# حدج (ح-د-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - د - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والجيم والدال معهما
ج ح د، ح د ج، ج د ح مستعملات
جحد:
الجُحُود: ضدُّ الاقرار كالانكار والمعرفة. والجَحدُ: من الضيِّق والشُحِّ. ورجُلٌ جَحْدٌ: قليلُ الخَير، قال:
لا حَجْداً ابتغَنْيَه ولا جَـدا		يَعدنَ من هازَلْنَه غداً غدا
حدج:
الحَدَج: حَمْلُ البِطِّيخ والحنَظْلَ ما دام صِغاراً خُضْراً. ويقال ذلك لحَسَك القُطْب ما دامَ رَطْباً، الواحدة بالهاء. والحُدْجُ لغةٌ فيه.
والتَحديج شِدَّة النَظَر بعد رَوْعةٍ وفَزْعةٍ، حَدَّجْتُ بَبصَرى، قال العجاج:
إذا آثبجرّا من سَواد حَدَّجا
وحَدَجْتُ ببَصَري: رَمَيتُ به. والحِدْج: مَرْكَبٌ غيرُ رَحْلٍ ولا هَوْدَج لنِساء العرب، حَدَجْتُ الناقةَ أحدِجُها حَدْجاً، والجميع: أحداج وحَدائج وحُدُوج، قال:
أَصـاحِ تَـرَى حَـدائِجَ بـاكـراتٍ		عليها العَـبْـقَـريَّةُ والـنُّـجُـودُ
وأحدَجْتُها: إذا شَدَدْتُ الحِدْجَ عليها.
جدح:
الجَدْحُ: خوض السَّويق واللَّبَن ونحوه بالمجدح ليختلِطَ. والمِجدَح: خَشَبةٌ في رأسها خَشَبَتان مُعتَرضَتانِ. والمِجداح: تردُّد رَيِّق الماء في السَّحاب، يقال: أرسَلَتِ السَماُء مَجاديحَ الغَيْثِ.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الجيم** ve **الدال** onlarla birlikte

ج ح د، ح د ج، ج د ح kullanılagelenlerdir

**جحد**:
**الجُحُود**: **الاقرار**’ın zıddıdır; **الانكار** ve **المعرفة** gibi. Ve **الجَحدُ**: darlıktan ve cimrilikten. Ve **رَجُلٌ جَحْدٌ**: hayrı az (olan), dedi ki:
لا **حَجْداً** ابتغَنْيَه ولا **جَـدا**		يَعدنَ من هازَلْنَه غداً غدا

**حدج**:
**الحَدَج**: küçük ve yeşil kaldığı müddetçe karpuz ve acı kavun taşımaktır. Ve bu, yaş kaldığı müddetçe **القُطْب**’un **حَسَك**’i için de söylenir; bir tanesi **الهاء** iledir. Ve **الحُدْجُ** onda bir lugattır.
Ve **التَحديج**: bir ürküntü ve korkudan sonra bakışın şiddetidir; **حَدَّجْتُ** gözümle, **العجاج** dedi ki:
إذا آثبجرّا من سَواد حَدَّجا
Ve **حَدَجْتُ** gözümle: onunla attım. Ve **الحِدْج**: Arap kadınları için ne **رَحْل** ne de **هَوْدَج** olan bir binek; **حَدَجْتُ** deveyi, onu **أحدِجُها** **حَدْجاً** (diye); ve çoğulu: **أحداج** ve **حَدائج** ve **حُدُوج**; dedi ki:
أَصـاحِ تَـرَى حَـدائِجَ بـاكـراتٍ		عليها العَـبْـقَـريَّةُ والـنُّـجُـودُ
Ve **أحدَجْتُها**: eğer **الحِدْج**’i onun üzerine sımsıkı bağladıysam.

**جدح**:
**الجَدْحُ**: **السَّويق** ve **اللَّبَن** ve benzerini **المجدح** ile karıştırmaktır ki karışsın. Ve **المِجدَح**: başında enlemesine iki tahta bulunan bir tahtadır. Ve **المِجداح**: bulutta suyun tükürüğünün gidip gelmesidir; denir ki: **السَماُء** **مَجاديحَ الغَيْثِ** gönderdi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَدَجُ، الحَنْظَل إذا اشتدَّ وصَلُبَ، الواحدة حَدَجَة. وقد احْدَجَتْ شجرةُ الحنظل. والحِدْدُ بالكسر: الحِمْلُ، ومَرْكَبٌ من مراكب النساء أيضاً، وهو مثل المِحَفَّةِ؛ والجمع حُدوجٌ وأَحْداحٌ. وحَدَجْتُ البعيرَ أحدِجَهُ بالكسر حَدْجاً، أي شددت عليه بالحِدْجَ. وكذلك شدُّ الأحمال وتوسيقها. والحِداجَةُ: لغة في الحِدْج، والجمع حَدائج. وحَدَجَهُ أيضاً ببصره، يَحدِجه حَدْجاً: رماه. والتَحْديج، مثل التحديق. وحَدَجَهُ بسهمٍ، وحَدَجَهُ بِذَنْبِ غيرِهِ: رماه به.

##### Türkçe

**الحَدَجُ**: **الحَنْظَل** sertleşip katılaştığı zaman; bir tanesi **حَدَجَة**’dir. Ve **شجرةُ الحنظل** **احْدَجَتْ**.

**الحِدْدُ** (kesre ile): yük; ve kadınların bineklerinden bir binek de; o, **المِحَفَّةِ** gibidir; çoğulu **حُدوجٌ** ve **أَحْداحٌ**’dır.

**وحَدَجْتُ البعيرَ** onu (kesre ile) **أحدِجَهُ** **حَدْجاً**: yani ona **بالحِدْجَ** ile sıktım/bağladım. Yükleri sıkmak ve onları sağlamca bağlamak da böyledir.

**الحِداجَةُ**: **الحِدْج** hakkında bir dildir; çoğulu **حَدائج**’dir.

Ve onu gözleriyle de **حَدَجَهُ**; onu **يَحدِجه** **حَدْجاً**: ona attı. **التَحْديج** de, **التحديق** gibidir.

