnime, yahut onun zihnine geldi, yahut beni, yahut onu bastı]; (TA;) yahut eski ve yeni kederler yahut üzüntüler; (Mgh;) önceki söz bir rivayette vârid olmuştur: (TA:) fiil başka hiçbir durumda [bu mânâda] böyle değildir. (S.) Şöyle dersin: **حَدَثَ بِهِ عَيْبٌ** Bir ayıp, yahut kusur, yahut benzeri, onda, yahut onda (şeyde), daha önce yokken ortaya çıktı. (Msb.) Ve **حَدَثَ أَمْرٌ** Bir iş, yahut olay, ortaya çıktı: (Mgh:) yahut vuku buldu, yahut meydana geldi. (S.) **حُدُوثٌ** iki kısımdır: **حُدُوثٌ زَمَانِىٌّ**, ki bu, bir şeyin yoklukla öncele(n)miş olmasıdır: ve **حُدُوثٌ ذَاتِىٌّ**, ki bu, bir şeyin varlığı için başka bir şeye bağlı olmasıdır. (KT.) ― -b2- **حَدَاثَةٌ** ve **حُدُوثَةٌ**, [mastarı oldukları fiil, eğer bir fiilleri varsa, kıyasa göre **حَدُثَ**’tur,] bir adama nisbetle, Genç olma; yahut [yalın isimler olarak] gençlik mânâsına gelir. (ISd, K.)

**حدّثهُ**
2 **حدّثهُ** حدث حدثه حدثة [Ona bir şey anlattı, yahut ona rivayet etti; ona hitap etti, yahut onunla konuştu: ayrıca 5’e de bak]. Şöyle dersin: **حدّثهُ الحَدِيثَ**, (L,) ve **حدّثهُ بِهِ**, (A, * L,) mastarı **تَحْدِيثٌ**, mâlûm mânâlı bir kelimedir, (S,) Ona hikâyeyi, yahut rivayeti, yahut hadisi anlattı, yahut rivayet etti. (L.) [Ve **حدّث** Muhammed’in hadislerini rivayet etti: ve **حدّث عن فُلَانٍ** böyle birinden işitilmiş yahut öğrenilmiş bu tür hadisleri rivayet etti: bu mânâda fiil bir İslâmî ıstılahtır.] ― -b2- [Bundan dolayı,] **تَرِكْتُ البِلَادَ تُحَدِّثُ** (mecaz kabul edilerek:) Ülkeleri, yahut şehirleri, vızıltılı, yahut karışık bir gürültüyle çınlar halde bıraktım. (Th, ISd.)

**حادث سَيْفَهُ**
3 **حادث سَيْفَهُ** حادث سيفه حادث سيفة , (TA,) mastarı **مُحَادَثَةٌ**, (S, K,) Kılıcını parlattı; (S, * K, * TA;) [sanki bunu yaparak onu yeni kılmış gibi;] bunun gibi ↓ **احدثهُ**, (TA,) mastarı **اـِحْدَاثٌ**. (K.) ― -b2- Buradan, **حَادِثُوا هٰذِهِ القُلُوبَ بِذِكْرِ اللّٰهِ فَاـِنَّهَا سَرِيعَةُ الدُّثُورِ** (mecaz kabul edilerek:) Bu kalpleri Allah’ı anmakla parlatıp temizleyiniz; kılıcın parlatılması gibi: [çünkü onlar çabuk kirlenir:] El-Hasan’dan bir rivayet. (TA.) -A2- **مُحَادَثَةٌ** ve ↓ **تَحَادُثٌ**, mâlûm mânâlı kelimelerdir, (S,) müteradiftir: (K:) [fakat birincisi genellikle iki kişiye ilişkindir: ikincisi, ikiden fazlaya:] şöyle dersin: **حادث صَاحِبَهُ** [Arkadaşıyla sözle konuştu, yahut sohbet etti]: (A:) ve **حادثوا** ve ↓ **تحادثوا** [Birlikte, yahut birbirleriyle sözle konuştular, yahut sohbet ettiler]. (TK.)

**احدثهُ**
4 **احدثهُ** احدثه احدثة أحدث أحدثه حدث (S, A, Msb, TA) ve ↓ **استحدثهُ** (A) O (Allah, S, yahut bir insan, Msb) onu varlığa getirdi, var etti, yaptı, meydana getirdi, gerçekleştirdi, yahut yaptı; daha önce yokken ilk defa yeni olarak; onu başlattı, yahut ortaya çıkardı; icat etti; bid‘at çıkardı. (S, Msb, TA.) [Bundan dolayı,] **احدث أَمْرَا** [Bir olayı meydana getirdi]. (Kur lxv. 1.) Ve **احدث حَدَثًا** Bir bid‘at ortaya çıkardı [**حَدَثٌ**’e bak]. (TA.) ― -b2- 3’e de bak. ― -b3- Ayrıca **احدث**, (S, L, Msb, K,) mastarı **اـِحْدَاثٌ**, (Msb,) **الحَدَثُ**’tan, (S,) (mecaz kabul edilerek:) Büyük abdest bozdu; yahut yel çıkardı: (L, K:) iki mânâsı da vardır: (L:) yahut şer‘î temizlik hâlini bozan bir şey yaptı. (Msb.) [**حَدَثٌ**’e bak.] ― -b4- Ve (mecaz:) Zina etti, yahut fuhuş yaptı: (K, TA:) ve aynı şekilde bir kadın hakkında da [**احدثت**] denir. (TA.)

**تحدّث**
5 **تحدّث** أحدث حدث تحدث [Konuştu; sözle sohbet etti; hikâyeler yahut rivayetler anlattı]. (S.) Ve **تحدّث بِهِ** [Onu konuştu; onu anlattı; onu rivayet etti]; (S, A, Msb, K;) yani bir **حَدِيث**’i, (Msb,) yahut **أُحْدُوثَة** denilen şeyi. (S, K.) Ve **يَتَحَدَّثُ اـِلَى النِّسَآءِ** [Kadınlara konuşur]. (S, A. *) [2’ye de bak.] ― -b2- Bir rivayette şöyle denmiştir: **يَبْعَثُ اللّٰهُ السَّحَابَ فَيَضْحَكُ أَحْسَنَ الضَّحِكِ وَيَتَحَدَّثُ أَحْسَنَ الحَدِيثِ** (mecaz:) [Allah bulutları gönderir; en güzel gülüşle gülerler ve en güzel konuşmayla konuşurlar]: burada zikredilen konuşma, IAth der ki, gök gürültüsü mânâsına denmiştir; gülme de şimşek (mânâsına); gök gürültüsü, yağmuru ve onun yakın gelişini haber verdiği için konuşmaya benzetilmiştir: yahut gülme ile yerin tebessümü ve çiçeklerin yahut tomurcuğun görünmesi kastedilmiş olabilir; konuşma ile de insanların bitkileri yahut otu anlatıp zikretmeleri kastedilmiş olabilir: bu söz sanatı **مَجَازٌ تَعْلِيقِىٌّ** diye adlandırılır ve مجازın en makbul türlerindendir. (TA.)

6 **تَحَاْدَثَ** 3’e bak, iki yerde.

10 **اـِسْتَحْدَثَ** 4’e bak. ― -b2- Şöyle de dersin: **استحدث خَبَرًا** Yeni haber yahut bilgi buldu: (S:) yahut haber yahut bilgi elde etti, yahut kazandı. (A.)

**رَجُلٌ حِدْثٌ**
**رَجُلٌ حِدْثٌ** رجل حدث ve ↓ **حَدُثٌ** ve ↓ **حَدِثٌ** ve ↓ **حِدِّيثٌ** (K) ve ↓ **مُحَدِّثٌ** (L) Çok hikâyesi yahut rivayeti olan bir adam, (L, K,) ve onları iyi rivayet eden: (L:) yahut ↓ **رَجُلٌ حَدُثٌ** ve ↓ **حَدِثٌ** hikâyeleri yahut rivayetleri iyi rivayet eden adam mânâsına gelir: ve **رَجُلٌ** ↓ **حِدِّيثٌ** çok hikâyesi yahut rivayeti olan adam mânâsına gelir; (S, A, El-Wل'ee;) fakat avam bunu hikâyeleri yahut rivayetleri iyi rivayet eden adam mânâsında kullanır. (El-Wل'ee, TA.) Ve şöyle dersin **رَجُلٌ حِدْثُ مُلُوكٍ** Konuşmada (S, A, K) ve onların gece sohbetlerinde (S:) kralların sohbet arkadaşı olan adam: ve **حِدْثُ نِسَآءٍ** kadınlara konuşan kimse; (S, A;) yahut kadınlarla konuşan kimse. (Az, TA in art. تبع.) Ve ↓ **هُوَ حِدِّيثُهُ** [O, onun hikâye anlatıcısıdır]. (A.)

**حَدَثٌ**
**حَدَثٌ** حدث Bir yenilik, yahut yeni şey; bir bid‘at; daha önce bilinmeyen bir şey; ve özellikle İslâm’a nisbetle [yani dinî inanç yahut amel vb. hususlara]: (Mgh:) [ve böylece ↓ **أَمْرٌ مُحْدَثٌ**; zira] **مُحْدَثَاتُ الأُمُورِ** ( **مُحْدَثٌ**’un çoğulu, TA) hatalı görüş sahiplerinin bid‘atleri mânâsına gelir, (Msb, TA,) önceki zamanların adillerinin inançlarına yahut uygulamalarına aykırı olan: yahut vahyedilmiş kitapta, ne Sünnet’te, ne de fıkıh âlimlerinin genel örfî kabullerinde bilinmeyen şey: ve **حَدَثٌ**, [aynı şekilde,] hoş görülmeyen, âdete yahut kullanıma uygun olmayan ve Sünnet’te bilinmeyen bir bid‘at. (TA.) Bir rivayette geçen ↓ **آوَى مُحْدَثًا**, Bir bid‘ati barındırdı demektir; [yani onu benimsedi, yahut tuttu;] yahut ondan hoşnut oldu, yahut razı oldu; yahut ona sabretti: yahut bazılarına göre o, ↓ **آوَى مُحْدِثًا**’dır; mânâsı: evinde bir suçluyu yahut bir mücrimi barındırdı ve onu kısastan korudu. (TA.) ― -b2- Ayrıca i. q. ↓ **حَادِثَةٌ** ve ↓ **حَدَثَانٌ** [S’nin bazı nüshalarında ↓ **حِدْثَان**] ve ↓ **حُدْثَى** [mânâsı: Bir kaza, bir olay, bir rastlantı, yahut bir vâkıa: ve genellikle kötü bir kaza yahut olay, bir talihsizlik, bir musibet, bir felâket, yahut bir belâ]: (S:) [bunların en yaygını ↓ **حَادِثَةٌ**’dır; ve onun çoğulu **حَوَادِثُ**, tekilinden daha yaygındır:] **حَدَثٌ**’un çoğulu **أَحْدَاثٌ**’tır. (TA.) **أَحْدَاثُ الدَّهْرِ** ve ↓ **حَوَادِثُهُ** (A, K) ve ↓ **حِدْثَانُهُ**, (K,) yahut Fr ve başkalarının dediği üzere bu sonuncusu ↓ **حَدَثَانُهُ**’dur, (TA,) Zamanın yahut talihin kazaları yahut rastlantıları; yahut zamanın yahut talihin kötü kazaları yahut felâketleri mânâsına gelir. (A, K.) ↓ **حَوَادِثُ** tekil olarak kullanılmış halde vârid olur; şiir zaruretiyle ↓ **حَدَثَانٌ** yerine konduğu söylenir: ve bu sonuncu da **حَوَادِثُ** için [çoğul olarak] kullanılır: Az ve AAF böyle der: ve **حَوَادِثُ الدَّهْرِ** ve **نَوَائِبُ الدَّهْرِ** mânâsında bir isim olduğu da söylenir: Fr’ye göre Araplar, [onu çoğul olarak kullanarak,] **أَهْلَكَتْنَا الحَدَثَانُ** derler [Zamanın, yahut talihin kazaları, yahut kötü kazaları, bizi helâk etti]: bazıları **الحَدَثَانِ** der; onu **حَدَثٌ**’un tesniyesi yapar ve bununla gece ve gündüzü kasteder; tıpkı [aynı mânâda] **الجَدِيدَانِ** ve **المَلَوَانِ** vb. dedikleri gibi. (TA.) ― -b3- [Bundan dolayı] **حَدَثٌ**, Sb tarafından **مَصْدَر**a [yahut mastar isme] ad olarak kullanılır; çünkü bütün مصادِر, [failde bulunan yahut failden sâdır olan] arazlar [mânâsını] ifade eder: ve bu mânâda ona verdiği çoğul **أَحْدَاثٌ**’tır. (TA.) ― -b4- (mecaz kabul edilerek:) Büyük abdest bozma; yahut yel çıkarma; eş anlamlısı **اـِبْدَآءٌ**: (K:) yahut namaz vb. yapmayı yasaklayan yahut engelleyen hades: (KT:) yahut şer‘î temizlik hâlini bozan bir hâl: çoğulu **أَحْدَاثٌ**. (Msb.) [4’e bak.] ― -b5- i. q. **وَلِىٌّ** (mecaz kabul edilerek:) [**وَسْمِىّ** denilen yağmurun ardından gelen yağmur]: (L:) yahut **الأَحْدَاثُ** [**الحَدَثُ**’un çoğulu] yılın başlangıcının, yahut yılın ilk kısmının yağmurları mânâsına gelir. (K.) ― -b6- Genç; bir adama (A, * L, Msb, *) ve bir ata yahut eşeğe yahut benzerine, ve bir deveye, ve IAar’a göre bir dağ keçisine nisbetle: (L:) çoğulu **أَحْدَاثٌ** (A, L, Msb,) ve **حُدْثَانٌ**. (L.) Şöyle dersin **رَجُلٌ حَدَثٌ**, (Th, S, L, &c.,) ve ↓ **حَدِيثُ السِّنِّ**, (Th, S, A, Msb, K,) ve **حَدَثُ السِّنّ**, (IDrd, K, [fakat bu, aşağıda görüleceği üzere bazılarınca reddedilmiştir,]) Genç adam: (S, L, Msb, K:) ve çoğul mânâda **غِلْمَانٌ أَحْدَاثٌ** ve **حُدْثَانٌ** [**حَدَثٌ**’un çoğulları], (S,) ve **رِجَالٌ أَحْدَاثُ السِّنِّ** ve **حُدْثَانُ السِّنِّ**, [yahut yukarıda ima edildiği üzere bunlar câiz değildir,] ve **حُدَثَآءُ السِّنِّ** [↓ **حَدِيثٌ**’in çoğulu]. (ISd, TA.) J der ki, [S’de,] eğer **سِنّ**’i zikredersen, **السِّنِّ** ↓ **حَدِيثُ** dersin [lafzen: dişçe genç]: ve IDrst der ki, avam **هُوَ حَدَثُ السِّنِّ** der; tıpkı **حديث السِّنِّ** dediğin gibi; fakat bu bir hatadır; çünkü **حَدَثٌ** adamın kendisine uygulanan bir sıfattır ve aslında bir mastardır; onu **سِنّ**’e, ne **ضِرْس**’e, ne de **ناب**’a sıfat yapmamak gerekir; fakat ↓ **حَدِيثٌ** yakın (zamanlı) olan her şeye uygulanan bir sıfattır. (TA.)

