# حدث — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D8%AB/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حدث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حدث

الحَدِيثُ: نقيضُ القديم.
والحُدُوث: نقيضُ القُدْمةِ. حَدَثَ الشيءُ يَحْدُثُ حُدُوثاً وحَداثةً، وأَحْدَثه هو، فهو مُحْدَثٌ وحَديث، وكذلك اسْتَحدثه.
وأَخذني من ذلك ما قَدُمَ وحَدُث؛ ولا يقال حَدُث، بالضم، إِلاَّ مع قَدُم، كأَنه إِتباع، ومثله كثير. وقال الجوهري: لا يُضَمُّ حَدُثَ في شيء من الكلام إِلا في هذا الموضع، وذلك لمكان قَدُمَ على الازْدواج. وفي حديث ابن مسعود: أَنه سَلَّمَ عليه، وهو يصلي، فلم يَرُدَّ عليه السلامَ، قال: فأَخذني ما قَدُمَ وما حَدُث، يعْني همومه وأَفكارَه القديمةَ والحديثةَ. يقال: حَدَثَ الشيءُ، فإِذا قُرِن بقَدُم ضُمَّ، للازْدواج. والحُدُوثُ: كونُ شيء لم يكن. وأَحْدَثَه اللهُ فَحَدَثَ. وحَدَثَ أَمرٌ أَي وَقَع.
ومُحْدَثاتُ الأُمور: ما ابتدَعه أَهلُ الأَهْواء من الأَشياء التي كان السَّلَف الصالحُ على غيرها. وفي الحديث: إِياكم ومُحْدَثاتِ الأُمور، جمعُ مُحْدَثَةٍ بالفتح، وهي ما لم يكن مَعْرُوفاً في كتاب، ولا سُنَّة، ولا إِجماع.
وفي حديث بني قُرَيظَة: لم يَقْتُلْ من نسائهم إِلا امْرأَةً واحدةً كانتْ أَحْدَثَتْ حَدَثاً؛ قيل: حَدَثُها أَنها سَمَّتِ النبيَّ، صلى الله عليه وسلم؛ وقال النبي، صلى الله عليه وسلم: كلُّ مُحْدَثَةٍ بدْعَةٌ، وكلُّ بِدْعةٍ ضَلالةٌ.
وفي حديث المدينة: من أَحْدَثَ فيها حَدَثاً، أَو آوَى مُحْدِثاً؛ الحَدَثُ: الأَمْرُ الحادِثُ المُنْكَرُ الذي ليس بمعتادٍ، ولا معروف في السُّنَّة، والمُحْدِثُ: يُروى بكسر الدال وفتحها على الفاعل والمفعول، فمعنى الكسر مَن نَصَرَ جانياً، وآواه وأَجاره من خَصْمه، وحال بينه وبين أَن يَقْتَضَّ منه؛ وبالفتح، هو الأَمْرُ المُبْتَدَعُ نَفْسُه، ويكون معنى الإِيواء فيه الرضا به، والصبر عليه، فإِنه إِذا رَضِيَ بالبِدْعة، وأَقرّ فاعلَها ولم ينكرها عليه، فقد آواه.
واسْتَحْدَثْتُ خَبَراً أَي وَجَدْتُ خَبَراً جديداً؛ قال ذو الرمة: أَسْتَحْدَثَ الرَّكْبُ عن أَشْياعهم خَبَراً،
أَم راجَعَ القَلْبَ، من أَطْرابه، طَرَبُ؟
وكان ذلك في حِدْثانِ أَمْرِ كذا أَي في حُدُوثه. وأَخذَ الأَمْر بحِدْثانِه وحَدَاثَته أَي بأَوّله وابتدائه. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: لولا حِدْثانُ قَوْمِك بالكُفْر، لَهَدَمْتُ الكعبةَ وبَنَيْتُها. حِدْثانُ الشيء، بالكسر: أَوّلهُ، وهو مصدر حَدَثَ يَحْدُثُ حُدُوثاً وحِدْثاناً؛ والمراد به قُرْبُ عهدهم بالكفر والخروج منه، والدُّخولِ في الإِسلام، وأَنه لم يتمكن الدينُ من قلوبهم، فلو هَدَمْتُ الكعبة وغَيَّرْتُها، ربما نَفَرُوا من ذلك. وفي حديث حُنَين: إِني لأُعْطِي رجالاً حَديثِي عَهْدٍ بكفر أَتَأَلَّفُهم، وهو جمعُ صحةٍ لحديثٍ، وهو فعيل بمعنى فاعل. ومنه الحديث: أُناسٌ حَديثةٌ أَسنانُهم؛ حَداثةُ السِّنِّ: كناية عن الشَّباب وأَوّلِ العمر؛ ومنه حديثُ أُم الفَضْل: زَعَمَت امرأَتي الأُولى أَنها أَرْضَعَت امرأَتي الحُدْثى؛ هي تأْنيثُ الأَحْدَث، يريد المرأَة التي تَزَوَّجَها بعد الأُولى.
وحَدَثانُ الدَّهْر
(* قوله «وحدثان الدهر إلخ» كذا ضبط بفتحات في الصحاح
والمحكم والتهذيب والتكملة والنهاية وصرح به صاحب المختار. فقول المجد: ومن الدهر نوبه، صوابه: والحدثان، بفتحات، من الدهر نوبه إلخ ليوافق أصوله، ولكن نشأ له ذلك من الاختصار، ويؤيد ما قلناه أنه قال في آخر المادة. وأوس بن الحدثان محركة صحابي. فقال شارحه: منقول من حدثان الدهر أَي صروفه ونوائبه نعوذ بالله منها.) وحَوادِثُه: نُوَبُه، وما يَحْدُث منه، واحدُها حادِثٌ؛ وكذلك أَحْداثُه، واحِدُها حَدَثٌ. الأَزهري: الحَدَثُ من أَحْداثِ الدَّهْرِ: شِبْهُ النازلة.
والأَحْداثُ: الأَمْطارُ الحادثةُ في أَوّل السنة؛ قال الشاعر: تَرَوَّى من الأَحْداثِ، حتى تَلاحَقَتْ
طَرائقُه، واهتَزَّ بالشِّرْشِرِ المَكْرُ
أَي مع الشِّرْشِر؛ فأَما قول الأَعشى:
فإِمَّا تَرَيْني ولِي لِمَّةٌ،
فإِنَّ الحَوادث أَوْدى بها
فإِنه حذف للضرورة، وذلك لمَكان الحاجة إِلى الرِّدْف؛ وأَما أَبو علي الفارسي فذهب إِلى أَنه وضع الحَوادِثَ موضع الحَدَثانِ، كما وَضَع الآخرُ الحَدَثانَ موضعَ الحوادث في قوله:
أَلا هَلَكَ الشِّهابُ المُسْتَنِيرُ،
ومِدْرَهُنا الكَمِيُّ، إِذا نُغِيرُ
ووَهَّابُ المِئِينَ، إِذا أَلَمَّتْ
بنا الحَدَثانُ، والحامي النَّصُورُ
الأَزهري: وربما أَنَّثت العربُ الحَدَثانَ، يذهبون به إِلى الحَوادث، وأَنشد الفراءُ هذين البيتين أَيضاً، وقال عِوَضَ قوله ووهَّابُ المِئين: وحَمَّالُ المِئين، قال: وقال الفراءُ: تقول العرب أَهلكتْنا الحَدَثانُ؛ قال: وأَما حِدْثانُ الشَّباب، فبكسر الحاءِ وسكون الدال. قال أَبو عمرو الشَّيباني: تقول أَتيته في رُبَّى شَبابه، ورُبَّانِ شَبابه، وحُدْثى شبابه، وحديثِ شبابه، وحِدْثان شبابه، بمعنى واحد؛ قال الجوهري: الحَدَثُ والحُدْثى والحادِثَةُ والحَدَثانُ، كله بمعنى. والحَدَثان: الفَأْسُ، على التشبيه بحَدَثان الدَّهْر؛ قال ابن سيده: ولم يَقُلْهُ أَحَدٌ؛ أَنشد أَبو حنيفة:
وجَوْنٌ تَزْلَقُ الحَدَثانُ فيه،
إِذا أُجَراؤُه نَحَطُوا، أَجابا
الأَزهري: أَراد بِجَوْنٍ جَبَلاً. وقوله أَجابا: يعني صَدى الجَبل يَسْمَعُه. والحَدَثانُ: الفأْس التي لها رأْس واحدة.