Onu bir okla **حَدَجَهُ**; ve onu başkasının günahıyla **حَدَجَهُ**: onu onunla attı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ج د
حدج ، جدح ، جحد ، دحج : مستعملة .
دحج : أهمله الليث : وقال أبو عمرو : دَحَج إذا جامع .
جحد : قال الليث : الجُحود : ضِدُّ الإقرارِ كالإنكار والمعرفة .
قال : والجَحَد من الضِّيق والشُّحِّ . يقال : رجل جَحِد : قَليلُ الخَيْر .
وقال الفراء : الجَحْد والجُحْد : الضِّيقُ في المعيشة . يقال : جَحِد عَيْشُهم جَحَداً إذا ضاقَ واشتدَّ . وأنشدني بعضُ العرَب في الجُحْد :
لئِنْ بَعَثَتْ أُمُّ الحُمَيْدَيْنِ مائِراً
لقد غَنِيَتْ في غير بُؤسٍ ولا جُحْد
أبو عُبيد عن أبي عمرو : أَجْحد الرجل وجَحَد إذا أنْفَضَ وذَهَب مَالُه . وأنشد :
وبيضاءَ من أهل المدينة لم تَذُقْ
يبيساً ولم تَتْبَع حَمُولَةَ مُجْحِدقِ
أبو عُبَيد : فرس جَحْد ، والأُنثى جَحْدَة والجميع جِحاد وهو الغليظُ القصيرُ .
وقال شمر : الجُحادِيَّة : قِرْبَةٌ مُلِئت لَبَناً أو غرارة مُلِئَت تمراً أو حِنْطَةً . وأنشد :
وحتى تَرَى أنّ العَلاَةَ تُمِدّها
جُحَاديَّة والرائحاتُ الرَّواسم
وقد مَرّ تفسير البيت في مُعْتَلِّ العَيْنِ .
حدج : الليث : الحَدَج : حَمْلُ البِطِّيخ والحَنْظل ما دام رَطْباً ، والواحدة حَدَجَة .
قال : ويقال : ذلك لحَسَك القُطْب ما دام رَطْباً ، والحُدْج لغة فيه .
أبو عُبيد عن الأصمعي : إذا اشْتَدَّ الْحَنْظَلُ وصَلُب فهو الحَدَجُ ، واحدها حَدَجَة ، وقد أحْدَجَت الشَّجَرَة قال : ونحْوَ ذلك قال أبُو الوَلِيد الأعرابي .
الليث : التَّحْديج : شِدَّة النَّظَر بَعْدَ رَوْعَة وفَزْعَة .
ورُوي عن ابن مسعود أَنَّه قال : ( حَدِّثِ القَوْمَ مَا حَدَجُوك بأَبْصَارهم ) .
قال أبو عُبيد : يعني ما أحدُّوا النظر إليك . يقال : حدَجَني بِبَصره إذا أحد النظَر إليه . قال ومنه حديثٌ يُروَى في المِعْراج ( ألم
تَرَوْا إلى مَيِّتِكم حين يَحْدِج ببصره فإنما يَنظُر إلى المِعْراج من حُسْنه ) .
وقال أبو النجم :
تُقَتِّلُنا منها عُيونٌ كأَنها
عُيون المهَا ما طَرْفُهن بحادِجِ
يريد أنها ساجِيَةُ الطَّرْف . قال : والذي يُرادُ من الحديث أنَّه يقول : حدِّثهم ما داموا يَشتهُون حديثك ويَرمُونك بأَبصَارِهم . فإذا رَأيتَهُم مَلُّوا فَدَعهُم . قلت : وهذا يَدلُّ على أنَّ الحديث يكونُ في النَّظَر بلا رَوْعٍ ولا فَزَع .
ابن السكيت : حَدَجَه بسَهْم إذا رماه به . يقال : حَدَجَه بذَنْب غَيْره حَمَلَه عَلَيْه وَرَمَاه بِه ، قال : وَحَدج البعيرَ حَدْجاً إذا شَدَّ عليه أَداته . وحَدَجَه ببصره إذا رماه به حَدْجاً وقال ابن الفَرَج : حَدَجَه بالْعَصا حَدْجاً وحَبَجَه بها حَبْجاً إذا ضَرَبُه بها .
وقال الليث : الْحِدْجُ : مركب ليس بِرَحْلٍ ولا هَوْدَج يركبه نساءُ الأعراب ، قال : وحَدَجْتُ النَّاقَةَ أَحْدِجُها حَدْجاً ، والجمع حُدُوجٌ وأَحْدَاجٌ .
وقال شمر : سمعت أعرابياً يقول : أُنظر إلى هذا البعير الغُرْنُوقِ الذي عليهِ الحِدَاجَةُ ، قال : ولا يُحْدَجُ البعير حتى يكمُل فيه الأداةُ وهي البِدادان والبِطانُ والحَقَبُ .
قلت : وسمعتُ العربَ تقولُ : حَدَجْتُ البعيرَ . إذا شددتَ عليه حِدَاجَتَه ، وجمع الحِدَاجَةِ حَدائجُ ، والعربُ تسمِّي مخالي القَتَب أَبِدَّةٌ واحِدُها بِدَادٌ ، فإذا ضُمَّتْ وأُسِرَتْ وشُدَّتْ إلى أَقْتَابها مَحْشُوَّةً فهي حينئذٍ حِدَاجَة ويُسَمَّى الهَوْدَجُ المشدود فوق القَتَب حتى يُشَدُّ عَلَى البعير شَدّاً واحداً بجميع أَداته حِدْجاً وجمعه حُدوج . ويقال : أَحْدِج بعيرَك ، أي شُدَّ عليه قَتَبَهُ بأَداته .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم لابن السكيت قال : الحُدوجُ والأَحْداجُ والحَدَائجُ : مراكب النساء ، واحدها حِدْجٌ وحِداجةٌ . قلت والصواب : ما فسَّرْتُه لك ولم يُفَرِّق ابنُ السكيت : بين الحِدْج والحِداجَة وبينهما فرق عند العرب كما بينته لك .