**حَدُثٌ**
**حَدُثٌ** حدث : **حَدَثٌ**’e bak, ilk cümle; her biri iki yerde.

**حَدِثٌ**
**حَدِثٌ** حدث : **حَدَثٌ**’e bak, ilk cümle; her biri iki yerde.

**حَدِثٌ**
**حَدِثٌ** حدث : **حَدَثٌ**’e bak.

**حُدْثَى**
**حُدْثَى** حدث حدثى حدثي حدثيي : aşağıda gelen şeye bak.

**حِدْثَانٌ**
**حِدْثَانٌ** حدث حدثان Bir hâlin, yahut bir durumun, yahut bir işin ilk hâli, yahut başlangıcı, yahut başlama zamanı; (S, A, Mgh, K;) bunun gibi ↓ **حَدَاثَةٌ**: (S, Mgh, K:) ve onun tazeliği; bu da bu iki kelimenin her ikisinin bir mânâsıdır. (S, Mgh.) Şu sözde olduğu gibi: **اِفْعَلْ ذٰلِكَ الأَمْرَ بِحِدْثَانِهِ** ve ↓ **بِحَدَاثَتِهِ** [O işi, ilk ve taze hâlindeyken yap]. (S, Mgh. *) Şöyle de denir: **أَتَيْتُهُ فِى حِدْثَانِ شَبَابِهِ** ve **شبابه** ↓ **حِدْثَى** ve **شبابه** ↓ **حَدِيثِ** (mecaz kabul edilerek:) Ona, gençliğinin başlangıcında, yahut ilk devresinde geldim. (Aboo-'Amr Esh-Sheybلnee, TA.) Ve bir rivayette, ‘Âişe’ye hitaben şöyle denmiştir: **لَوْلَا حِدْثَانُ قَوْمِكِ بِالكُفْرِ لَهَدَمْتُ الكَعْبَةَ وَبَنَيْتُهَا**, (Mgh, * TA,) yahut bazıların rivayet ettiği üzere **قومك** ↓ **حَدَاثَةُ**, ki aynı mânâdadır, (Mgh,) yani: Senin kavminin küfür hâlinde bulunmasının üzerinden geçen sürenin kısalığı olmasaydı, Ka‘be’yi yıkar ve onu [yeniden] inşa ederdim. (TA.) ― -b2- **حَدَثٌ**’e de bak, iki yerde.

**حَدَثَانٌ**
**حَدَثَانٌ** حدث حدثان , tekil ve çoğul olarak kullanılır: **حدثٌ**’e bak, üç yerde.

**حَدِيثٌ**
**حَدِيثٌ** حديث Yeni, yakın (zamanlı); (K;) **قَدِيمٌ**’in zıddı: (S:) bir başlangıcı olan, yahut olmuş olan; daha önce yokken ilk defa yeni olarak var olan; bunun gibi ↓ **حَادِثٌ**: (Msb:) daha önce yokken ilk defa yeni olarak varlığa getirilen, var edilen, yapılan, üretilen, yahut yapılan; başlatılan, yahut ortaya çıkarılan; icat edilen; bid‘at çıkarılan; bunun gibi ↓ **مُحْدَثٌ**. (TA.) ― -b2- **حَدَثٌ**’e bak, son iki cümle, dört yerde. Ve **حِدْثَانٌ**’a bak. Şöyle de dersin: **هُوَ حَدِيثُ عَهْدٍ بِالاـِسْلَامِ** O, yahut o idi, yakın zamanda Müslüman olmuş. (Msb.) Ve **حَدِيثُو عَهْدٍ بِكُفْرِهِمْ**, (TA,) yahut **بِالجَاهِلِيَّةِ**, yahut **حَدِيثٌ عَهْدُهُمْ**, (Mgh,) Küfür hâllerinde [yahut câhiliye yahut bilgisizlik hâlinde] yeni olan kimseler; küfür hâllerinden [&c.] ancak yakın zamanda çıkmış olanlar. (TA.) -A2- Ayrıca i. q. **خَبَرٌ** [Bilgi; bir bilgi parçası; istihbarat; bir duyuru; haber, yahut haberler; bir haber; bir anlatım; bir rivayet, yahut anlatı; bir hikâye; vb.]; (S, K;) az ve çok için kullanılır; (S;) ve ↓ **حِدِّيثَى** aynı mânâya gelir: (K:) yahut konuşulan, anlatılan, yahut rivayet edilen ve nakledilen bir şey, yahut mesele: (Msb:) [ve konuşma, yahut söyleşi:] ve [aynı şekilde] ↓ **أُحْدُوثَةٌ** konuşulan, anlatılan, yahut rivayet edilen bir şey mânâsına gelir: (S, K:) yahut bu sonuncusu acayip bir şey mânâsına gelir: (IB, TA:) MF der ki, kullanımda ve iyi ile kötü olanı delâlet etmede **احدوثة** ile **حديث** arasında fark olmadığı ileri sürülmüştür; bunun aksine, birincinin özellikle, içinde fayda ve doğruluk bulunmayan [hikâye türünü], meselâ aşk hikâyelerini ve Arapların benzeri uydurmalarını ifade ettiğini söyleyenler vardır: Fr, onun özellikle güldürücü ve saçma bir hikâyeyi ifade ettiğini, **حديث**’ten farklı olduğunu ileri sürer: ve İbn-Hişâm El-Lakhmee, Fs şerhinde, onun yalnız kötü, yahut şer olanı ifade etmek için kullanıldığını söyler: fakat Lb, şerhinde ona karşılık verir ki, bazen iyi olanı ifade etmek için de kullanılır; Yaakoob’un zikrettiği bir sözde olduğu gibi; aşağıda ona bak: (TA:) **حَدِيثٌ**’in çoğulu **أَحَادِيثُ**’tir; kıyasa aykırı olarak, (S, K,) Fr bunun ↓ **أُحْدُوثَةٌ**’nin çoğulu olduğunu, sonra **حديث**’in çoğulu olarak kullanıldığını söyler, (S,) fakat IB bunun böyle olmadığını söyler; (TA;) ve **حِدْثَانٌ** ve **حُدْثَانٌ** da **حديث**’in çoğullarıdır, (K, TA,) bazen vârid olur; ikincisi nadirdir. (TA.) Şöyle dersin: **سَمِعْتُ حَدِيثًا حَسَنًا** (TA) ve **حَسَنَةً** ↓ **حِدِّيثَى** (S, A, * TA) [Güzel bir hikâye yahut rivayet vb. işittim]; ikisi de aynı mânâdadır. (TA.) Ve ↓ **اِنْتَشَرَ لَهُ فِى النَّاسِ أُحْدُوثَةٌ حَسَنَةٌ** [İnsanlar arasında onun hakkında güzel bir hikâye yayıldı]: Yaakoob’un “**Islلh**”ında zikrettiği bir söz. (TA.) Ve ↓ **أثحْدُوثَةٌ مَلِيحَةٌ** [Güzel bir hikâye], ve **أَحَادِيثُ مِلَاحٌ** [güzel hikâyeler]. (A.) Ve ↓ **قَدْ صَارَ فُلَانٌ أَحْدُوثَةً** [(mecaz:) Falanca bir hikâyenin konusu, yahut acayip bir hikâyenin konusu oldu: ve aynı şekilde, A’da söylendiği üzere, **صَارُوا أَحَادِيثَ**: orada mecaz olduğu söylenmiştir]. (IB, TA.) ― -b2- Buradan Allah’ın Elçisi’nin **حَدِيث**’i: (Msb:) [yani] **حَدِيثٌ** ayrıca bir **مُحَدِّثٌ**’in rivayeti mânâsına gelir: (L:) [mânâsı **حَدِيثٌ نَبَوِىٌّ**, yani Muhammed’in bir sözünü yahut fiilini vb. anlatan bir rivayet, yahut nakil:] bu kelime ile **خَبَرٌ** her ikisi de, Muhammed’e, yahut bir Sahâbî’ye, yahut bir Tâbiî’ye isnad edilen rivayet mânâsına gelir: (TA in art. رقأ:) yahut **حديث** Peygamber’den gelene uygulanır: **خَبَرٌ**, Peygamber’den başkasından gelene; yahut ondan veya başkasından gelene: ve **أَثَرٌ** Peygamber’in bir sahâbîsinden gelene; fakat Peygamber’in sözüne de uygulanabilir: (Kull p. 152:) bu mânâda kelimenin, yani Peygamber’in **حديث**’inin, çoğulu yalnız **أَحَادِيثُ**’tir; bu yüzden Sb onu, çoğulları şâz olarak yapılan kelimeler kategorisinde zikreder; **عَرُوضٌ**, çoğulu **أَعَارِيضُ**; ve **بَاطِلٌ**, çoğulu **أَبَاطِيلُ** gibi. (TA.) [Bir rivayetin bir parçasının alıntısının sonunda yazılan **الحَدِيثَ**, **اِقْرَأِ الحَدِيثَ** “Hadisi oku” demektir.] ― -b3- **حَدِيثٌ قُدْسِىٌّ** [kudsî hadis yahut rivayet] Allah’ın, ilhamla, yahut rüya ile, yahut uykuda peygamberine bildirdiği ve peygamberin kendi lafzıyla anlattığı şey demektir: Kur’ân bunun üstünde sayılır; çünkü [kabul edildiğine göre] onun lafızları da vahyedilmiştir: (KT:) lafızları elçiden olup mânâsı Allah’tan olan; ilhamla, yahut rüya ile, yahut uykuda. (Kull p. 288.)

**حَدَاثَةٌ**
**حَدَاثَةٌ** حداثه حداثة حديث : **حِدْثَانٌ**’a bak, üç yerde. [Bundan dolayı,] **حَدَاثَةُ السِّنِّ** (mecaz:) Gençlik; hayatın ilk devresi. (TA.)

**حُدَّاثٌ**
**حُدَّاثٌ** حداث حديث : **مُحَدِّثٌ**’e bak.

**حِدِّيثٌ**
**حِدِّيثٌ** حديث : **حِدْثٌ**’e bak, üç yerde.

**حِدِّيثَى**
**حِدِّيثَى** حديث حديثى حديثي حديثيي : **حَدِيثٌ**’e bak, iki yerde.

**حَادِثٌ**
**حَادِثٌ** حادث : **حَدِيثٌ**’e bak, ilk cümle.

**حَادِثَةٌ**
**حَادِثَةٌ** حادث حادثه حادثة ; ve onun çoğulu, **حَوَادِثُ**: **حَدَثٌ**’e bak, dört yerde.

**أَحْدَثُ**
**أَحْدَثُ** ذ Daha yeni, yahut en yeni, yahut daha yakın (zamanlı): müennesi **حُدْثَى**; bir rivayette geçen **اِمْرَأَتِى الحُدْثَى** terkibinde olduğu gibi: En yeni, yahut en yakın zamanda nikâhlanmış olan karım. (TA.)