وسمى سيبويه المَصْدَر حَدَثاً، لأَن المصادرَ كلَّها أَعراضٌ حادِثة، وكَسَّره على أَحْداثٍ، قال: وأَما الأَفْعال فأَمثلةٌ أُخِذَتْ من أَحْداثِ الأَسماء. الأَزهري: شابٌّ حَدَث فَتِيُّ السِّنِّ. ابن سيده: ورجل حَدَثُ السِّنِّ وحَديثُها: بيِّن الحَداثة والحُدُوثة.
ورجال أَحْداثُ السِّنِّ، وحُِدْثانُها، وحُدَثاؤُها. ويقال: هؤُلاء قومٌ حُِدْثانٌ، جمعُ حَدَثٍ، وهو الفَتِيُّ السِّنِّ. الجوهري: ورجلٌ حَدَثٌ أَي شابٌّ، فإِن ذكرت السِّنَّ قلت: حديث السِّنِّ، وهؤلاءِ غلمانٌ حُدْثانٌ أَي أَحْداثٌ. وكلُّ فَتِيٍّ من الناس والدوابِّ والإِبل: حَدَثٌ، والأُنثى حَدَثةٌ. واستعمل ابن الأَعرابي الحَدَثَ في الوَعِل، فقال: إِذا كان الوَعِلُ حَدَثاً، فهو صَدَعٌ.
والحديثُ: الجديدُ من الأَشياء. والحديث: الخَبَرُ يأْتي على القليل والكثير، والجمع: أَحاديثُ، كقطيع وأَقاطِيعَ، وهو شاذٌّ على غير قياس، وقد قالوا في جمعه: حِدْثانٌ وحُدْثانٌ، وهو قليل؛ أَنشد الأَصمعي: تُلَهِّي المَرْءَ بالحِدْثانِ لَهْواً،
وتَحْدِجُه، كما حُدِجَ المُطِيقُ
وبالحُدْثانِ أَيضاً؛ ورواه ابن الأَعرابي: بالحَدَثانِ، وفسره، فقال: ِْذا أَصابه حَدَثانُ الدَّهْرِ من مَصائِبه ومَرارِئه، أَلْهَتْه بدَلِّها وحَدِيثها عن ذلك وقوله تعالى: إِن لم يُؤْمِنوا بهذا الحديث أَسَفاً؛ عنى بالحديث القرآن؛ عن الزجاج. والحديثُ: ما يُحَدِّثُ به المُحَدِّثُ تَحْديثاً؛ وقد حَدَّثه الحديثَ وحَدَّثَه به. الجوهري: المُحادثة والتَّحادُث والتَّحَدُّثُ والتَّحْديثُ: معروفات.
ابن سيده: وقول سيبويه في تعليل قولهم: لا تأْتيني فتُحَدِّثَني، قال: كأَنك قلت ليس يكونُ منك إِتيانٌ فحديثٌ، غِنما أَراد فتَحْديثٌ، فوَضَع الاسم موضع المصدر، لأَن مصدر حَدَّث إِنما هو التحديثُ، فأَما الحديثُ فليس بمصدر. وقوله تعالى: وأَما بنِعْمةِ ربك فَحَدِّثْ؛ أَي بَلِّغْ ما أُرْسِلْتَ به، وحَدِّث بالنبوّة التي آتاك اللهُ، وهي أَجلُّ النِّعَم. وسمعت حِدِّيثى حَسنَةً، مثل خِطِّيبيى، أَي حَديثاً. والأُحْدُوثةُ: ما حُدِّثَ به. الجوهري: قال الفراءُ: نُرى أَن واحد الأَحاديث أُحْدُوثة، ثم جعلوه جمعاً للحَديث؛ قال ابن بري: ليس الأَمر كما زعم الفراءُ، لأَن الأُحْدُوثةَ بمعنى الأُعْجوبة، يقال: قد صار فلانٌ أُحْدُوثةً. فأَما أَحاديث النبي، صلى الله عليه وسلم، فلا يكون واحدها إِلا حَديثاً، ولا يكون أُحْدوثةً، قال: وكذلك ذكره سيبويه في باب ما جاءَ جمعه على غير واحده المستعمل، كعَرُوض وأَعاريضَ، وباطل وأَباطِيل.