وقال ابن السكيت : سمعت أبا صاعد الكلابي يقول : قال رجل من العرب لصاحبِه في أَتانٍ شَرُودٍ : إلْزَمْها رماها الله براكب قليل الْحِداجَة بعيد الحاجة ، أراد بالحِداجة أداة القَتَب .
ورُوي عن عمر أنهُ قال : ( حَجَّةً هاهنا ثم احْدِجْ هاهنا حتى تفْنَى ) . قال أبو عُبَيد : أحْدج ههنا يعني إلى الغزو . قال والحَدْجُ شَدُّ الأحْمَالِ وتوسيقها يقال : حَدَجْتُ الأحمال أَحْدِجُها حَدْجاً والواحد منها حِدْج وجمعها حُدُوجٌ وأَحْدَاجٌ وأنشد قول الأعشى :
أَلاَ قُلْ لِمَيْثَاء ما بالها
أَلِلْبَيْنِ تُحْدَجُ أَحمَالُهَا
قال : ويُرْوى تُحْدَجُ أجمالُها أي يُشَدُّ عليها قلت : معنى قول عمر : ثم أحْدِج ههنا أي شُدَّ الحِدَاجَةَ وهو القَتَب بأداته على البعير للغزو . والرواية الصحيحة
تُحدَجُ أَحمالُها وأما حَدْجُ الأحمالِ بمعنى توسيقها فغير معروف عند العرب وهو غلط . وأما الحِدْجُ بكسر الحاء ، فهو مركَب من مراكب النساء نحو الهودج والمحفَّةُ ومنهُ البيت السائر :
شَرَّ يَوْمَيْها وأَغْوَاهُ لها
ركِبَتْ عَنْزٌ بِحِدْجٍ جَمَلاَ
وقال الآخر :
فَخْرَ البَغِيّ بِحِدْج رَبَّ
تها إذا ما الناس شَلُّوا
شمر عن أبي عمرو الشيباني : يقال : حَدَجْتُهُ ببيع سوء إذا فعلتَ ذلك به . قال : وأنشدني ابن الأعرابي :
حَدَجْتُ ابن محدوج بستين بَكْرَةً
فلمَّا استَوَتْ رِجْلاهُ ضجَّ من الوِقر
قال : وهذا شعر امرأة تزوجها رجل عَلَى ستِّين بكْرة . وقال غيره . حَدَجْتُه ببيع سَوْء ومتاع سَوْء إذا ألزمته بيعاً غبنتَه فيه . ومنهُ قول الشاعر :
يَعِجُّ ابنُ خِرْباقٍ من البيع بعد ما
حَدَجْتُ ابن خرباقٍ بجَرْباء نازعِ
قلت : جعله كبعير شُدَّ عليهِ حِداجته حين ألزمه بَيْعاً لا يقَالُ منهُ .
وقال ابن شُمَيل : أهل اليمامةِ يُسمُّون بطيخاً عندهم أخضرَ مثل ما يكون عندنا أيام التِّيرمَاه بالبصرة الحَدَج .
قال . والحَدَجَةُ أيضاً . طائر شبيه بالقطَا وأهل العراق يسمون هذا الطائر الذي نُسَمِّيهِ اللَّقْلقَ أَبَا حُدَيجٍ .
جدح : الليث : جَدَحَ السويقَ في اللبن ونحوه إِذَا خاضه بالْمِجْدَح حتى يختَلِط .
قال : والْمِجْدَح : خَشَبَة في رَأْسها خشبتان مُعتَرِضتان .
قال : وَالْمِجْدَح في أَمْر السَّماء يقال : تردُّدُ رَيِّق الماء في السحاب . يقال : أرسلت السماء مَجَاديحَها . وروي عن عُمَرَ أنه خرج إلى الاسْتِسْقَاء فصعد الْمِنبر فلم يزد على الاستغفار حتى نزل ، فقيل له : إنك لم تسْتَسْقِ ، فقال : لقد استسقَيْتُ بمجاديح السَّماء . قال أَبُو عُبَيْد : قال أَبُو عمْرو : الْمَجَاديحُ واحدها مِجْدح وهو نَجْم من النُّجُوم كانت العرب تزعم أنه يُمْطَر به كقولهم في الأَنْوَاء ، وقال الأُمَوِيّ : هو الْمُجْدَحُ أيضاً بالضَّم ، وأنشدنا :
وأَطْعُنُ بالقوم شطر الْمُلوك حتى إذا خَفَقَ الْمِجْدَحُ
قال : والذي يُراد من الحديث أنه جعل الاستغفار استسْقَاء ، يتَأَوَّلُ قول الله جلّ وعزّ : ( لله فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّاراً يُرْسِلِ ) ( نوح : 10 ، 11 ) وأراد عُمَرُ إبطال الأنواء والتكذيبَ بها ، لأنه جعل الاستغفار هو الذي يُسْتَسْقَى به لا الْمَجَاديحَ والأنواء التي كانوا يسْتَسْقُون بِها . وأَخبرني المُنْذريّ عن ثعلب عن ابن الأعْرابي قال : المِجْدَحُ : نَجْم صغير بين الدَّبَران والثُّريَّا . وقال شَمِر : الدَّبَران يقال له المِجْدَحُ
والتَّالي والتَّابع ، قال : وقال بعضهم : ندعو جَناحَي الجَوْزاء المِجْدَحَين . ويقال : هي ثلاثة كَواكِب كأنها مِجْدح يُعْتبر بطلوعِها الْحَرُّ ، ومنه قول الرَّاجز :
يَلْفَحُها المِجْدَحُ أَيَّ لفح
تلوذ منه بجَنَاء الطَّلْح
قلت : وأما ما قاله الليث في تفسير المجاديح أَنَّها تَرَدُّدُ رَيِّقِ الماء في السحاب فباطل ، والعرب لا تعرفه .
وقال ابن دريد : المَجْدوح : من أطعمة أهل الجاهلية : كان أحدهم يَعْمِد إلى الناقة فتُقْصَد له ، ويأْخذ دَمَها في إناء فيشربه .