**أُحْدُوثَةٌ**
**أُحْدُوثَةٌ** ذ : **حَدِيثٌ**’e bak, beş yerde.

**مُحْدَثٌ**
**مُحْدَثٌ** محدث : **حَدِيثٌ**’e bak: ― -b2- ve ayrıca **حَدَثٌ**’e bak, iki yerde. ― -b3- Ayrıca, bir şaire nisbetle, i. q. **مُوَلَّدٌ** [klasik sonrası müellif: kendisi de klasik sonrası bir terimdir]. (Mz 49th نوع.) [Ve **المُحْدَثُونَ** Sonrakiler; yahut daha sonraki zamanların insanları; **القُدَمَآءُ**’a karşıt.]

**مُحْدِثٌ**
**مُحْدِثٌ** محدث : **حَدَثٌ**’e bak.

**مُحَدَّثٌ**
**مُحَدَّثٌ** محدث Doğru, yahut doğru sözlü adam: (K:) doğru görüş sahibi adam: (S:) doğru zanna sahip: (A, TA:) ilham olunan; zihnine bir şey konulan ve onu zannî olarak ve ferasetle söyleyen; sanki kendisine bir şey söylenmiş de o da söylemiş gibi: bir rivayette vârid olmuştur: (TA:) ‘Ömer böyle idi. (A, TA.)

**مُحَدِّثٌ**
**مُحَدِّثٌ** mحدث Hikâyelerin, rivayetlerin, yahut hadislerin anlatıcısı yahut nakledicisi: [ve özellikle Muhammed’in hadislerini nakleden, yahut onlarda mahir olan:] **مُحَدِّثُونَ** mânâsında ↓ **حُدَّاثٌ**, hikâyeler vb. anlatan bir topluluk mânâsına gelen, şâz bir çoğuldur; benzer mânâlı kelimelerle aynı kalıba sokularak yapılmıştır; bunun örneği, **سَامِرٌ**’in çoğulu **سُمَّارٌ**’dır. (L.) **حِدْثٌ**’e de bak.

**أَرْضٌ مَحْدُوثَةٌ**
**أَرْضٌ مَحْدُوثَةٌ** ذ (mecaz kabul edilerek:) Üzerine **حَدَث** denilen yağmurun yağdığı arazi. (L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَدَثَ
حَدَثَ U ( n. ac. حُدُوْث 27 ),
a.  Happened, took place.

b.  Came into being, originated.

حَدُثَ
حَدُثَ U ( n. ac. حَدَاْثَة 22t ,  حُدُوْث 27 ),
a.  Was new, fresh, recent; was young.

حَدَّثَ
حَدَّثَ II ,
a.  Related, told.

b.  [ 'An ], Related of, cited.

حَاْدَثَ
حَاْدَثَ III ,
a.  Conversed, talked with.

أَحْدَثَ
أَحْدَثَ IV ,
a.  Originated, brought into existence, created; produced; brought about, gave rise to.

تَحَدَّثَ
تَحَدَّثَ V
a.  [ Bi or 'An ], Related, told.

تَحَاْدَثَ
تَحَاْدَثَ VI ,
a.  Conversed, talked together.

اِسْتَحْدَثَ
اِسْتَحْدَثَ X ,
a.  Heard, learnt ( news &  c. ).

b.  Reproduced.

حِدْث
حِدْث 2 ,
a.  Relater, narrator, teller of stories; talker, conversationalist.

حَدَث
حَدَث 4 , ( pl. أَحْدَاْث 38 ),
a.  New thing; novelty; innovation.

b.  Event, occurrence; accident.

c.  Young; young man, youth.

حَدِث
حَدِث 5 ,  حَدُث 6 ,
a.  see 2 .

حَاْدِث
حَاْدِث 21 ,
a.  New, fresh, recent; original.

حَاْدِثَة
حَاْدِثَة 21t , ( pl. حَوَاْدِثُ 41 ),
a.  Novelty, change.

b.  Vicissitude.

c.  Event; news.

حَدَاْثَة
حَدَاْثَة 22t ,
a.  Newness, freshness, novelty.

b.  Youth.

c.  Commencement.

حَدِيْث
حَدِيْث 25 , ( pl. حِدَاْث 23 ,  حُدَثَآءُ 43 ),
a.  New, fresh, recent; young.

b.  ( pl. حِدْثَاْن 34 ,  أَحَاْدِيْثُ 69 ), Story, narrative; tale, tradition.

c.  Conversation, talk, chat.

حُدُوْث
حُدُوْث 27 ,
a.  Rise, origin; appearance.

b.  see 22t (a) .

حِدِّيْث
حِدِّيْث 30 ,
a.  see 2 .

حِدْثَاْن
حِدْثَاْن 34 ,
a.  see 22t (a) .

حِدْثان الدَّهْر
حِدْثان الدَّهْر
a.  Vicissitudes of fortune.

مُحَادَثَة
مُحَادَثَة
a.  Conversation, converse, talk.

مُحْدَث
مُحْدَث
a.  Parvenu.

المُحْدَثُوْن
المُحْدَثُوْن
a.  The moderns.

أُحْدُوْثَة
أُحْدُوْثَة ( pl. أَحَادِيْث ),
a.  News, tidings, intelligence; report, rumour.

b.  Story, tale.

##### Türkçe

**حَدَثَ**
**حَدَثَ** U ( n. ac. **حُدُوْث** 27 ),
a. Oldu, vuku buldu.

b. Var oldu, meydana geldi, köken aldı.

**حَدُثَ**
**حَدُثَ** U ( n. ac. **حَدَاْثَة** 22t ,  **حُدُوْث** 27 ),
a. Yeni, taze, yakın zamanlı idi; genç idi.

**حَدَّثَ**
**حَدَّثَ** II ,
a. Rivayet etti, anlattı.

b. [ 'An ], -den rivayet etti, -den nakletti.

**حَاْدَثَ**
**حَاْدَثَ** III ,
a. Konuştu, ile konuştu.

**أَحْدَثَ**
**أَحْدَثَ** IV ,
a. Meydana getirdi, varlığa çıkardı, yarattı; üretti; meydana getirdi, sebep oldu.

**تَحَدَّثَ**
**تَحَدَّثَ** V
a. [ Bi or 'An ], ile rivayet etti veya -den rivayet etti; anlattı.

**تَحَاْدَثَ**
**تَحَاْدَثَ** VI ,
a. Birlikte konuştu, karşılıklı konuştu.

**اِسْتَحْدَثَ**
**اِسْتَحْدَثَ** X ,
a. İşitti, öğrendi (haber vb.).

b. Yeniden üretti.

**حِدْث**
**حِدْث** 2 ,
a. Rivayet eden, râvi, hikâye anlatıcısı; konuşan, sohbetçi.

**حَدَث**
**حَدَث** 4 , ( pl. **أَحْدَاْث** 38 ),
a. Yeni şey; yenilik; bid‘at.

b. Olay, vuku; kaza.

c. Genç; genç adam, delikanlı.

**حَدِث**
**حَدِث** 5 ,  **حَدُث** 6 ,
a. 2’ye bak.

**حَاْدِث**
**حَاْدِث** 21 ,
a. Yeni, taze, yakın zamanlı; aslî.

**حَاْدِثَة**
**حَاْدِثَة** 21t , ( pl. **حَوَاْدِثُ** 41 ),
a. Yenilik, değişim.

b. Değişkenlik.

c. Olay; haber.

**حَدَاْثَة**
**حَدَاْثَة** 22t ,
a. Yenilik, tazelik, yenilik (novelty).

b. Gençlik.

c. Başlangıç.

**حَدِيْث**
**حَدِيْث** 25 , ( pl. **حِدَاْث** 23 ,  **حُدَثَآءُ** 43 ),
a. Yeni, taze, yakın zamanlı; genç.

b. ( pl. **حِدْثَاْن** 34 ,  **أَحَاْدِيْثُ** 69 ), Hikâye, rivayet; masal, hadis.

c. Konuşma, sohbet, chat.

**حُدُوْث**
**حُدُوْث** 27 ,
a. Ortaya çıkış, köken; görünme.

b. 22t (a)’ya bak.