وفي حديث فاطمة، عليها السلام: أَنها جاءَت إِلى النبي، صلى الله عليه وسلم، فوَجَدَتْ عنجه حُدّاثاً أَي جماعة يَتَحَدَّثُون؛ وهو جمع على غير قياس، حملاً على نظيره، نحو سامِرٍ وسُمَّارٍ فإِن السُّمّارَ المُحَدِّثون. وفي الحديث: يَبْعَثُ اللهُ السَّحابَ فيَضْحَكُ أَحْسَنَ الضَّحِكِ ويَتَحَدَّث أَحْسَن الحَديث. قال ابن الأَثير: جاءَ في الخبر أَن حَديثَه الرَّعْدُ، وضَحِكَه البَرْقُ، وشَبَّهه بالحديث لأَنه يُخْبِر عن المطر وقُرْبِ مجيئه، فصار كالمُحَدِّث به؛ ومنه قول نُصَيْب: فعاجُوا، فأَثْنَوْا بالذي أَنتَ أَهْلُه،
ولو سَكَتُوا، أَثْنَتْ عليكَ الحَقائبُ
وهو كثير في كلامهم. ويجوز أَن يكون أَراد بالضحك: افْتِرارَ الأَرض بالنبات وظهور الأَزْهار، وبالحديث: ما يَتَحدَّثُ به الناسُ في صفة النبات وذِكْرِه؛ ويسمى هذا النوعُ في علم البيان: المجازَ التَّعْليقِيَّ، وهو من أَحْسَن أَنواعه.
ورجل حَدِثٌ وحَدُثٌ وحِدْثٌ وحِدِّيثٌ ومُحَدِّثٌ، بمعنى واحد: كثيرُ الحَديثِ، حَسَنُ السِّياق له؛ كلُّ هذا على النَّسَب ونحوه. والأَحاديثُ، في الفقه وغيره، معروفة.
ويقال: صار فلانٌ أُحْدُوثةً أَي أَكثروا فيه الأَحاديثَ. وفلانٌ حِدْثُك أَي مُحَدِّثُك، والقومُ يَتحادَثُون ويَتَحَدَّثُون، وتركت البلادَ تَحَدَّثُ أَي تَسْمَعُ فيها دَويّاً؛ حكاه ابن سيده عن ثعلب.ورجل حِدِّيثٌ، مثال فِسِّيق أَي كثيرُ الحَديث. ورجل حِدْثُ مُلوك، بكسر الحاءِ، إِذا كان صاحبَ حَدِيثهم وسَمَرِهِم؛ وحِدْثُ نساءٍ: يَتَحَدَّثُ إِليهنّ، كقولك: تِبْعُ نساءٍ، وزيرُ نساءٍ.
وتقول: افْعَلْ ذلك الأَمْر بحِدْثانِه وبحَدَثانه أَي أَوّله وطَراءَته.ويقال للرجل الصادق الظَّنِّ: مُحَدَّثٌ، بفتح الدال مشدَّدة. وفي الحديث: قد كان في الأُمم مُحَدَّثون، فإِن يكن في أُمتي أَحَدٌ، فعُمَرُ بن الخطاب؛ جاءَ في الحديث: تفسيره أَنهم المُلْهَمُون؛ والمُلْهَم: هو الذي يُلْقَى في نفسه الشيءُ، فيُخْبِرُ به حَدْساً وفِراسةً، وهو نوعٌ يَخُصُّ اللهُ به مَن يشاءُ من عباده الذين اصْطَفى مثل عُمر، كأَنهم حُدِّثوا بشيءٍ فقالوه.
ومُحادَثةُ السيف: جِلاؤُه. وأَحْدَثَ الرجلُ سَيْفَه، وحادَثَه إِذا جَلاه. وفي حديث الحسن: حادِثُوا هذه القُلوبَ بذكر الله، فإِنها سريعةُ الدُّثورِ؛ معناه: اجْلُوها بالمَواعظ، واغْسِلُوا الدَّرَنَ عنها، وشَوِّقُوها حتى تَنْفُوا عنها الطَّبَع والصَّدَأَ الذي تَراكَبَ عليها من الذنوب، وتَعاهَدُوها بذلك، كما يُحادَثُ السيفُ بالصِّقالِ؛ قال لبيد: كنَّصْلِ السَّيْف، حُودِث بالصِّقال
والحَدَثُ: الإِبْداءُ؛ وقد أَحْدَث: منَ الحَدَثِ. ويقال: أَحْدَثَ الرجلُ إِذا صَلَّعَ، أَو فَصَّعَ، وخَضَفَ، أَيَّ ذلك فَعَلَ فهو مُحْدِثٌ؛ قال: وأَحْدَثَ الرجلُ وأَحْدَثَتِ المرأَةُ إِذا زَنَيا؛ يُكنى بالإِحْداثِ عن الزنا. والحَدَثُ مِثْل الوَليِّ، وأَرضٌ مَحْدُوثة: أَصابها الحَدَثُ.
والحَدَثُ: موضع متصل ببلاد الرُّوم، مؤَنثة.