##### Türkçe

ح ج د
**حدج** ، **جدح** ، **جحد** ، **دحج** : kullanımdadır.

**دحج** : onu Leys ihmal etti; Ebû Amr dedi ki: **دَحَج**; cinsel birleşmede bulunduğu zaman.

**جحد** : Leys dedi ki: **الجُحود**: **الإقرار**’ın zıddıdır; **الإنكار** ve **المعرفة** gibi.
Dedi ki: ve **الجَحَد** darlıktan ve cimriliktendir. Denir ki: **رجل جَحِد**: hayrı az.
Ferrâ dedi ki: **الجَحْد** ve **الجُحْد**: geçimde darlıktır. Denir ki: **جَحِد عَيْشُهم جَحَداً**; daraldığı ve şiddetlendiği zaman. Ve bana Araplardan bazısı **الجُحْد** hakkında şu şiiri okudu:
لئِنْ بَعَثَتْ أُمُّ الحُمَيْدَيْنِ مائِراً
لقد غَنِيَتْ في غير بُؤسٍ ولا جُحْد

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: kişi **أَجْحد** olur ve **جَحَد** eder; malı tükendiği ve gittiği zaman. Ve şu şiiri okudu:
وبيضاءَ من أهل المدينة لم تَذُقْ
يبيساً ولم تَتْبَع حَمُولَةَ مُجْحِدقِ

Ebû Ubeyd: **فرس جَحْد**; dişisi **جَحْدَة** ve hepsi **جِحاد**; o, kalın kısa olandır.

Şemmer dedi ki: **الجُحادِيَّة**: içine süt doldurulmuş bir kırba; yahut içine hurma veya buğday doldurulmuş bir çuval. Ve şu şiiri okudu:
وحتى تَرَى أنّ العَلاَةَ تُمِدّها
جُحَاديَّة والرائحاتُ الرَّواسم

Beytin tefsiri **مُعْتَلِّ العَيْنِ**’de geçmişti.

**حدج** : Leys: **الحَدَج**: yaş kaldığı müddetçe karpuz ve acı kavun yüküdür; teki **حَدَجَة**.
Dedi ki: ve yaş kaldığı müddetçe **حَسَك القُطْب** için de denir; **الحُدْج** onda bir lehçedir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الْحَنْظَلُ** şiddetlendiği ve katılaştığı zaman o **الحَدَج**’dir; teki **حَدَجَة**; ve ağaç **أحْدَجَت**. Dedi ki: buna benzerini Ebû’l-Velîd el-A‘râbî de söyledi.

Leys: **التَّحْديج**: bir ürküntü ve korkudan sonra bakışın şiddetidir.

İbn Mes‘ûd’dan rivayet olundu ki o dedi: ( **حَدِّثِ القَوْمَ مَا حَدَجُوك بأَبْصَارهم** ).
Ebû Ubeyd dedi ki: yani sana bakışı keskinleştirdikleri müddetçe. Denir ki: **حدَجَني بِبَصره**; ona bakışı keskinleştirdiği zaman. Dedi ki: ve ondan, mi‘râc hakkında rivayet olunan bir hadis: ( ألم
تَرَوْا إلى مَيِّتِكم حين يَحْدِج ببصره فإنما يَنظُر إلى المِعْراج من حُسْنه ) .

Ebû’n-Necm dedi ki:
تُقَتِّلُنا منها عُيونٌ كأَنها
عُيون المهَا ما طَرْفُهن بحادِجِ

İstiyor ki: göz kapağı sakin olandır. Dedi ki: hadisten murad edilen, şudur: konuşmanı arzuladıkları ve seni gözleriyle hedefledikleri müddetçe onlara anlat; onları bıktıklarını gördüğün zaman bırak. Dedim ki: bu, hadisin ürküntü ve korku olmaksızın bakış hakkında olduğuna delâlet eder.

İbnü’s-Sikkît: onu bir okla **حَدَجَه**; onu onunla attığı zaman. Denir ki: **حَدَجَه بذَنْب غَيْره**; onu onun üzerine yükledi ve onunla attı. Dedi ki: ve deveyi **حَدَج** etti **حَدْجاً**; aletini onun üzerine sıktığı zaman. Ve onu bakışıyla **حَدَجَه**; onu onunla atar gibi **حَدْجاً**. İbnü’l-Ferec dedi ki: onu değnekle **حَدَجَه** **حَدْجاً** ve onunla **حَبَجَه** **حَبْجاً**; onu onunla dövdüğü zaman.

Leys dedi ki: **الْحِدْجُ**: ne **رَحْل** ne de **هَوْدَج** olan bir binek; bedevî kadınları ona biner. Dedi ki: ve dişi deveyi **حَدَجْتُ**; onu **أَحْدِجُها** **حَدْجاً**; çoğulu **حُدُوجٌ** ve **أَحْدَاجٌ**.

Şemmer dedi ki: bir bedevînin şöyle dediğini işittim: “Üzerinde **الحِدَاجَةُ** bulunan şu **الغُرْنُوقِ** deveye bak.” Dedi ki: deve, aleti tamamlanıncaya kadar **يُحْدَجُ** edilmez; o da **البِدادان** ve **البِطانُ** ve **الحَقَبُ**’dır.