**حِدِّيْث**
**حِدِّيْث** 30 ,
a. 2’ye bak.

**حِدْثَاْن**
**حِدْثَاْن** 34 ,
a. 22t (a)’ya bak.

**حِدْثان الدَّهْر**
**حِدْثان الدَّهْر**
a. Talihin değişkenlikleri.

**مُحَادَثَة**
**مُحَادَثَة**
a. Konuşma, karşılıklı konuşma, sohbet.

**مُحْدَث**
**مُحْدَث**
a. Sonradan görme.

**المُحْدَثُوْن**
**المُحْدَثُوْن**
a. Modernler.

**أُحْدُوْثَة**
**أُحْدُوْثَة** ( pl. **أَحَادِيْث** ),
a. Haber, havadis, malumat; rapor, söylenti.

b. Hikâye, masal.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حدث
حَدَّثَ - حَدَّثَ - يُحَدِّثُ - حَدِيْث - أَحَادِيْث
حَدَّثَ - يُحَدِّث + كائن + أمراً: على وزن " فَعَّلَ " من " حَدَثَ - يَحْدُثُ " : جعله " يَحْدُثُ " على وجه التكرار والشدة: يجعل الفعل يقع في وقت قريب جداً من وقت الرواية على وجه التكرار والشدة
حَدَّثَ - يُحَدِّث + كائن + كائناً أو لـِ كائن + خبراً: يجعل الخبر يحدث ويقع للكائن الآخر في وقت قريب جداً من وقت الرواية : يعيد سرده ورواية أحداثه لكائن بشكل مفصل كما لوكان يقع الآن أمامه: جَعْلُ الفعلِ الذي سبق ووقع، يحدث مرة أخرى بشكل مكرر وبوضوح أمام مسمع المتلقي بروايته ووصف تفاصيله
﴿يومئذ تحدث أخبارها﴾
﴿قالوا أتحدثونهم بما فتح الله عليكم ليحاجوكم به عند ربكم﴾
﴿وأما بنعمة ربك فحدث﴾
حَدِيْث - الحديث: على وزن" فـَعيل" اسم فاعل مبالغة بمعنى مفعول من " حَدَثَ - يَحْدُثُ ": الحـَدَث أو الفعل أو العمل أو الأمر الذي وقع قبل وقت قريب جداً من وقت الكلام والرواية: وهو يعني ضمناً واصطلاحاً: تفاصيل المعلومات والخبر عن هذا الحدث أو الأمر الذي وقع في زمن قريب قبل وقت الرواية: تفاصيل فعل حدث ووقع قبل زمن الرواية، ويسرد على  مسمع المتلقي فيكون كأنه يحدث من جديد
أَحَاديْث - الأحاديث: جمع " حَدِيْث
﴿فلعلك باخع نفسك على آثارهم إن لم يؤمنوا بهذا الحديث أسفا﴾
﴿وكذلك يجتبيك ربك ويعلمك من تأويل الأحاديث﴾
﴿وجعلناهم أحاديث﴾
استعمالات لفظ "حديث": يخوض في حديث - يستأنس لحديث - يُسِرّ حديثاً - يفقه حديثاً - يكتم حديثاً - يؤول حديثاً - يؤمن بحديث
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ 92 -  التعرف عبر نقل المعلومات من آخر وعلى مسؤوبيته
نبأ - ينبِئُ، ذكّرّ - يَذْكُرُ، أثِرَ - يأْثِرُ، قَصَّ- يَقُصُّ ، سلف - يسلف، حَدَّثَ - يُحَدِّثُ
الحديث بين البشر
بين الله والناس : في الدنيا   في الآخرة	﴿أينما تكونوا يدركم الموت ولو كنتم في بروج مشيدة وإن تصبهم حسنة يقولوا هذه من عند الله وإن تصبهم سيئة يقولوا هذه من عندك قل كل من عند الله فمال هؤلاء القوم لا يكادون يفقهون حديثا (78)﴾ النساء ﴿يومئذ يود الذين كفروا وعصوا الرسول لو تسوى بهم الأرض ولا يكتمون الله حديثا (42)﴾ النساء
بين النبي وأزواجه     بين النبي والناس    	﴿وإذ أسر النبي إلى بعض أزواجه حديثا فلما نبأت به وأظهره الله عليه عرف بعضه وأعرض عن بعض فلما نبأها به قالت من أنبأك هذا قال نبأني العليم الخبير(3)﴾ التحريم ﴿ياأيها الذين آمنوا لا تدخلوا بيوت النبي إلا أن يؤذن لكم إلى طعام غير ناظرين إناه ولكن إذا دعيتم فادخلوا فإذا طعمتم فانتشروا ولا مستأنسين لحديث إن ذلكم كان يؤذي النبي فيستحي منكم والله لا يستحي من الحق وإذا سألتموهن متاعا فاسألوهن من وراء حجاب ذلكم أطهر لقلوبكم وقلوبهن وما كان لكم أن تؤذوا رسول الله ولا أن تنكحوا أزواجه من بعده أبدا إن ذلكم كان عند الله عظيما(53)﴾ الأحزاب
بين الناس ( لهو الحديث)	﴿ومن الناس من يشتري لهو الحديث ليضل عن سبيل الله بغير علم ويتخذها هزوا أولئك لهم عذاب مهين(6)﴾ لقمان
	﴿وقد نزل عليكم في الكتاب أن إذا سمعتم آيات الله يكفر بها ويستهزأ بها فلا تقعدوا معهم حتى يخوضوا في حديث غيره إنكم إذا مثلهم إن الله جامع المنافقين والكافرين في جهنم جميعا (140)﴾ النساء ﴿وإذا رأيت الذين يخوضون في آياتنا فأعرض عنهم حتى يخوضوا في حديث غيرهوإما ينسينك الشيطان فلا تقعد بعد الذكرى مع القوم الظالمين(68)﴾ الأنعام
أنواع الحديث
لهو الحديث   أحسن الحديث﴿ومن الناس من يشتري لهو الحديث ليضل عن سبيل الله بغير علم ويتخذها هزوا أولئك لهم عذاب مهين(6)﴾ لقمان ﴿الله نزل أحسن الحديث كتابا متشابها مثاني تقشعر منه جلود الذين يخشون ربهم ثم تلين جلودهم وقلوبهم إلى ذكر الله ذلك هدى الله يهدي به من يشاء ومن يضلل الله فما له من هاد (23)﴾ الزمر
حديث الله :
الأصدق﴿والذين آمنوا وعملوا الصالحات سندخلهم جنات تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها أبدا وعد الله حقا ومن أصدق من الله قيلا(122)﴾ النساء ﴿الله لا إله إلا هو ليجمعنكم إلى يوم القيامة لا ريب فيه ومن أصدق من الله حديثا(87)﴾ النساء
الأحسن	﴿الله نزل أحسن الحديث كتابا متشابها مثاني تقشعر منه جلود الذين يخشون ربهم ثم تلين جلودهم وقلوبهم إلى ذكر الله ذلك هدى الله يهدي به من يشاء ومن يضلل الله فما له من هاد (23)﴾ الزمر ﴿ومن الناس من يشتري لهو الحديث ليضل عن سبيل الله بغير علم ويتخذها هزواأولئك لهم عذاب مهين(6)﴾ لقمان
وهو موجود على شكل آيات في هذا القرآن وآيات في هذا الوجود
بعد الله وآياته﴿تلك آيات الله نتلوها عليك بالحق فبأي حديث بعد الله وآياته يؤمنون(6)﴾ الجاثية
الوجود   القرآن	﴿أولم ينظروا في ملكوت السماوات والأرض وما خلق الله من شيء وأن عسى أن يكون قد اقترب أجلهم فبأي حديث بعده يؤمنون(185)﴾الأعراف ﴿فبأي حديث بعده يؤمنون(50)﴾ المرسلات
صادق   ومعجز	﴿لقد كان في قصصهم عبرة لأولي الألباب ما كان حديثا يفترى ولكن تصديق الذي بين يديه وتفصيل كل شيء وهدى ورحمة لقوم يؤمنون(111)﴾ يوسف ﴿فليأتوا بحديث مثله إن كانوا صادقين(34)﴾ الطور
	﴿أفمن هذا الحديث تعجبون(59)﴾ النجم ﴿أفبهذا الحديث أنتم مدهنون(81)﴾ الواقعة
	﴿فذرني ومن يكذب بهذا الحديث سنستدرجهم من حيث لا يعلمون(44)﴾ القلم ﴿فلعلك باخع نفسك على آثارهم إن لم يؤمنوا بهذا الحديث أسفا(6)﴾ الكهف
هذا القرآن حديث : لأنه يحدث عن السابقين
﴿وهل أتاك حديث موسى(9)﴾ طه ﴿هل أتاك حديث موسى(15)﴾ النازعات
	﴿هل أتاك حديث ضيف إبراهيم المكرمين(24)﴾ الذاريات ﴿هل أتاك حديث الجنود(17)﴾ البروج
	﴿هل أتاك حديث الغاشية(1)﴾ الغاشية
موقف غير المؤمنين من حديث الله
الخوض في حديث الله﴿وقد نزل عليكم في الكتاب أن إذا سمعتم آيات الله يكفر بها ويستهزأ بها فلا تقعدوا معهم حتى يخوضوا في حديث غيره إنكم إذا مثلهم إن الله جامع المنافقين والكافرين في جهنم جميعا (140)﴾ النساء ﴿وإذا رأيت الذين يخوضون في آياتنا فأعرض عنهم حتى يخوضوا في حديث غيره وإما ينسينك الشيطان فلا تقعد بعد الذكرى مع القوم الظالمين(68)﴾ الأنعام
العجب مدهنون	﴿أفمن هذا الحديث تعجبون(59)﴾ النجم ﴿أفبهذا الحديث أنتم مدهنون(81)﴾ الواقعة
عدم الإيمان	﴿تلك آيات الله نتلوها عليك بالحق فبأي حديث بعد الله وآياته يؤمنون(6)﴾ الجاثية ﴿فلعلك باخع نفسك على آثارهم إن لم يؤمنوا بهذا الحديث أسفا(6)﴾ الكهف
 	﴿أولم ينظروا في ملكوت السماوات والأرض وما خلق الله من شيء وأن عسى أن يكون قد اقترب أجلهم فبأي حديث بعده يؤمنون(185)﴾الأعراف ﴿فبأي حديث بعده يؤمنون(50)﴾ المرسلات
التكذيب	﴿فذرني ومن يكذب بهذا الحديث سنستدرجهم من حيث لا يعلمون(44)﴾ القلم
الموقف من المكذبين بحديث الله
لا تبخع نفسك ذرني ( الله ) لهم﴿فلعلك باخع نفسك على آثارهم إن لم يؤمنوا بهذا الحديث أسفا(6)﴾ الكهف ﴿فذرني ومن يكذب بهذا الحديث سنستدرجهم من حيث لا يعلمون(44)﴾ القلم
فأعرض عنهم حتى يخوضوا في حديث غيره	﴿وقد نزل عليكم في الكتاب أن إذا سمعتم آيات الله يكفر بها ويستهزأ بها فلا تقعدوا معهم حتى يخوضوا في حديث غيره إنكم إذا مثلهم إن الله جامع المنافقين والكافرين في جهنم جميعا (140)﴾ النساء ﴿وإذا رأيت الذين يخوضون في آياتنا فأعرض عنهم حتى يخوضوا في حديث غيره وإما ينسينك الشيطان فلا تقعد بعد الذكرى مع القوم الظالمين(68)﴾ الأنعام
الأحاديث
أحلام﴿وكذلك يجتبيك ربك ويعلمك من تأويل الأحاديث ويتم نعمته عليك وعلى آل يعقوب كما أتمها على أبويك من قبل إبراهيم وإسحاق إن ربك عليم حكيم(6)﴾ يوسف ﴿وقال الذي اشتراه من مصر لامرأته أكرمي مثواه عسى أن ينفعنا أو نتخذه ولدا وكذلك مكنا ليوسف في الأرض ولنعلمه من تأويل الأحاديث والله غالب على أمره ولكن أكثر الناس لا يعلمون(21)﴾ يوسف ﴿رب قد آتيتني من الملك وعلمتني من تأويل الأحاديث فاطر السماوات والأرض أنت ولي في الدنيا والآخرة توفني مسلما وألحقني بالصالحين(101)﴾ يوسف
قصص تاريخية أو أسطورية	﴿ثم أرسلنا رسلنا تترى كل ما جاء أمة رسولها كذبوه فأتبعنا بعضهم بعضا وجعلناهم أحاديث فبعدا لقوم لا يؤمنون(44)﴾ المؤمنون ﴿فقالوا ربنا باعد بين أسفارنا وظلموا أنفسهم فجعلناهم أحاديث ومزقناهم كل ممزق إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور(19)﴾ سبأ
يُحَدِّث