### Türkçe

**الحَدِيثُ**: eskinin karşıtı.

**والحُدُوث**: **القُدْمةِ**’nin karşıtı. **حَدَثَ** şey **يَحْدُثُ** **حُدُوثاً** ve **حَداثةً**; ve onu o **أَحْدَثه**; artık o **مُحْدَثٌ** ve **حَديث**’tir; bunun gibi onu **اسْتَحدثه** de.

Ve beni bundan, **قَدُمَ** ve **حَدُث** olan şey aldı; ve **حَدُث** (ötre ile) denilmez, ancak **قَدُم** ile beraber; sanki o bir tâbi kılmadır, ve bunun benzeri çoktur. Cevherî dedi: sözün hiçbir yerinde **حَدُثَ** ötrelenmez, ancak bu mevkide; ve bu, **قَدُمَ**’ın ikilileşme üzere bulunması sebebiyledir. İbn Mes‘ûd hadîsinde: ona selâm verdiği, o namaz kılarken, ona selâmı iade etmediği; dedi: beni **ما قَدُمَ** ve **ما حَدُث** aldı; yani onun eski ve yeni kaygıları ve fikirleri. Denir: **حَدَثَ** şey; artık **قُرِن** **قَدُم** ile olunca ötrelenir, ikilileşme için. Ve **الحُدُوثُ**: olmayan bir şeyin var oluşudur. Ve Allah onu **أَحْدَثَه** de o **فَحَدَثَ**. Ve bir iş **حَدَثَ**; yani vuku buldu.

Ve **مُحْدَثاتُ الأُمور**: heva ehlinin, salih selefin üzerinde olmadığı şeylerden icat ettikleridir. Ve hadîste: “Size **مُحْدَثاتِ الأُمور**’dan sakının”; fetha ile **مُحْدَثَةٍ**’nin cem‘idir; ve o, kitapta, sünnette ve icmâda bilinmiş olmayan şeydir.

Ve Benî Kurayza hadîsinde: kadınlarından yalnız bir tek kadını öldürdü; o, bir **حَدَثاً** **أَحْدَثَتْ** idi; denildi: onun **حَدَثُها**’sı, Peygamber’i (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) zehirlemiş olmasıdır; ve Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dedi: “Her **مُحْدَثَةٍ** bir **بدْعَةٌ**’dir; ve her **بِدْعةٍ** bir **ضَلالةٌ**’dır.”

Ve Medine hadîsinde: “Kim onda bir **حَدَثاً** **أَحْدَثَ** ederse, yahut bir **مُحْدِثاً** barındırırsa”; **الحَدَثُ**: alışılmış olmayan, sünnette bilinmeyen, vuku bulan münker hadise/iştir; ve **المُحْدِثُ**: **الدال**’ın kesresiyle ve fethasıyla, fâil ve mef‘ûl üzere rivayet olunur; kesrenin manası: bir suçluyu destekleyen, onu barındıran ve onu hasmından himaye eden, onunla arasında, ondan hakkını almasına engel olan kimsedir; fetha ile ise, bizzat o uydurulmuş işin kendisidir; ve onda barındırmanın manası, ona razı olmak ve ona sabretmek olur; çünkü bid‘ate razı olunca, yapanını ikrar edip ona karşı inkâr etmeyince, onu barındırmış olur.

**واسْتَحْدَثْتُ خَبَراً**: yani yeni bir haber buldum; Zü’r-Rumme dedi:
أَسْتَحْدَثَ الرَّكْبُ عن أَشْياعهم خَبَراً،
أَم راجَعَ القَلْبَ، من أَطْرابه، طَرَبُ؟

Ve bu, “şu işin **حِدْثانِ أَمْرِ**”inde idi; yani onun vuku buluşunda. Ve işi, onun **حِدْثانِه**’si ve **حَدَاثَته**’si ile aldı; yani onun evveli ve başlangıcı ile. Âişe hadîsinde (Allah ondan razı olsun): “Kavminin küfürle **حِدْثانُ**’ı olmasaydı, Kâbe’yi yıkardım ve onu inşa ederdim.” **حِدْثانُ** şey (kesre ile): onun evvelidir; ve o, **حَدَثَ يَحْدُثُ حُدُوثاً وحِدْثاناً**’ın masdarıdır; ve bununla murad, onların küfürle ahitlerinin yakınlığı, ondan çıkışları ve İslâm’a girişleridir; ve dinin kalplerinde yerleşmemiş olmasıdır; artık Kâbe’yi yıkıp onu değiştirsem, belki bundan ürkerlerdi. Huneyn hadîsinde: “Ben, küfürle ahdi yeni olan adamlara veriyorum; onları ülfet ettiriyorum”; ve o, **حديثٍ**’in sahih bir cem‘idir; ve o, fâil manasında **فعيل**’dir. Ve ondan hadîs: “İnsanlar, **حَديثةٌ أَسنانُهم**”; **حَداثةُ السِّنِّ**: gençliğe ve ömrün evveline kinayedir. Ve ondan Ümmü’l-Fadl hadîsi: “İlk karım, benim **الحُدْثى** karımı emzirdiğini iddia etti”; o, **الأَحْدَث**’in müennesi olup, birinciden sonra evlendiği kadını kasteder.