Dedim ki: Arapların şöyle dediğini işittim: **حَدَجْتُ البعيرَ**; onun **حِدَاجَتَه**’sini üzerine sıktığın zaman. **الحِدَاجَةِ**’nin çoğulu **حَدائجُ**’dir. Araplar **القَتَب**’in heybe gözlerine **أَبِدَّةٌ** der; teki **بِدَادٌ**’dır. Bunlar bir araya getirildiği, bağlandığı ve **أَقْتَاب**’ına doldurulmuş olarak sıkıldığı zaman, o vakit **حِدَاجَة** olur. **القَتَب**’in üstüne bağlanan **الهَوْدَجُ** de, deveye bütün aletiyle tek bir bağlama ile sıkılıncaya kadar **حِدْجاً** diye adlandırılır; çoğulu **حُدوج**. Denir ki: **أَحْدِج بعيرَك**; yani onun **قَتَبَهُ**’ni aletiyle üzerine sık.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den, İbnü’s-Sikkît’e nispetle haber verdi; dedi ki: **الحُدوجُ** ve **الأَحْداجُ** ve **الحَدَائجُ**: kadınların binekleridir; teki **حِدْجٌ** ve **حِداجةٌ**. Dedim ki: doğru olan, sana tefsir ettiğimdir; İbnü’s-Sikkît **الحِدْج** ile **الحِداجَة** arasında ayırmadı; ikisi arasında Araplar katında fark vardır; sana açıkladığım gibi.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: Ebû Sâ‘id el-Kilâbî’yi işittim; dedi ki: Araplardan bir adam, kaçak bir dişi eşek hakkında arkadaşına dedi: “Ona yapış; Allah onu **قليل الْحِداجَة** ve **بعيد الحاجة** bir biniciyle vursun.” **الحِداجة** ile **القَتَب**’in aletini kastetti.

Ömer’den rivayet olundu ki o dedi: ( **حَجَّةً هاهنا ثم احْدِجْ هاهنا حتى تفْنَى** ). Ebû Ubeyd dedi ki: burada **أحْدج**; yani gazaya. Dedi ki: **الحَدْجُ** yükleri sıkmak ve onları bağlayıp sağlamlaştırmaktır. Denir ki: **حَدَجْتُ الأحمال**; onları **أَحْدِجُها** **حَدْجاً**; bunların teki **حِدْج**; çoğulu **حُدُوجٌ** ve **أَحْدَاجٌ**. A‘şâ’nın şu sözünü delil getirdi:
أَلاَ قُلْ لِمَيْثَاء ما بالها
أَلِلْبَيْنِ تُحْدَجُ أَحمَالُهَا

Dedi ki: **تُحْدَجُ أجمالُها** diye de rivayet olunur; yani onun üzerine sıkılır. Dedim ki: Ömer’in sözü “sonra burada **أحْدِج**”in manası: gazaya, deveye **الحِدَاجَةَ**’yı—o da aletiyle **القَتَب**’dir—sık. Sahih rivayet **تُحدَجُ أَحمالُها**’dır. Yükleri bağlayıp sağlamlaştırma manasında **حَدْجُ الأحمالِ** ise Araplar katında bilinen değildir; o bir hatadır. **الحِدْجُ** ise, hâ’nın kesresiyle, kadınların bineklerinden bir binektir; **الهودج** ve **المحفَّةُ** gibi. Ondan, darb-ı mesel olan beyit:
شَرَّ يَوْمَيْها وأَغْوَاهُ لها
ركِبَتْ عَنْزٌ بِحِدْجٍ جَمَلاَ

Ve diğeri:
فَخْرَ البَغِيّ بِحِدْج رَبَّ
تها إذا ما الناس شَلُّوا

Şemmer, Ebû Amr eş-Şeybânî’den: denir ki: **حَدَجْتُهُ ببيع سوء**; bunu ona yaptığın zaman. Dedi ki: ve İbnü’l-A‘râbî bana şu şiiri okudu:
حَدَجْتُ ابن محدوج بستين بَكْرَةً
فلمَّا استَوَتْ رِجْلاهُ ضجَّ من الوِقر

Dedi ki: bu, bir adamın altmış genç deve üzerine evlendiği bir kadının şiiridir. Başkası dedi ki: **حَدَجْتُه ببيع سَوْء ومتاع سَوْء**; onu, içinde onu aldattığın bir satışa zorladığın zaman. Ondan şairin sözü:
يَعِجُّ ابنُ خِرْباقٍ من البيع بعد ما
حَدَجْتُ ابن خرباقٍ بجَرْباء نازعِ

Dedim ki: onu, kendisine bir satış zorunlu kılındığında, üzerine **حِداجته**’si sıkılmış deve gibi yaptı; bundan “denilir” olan bir şey değildir.

İbn Şümeyl dedi ki: Yemâme halkı, yanlarında yeşil olan bir karpuza—bizde Basra’da **التِّيرمَاه** günlerinde olduğu gibi—**الحَدَج** derler.
Dedi: ve **الحَدَجَةُ** da. **طائر**; **القطَا**’ya benzer. Irak halkı, bizim **اللَّقْلقَ** dediğimiz bu kuşa **أَبَا حُدَيجٍ** der.

**جدح** : Leys: **جَدَحَ السويقَ** süt içinde ve benzerinde; onu **بالْمِجْدَح** ile karıştırıp da karıştığı zaman.
Dedi: ve **الْمِجْدَح**: başında enlemesine iki tahta bulunan bir tahta.
Dedi: ve gök işi hakkında **الْمِجْدَح** denir: bulutta suyun ince suyunun gidip gelmesi. Denir ki: gök **مَجَاديحَها**’sını gönderdi. Ömer’den rivayet olundu ki o yağmur duasına çıktı; minbere çıktı; ininceye kadar istiğfardan fazlasını artırmadı. Ona denildi ki: sen yağmur istemedin. Dedi ki: ben göğün **مجاديح**’larıyla yağmur istedim. Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Amr dedi ki: **الْمَجَاديحُ**; teki **مِجْدح**; yıldızlardan bir yıldızdır; Araplar, **الأَنْوَاء** hakkındaki sözleri gibi, onunla yağmur yağdırıldığına inanırlardı. Ümevî dedi ki: o, zamme ile **الْمُجْدَحُ** da olur. Ve bize şu şiiri okuttu:
وأَطْعُنُ بالقوم شطر الْمُلوك حتى إذا خَفَقَ الْمِجْدَحُ