 ﴿وإذا لقوا الذين آمنوا قالوا آمنا وإذا خلا بعضهم إلى بعض قالوا أتحدثونهم بما فتح الله عليكم ليحاجوكم به عند ربكم أفلا تعقلون(76)﴾ البقرة ﴿يومئذ تحدث أخبارها(4)﴾ الزلزلة
 	﴿وأما بنعمة ربك فحدث(11)﴾ الضحى
مختار الصحاح
● [حدث] ح د ث: الحَدِيثُ الخبر قليله وكثيره وجمعه أحاديثُ على غير القياس قال الفراء نرى أن واحد الأحاديث أُحْدُوثَةٌ بضم الهمزة والدال ثم جعلوه جمعا للحديث و الحُدُوثُ بالضم كون الشيء بعد أن لم يكن وبابه دخل و أحْدَثَهُ الله فحَدَثَ و الحَدَثُ بفتحتين و الحُدْثَى بوزن الكبرى و الحَادِثَةُ و الحَدَثانُ بفتحتين كله بمعنى و استحْدَثَ خبرا وجد خبرا جديدا ورجل حَدَثٌ بفتحتين أي شاب فإن ذكرت السن قلت حَدِيثُ السن وغلمان حِدْثانٌ أي أحداث و المُحَادثَةُ و التَّحَادُثُ و التَّحَدُّثُ و التَّحْديثُ معروفات و الأُحْدُوثَةُ بوزن الأعجوبة ما يتحدث به و المُحَدِّثُ بفتح الدال وتشديدها الرجل الصادق الظن
الراغب
حدث
- الحدوث: كون الشيء بعد أن لم يكن، عرضا كان ذلك أو جوهرا، وإحداثه: إيجاده.
وإحداث الجواهر ليس إلا لله تعالى، والمحدث: ما أوجد بعد أن لم يكن، وذلك إما في ذاته، أو إحداثه عند من حصل عنده، نحو: أحدثت ملكا، قال تعالى: }ما يأتيهم من ذكر من ربهم محدث﴿[الأنبياء/2]، ويقال لكل ما قرب عهده محدث، فعلا كان أو مقالا. قال تعالى:﴾حتى أحدث لك منه ذكرا﴿[الكهف/70]، وقال:﴾لعل الله يحدث بعد ذلك أمرا﴿[الطلاق/1]، وكل كلام يبلغ الإنسان من جهة السمع أو الوحي في يقظته أو منامه يقال له: حديث، قال عز وجل:﴾وإذ أسر النبي إلى بعض أزواجه حديثا﴿[التحريم/3]، وقال تعالى:﴾هل أتاك حديث الغاشية﴿[الغاشية/1]، وقال عز وجل:﴾وعلمتني من تأويل الأحاديث﴿[يوسف/101]، أي: ما يحدث به الإنسان في نومه، وسمى تعالى كتابه حديثا فقال:﴾فليأتوا بحديث مثله﴿[الطور/34]، وقال تعالى:﴾أفمن هذا الحديث تعجبون﴿[النجم/59]، وقال:﴾فما لهؤلاء القوم لا يكادون يفقهون حديثا﴿[النساء/78]، وقال تعالى:﴾حتى يخوضوا في حديث غيره﴿[الأنعام/68]،﴾فبأي حديث بعد الله وآياته يؤمنون﴿[الجاثية/6]، وقال تعالى:﴾ومن أصدق من الله حديثا{ [النساء/87]، وقال عليه السلام: (إن يكن في هذه الأمة محدث فهو عمر) (الحديث صحيح متفق عليه.
عن أبي هريرة رضى الله عنه قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (لقد كان فيما قبلكم من الأمم ناس محدثون، فإن يك في أمتي أحد فإنه عمر).
انظر: البخاري 7/40؛ ومسلم 2398؛ وانظر: رياض الصالحين ص 564؛ وأخرجه أحمد 2/139).
وإنما يعني من يلقى في روعه من جهة الملأ الأعلى شيء (انظر الفرقان بين أولياء الرحمن وأولياء الشيطان لابن تيمية ص 59)، وقوله عز وجل: }فجعلناهم أحاديث{ [سبأ/19]، أي: أخبار يتمثل بهم، والحديث: الطري من الثمار، ورجل حدث: حسن الحديث، وهو حدث النساء، أي: محادثهن، وحادثته وحدثته وتحادثوا، وصار أحدوثة، ورجل حدث وحديث السن بمعنى، والحادثة: النازلة العارضة، وجمعها حوادث.
ملخص اللسان
وجوه اللفظ: أَي وَقَع.  كونُ شيء لم يكن -البداءة - الأول - نقيض القديم - الجديد - الشاب- والحديثُ: ما يُحَدِّثُ به المُحَدِّثُ  تَحْديثاً؛ : الخَبَرُ يأْتي على القليل  والكثير، شِبْهُ النازلة.  المُنْكَرُ الذي ليس بمعتادٍ،.
1.     حَدَثَ الشيءُ يَحْدُثُ حُدُوثاً وحَداثةً،  الحَدِيثُ: نقيضُ القديم
2.     واسْتَحْدَثْتُ خَبَراً أَي وَجَدْتُ خَبَراً جديداً؛
3.     وأَخذَ الأَمْر  بحِدْثانِه وحَدَاثَته أَي بأَوّله وابتدائه.
4.     والحديثُ: الجديدُ من الأَشياء.
5.     حِدْثانُ الشيء: أَوّلهُ،
6.     حَداثةُ السِّنِّ: كناية عن الشَّباب  وأَوّلِ العمر؛
7.     شابٌّ حَدَث فَتِيُّ السِّنِّ.
8.     ورجل  حَدَثُ السِّنِّ وحَديثُها: بيِّن الحَداثة والحُدُوثة.
9.     ورجلٌ حَدَثٌ أَي شابٌّ،
10.                        فأَخذني ما قَدُمَ وما حَدُث، يعْني همومه وأَفكارَه القديمةَ  والحديثةَ.
11.                        والحَدَثُ: الإِبْداءُ؛
12.                         والحُدُوثُ: كونُ شيء لم يكن.
13.                        وحَدَثَ أَمرٌ  أَي وَقَع.
14.                        ومُحْدَثاتُ الأُمور: ما ابتدَعه أَهلُ الأَهْواء من الأَشياء التي كان  السَّلَف الصالحُ على غيرها.
15.                        الحَدَثُ: الأَمْرُ الحادِثُ المُنْكَرُ الذي ليس بمعتادٍ، ولا معروف في  السُّنَّة،
16.                        إِياكم ومُحْدَثاتِ الأُمور،وهي ما لم يكن مَعْرُوفاً في كتاب، ولا سُنَّة،  ولا إِجماع.
17.                        والمُحْدِثُ: هو الأَمْرُ المُبْتَدَعُ نَفْسُه،
18.                        الحَدَثُ من  أَحْداثِ الدَّهْرِ: شِبْهُ النازلة.
19.                        وأَحْدَثَ الرجلُ وأَحْدَثَتِ المرأَةُ إِذا زَنَيا؛
20.                        والحدثان من الدهر نوبه ،
21.                        والحديث: الخَبَرُ يأْتي على القليل  والكثير،
22.                        والحديثُ: ما يُحَدِّثُ به المُحَدِّثُ  تَحْديثاً؛
23.                        المُحادثة  والتَّحادُث والتَّحَدُّثُ والتَّحْديثُ: معروفات.
24.                        وأَما بنِعْمةِ ربك فَحَدِّثْ؛ أَي بَلِّغْ ما  أُرْسِلْتَ به،
25.                        والأُحْدُوثةُ: ما  حُدِّثَ به.
26.                        كثيرُ  الحَديثِ، حَسَنُ السِّياق له؛
27.                        والأَحْداثُ: الأَمْطارُ الحادثةُ في أَوّل السنة؛
28.                        والحَدَثان: الفَأْسُ التي لها رأْس واحدة.
29.                        فوَجَدَتْ عنجه حُدّاثاً أَي جماعة يَتَحَدَّثُون؛
30.                        وبالحديث: ما يَتَحدَّثُ به الناسُ في صفة النبات
31.                        صار فلانٌ أُحْدُوثةً أَي أَكثروا فيه الأَحاديثَ.
32.                        وفلانٌ حِدْثُك أَي مُحَدِّثُك،
33.                        وتركت البلادَ تَحَدَّثُ أَي تَسْمَعُ فيها دَويّاً؛
34.                        ورجل حِدْثُ مُلوك ، إِذا كان صاحبَ حَدِيثهم وسَمَرِهِم؛
35.                        وحِدْثُ نساءٍ:  يَتَحَدَّثُ إِليهنّ،
36.                        افْعَلْ ذلك الأَمْر بحِدْثانِه وبحَدَثانه أَي أَوّله  وطَراءَته.
37.                        ومُحادَثةُ السيف: جِلاؤُه.
38.          حادِثُوا هذه القُلوبَ بذكر الله، فإِنها سريعةُ  الدُّثورِ: اجْلُوها بالمَواعظ، واغْسِلُوا الدَّرَنَ عنها،  وشَوِّقُوها حتى تَنْفُوا عنها الطَّبَع والصَّدَأَ الذي تَراكَبَ عليها من  الذنوب،
39.                        أَحْدَثَ  الرجلُ إِذا صَلَّعَ،
40.                       والحَدَثُ: موضع متصل ببلاد الرُّوم
لسان العرب
● -   حدث: الحَدِيثُ: نقيضُ القديم.  والحُدُوث: نقيضُ القُدْمةِ. حَدَثَ الشيءُ يَحْدُثُ حُدُوثاً وحَداثةً،  وأَحْدَثه هو، فهو مُحْدَثٌ وحَديث، وكذلك اسْتَحدثه.  وأَخذني من ذلك ما قَدُمَ وحَدُث؛ ولا يقال حَدُث، بالضم، إِلاَّ مع  قَدُم، كأَنه إِتباع، ومثله كثير. وقال الجوهري: لا يُضَمُّ حَدُثَ في شيء  من الكلام إِلا في هذا الموضع، وذلك لمكان قَدُمَ على الازْدواج. وفي حديث  ابن مسعود: أَنه سَلَّمَ عليه، وهو يصلي، فلم يَرُدَّ عليه السلامَ،  قال: فأَخذني ما قَدُمَ وما حَدُث، يعْني همومه وأَفكارَه القديمةَ  والحديثةَ. يقال: حَدَثَ الشيءُ، فإِذا قُرِن بقَدُم ضُمَّ، للازْدواج.  والحُدُوثُ: كونُ شيء لم يكن. وأَحْدَثَه اللهُ فَحَدَثَ. وحَدَثَ أَمرٌ  أَي وَقَع.  ومُحْدَثاتُ الأُمور: ما ابتدَعه أَهلُ الأَهْواء من الأَشياء التي كان  السَّلَف الصالحُ على غيرها. وفي الحديث: إِياكم ومُحْدَثاتِ الأُمور،  جمعُ مُحْدَثَةٍ بالفتح، وهي ما لم يكن مَعْرُوفاً في كتاب، ولا سُنَّة،  ولا إِجماع.  وفي حديث بني قُرَيظَة: لم يَقْتُلْ من نسائهم إِلا امْرأَةً واحدةً  كانتْ أَحْدَثَتْ حَدَثاً؛ قيل: حَدَثُها أَنها سَمَّتِ النبيَّ، صلى الله  عليه وسلم؛ وقال النبي، صلى الله عليه وسلم: كلُّ مُحْدَثَةٍ بدْعَةٌ،  وكلُّ بِدْعةٍ ضَلالةٌ.  وفي حديث المدينة: من أَحْدَثَ فيها حَدَثاً، أَو آوَى مُحْدِثاً؛  الحَدَثُ: الأَمْرُ الحادِثُ المُنْكَرُ الذي ليس بمعتادٍ، ولا معروف في  السُّنَّة، والمُحْدِثُ: يُروى بكسر الدال وفتحها على الفاعل والمفعول، فمعنى  الكسر مَن نَصَرَ جانياً، وآواه وأَجاره من خَصْمه، وحال بينه وبين أَن  يَقْتَضَّ منه؛ وبالفتح، هو الأَمْرُ المُبْتَدَعُ نَفْسُه، ويكون معنى  الإِيواء فيه الرضا به، والصبر عليه، فإِنه إِذا رَضِيَ بالبِدْعة، وأَقرّ  فاعلَها ولم ينكرها عليه، فقد آواه.  واسْتَحْدَثْتُ خَبَراً أَي وَجَدْتُ خَبَراً جديداً؛ قال ذو الرمة:  أَسْتَحْدَثَ الرَّكْبُ عن أَشْياعهم خَبَراً،  أَم راجَعَ القَلْبَ، من أَطْرابه، طَرَبُ؟  وكان ذلك في حِدْثانِ أَمْرِ كذا أَي في حُدُوثه. وأَخذَ الأَمْر  بحِدْثانِه وحَدَاثَته أَي بأَوّله وابتدائه. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها:  لولا حِدْثانُ قَوْمِك بالكُفْر، لَهَدَمْتُ الكعبةَ وبَنَيْتُها.  حِدْثانُ الشيء، بالكسر: أَوّلهُ، وهو مصدر حَدَثَ يَحْدُثُ حُدُوثاً  وحِدْثاناً؛ والمراد به قُرْبُ عهدهم بالكفر والخروج منه، والدُّخولِ في الإِسلام،  وأَنه لم يتمكن الدينُ من قلوبهم، فلو هَدَمْتُ الكعبة وغَيَّرْتُها،  ربما نَفَرُوا من ذلك. وفي حديث حُنَين: إِني لأُعْطِي رجالاً حَديثِي  عَهْدٍ بكفر أَتَأَلَّفُهم، وهو جمعُ صحةٍ لحديثٍ، وهو فعيل بمعنى فاعل. ومنه  الحديث: أُناسٌ حَديثةٌ أَسنانُهم؛ حَداثةُ السِّنِّ: كناية عن الشَّباب  وأَوّلِ العمر؛ ومنه حديثُ أُم الفَضْل: زَعَمَت امرأَتي الأُولى أَنها  أَرْضَعَت امرأَتي الحُدْثى؛ هي تأْنيثُ الأَحْدَث، يريد المرأَة التي  تَزَوَّجَها بعد الأُولى.  وحَدَثانُ الدَّهْر  (* قوله «وحدثان الدهر إلخ» كذا ضبط بفتحات في الصحاح  والمحكم والتهذيب والتكملة والنهاية وصرح به صاحب المختار. فقول المجد:  ومن الدهر نوبه، صوابه: والحدثان، بفتحات، من الدهر نوبه إلخ ليوافق  أصوله، ولكن نشأ له ذلك من الاختصار، ويؤيد ما قلناه أنه قال في آخر المادة.  وأوس بن الحدثان محركة صحابي. فقال شارحه: منقول من حدثان الدهر أَي  صروفه ونوائبه نعوذ بالله منها.) وحَوادِثُه: نُوَبُه، وما يَحْدُث منه،  واحدُها حادِثٌ؛ وكذلك أَحْداثُه، واحِدُها حَدَثٌ. الأَزهري: الحَدَثُ من  أَحْداثِ الدَّهْرِ: شِبْهُ النازلة.  والأَحْداثُ: الأَمْطارُ الحادثةُ في أَوّل السنة؛ قال الشاعر:  تَرَوَّى من الأَحْداثِ، حتى تَلاحَقَتْ  طَرائقُه، واهتَزَّ بالشِّرْشِرِ المَكْرُ  أَي مع الشِّرْشِر؛ فأَما قول الأَعشى:  فإِمَّا تَرَيْني ولِي لِمَّةٌ،  فإِنَّ الحَوادث أَوْدى بها  فإِنه حذف للضرورة، وذلك لمَكان الحاجة إِلى الرِّدْف؛ وأَما أَبو علي  الفارسي فذهب إِلى أَنه وضع الحَوادِثَ موضع الحَدَثانِ، كما وَضَع الآخرُ  الحَدَثانَ موضعَ الحوادث في قوله:  أَلا هَلَكَ الشِّهابُ المُسْتَنِيرُ،  ومِدْرَهُنا الكَمِيُّ، إِذا نُغِيرُ  ووَهَّابُ المِئِينَ، إِذا أَلَمَّتْ  بنا الحَدَثانُ، والحامي النَّصُورُ  الأَزهري: وربما أَنَّثت العربُ الحَدَثانَ، يذهبون به إِلى الحَوادث،  وأَنشد الفراءُ هذين البيتين أَيضاً، وقال عِوَضَ قوله ووهَّابُ المِئين:  وحَمَّالُ المِئين، قال: وقال الفراءُ: تقول العرب أَهلكتْنا الحَدَثانُ؛  قال: وأَما حِدْثانُ الشَّباب، فبكسر الحاءِ وسكون الدال. قال أَبو عمرو  الشَّيباني: تقول أَتيته في رُبَّى شَبابه، ورُبَّانِ شَبابه، وحُدْثى  شبابه، وحديثِ شبابه، وحِدْثان شبابه، بمعنى واحد؛ قال الجوهري: الحَدَثُ  والحُدْثى والحادِثَةُ والحَدَثانُ، كله بمعنى. والحَدَثان: الفَأْسُ،  على التشبيه بحَدَثان الدَّهْر؛ قال ابن سيده: ولم يَقُلْهُ أَحَدٌ؛ أَنشد  أَبو حنيفة:  وجَوْنٌ تَزْلَقُ الحَدَثانُ فيه،  إِذا أُجَراؤُه نَحَطُوا، أَجابا  الأَزهري: أَراد بِجَوْنٍ جَبَلاً. وقوله أَجابا: يعني صَدى الجَبل  يَسْمَعُه. والحَدَثانُ: الفأْس التي لها رأْس واحدة.  وسمى سيبويه المَصْدَر حَدَثاً، لأَن المصادرَ كلَّها أَعراضٌ حادِثة،  وكَسَّره على أَحْداثٍ، قال: وأَما الأَفْعال فأَمثلةٌ أُخِذَتْ من  أَحْداثِ الأَسماء. الأَزهري: شابٌّ حَدَث فَتِيُّ السِّنِّ. ابن سيده: ورجل  حَدَثُ السِّنِّ وحَديثُها: بيِّن الحَداثة والحُدُوثة.  ورجال أَحْداثُ السِّنِّ، وحُِدْثانُها، وحُدَثاؤُها. ويقال: هؤُلاء  قومٌ حُِدْثانٌ، جمعُ حَدَثٍ، وهو الفَتِيُّ السِّنِّ. الجوهري: ورجلٌ  حَدَثٌ أَي شابٌّ، فإِن ذكرت السِّنَّ قلت: حديث السِّنِّ، وهؤلاءِ غلمانٌ  حُدْثانٌ أَي أَحْداثٌ. وكلُّ فَتِيٍّ من الناس والدوابِّ والإِبل: حَدَثٌ،  والأُنثى حَدَثةٌ. واستعمل ابن الأَعرابي الحَدَثَ في الوَعِل، فقال:  إِذا كان الوَعِلُ حَدَثاً، فهو صَدَعٌ.  والحديثُ: الجديدُ من الأَشياء. والحديث: الخَبَرُ يأْتي على القليل  والكثير، والجمع: أَحاديثُ، كقطيع وأَقاطِيعَ، وهو شاذٌّ على غير قياس، وقد  قالوا في جمعه: حِدْثانٌ وحُدْثانٌ، وهو قليل؛ أَنشد الأَصمعي:  تُلَهِّي المَرْءَ بالحِدْثانِ لَهْواً،  وتَحْدِجُه، كما حُدِجَ المُطِيقُ  وبالحُدْثانِ أَيضاً؛ ورواه ابن الأَعرابي: بالحَدَثانِ، وفسره، فقال:  ذا أَصابه حَدَثانُ الدَّهْرِ من مَصائِبه ومَرارِئه، أَلْهَتْه  بدَلِّها وحَدِيثها عن ذلك وقوله تعالى: إِن لم يُؤْمِنوا بهذا الحديث أَسَفاً؛  عنى بالحديث القرآن؛ عن الزجاج. والحديثُ: ما يُحَدِّثُ به المُحَدِّثُ  تَحْديثاً؛ وقد حَدَّثه الحديثَ وحَدَّثَه به. الجوهري: المُحادثة  والتَّحادُث والتَّحَدُّثُ والتَّحْديثُ: معروفات.  ابن سيده: وقول سيبويه في تعليل قولهم: لا تأْتيني فتُحَدِّثَني، قال:  كأَنك قلت ليس يكونُ منك إِتيانٌ فحديثٌ، غِنما أَراد فتَحْديثٌ، فوَضَع  الاسم موضع المصدر، لأَن مصدر حَدَّث إِنما هو التحديثُ، فأَما الحديثُ  فليس بمصدر. وقوله تعالى: وأَما بنِعْمةِ ربك فَحَدِّثْ؛ أَي بَلِّغْ ما  أُرْسِلْتَ به، وحَدِّث بالنبوّة التي آتاك اللهُ، وهي أَجلُّ النِّعَم.  وسمعت حِدِّيثى حَسنَةً، مثل خِطِّيبيى، أَي حَديثاً. والأُحْدُوثةُ: ما  حُدِّثَ به. الجوهري: قال الفراءُ: نُرى أَن واحد الأَحاديث أُحْدُوثة،  ثم جعلوه جمعاً للحَديث؛ قال ابن بري: ليس الأَمر كما زعم الفراءُ، لأَن  الأُحْدُوثةَ بمعنى الأُعْجوبة، يقال: قد صار فلانٌ أُحْدُوثةً. فأَما  أَحاديث النبي، صلى الله عليه وسلم، فلا يكون واحدها إِلا حَديثاً، ولا  يكون أُحْدوثةً، قال: وكذلك ذكره سيبويه في باب ما جاءَ جمعه على غير واحده  المستعمل، كعَرُوض وأَعاريضَ، وباطل وأَباطِيل.  وفي حديث فاطمة، عليها السلام: أَنها جاءَت إِلى النبي، صلى الله عليه  وسلم، فوَجَدَتْ عنجه حُدّاثاً أَي جماعة يَتَحَدَّثُون؛ وهو جمع على غير  قياس، حملاً على نظيره، نحو سامِرٍ وسُمَّارٍ فإِن السُّمّارَ  المُحَدِّثون. وفي الحديث: يَبْعَثُ اللهُ السَّحابَ فيَضْحَكُ أَحْسَنَ الضَّحِكِ  ويَتَحَدَّث أَحْسَن الحَديث. قال ابن الأَثير: جاءَ في الخبر أَن  حَديثَه الرَّعْدُ، وضَحِكَه البَرْقُ، وشَبَّهه بالحديث لأَنه يُخْبِر عن  المطر وقُرْبِ مجيئه، فصار كالمُحَدِّث به؛ ومنه قول نُصَيْب:  فعاجُوا، فأَثْنَوْا بالذي أَنتَ أَهْلُه،  ولو سَكَتُوا، أَثْنَتْ عليكَ الحَقائبُ  وهو كثير في كلامهم. ويجوز أَن يكون أَراد بالضحك: افْتِرارَ الأَرض  بالنبات وظهور الأَزْهار، وبالحديث: ما يَتَحدَّثُ به الناسُ في صفة النبات  وذِكْرِه؛ ويسمى هذا النوعُ في علم البيان: المجازَ التَّعْليقِيَّ، وهو  من أَحْسَن أَنواعه.  ورجل حَدِثٌ وحَدُثٌ وحِدْثٌ وحِدِّيثٌ ومُحَدِّثٌ، بمعنى واحد: كثيرُ  الحَديثِ، حَسَنُ السِّياق له؛ كلُّ هذا على النَّسَب ونحوه.  والأَحاديثُ، في الفقه وغيره، معروفة.  ويقال: صار فلانٌ أُحْدُوثةً أَي أَكثروا فيه الأَحاديثَ.  وفلانٌ حِدْثُك أَي مُحَدِّثُك، والقومُ يَتحادَثُون ويَتَحَدَّثُون،  وتركت البلادَ تَحَدَّثُ أَي تَسْمَعُ فيها دَويّاً؛ حكاه ابن سيده عن  ثعلب.ورجل حِدِّيثٌ، مثال فِسِّيق أَي كثيرُ الحَديث. ورجل حِدْثُ مُلوك،  بكسر الحاءِ، إِذا كان صاحبَ حَدِيثهم وسَمَرِهِم؛ وحِدْثُ نساءٍ:  يَتَحَدَّثُ إِليهنّ، كقولك: تِبْعُ نساءٍ، وزيرُ نساءٍ.  وتقول: افْعَلْ ذلك الأَمْر بحِدْثانِه وبحَدَثانه أَي أَوّله  وطَراءَته.ويقال للرجل الصادق الظَّنِّ: مُحَدَّثٌ، بفتح الدال مشدَّدة. وفي  الحديث: قد كان في الأُمم مُحَدَّثون، فإِن يكن في أُمتي أَحَدٌ، فعُمَرُ بن  الخطاب؛ جاءَ في الحديث: تفسيره أَنهم المُلْهَمُون؛ والمُلْهَم: هو الذي  يُلْقَى في نفسه الشيءُ، فيُخْبِرُ به حَدْساً وفِراسةً، وهو نوعٌ  يَخُصُّ اللهُ به مَن يشاءُ من عباده الذين اصْطَفى مثل عُمر، كأَنهم حُدِّثوا  بشيءٍ فقالوه.  ومُحادَثةُ السيف: جِلاؤُه. وأَحْدَثَ الرجلُ سَيْفَه، وحادَثَه إِذا  جَلاه. وفي حديث الحسن: حادِثُوا هذه القُلوبَ بذكر الله، فإِنها سريعةُ  الدُّثورِ؛ معناه: اجْلُوها بالمَواعظ، واغْسِلُوا الدَّرَنَ عنها،  وشَوِّقُوها حتى تَنْفُوا عنها الطَّبَع والصَّدَأَ الذي تَراكَبَ عليها من  الذنوب، وتَعاهَدُوها بذلك، كما يُحادَثُ السيفُ بالصِّقالِ؛ قال لبيد:  كنَّصْلِ السَّيْف، حُودِث بالصِّقال  والحَدَثُ: الإِبْداءُ؛ وقد أَحْدَث: منَ الحَدَثِ. ويقال: أَحْدَثَ  الرجلُ إِذا صَلَّعَ، أَو فَصَّعَ، وخَضَفَ، أَيَّ ذلك فَعَلَ فهو مُحْدِثٌ؛  قال: وأَحْدَثَ الرجلُ وأَحْدَثَتِ المرأَةُ إِذا زَنَيا؛ يُكنى  بالإِحْداثِ عن الزنا. والحَدَثُ مِثْل الوَليِّ، وأَرضٌ مَحْدُوثة: أَصابها  الحَدَثُ.  والحَدَثُ: موضع متصل ببلاد الرُّوم، مؤَنثة.
مقاييس اللغة:
(حدث) الحاء والدال والثاء أصلٌ واحد، وهو كونُ الشيء لم يكُنْ. يقال حدثَ أمرٌ بَعْد أن لم يكُن. والرجُل الحَدَثُ: الطريُّ السّن. والحديثُ مِنْ هذا؛ لأنّه كلامٌ يحْدُثُ منه الشيءُ بعدَ الشيء. ورجلٌ حدثٌ([26]): حَسَن الحديث. ورجل حِدْثُ نساءٍ، إذا كانَ يتحدَّث إليهنّ. ويقال هذه حِدِّيثى حَسَنَة، كخِطِّيبَى، يراد به الحديثُ.