**وحَدَثانُ الدَّهْر**
(* “Ve **حدثان الدهر** ilh.” sözü: Sıhâh’ta, Muhkem’de, Tehzîb’de, Tekmile’de ve Nihâye’de fethalarla böyle ضبط edilmiştir; ve Muhtâr’ın sahibi bunu açıkça söylemiştir. Mecd’in sözü: “Ve dehrden onun nöbetleri”; doğrusu: “Ve **الحدثان** (fethalarla), dehrden onun nöbetleri ilh.” olmalıdır ki asıllarına uygun gelsin; fakat ona bu, ihtisardan doğmuştur; ve dediğimizi destekleyen, maddenin sonunda şunu söylemiş olmasıdır: “Ve **أوس بن الحدثان** (harekeli) sahâbîdir.” Şârihi dedi: **حدثان الدهر**’den nakledilmiştir; yani onun çevirmeleri ve musibetleri; Allah’a onlardan sığınırız.) Ve onun **حَوادِثُه**: onun nöbetleri ve ondan vuku bulan şeylerdir; tekili **حادِثٌ**’tir; bunun gibi onun **أَحْداثُه** da; tekili **حَدَثٌ**’tir. Ezherî: dehrin **أَحْداثِ**’ından **الحَدَثُ**: nâzileye benzer şeydir.

Ve **الأَحْداثُ**: senenin evvelinde vuku bulan yağmurlardır; şair dedi:
تَرَوَّى من الأَحْداثِ، حتى تَلاحَقَتْ
طَرائقُه، واهتَزَّ بالشِّرْشِرِ المَكْرُ
yani **الشِّرْشِر** ile beraber; ama A‘şâ’nın sözü:
فإِمَّا تَرَيْني ولِي لِمَّةٌ،
فإِنَّ الحَوادث أَوْدى بها
onda zaruret için hazif vardır; ve bu, redîfe ihtiyaç sebebiyledir. Ama Ebû Ali el-Fârisî, **الحَوادِثَ**’i **الحَدَثانِ**’ın yerine koyduğunu söylemeye gitti; nitekim başkası da şu sözünde **الحَدَثانَ**’ı **الحوادث**’in yerine koymuştur:
أَلا هَلَكَ الشِّهابُ المُسْتَنِيرُ،
ومِدْرَهُنا الكَمِيُّ، إِذا نُغِيرُ
ووَهَّابُ المِئِينَ، إِذا أَلَمَّتْ
بنا الحَدَثانُ، والحامي النَّصُورُ
Ezherî: Araplar bazen **الحَدَثانَ**’ı müennes yaparlar; onu **الحَوادث**’e götürürler. Ferrâ bu iki beyti de rivayet etti ve “**ووهَّابُ المِئين**” yerine “**وحَمَّالُ المِئين**” dedi. Dedi: Ferrâ dedi: Araplar “Bizi **الحَدَثانُ** helâk etti” der. Dedi: Ama **حِدْثانُ الشَّباب** ise, **الحاء**’ın kesresi ve **الدال**’ın sükûnu iledir. Ebû Amr eş-Şeybânî dedi: “Onun gençliğinin **رُبَّى**’sında, gençliğinin **رُبَّانِ**’ında, gençliğinin **حُدْثى**’sında, gençliğinin **حديثِ**’inde, gençliğinin **حِدْثان**’ında ona geldim” dersin; tek manadadır. Cevherî dedi: **الحَدَثُ** ve **الحُدْثى** ve **الحادِثَةُ** ve **الحَدَثانُ**: hepsi bir manadadır. Ve **الحَدَثان**: balta; **حَدَثان الدَّهْر**’e benzetme üzere. İbn Sîde dedi: Bunu hiç kimse söylememiştir. Ebû Hanîfe şu beyti okudu:
وجَوْنٌ تَزْلَقُ الحَدَثانُ فيه،
إِذا أُجَراؤُه نَحَطُوا، أَجابا
Ezherî: **جَوْنٍ** ile bir dağı kastetti. Ve “**أَجابا**” sözü: dağın yankısını, onu işitir, demektir. Ve **الحَدَثانُ**: tek başlı başı olan baltadır.

Sîbeveyh masdarı **حَدَثاً** diye adlandırdı; çünkü masdarların hepsi hâdis arazlardır; ve onu **أَحْداثٍ** üzere kırdı. Dedi: “Ama **الأَفْعال** ise, isimlerin **أَحْداثِ**’ından alınmış örneklerdir.” Ezherî: **شابٌّ حَدَث**: yaşı genç delikanlıdır. İbn Sîde: ve **رجل حَدَثُ السِّنِّ** ve **حَديثُها**: **الحَداثة** ve **الحُدُوثة**’si açık olan.