Dedi: hadisten murad edilen, istiğfarı yağmur isteme kılmasıdır; Allah’ın—azze ve celle—şu sözünü te’vil eder: ( لله فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّاراً يُرْسِلِ ) ( نوح : 10 ، 11 ) ve Ömer, **الأنواء**’u iptal etmeyi ve onları yalanlamayı istedi; çünkü yağmur istenen şeyin **الْمَجَاديحَ** ve **الأنواء** değil, istiğfar olduğunu kıldı; onların onunla yağmur istedikleri şeylerdi. Münzirî bana Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **المِجْدَحُ**: **الدَّبَران** ile **الثُّريَّا** arasında küçük bir yıldız. Şemmer dedi ki: **الدَّبَران**’a **المِجْدَحُ** ve **التَّالي** ve **التَّابع** denir. Dedi: ve bazısı dedi ki: **جَناحَي الجَوْزاء**’a **المِجْدَحَين** deriz. Denir ki: o, üç yıldızdır; sanki bir **مِجْدح** gibidir; onların doğuşuyla sıcaklık ölçülür. Ondan râcizin sözü:
يَلْفَحُها المِجْدَحُ أَيَّ لفح
تلوذ منه بجَنَاء الطَّلْح

Dedim ki: Leys’in **المجاديح**’ın tefsirinde söylediği “bulutta suyun ince suyunun gidip gelmesi” batıldır; Araplar onu bilmez.