القاموس المحيط:
حَدَثَ حُدوثاً وحَداثَةً نَقيضُ قَدُمَ، وتُضَمُّ دالُه إذا ذُكِرَ مع قَدُمَ. وحِدْثانُ الْأَمْرِ، بالكسر أوَّلُهُ وابْتِداؤُه، كحَداثَتِهِ، ومن الدَّهْرِ نُوَبُهُ، كحوادِثِهِ وأحْداثِهِ. والْأَحْداثُ أمْطارُ أوَّلِ السَّنَةِ. ورجُلٌ حَدَثُ السِّنِّ وحَديثُها، بَيِّنُ الحَداثَةِ والحُدوثَةِ فَتِيُّ. والحَديثُ الجديدُ، والخَبَرُ، كالحِدِّيثى، ج أحاديثُ، شاذٌّ، وحِدْثانٌ، ويُضَمُّ، ورجُلٌ حَدُثٌ وحَدِثٌ وحِدْثٌ وحِدِّيثٌ كثيرهُ. والحَدَثُ، مُحَرَّكَةً الْإِبْداءُ، وقد أحْدَثَ، و د بالرُّومِ. والمُحادثَةُ التَّحادُثُ، وجِلاءُ السَّيْفِ، كالْإِحْداثِ.
والمُحَدَّثُ، كمُحَمَّدٍ: الصادِقُ، وبالتخفيفِ: ماآنِ، و ة بواسِطَ وبِبَغْدادَ، وبهاءٍ: ع. وأحْدَثَ: زَنى. والْأُحْدوثةُ: مايُتَحَدَّثُ به. وحِدْثُ المُلوكِ، بالكسر: صاحِبُ حَدِيْثِهِم. والحادِثُ والحَديثةُ، وأحْدُثٌ، كأَجْبُلٍ: مواضِعُ. وأوسُ بنُ الحَدَثانِ، مُحَرَّكَةً: صَحابِيُّ.
تاج العروس:
ح - د - ث
" حَدَثَ " الشيءُ يَحْدُثُ " حُدُوثاً " بالضّمّ " وحَدَاثَةً " بالفَتْحِ : " نَقِيضُ قَدُمَ " والحَدِيثُ : نَقِيضُ القَدِيمِ والحُدُوثُ : نَقِيضُ القُدْمَةِ " وتُضَمُّ دالُه إِذا ذُكِرَ مَعَ قَدُمَ " كأَنَّه إِتْبَاعٌ ومثله كثِيرٌ . وفي الصّحاح : لا يُضَمُّ حَدُثَ في شْيءٍ من الكلامِ إِلا في هذا المَوْضِعِ وذلك لِمكَانِ قَدُمَ على الأزْدِواجِ وفي حَدِيث ابنِ مَسْعُودٍ " أَنّهُ سَلَّمَ عَلَيْهِ وهو يُصَلّى فَلَمْ يَرُدَّ عليهِ السّلام قال : فأَخَذَنِي ما قَدُمَ ومَا حَدُثَ " يعنِي هُمُومَه وأَفْكَارَه القَدِيمةَ والحَدِيثَةَ يقال : حَدَثَ الشَّيْءُ فإِذا قُرِنَ بقَدُمَ ضُمَّ للأزْدِوَاج . والحُدُوثُ : كونُ شْيءٍ لم يَكُنْ وأَحْدَثَهُ اللهُ فهو مَحْدَثٌ وحَدِيثٌ وكذلك استَحْدَثَهُ وفي الصّحاح : اسْتَحْدثَتُ خَبَراً أَي وَجَدْتُ خَبَراً جَدِيداً . " وحِدْثانُ الأَمْرِ بالكسْرِ : أَوَّلُه وابْتِداؤُه كحَدَاثَتِه " يقال : أَخَذَ الأَمْرَ بِحِدْثَانِهِ وحدَاثَتِه أَي بأَوَّلِهِ وابْتِدائِه وفي حديثِ عائِشَةَ رضي الله عنها " لولا حِدْثانُ قَوْمِك بالكُفْرِ لَهَدَمْتُ الكَعْبَةَ وَبَنَيْتُها " والمُرادُ به قُرْبُ عَهْدِهم بالكُفْرِ والخُرُوجِ منه والدُّخُول في الإِسلامِ وأَنَّهُ لم يَتَمَكَّنِ الدَّينُ في قُلُوبِهِم فإِن هَدَمْتُ الكَعْبَةَ وغيَّرْتُهَا رُبَّمَا نَفَرُوا من ذلك . وحدَاثَةُ السِّنِّ : كِنَايَةٌ عن الشَّبَابِ وأَوَّلِ العُمُرِ . الحدثانُ " من الدَّهْرِ : نُوَبُهُ " وما يَحْدُثُ منه " كحَوَادِثِه " واحِدُها حادِث " وأَحْدَاثُه " واحِدُهَا حَدَثٌ . وقال الأَزْهَرِيّ : الحَدَثُ من أَحْدَاثِ الدَّهْرِ : شِبْهُ النَّازِلَةِ . وقال ابنُ منظور : فأَمّا قولُ الأَعْشَى :
فإِمّا تَرَيْنِي وَلِي لِمَّة ... فإِنّ الحَوَادِثَ أَوْدَى بِهَا فإِنه حذف للضَّرُورَة وذلك لِمَكَان الحَاجَةِ إِلى الرِّدْفِ . وأَمّا أَبُو عليٍّ الفَارِسِيّ فذَهَبَ إِلى أَنه وَضَعَ الحَوَادِثَ مَوضعَ الحَدَثَانِ كما وَضَعَ الآخَرُ الحَدَثَانَ مَوْضعَ الحَوَادِثِ في قوله :
أَلاَ هَلَكَ الشِّهَابُ المُسْتَنِيرُ ... ومِدْرَهُنَا الكَمِيُّ إِذا نُغِيرُ
ووَهَّابُ المِئِينَ إِذا أَلَمَّتْ ... بنا الحَدَثَانُ والحَامِي النَّصُورُ وقال الأَزهريّ : وربما أَنَّثَتِ العَرَبُ الحَدَثَانَ يَذْهَبُون به إِلى الحَوادِث . وأَنشد الفَرّاءُ هذين البَيْتَيْنِ وقال : تقولُ العَربُ : أَهْلَكَتْنَا الحَدَثَانُ قال : فأَمّا حِدْثَانُ الشَّباب فبكسرِ الحاءِ وسكون الدال . قال أَبو عمرٍو الشيبانيّ : " تقول : " أَتَيْتُهُ في رُبَّي شَبابِه ورُبَّانِ شَبَابِه وحَدِيث شَبَابِه وحِدْثَانِ شَبَابِه وحَدِيثِ شَبَابِه بمعنىً واحِدٍ . قلت : وبمثل هذا ضبطَهُ شُرَّاحُ الحَمَاسَة وشُرَّاح ديوانِ المُتَنَبّي وقالُوا : هو مُحَرَّكة : اسمٌ بمعنى حَوَادِثِ الدَّهْرِ ونَوَائِبِهِ وأَنشدَ شيخُنا - رحمه الله - في شرحه قول الحَمَاسِيّ :
رَمَى الحَدَثَانُ نِسْوَةَ آل حَرْبٍ ... بمِقْدَارٍ سَمَدْنَ له سُمُودَا
فَرَدَّ شُعُورَهُنَّ السُّودَ بِيضاً ... وَرَدَّ وُجُوهَهُنَّ البِيضَ سُودَا مُحَرَّكَة قال : وكذلك أَنشَدَهما شَيْخَانا ابنُ الشّاذِلّي وابن المسناوِيّ وهُمَا في شرحِ الكافِية المالكيّة وشُرُوح التَّسْهِيل وبعضُهم اقْتَصَرَ على ما في الصّحاح من ضبطهِ بالكَسْرِ كالمُصَنّف وبعضُهُم زاد في التَّفَنُّنِ فقال : حَدَثانِ : تَثْنِيةُ حَدَث والمراد منهما : اللّيلُ والنّهَار وهو كقولهم : الجَدِيدانِ والمَلَوانِ ونحو ذلك . " والأَحْدَاثُ : الأَمْطَارُ " الحادِثَةُ في " أَوَّل السَّنة " قال الشاعر :
تَرَوَّى من الأَحْدَاثِ حَتّى تَلاحَقَتْ ... طَوائِفُه واهْتَزّ بالشِّرْشِرِ المَكْرُ وفي اللسان : الحَدَثُ : مثلُ الوَلِيّ وأَرْضٌ مَحْدُوثَةٌ : أَصابَها الحَدَثُ . قال الأَزهرِيّ : شابٌّ حَدَثٌ : فَتِىُّ السِّنِّ وعن ابن سيدَه : " رَجُلٌ حَدَثُ السِّنّ وحَدِيثُهَا بَيِّنُ الحَدَاثَةِ والحُدُوثَةِ : فَتِىُّ " ورجالٌ أَحْدَاثُ السِّنِّ وحُدْثَانُهَا وحُدَثَاؤُهَا . ويقال : هؤلاءِ قَوْمٌ حِدْثَانٌ : جَمْعُ حَدَثٍ وهو الفَتِىُّ السِّنِّ . قال الجَوْهَرِيّ : ورَجُلٌ حَدَثٌ أَي شَابٌّ فإِن ذَكَرْتَ السِّنَّ قلتَ : حَدِيثُ السِّنّ . وهؤلاءِ غِلْمَانٌ حُدْثَانٌ أَي أَحْدَاثٌ . وكلُّ فَتِىٍّ من النّاسِ والدَّوابِّ والإِبِلِ حَدَثٌ والأُنْثَى حَدَثَةٌ واستعملَ ابنُ الأَعْرَابِيّ الحَدَثَ في الوَعلِ قَالَ : فإِذا كانَ الوَعِلُ حَدَثاً فَهُوَ صَدَعٌ كذا في اللّسان . قلتُ : والذي قاله المصنّف صرَّحَ به ابنُ دُرَيْد في الجَمْهَرَة ووافقَه المُطَرِّزِيّ في كتابه غريب أَسماءِ الشّعراءِ وابنُ عُدَيْس كما نَقَلَه اللَّبْلِىُّ عنه من خَطِّه والذي قاله الجَوْهَرِيّ صَرّحَ به ثَعْلَبٌ في الفصيح واللِّحْيَانيّ في نَوادِرِه . ونقل شيخُنَا عن ابنِ دُرُسْتَوَيه : العامَّة تقول : هو حَدَثُ السِّنِّ كما تقول : حَدِيثُ السِّنّ وهو خطَأٌ ؛ لأَن الحَدَثَ صِفَةُ الرّجُلِ نفْسِه وكان في الأَصل مصدَراً فوَصفَ به ولا يُقَال للسِّنّ حَدَثٌ ولا للضِّرس حدث ولا للناب ولا تَحْتَاجُ معه إِلى ذِكْرِ السِّنّ وإِنّمَا يقال للغُلامِ نفْسِه : هو حَدَثٌ لا غيرُ قال : فأَمّا الحَدِيثُ فصِفَةٌ يُوصَفُ بها كلُّ شْيءٍ قريبِ المُدَّةِ والعَهْدِ به وكذلك السِّنِّ الحَدِيثَةُ النَّبَاتِ والحَدِيثُ السِّنِّ من الناسِ : القريبُ السِّنّ والمَوْلِدِ ثم قال : وعليه أَكثرُ شُرّاحِ الفَصِيحِ . قلت : به سُمّىَ " الحَدِيث " وهو : " الجَدِيدُ " من الأَشياءِ . الحَديثُ " : الخَبَرُ " فهما مُترادِفانِ يأْتي على القَلِيلِ والكثيرِ " كالحِدِّيثَي " بكسرٍ وشدِّ دالٍ على وزن خِصِّيصَي تقول : سَمِعْتُ حِدِّيثَي حَسَنَةً مثل خِطِّيئَي أَي حَدِيثاً . " ج أَحَادِيثُ " كقَطيعٍ وأَقَاطِيعَ وهو " شاذٌّ " على غيرِ قِياسٍ وقيل : الأَحادِيثُ جمع أُحْدُوثَة كما قاله الفَرّاءُ وغيرُه وقيل : بل جمعُ " الحديث " أَحْدِثَة على أَفْعِلَة ؛ ككَثْيبٍ وأَكْثِبَةٍ . قد قَالُوا في جَمْعه : " حِدْثانٌ " بالكسر " ويُضَمّ " وهو قليل أَنشد الأَصمعيّ :
تُلَهِّى المَرْءَ بالحُدْثانِ لَهْواً ... وتَحْدِجُه كما حُدِجَ المُطِيقُ وراه ابنُ الأَعْرَابِيّ : بالحَدَثانِ محرّكَة وفسّره فقال : إِذا أَصابَه حَدَثَانُ الدَّهْرِ من مصائِبِه ومَرازِئه أَلْهَتْهُ بِدَلِّها وحَدِيثهِا " عن ذلك " " ورجلٌ حَدُثٌ " بفتح فضمّ " وحَدِثٌ " بفتح فكسر " وحِدْثٌ " بكسر فسكون " وحِدِّيثٌ " كسِكِّينٍ زاد في اللّسَان ومُحَدِّث كلّ ذلك بمعنىً واحدٍ أَي " كَثِيرُه " حَسَنُ السِّيَاقِ له كلّ هذا على النَّسَبِ ونحوه هكذا في نسختنا وفي أُخرى : رَجُلٌ حَدُثٌ كنَدُسٍ وكَتِفٍ وشِبْرٍ وسِكِّيتٍ وهذا أَوْلَى ؛ لأَنّ إِعْرَاءَ الكلماتِ عن الضَّبْطِ غيرُ مناسبٍ وضبطَهَا الجوهريّ فقال : ورجل حَدُثٌ وحَدِثٌ بضم الدال وكسرها أَي حَسَنُ الحديث ورجلٌ حِدِّيثٌ مثلُ فِسِّيقٍ أَي كثيرُ الحَدِيثِ ففرّق بين الأَوَّلَيْن بأَنَّهُمَا الحَسَنُ الحديثِ والأَخِيرُ : الكثيرُه . قال شيخُنا : وفي كلام غيرِه ما يَدُلُّ على تَثْلِيثِ الدَّالِ وقال صاحِبُ الواعي الحَدِث : من الرجال بضّم الدّال وكسرها هو الحَسَنُ الحَدِيثِ والعامَّة تقول الحِدِّيث أَي بالكسر والتَّشْدِيد قال وهو خَطَأٌ إِنما الحِدِّيثُ : الكثيرُ الحَدِيثِ . " والحَدَثُ : محرّكةً : الإِبْداءُ وقد أَحْدَثَ " من الحَدَثِ . ويقال : أَحْدَثَ الرَّجُلَ ؛ إِذا صَلَّعَ وفَصَّحَ وَخَضَفَ أَيَّ ذلك فَعَلَ فهو مُحْدِثٌ . وأَحْدَثُه : ابْتَدَأَهُ وابْتَدَعَهُ ولم يَكُنْ قَبْلُ . الحَدَثُ " : د بالرُّومِ " وفي اللسان : موضِعٌ متَّصل ببِلادِ الرُّومِ مُؤَنَّثَةٌ زاد الصّاغانيّ : وعندَهُ جَبَلٌ يقال له : الأُحَيْدِبُ وقَدْ ذُكِرَ في موضِعِه . الحَدِيثُ : ما يُحْدِّثُ به المُحَدِّثُ تَحْدِيثاً وقد حَدَّثَهُ الحَدِيثَ وحَدَّثَهُ بهِ . وفي الصّحاح : " المُحَادَثَةُ " و " التَّحَادُثُ " والتَّحَدُّثُ والتَّحَدُّيثُ مَعروفاتٌ . المُحَادَثَةُ " : جِلاءُ السَّيْفِ كلإِحْداثِ " يقال : أَحْدَثَ الرّجُلُ سَيْفَه وحادَثَه إِذا جَلاَهُ وفي حديثِ الحَسَن " حَادِثُوا هذه القُلُوبَ بذِكْرِ الله تَعالى فإِنها سَرِيعَةُ الدُّثُور " معناه اجْلُوها بالمَوَاعِظِ واغْسِلُوا الدَّرَنَ عنْهَا وشَوِّقُوهَا حتّى تَنْفُوا عنْهَا الطَّبَعَ والصَّدَأَ الذي تَرَاكَبَ عَلَيْهَا وتَعَاهَدُوهَا بذلكَ كما يُحادَثُ السيفُ بالصِّقالِ قال :