Ve **رجال أَحْداثُ السِّنِّ**; ve onun **حُِدْثانُها**; ve onun **حُدَثاؤُها**. Ve denir: “Bunlar **قومٌ حُِدْثانٌ**”; **حَدَثٍ**’in cem‘idir; ve o, yaşı gençtir. Cevherî: ve “**رجلٌ حَدَثٌ**” yani gençtir; artık yaşı zikredersen “**حديث السِّنِّ**” dersin; ve “Bunlar **غلمانٌ حُدْثانٌ**” yani **أَحْداثٌ**. Ve insanlardan, bineklerden ve develerden her genç: **حَدَثٌ**; dişisi **حَدَثةٌ**. İbnü’l-A‘râbî **الحَدَثَ**’i dağ keçisinde kullandı; dedi:
إِذا كان الوَعِلُ حَدَثاً، فهو صَدَعٌ.

Ve **الحديثُ**: eşyanın yenisi. Ve **الحديث**: haber; az ve çok üzerine gelir; cem‘i: **أَحاديثُ**; **قطيع** ve **أَقاطِيعَ** gibi; ve o, kıyasa aykırı şâzdır. Ve onun cem‘inde **حِدْثانٌ** ve **حُدْثانٌ** da demişlerdir; ve o azdır. Asma‘î şu beyti okudu:
تُلَهِّي المَرْءَ بالحِدْثانِ لَهْواً،
وتَحْدِجُه، كما حُدِجَ المُطِيقُ
ve **بالحُدْثانِ** ile de; İbnü’l-A‘râbî onu “**بالحَدَثانِ**” diye rivayet etti ve onu açıkladı; dedi: “Dehrin **حَدَثانُ**’ı, onun musibetlerinden ve acılıklarından ona isabet edince, onun nazı ve **حَدِيث**’i ile onu bundan oyaladı.” Ve Yüce Allah’ın sözü: “**إِن لم يُؤْمِنوا بهذا الحديث أَسَفاً**”; **الحديث** ile Kur’ân’ı kastetti; Zeccâc’dan. Ve **الحديثُ**: **المُحَدِّثُ**’in **تَحْديثاً** olarak anlattığı şeydir; ve ona **الحديثَ** anlattı ve onunla ona anlattı. Cevherî: **المُحادثة** ve **التَّحادُث** ve **التَّحَدُّثُ** ve **التَّحْديثُ**: bilinenlerdir.

İbn Sîde: Sîbeveyh’in “**لا تأْتيني فتُحَدِّثَني**” sözlerini ta‘lîlinde sözü: dedi: sanki “Senden bir geliş ve ardından bir **حديثٌ** olmaz” demiş gibisin; oysa o “bir **تَحْديثٌ**”i kastetti; böylece ismi masdarın yerine koydu; çünkü **حَدَّث**’in masdarı ancak **التحديثُ**’tir; ama **الحديثُ** masdar değildir. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**وأَما بنِعْمةِ ربك فَحَدِّثْ**”; yani sana gönderilen şeyi tebliğ et; ve Allah’ın sana verdiği nübüvveti anlat; ve o, nimetlerin en yücesidir. “**حِدِّيثى**’yi güzel işittim”, **خِطِّيبيى** gibi; yani bir **حَديثاً**. Ve **الأُحْدُوثةُ**: kendisiyle anlatılan şeydir. Cevherî: Ferrâ dedi: “Biz, **الأَحاديث**’in birinin **أُحْدُوثة** olduğunu görüyoruz; sonra onu **الحَديث** için cem‘ yaptılar.” İbn Berrî dedi: İş, Ferrâ’nın zannettiği gibi değildir; çünkü **الأُحْدُوثةُ** **الأُعْجوبة** manasındadır; “Falan **أُحْدُوثةً** oldu” denir. Ama Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) **أَحاديث**’i; onun birisi ancak **حَديثاً** olur; **أُحْدوثةً** olmaz. Dedi: Sîbeveyh de bunu, cem‘i kullanılan tekilinin dışında gelenler babında zikretti; **عَرُوض** ve **أَعاريضَ**, **باطل** ve **أَباطِيل** gibi.