İbn Düreyd dedi ki: **المَجْدوح**: cahiliye ehlinin yiyeceklerindendir: onlardan biri, deveye yönelir; onun için kesilir; kanını bir kapta alır; sonra onu içer.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والدال وما يثلثهما)
  (حدر) الحاء والدال والراء أصلان: الهبوط، والامتلاء.
  فالأوّل حَدَرْتُ الشّيءَ إذا أَنزَلْتَه([1]). والحُدُور فعل الحادر. والحَدُور، بفتح الحاء: [المكان([2])] تَنْحَدِر منه.
  والأصل الثاني قولُهم للشَّيء الممتلئ حادر. يقال عَينٌ حَدْرَة بَدْرَة: ممتلِئة. وقد مضى شاهدُه([3]). وناقةٌ حادرةُ العينين، إذا امتلأتَا. وسُمِّيت حَدْراء لذلك. ويقال الحيدرة الأسد* ويمكن أن يكون اشتقاقُه من هذا. ومنه حَدَر جلْدُه تورّم يحدُر حُدورا([4]). وأحدرتُه، إذ ضربتَه حتَّى تؤثر فيه. والحَدْرة، بسكون الدال: قُرْحةٌ تخرج بباطن جَفْن العين. ويقال [حَيٌّ([5])] ذو حُدورة، أي ذُو اجتماعٍ وكَثْرة. قال:
وإنِّي لَمِنْ قومٍ تصيدُ رِماحُهمْ *** غَداةَ الصَّباحِ ذَا الحُدُورة والحَرْدِ([6])  والحُدْرَة: الصِّرمة([7])؛ سُمِّيت بذلك لتجمُّعها.
  ومما شذَّ عن الباب الحادُور: القُرْط. ويُنشد:
  * بائِنةُ المَنْكِبِ مِنْ حادُورِها([8]) *
   (حدس) الحاء والدال والسين أصلٌ واحدٌ يُشْبه الرّمْي والسُّرعة وما أشبه ذلك. فالحَدْس الظنّ. وقياسُهُ من الباب، لأنّا([9]) نقول: رَجَم بالظّنّ، كأنّه رَمَى به. والحَدْس: سُرعة السَّير. قال:
  * كأنّها مِنْ بَعْدِ سَيرٍ حَدْسِ([10]) *
  ويقال حَدَس به الأرضَ حَدْساً، إذا صَرَعَهُ. قال:
...............ترى به *** من القوم مَحدُوساً وآخَرَ حادساً([11])  ومنه أيضاً حَدَسْتُ في لَبَّةِ البعير، إذا وجَأْتَ في لَبَّتِه. وحدَسْتُ الشَّيءَ برِجْلي: وطئتُه. وحَدَسْت النّاقَة، إذا أنَخْتَها. وحَدَسْتُ بسهمي: رمَيت.
  (حدق) الحاء والدال والقاف أصلٌ واحدٌ، [وهو الشيء] يحيط بشيء. يقال حَدَقَ القومُ بالرّجُل وأحدقوا به. قال:
المطعِمون بَنُو حَربٍ وقَدْ حَدَقَتْ *** بي المنيّةُ واستبطأتُ أنصارِي([12])  وحَدَقَة العين مِن هذا، وهي السَّواد، لأنها تحيط بالصَّبِيّ([13])؛ والجمع حِداق. قال:
فالعين بَعْدَهمُ كأنّ حِداقَها *** سُمِلَتْ بشَوْكٍ فَهْيَ عَورٌ تَدْمَعُ([14])  والتّحديق: شِدّة النّظر. والحديقة: الأرضُ ذاتُ الشجَر. والحِنْدِيقة: الحَدَقَة([15]).
  (حدل) الحاء والدال واللام أصلٌ واحد، وهو المَيَل. يقال رجلٌ أحدَلُ، إذا كان في شِقِّه مَيَل، وهو الحَدَل. قال أبو عمرو: الأحدَل: الذي في مَنكِبَيه ورقَبَته انكبابٌ على صدره. ويقال قَوْسٌ مُحْدَلة وحَدْلاء، وذلك إذا تطامنَتْ سِيَتُها. والحَدْل: ضِدُّ العَدْل. قال أبو زيد: حَدَلَ عن الأمر يحدِل حَدْلاً. وإنه لَحدْلٌ غير عَدْل. ومما شذَّ عن الباب وما أدري أصحيحٌ هو أم لا، قولهم: الحَوْدل الذَّكر من القِرَدة([16]).
  (حدم) الحاء والدال والميم أصلٌ واحد، هو اشتداد الحرّ. يقال احتدم النهار: اشتدّ حره. واحتدم الحرّ. واحْتَدَمَتِ النار. وللنار حَدَمةٌ، وهو شدّتها، ويقال صوت التهابِها. قال الخليل: أحْدَمَتِ الشمسُ [الشيءَ([17])] فاحتدم، واحتَدَم صدْرُه غيظاً. فأمّا احتِدام الدّم فقال قوم: اشتدت حُمْرَتُه حتى يسودَّ؛ والصحيح أن يشتدّ حرُّه([18]). قال الفرّاء: قِدْرٌ حُدَمَةٌ، إذا كانت سريعةَ الغَلْي؛ وهي ضدّ الصَّلُود.
   (حدا) الحاء والدال والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو السَّوق. يقال حَدَا بإبله: زجَر بها وغَنَّى لها. ويقال للحمار إذا قَدَم أُتُنَه هو يَحْدُوها. قال:
  * حادِي ثلاثٍ من الحُقبِ السّماحيج([19]) *
  ويقال للسهم إذا مرَّ حَداه رِيشُه، وهَدَاه نَصْلُه. ويقال حَدَوْتُه على كذا، أي سُقْتُه وبعثتُه عليه. ويقال للشَّمال حَدْواء، لأنها تحدُو السحابَ، أي تسُوقُه.
  قال العجاج:
  * حَدْواء جاءَتْ مِنْ أعالي الطّورِ([20]) *
  وقولهم: [فلان([21])] يتحدَّى فلانا، إذا كانَ يُبارِيه ويُنازِعُه الغَلَبة. وهو من هذا الأصل؛ لأنه إذا فعل ذلك فكأنه يحدوه على الأمر. يقال أنا حُدَيَّاكَ لهذا الأمر، أي ابرُزْ لي فيه. قال عمرو بن كلثوم:
  * حُدَيَّا النَّاسِ كلِّهمُ جميعاً([22]) *
  (حدأ) الحاء والدال والهمزة أصلٌ واحد: طائرٌ أو مشبَّه به. فالحِدَأَة الطائر المعروف، والجمع الحِدَأ. قال:
  * كما تَدَانَى الحِدَأ الأُوِيُّ([23]) *
ومما يشبَّه به وغُيِّرتْ بعضُ حركاته الحَدَأَةُ، شِبهُ فأسٍ تُنقر به الحجارة. قال:
  * كالحَدَأ الوَقيعِ([24]) *
  ومما شذَّ عن الباب حَدِِئ* بالمكان: لَزِق.
  (حدب) الحاء والدال والباء أصلٌ واحد، وهو ارتفاع الشيء. فالحَدَب ما ارتفع من الأرض. قال الله تعالى: ﴿وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ﴾ [الأنبياء 96]. والحَدَب في الظَّهر؛ يقال حَدِب واحدَوْدَب. وناقة حَدْباء، إذا بدت حراقفُها؛ وكذلك الحِدْبار([25]). يقال هُنّ حُدْبٌ حَدَابيرُ. فأمّا قولهم حَدِبَ عليه إذا عطَف وأشفق، فهو من هذا، لأنّه كأنّه جَنَأَ عليه من الإشفاق، وذلك شبيهٌ بالحَدَب.
  (حدث) الحاء والدال والثاء أصلٌ واحد، وهو كونُ الشيء لم يكُنْ. يقال حدثَ أمرٌ بَعْد أن لم يكُن. والرجُل الحَدَثُ: الطريُّ السّن. والحديثُ مِنْ هذا؛ لأنّه كلامٌ يحْدُثُ منه الشيءُ بعدَ الشيء. ورجلٌ حدثٌ([26]): حَسَن الحديث. ورجل حِدْثُ نساءٍ، إذا كانَ يتحدَّث إليهنّ. ويقال هذه حِدِّيثى حَسَنَة، كخِطِّيبَى، يراد به الحديثُ.
  (حدج) الحاء والدال والجيم أصلٌ واحد يقرُب من حَدَق بالشيء إذا أحاط به. فالتَّحديج في النظر مثل التَّحديق. ومن الباب الحِدْج: مركبٌ من مَراكب النِّساء. يقال حَدَجْتُ البعيرَ، إذا شددْتَ عليه الحِدج. قال الأعشى:
ألا قُلْ لَميْثاءَ ما بالُهَا *** أبِالليل تُحْدَجُ أجْمالُها([27])  ومن الباب الحَدَجُ، وهو الحنظل إذا اشتدَّ وصَلُب، وإنما قُلنا ذلك لأنّه مستدير.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "حدرت بالشيء إذا نزلته"، صوابه من المجمل.
([2]) هذه التكملة من المجمل واللسان.
([3]) مضى في الجزء الأول (مادة بدر).
([4]) ويقال أيضاً حدر يحدر حدراً، من باب ضرب.
([5]) التكملة من المجمل واللسان.
([6]) في الأصل والمجمل: "ذو الحدورة" تحريف. والحرد: الغضب. وفي الأصل: "الحدر" صوابه في المجمل.
([7]) في اللسان: "والحدرة من الإبل، بالضم: نحو الصرمة".
([8]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (حدر).
([9]) في الأصل: "أنا".
([10]) الرجز في المجمل واللسان (حدس).
([11]) جزء بيت لمعد يكرب كما في اللسان (حدس). وقد استشهد بهذا الجزء في المجمل. وأنشده ياقوت في (الحبيا) بدون نسبة محرفاً. وهو بتمامه:
بمعترك شط الحبيا ترى به *** من القوم محدوساً وآخر حادسا    ومعد يكرب هذا هو غلفاء بن الحارث بن عمرو بن حجر آكل المرار الكندي. انظر الأغاني (11: 60، 62).
([12]) للأخطل في ديوانه 119 واللسان (حدق) برواية "المنعمون" فيهما.
([13]) في اللسان "الصبي: ناظر العين. وعزاه كراع إلى العامة".
([14]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 3 واللسان (حدق).
([15]) في الجمهرة (2: 123): "الحندوقة والحنديقة: الحدقة. ولا أدري ما صحته".
([16]) في الأصل: "القردان"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([17]) التكملة من المجمل.
([18]) اقتصر في المجمل على القول الأول.
([19]) لذى الرمة في ديوانه 73 والمجمل واللسان (حدا). وصدره:
* كأنه حين يرمي خلفهن به *
([20]) ديوان العجاج والمجمل واللسان (حدا).
([21]) التكملة من المجمل.
([22]) من معلقته. وعجزه: * مقارعة بنيهم عن بنينا *
([23]) للعجاج في ديوانه 67 والمجمل واللسان (حدأ).
([24]) جزء من بيت للشماخ في ديوانه 56 واللسان (حدأ). وهو بتمامه:
يبادرن العضاه بمقنعات *** نواجذهن كالحدأ الوقيع([25]) في الأصل: "الحدباء"، صوابه من المجمل وسياق القول.
([26]) يقال حدث، كفرح وندس، وحدث بالكسر.
([27]) ديوان الأعشى 116 والمجمل واللسان (حدج).