" كنَصْلِ السَّيْفِ حُودِثَ بالصِّقَالِ
من المَجَازِ : ما جَاءَ في الحَدِيث : " قد كانَ في الأُمَمِ مُحَدَّثُونَ فإِنْ يَكُنْ فِي أُمَّتِي أَحَدٌ فَعُمَرُ بنُ الخَطّابِ " قالوا : " المُحَدَّثُ كمُحَمَّدٍ : الصَّادِقُ " الحَدْسِ وجاءَ في تَفْسِيرِ الحَدِيث أَنَّهُم المُلْهَمُونَ والمُلْهَمُ هو الذِي يُلْقَى في نَفْسِه الشَّيْءُ فيُخْبِرُ به حَدْساً وفِرَاسةً وهو نَوْعٌ يَخُصُّ اللهُ به من يَشَاءُ من عِبَادَه الذين اصْطَفى مثلَ عُمَرَ كأَنَّهُم حُدِّثُوا بشيْءٍ فَقَالُوه . المُحْدَثُ " بالتخفيف : ماءَانِ " : أَحدُهما لِبَنِى الدِّيلِ بِتِهامَةَ والآخَرُ على سِتَّةِ أَمْيَالٍ من النَّقْرَة . المُحْدَثُ أَيضا : " ة بوَاسطَ " بالقُرْبِ منها قَرْيَةٌ أُخرَى " بِبِغْدَادَ " . المُحْدَثَةُ " بهاءٍ : ع " فيهِ ماءٌ ونَخْلٌ وجُبَيْلٌ يقالُ له : عَمُودُ المُحْدَثَةِ . " وأَحْدَثَ " الرجُلُ " : زَنَى " وكذلك المرأَةُ يُكْنَى بالإِحْدَاثِ عن الزِّنَا . " والأُحْدُوثَةُ " بالضَّمِ " : ما يُتَحَدَّثُ به " وفي بعض المُتُونِ : ما حُدِّثَ به . ونقل الجَوْهَرِيّ عن الفَرّاءِ نُرَى أَنّ واحِدَ الأَحَادِيثِ أُحْدُوثَةٌ ثم جَعَلُوهُ جَمْعاً للحَدِيثِ . قال ابنُ بَرِّىّ : ليسَ الأَمْرُ كما زَعَمَ الفَرّاءُ ؛ لأَنَّ الأُحْدُوثَةَ بمَعْنَى الأُعْجُوبَةِ يقال : قد صارَ فُلانٌ أُحْدُوثَةً . فَأَمَّا أَحاديثُ النَّبِيّ صلى الله عليه وسلم فلا يكونُ واحدُهَا إِلاّ حَدِيثاً ولا يُكونُ أُحْدُوثَةً قال : وكذلك ذَكَرَهُ سِيبويْه في باب ما جاءَ جَمْعُه على غيرِ واحِدهِ المُسْتَعْمَلِ كَعُروضٍ وأَعارِيضَ وباطِلٍ وأَباطِيلَ انتهى . قال شيخُنا : وصَرَّحُوا بأَنَّه لا فَرْقَ بينَها وبينَ الحَدِيثِ في الاستعمالِ والدَّلالَةِ على الخَيْرِ والشَّرِّ خلافاً لمن خَصَّهَا بما لا فَائِدَةَ فيهِ ولا صِحَّةَ له كأَخْبَارِ الغَزَلِ ونحوِهَا من أَكاذِيبِ العَرَبِ فقد خَصَّ الفرّاءُ الأُحْدُوثَةَ بأَنّها تكونُ للمُضْحِكات والخُرَافَاتِ بخلافِ الحَدِيث وكذلك قالَ ابن هشامٍ اللَّخْمِيّ في شَرْحِ الفَصِيح : الأُحْدُوثَةُ لا تُسْتَعْمَلُ إِلاّ في الشَّرِّ ورد عليه أَبو جَعْفَرٍ اللَّبْلِىّ في شرحِه فإِنّه قال : قد تُسْتَعْمَلُ في الخَيْرِ قال يعقُوبُ في إِصلاحِه : يُقَالُ : انتَشر له في النَّاسِ أُحْدُوثَةٌ حَسَنَةٌ قال أَبو جَعْفَر : فهذَا في الخَيْرِ وأَنشَدَ المُبَرّد :
" وكُنْتُ إِذا ما زُرْتُ سُعْدَى بأَرْضِهَاأَرَى الأَرْضَ تُطْوَى لي ويَدْنُو بَعِيدُهَا
مِنَ الخَفِراتِ البِيضِ وَدَّ جَلِيسُهَا ... إِذَا ما انْقَضَتْ أُحْدُوثَةٌ لو تُعِيدُها ومثل ذلك أَورده الخَفَاجِيّ في سورةِ يُوسُف عليه السلام . رَجُلٌ " حِدْثُ المُلُوكِ بالكَسْرِ " إِذا كَانَ " صَاحِب حَدِيثِهِم " وسَمَرِهِمْ وحِدْثُ نِسَاءٍ : يتَحَدَّثُ إِليْهِنّ كقَوْلِكَ : تِبْعُ نساءٍ وزِيرُ نِسَاءٍ . " والحَادِثُ والحَدِيثَةُ وأَحْدُثٌ كأَجْبُل : مَوَاضِعُ " : فحَدِيثَةُ المَوْصِلِ : بُلَيْدَةٌ على دِجْلَةَ . وحَدِيثَةُ الفُرَاتِ : قَلْعَةٌ حَصِينَةٌ قُرْبَ الأَنبارِ . ذَكرَهما الشّهابُ الفَيُّوميّ والشمسُ محّمدُ بن محّمدِ الحُميديّ في الرّوضِ المِعْطَار في خبر الأَمْصار . وأَمّا حَادِثُ : فإِنها قَرْيَةٌ على ساحِلِ بحرِ اليَمَنِ . وأَحْدُثٌ . لغةٌ في أَجْدُثٍ ذكرَه السُّكّريّ في شَرْح شِعْر هُذَيل وأَنشدَ بيتَ المُتَنَخِّل السّابق في الجيم قال الصّاغانيّ : وليس بتصحيفِ أَجْدُث بالجِيم . والحَدَثَةُ مُحَرَّكةً : وادٍ قُرْبَ مَكّةَ أَعلاه لِهُذَيْل وأَسْفَلُهُ لكِنَانَة . " وأَوْسُ بنُ الحَدَثانِ " بنِ عَوْفِ ابنِ رَبِيعَة النَّصْرىّ " مَحَرّكَةً : صحَابِيٌّ " مَشْهُور مِن هَوازِن نادَي أَيامُ مِنيً أَنّهَا أَيامُ أَكْلٍ وشُرْبٍ روى عنه ابنُه مالك وقد قيلَ : إِنّ لابْنِه هذا صُحْبَةً أَيضاً وهو منقولٌ من حَدَثَانِ الدَّهْرِ أَي صُرُوفه ونَوَائبه
ومما يستدرك عليه : حَدَثَ الأَمْرُ : وَقَعَ . ومُحْدَثَاتُ الأُمورِ : ما ابتَدَعَهُ أَهْلُ الأَهْوَاءِ من الأَشْيَاءِ التي كان السَّلَفُ الصَّالِحُ على غيرِها وفي الحديثِ : " إِيّاكُم ومُحَدَثَاتِ الأُمُورِ " جَمْعُ مُحْدَثةٍ : بالفَتْح : هو مالك يكن مَعْرُوفاً في كتابٍ بني قُرَيْظَةَ " لَمْ يَقْتُلْ من نسائِهِمْ إِلاّ امْرَأَةً واحِدَةً كاَنَتْ أَحْدَثَتْ حَدَثاً " قيل : حَدَثُها أَنّها سَمَّتِ النَّبِي صلَّى الله عليه وسلّم . وقال النّبيّ صلّى الله عليه وسلّم : " كُلُّ مُحْدَثَةٍ بِدْعَةٌ وكلُّ بِدْعةٍ ضَلاَلَةٌ " . وفي حديث المَدِينَة : " مَنْ أَحْدَثَ فِيهَا حَدَثاً أو آوَى مُحْدِثاً " الحَدَثُ : الأَمرُ الحادِثُ المُنْكَرُ الذي ليس بمُعْتَادٍ ولا مَعْرُوف في السُّنّة والمُحْدِثُ يُروَى بكسرِ الدّال وفتحها على الفاعِل والمَفْعُول فمعنَى الكسْرِ : من نَصَرَ جانِباً وآوَاه وأَجَارَه من خَصْمِه وحال بينَه وبينَ أَن يقْتَصَّ مِنْهُ والفتْحُ : هو الأَمْرُ المُبْتَدَعُ نَفْسُه ويكونُ معنى الإِيواءِ فيه : الرِّضا بهِ والصَّبْرَ عَلَيْهِ فإِنه إِذا رَضِيَ بالبِدْعَةِ وأَقرَّ فاعِلَها ولم يُنْكِرْهَا عليه فقد آوَاهُ . واسْتَحْدَثْتُ خَبَراً أَي وَجَدْتُ خَبَراً جَديِداً قال ذو الرُّمّة :
" أَسْتَحْدَثَ الرَّكْبُ عن أَشْياعِهِمْ خَبَراًأَم راجَعَ القَلْبَ مِنْ أَطْرَابِه طَرَبُ كذا في الصّحاح . وفي حديث حُنَيْنٍ " إِنّي لأُعْطِي رِجَالاً حَدِيثِي عَهْدٍ بِكُفْرٍ أَتَأَلَّفُهُم " وهو جَمْعُ صِحَّة لحَدِيثٍ فَعِيل بمعنى فاعِل . وفي حديث أُمّ الفَضْل : " زَعَمَت امْرَأَتِي " الأُولَى أَنها أَرْضَعَت امْرَأَتِي " الحُدْثَي " هي تأْنيثُ الأَحْدَثِ يريدُ المَرْأَةَ التي تَزوَّجها بعدَ الأُولَى . وقال الجَوْهَرِيّ : الحَدَثُ والحُدْثَي والحَادِثَةُ والحَدَثَانُ كُلُّه بمعنىً . والحَدَثَانُ محرّكةً : الفَأْسُ التي لها رَأْسٌ واحِدَةٌ على التَّشْبِيه بحَدَثَانِ الدَّهْرِ قال ابنُ سِيده : ولم يَقُلْه أَحَدٌ أَنشد أَبو حنيفة :
وجَوْنٌ تَزْلَقُ الحَدَثَانُ فِيهِ ... إِذَا أُجَرَاؤُه نَحَطُوا أَجابَا قال الأَزهريّ : أَرادَ بجَوْنٍ جَبَلاً وقوله : أَجَابا يعنى صَدَى الجَبَلِ تَسْمَعُه . قلت : الشعر لعُوَيْجٍ النَّبْهانّي . والحِدْثَانُ بِالكَسْر جمعُ الحَدَثانِ محرَّكةً على غير قياس وكذلك كِرْوانٌ ووِرْشَانٌ في كَرَوَان ووَرَشَان ونَحَطُوا أَي زَفَرُوا كذا حَقَّقه الصَّاغانِيّ في العُبَاب في ن ح ط . وسَمّى سيبويْهِ المَصْدَرَ حَدَثاً ؛ لأَنّ المصادرَ كُلَّهَا أَعراضٌ حادِثَةٌ وكسَّره على أَحَْداث قال : وأَمّا الأَفْعَالُ فأَمْثِلَةٌ أُخِذَتْ من أَحْدَاثِ الأَسْمَاءِ . وفي حديث فاطمة رضي الله تعالى عنها : " أَنَّهَا جَاءَتْ إِلى النَّبِيّ صلَّى الله عليه وسلم فوَجَدَتْ عندَهُ حُدَّاثاً " أَي جَمَاعَةً يَتَحَدَّثُون وهو جَمْعٌ على غيرِ قِياس حَمْلاً على نَظيرِه نحو سامِرٍ وسُمَّارٍ فإِنّ السُّمَّارَ المُحَدِّثُونَ . وفي الحديث : " يَبْعَثُ اللهُ السَّحَابَ فيَضْحَكُ أَحْسَنَ الضَّحِكِ وَيَتَحَدَّثُ أَحْسَنَ الحَدِيثِ " قال ابنُ الأَثِيرِ : جاءَ في الخَبَرِ أَنَّ حَدِيثَهُ الرَّعْدُ وضَحكَهُ البَرْقُ وشُبِّهَ بالحَدِيثِ ؛ لأَنّه يُخْبِرُ عن المَطَرِ وقُرْبِ مجيئهِ فصارَ كالمُحَدِّثِ به ومنه قول نُصَيْبٍ :
فعَاجُوا فَأَثْنَوْا بالّذِي أَنْتَ أَهْلُه ... ولو سَكَتُوا أَثْنَتْ عليكَ الحَقَائِب وهو كَثيرٌ في كَلامهم ويجوزُ أَن يكونَ أَرادَ بالضَّحِكِ افْتِرارَ الأَرْضِ وظُهُورَ الأَزْهَارِ وبالحَدِيثِ ما يَتَحَدَّثُ به النَّاسُ من صِفَةِ النَّبَات وذِكْرِهِ ويُسَمَّى هذا النّوعُ في عِلْم البَيَانِ المَجَازَ التَّعْلِيقيَّ وهو من أَحسَنِ أَنواعِه . وتَرَكْتُ البِلادَ تَحَدَّثُ أَي تَسْمَعُ فيها دَوِيّاً حكاه ابن سِيدَه عن ثعلب . ومن المجاز : صاروا أَحادِيثَ كذا في الأَساس . وناقَةٌ مُحْدِثٌ كمُحْسِنٍ : حدِيثَةُ النّتَاجِ نقله الصّاغَانيّ

_Türkçe çeviri henüz yok_