Fâtıma hadîsinde (selâm onun üzerine): Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) geldi; onun yanında **حُدّاثاً** buldu; yani konuşan bir topluluk; ve o, kıyasa aykırı bir cem‘dir; benzerine hamlen; **سامِرٍ** ve **سُمَّارٍ** gibi; çünkü **السُّمّارَ** konuşanlardır. Ve hadîste: “Allah bulutu gönderir; en güzel gülüşle güler ve en güzel **الحَديث** ile konuşur.” İbnü’l-Esîr dedi: Haberde geldi ki onun konuşması gök gürültüsüdür, onun gülüşü şimşektir; ve onu hadise benzetti; çünkü yağmurdan ve onun gelişinin yakınlığından haber verir; böylece onunla haber veren gibi oldu. Ve ondan Nusayb’ın sözü:
فعاجُوا، فأَثْنَوْا بالذي أَنتَ أَهْلُه،
ولو سَكَتُوا، أَثْنَتْ عليكَ الحَقائبُ
ve bu, sözlerinde çoktur. Ve caizdir ki gülüş ile, yerin bitkiyle açılmasını ve çiçeklerin görünmesini kastetmiş olsun; ve hadîs ile, insanların bitkinin vasfında ve onun zikrinde birbirlerine anlattıkları şeyi; ve bu tür, beyan ilminde “**المجازَ التَّعْليقِيَّ**” diye adlandırılır; ve o, türlerinin en güzellerindendir.

Ve bir adam **حَدِثٌ** ve **حَدُثٌ** ve **حِدْثٌ** ve **حِدِّيثٌ** ve **مُحَدِّثٌ**, tek manada: hadîsi çok olan, onu sevk edişi güzel olan; bütün bunlar nisbet ve benzeri üzeredir.

Ve **الأَحاديثُ**, fıkıhta ve başkasında, bilinenlerdir.

Ve denir: “Falan **أُحْدُوثةً** oldu”; yani onun hakkında **الأَحاديثَ** çoğalttılar.

Ve “Falan senin **حِدْثُك**’undur”; yani senin **مُحَدِّثُك**’undur. Ve kavim **يَتحادَثُون** ve **يَتَحَدَّثُون**. Ve “Ülkeleri bıraktım, **تَحَدَّثُ**”; yani onda bir uğultu işitirsin; İbn Sîde bunu Sa‘leb’den nakletti. Ve bir adam **حِدِّيثٌ**, **فِسِّيق** misali; yani hadîsi çok. Ve bir adam **حِدْثُ مُلوك** ( **الحاءِ**’ın kesresiyle): onların hadîsinin ve gece sohbetinin sahibi olunca. Ve **حِدْثُ نساءٍ**: onlara konuşur; senin “**تِبْعُ نساءٍ**”, “**وزيرُ نساءٍ**” demen gibi.

Ve dersin: “O işi onun **حِدْثانِه**’i ve onun **حَدَثانه**’i ile yap”; yani onun evveli ve tazeliği ile. Ve doğru zanna sahip adama **مُحَدَّثٌ** denir; şeddeli **الدال**’ın fethasıyla. Ve hadîste: “Ümmetlerde **مُحَدَّثون** vardı; eğer ümmetimde bir kimse varsa, o Ömer b. el-Hattâb’dır.” Hadîste geldi: onun tefsiri, onların **المُلْهَمُون** olmalarıdır. Ve **المُلْهَم**: kendisine bir şeyin nefse atıldığı, sonra onu sezgi ve firâsetle haber verdiği kimsedir; ve o, Allah’ın, Ömer gibi seçtiği kullarından dilediğine tahsis ettiği bir türdür; sanki onlara bir şey anlatıldı da onu söylediler.

Ve **مُحادَثةُ السيف**: onun parlatılmasıdır. Adam kılıcını **أَحْدَثَ** etti; ve onu **حادَثَه**; onu parlattığı zaman. Hasan hadîsinde: “Bu kalpleri Allah’ın zikriyle **حادِثُوا** edin; çünkü onlar çabuk kirlenir”; manası: onları öğütlerle parlatın; onlardan kiri yıkayın; onları şevklendirin ki günahlardan üzerlerine yığılmış tabiatı ve pası onlardan gidersin; ve bunu onlara sürekli yapın; nitekim kılıç cilâ ile **يُحادَثُ** edilir. Lebîd dedi:
كنَّصْلِ السَّيْف، حُودِث بالصِّقال

Ve **الحَدَثُ**: **الإِبْداءُ**’dır; ve **أَحْدَث** etti: **الحَدَثِ**’ten. Ve denir: adam **أَحْدَثَ** etti; yani saçının önü açıldı, yahut şakakları açıldı, yahut saçını kazıdı; bunlardan hangisini yaparsa o **مُحْدِثٌ**’tir. Dedi: Adam **أَحْدَثَ** etti ve kadın **أَحْدَثَتِ** etti; zina ettikleri zaman; zina hakkında **الإِحْداثِ** ile kinaye yapılır. Ve **الحَدَثُ** **الوَليِّ** gibidir. Ve **أَرضٌ مَحْدُوثة**: ona **الحَدَثُ** isabet etti.

Ve **الحَدَثُ**: Rûm beldelerine bitişik bir yer; müennestir.