ـ

##### Türkçe

(**باب الحاء والدال وما يثلثهما**)
  (**حدر**) **الحاء** ve **الدال** ve **الراء** iki asıldır: iniş; ve doluluk.
  Birincisi: “Bir şeyi **حَدَرْتُ**” (yaptım), onu indirdiğim zaman. **الحُدُور**: **الحادر**’in fiilidir. **الحَدُور**, **الحاء**’ın fethasıyla: [yer]; ondan aşağı inilen.
  İkinci asıl: dolu olan şeye onların “**حادر**” demeleridir. “**عَينٌ حَدْرَة بَدْرَة**” denir: dolu. Onun şahidi geçmişti. “**ناقةٌ حادرةُ العينين**”: ikisi dolduğu zaman. Bu sebeple **حَدْراء** diye adlandırıldı. “**الحيدرة**: aslan” denir; bunun iştikakı da bundan olabilir. Ondan: “Derisi **حَدَر** (yaptı)” yani şişti; **حُدورا** ile **يحدُر**. “Onu **أحدرتُه**”: ona vurdum da onda iz bıraktığım zaman. **الحَدْرة**, **الدال**’ın sükûnuyla: göz kapağının iç tarafında çıkan bir yara. “[Bir **حَيٌّ**] ذو **حُدورة**” denir: yani toplanma ve çokluk sahibi. Dedi ki:
وإنِّي لَمِنْ قومٍ تصيدُ رِماحُهمْ *** غَداةَ الصَّباحِ ذَا الحُدُورة والحَرْدِ  **الحُدْرَة**: sürü parçası; toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı.
  بابtan şâz olan şeylerden: **الحادُور**: küpe. Şöyle inşâd olunur:
  * بائِنةُ المَنْكِبِ مِنْ حادُورِها *

   (**حدس**) **الحاء** ve **الدال** ve **السين** tek bir asıldır; atmaya, sürate ve buna benzer şeye benzer. **الحَدْس**: zan. Onun kıyası بابtandır; çünkü biz “zan ile taşladı” deriz; sanki onunla attı. **الحَدْس**: yürüyüşün sürati. Dedi ki:
  * كأنّها مِنْ بَعْدِ سَيرٍ حَدْسِ *
  “Onunla yere **حَدَس** etti, **حَدْساً**” denir: onu yere serdiği zaman. Dedi ki:
...............ترى به *** من القوم مَحدُوساً وآخَرَ حادساً  Ondan da: devenin gerdanında **حَدَسْتُ** ettim: gerdanında dürttüğün zaman. “Şeyi ayağımla **حدَسْتُ**”: ona bastım. “Deveyi **حَدَسْت**”: onu çöktürdüğün zaman. “Okumla **حَدَسْتُ**”: attım.

  (**حدق**) **الحاء** ve **الدال** ve **القاف** tek bir asıldır; [o, bir şeyi kuşatan şeydir]. “Kavim adamı **حَدَقَ** etti ve onu **أحدقوا** etti” denir. Dedi ki:
المطعِمون بَنُو حَربٍ وقَدْ حَدَقَتْ *** بي المنيّةُ واستبطأتُ أنصارِي  **حَدَقَة** göz de bundandır; o, karalıktır; çünkü [**الصَّبِيّ**]’yi kuşatır; cem‘i **حِداق**. Dedi ki:
فالعين بَعْدَهمُ كأنّ حِداقَها *** سُمِلَتْ بشَوْكٍ فَهْيَ عَورٌ تَدْمَعُ  **التّحديق**: bakışın şiddeti. **الحديقة**: ağaçlı yer. **الحِنْدِيقة**: **الحَدَقَة**.

  (**حدل**) **الحاء** ve **الدال** ve **اللام** tek bir asıldır; o, meyildir. “Adam **أحدَلُ**” denir: yan tarafında meyil olduğu zaman; o, **الحَدَل**’dir. Ebû Amr dedi: **الأحدَل**: iki omzunda ve boynunda göğsüne doğru kapanma olan. “Yay **مُحْدَلة** ve **حَدْلاء**” denir; bu, onun iki ucu alçaldığı zaman. **الحَدْل**: **العَدْل**’in zıddı. Ebû Zeyd dedi: “İşten **حَدَلَ** etti, **حَدْلاً** ile **يحدِل**.” Ve o, **حدْلٌ**dür; **عَدْل** değildir. بابtan şâz olan ve ben onun sahih mi değil mi bilmediğim şeylerden: “**الحَوْدل**: maymunların erkeği” demeleridir.

  (**حدم**) **الحاء** ve **الدال** ve **الميم** tek bir asıldır; o, sıcağın şiddetlenmesidir. “Gündüz **احتدم** etti”: sıcağı şiddetlendi. Sıcak **احتدم** etti. Ateş **احْتَدَمَت** etti. Ateş için **حَدَمةٌ** vardır; o, onun şiddetidir; ve onun alevlenmesinin sesi denir. Halîl dedi: “Güneş [şeyi] **أحْدَمَت** etti de o **احتدم** etti”; ve “göğsü öfkeyle **احتَدَم** etti.” Kana gelince: “kanın **احتِدام**ı” hakkında bir kavim dedi ki: kızıllığı şiddetlendi de kararana kadar; doğru olan, hararetinin şiddetlenmesidir. Ferrâ dedi: “Kazan **حُدَمَةٌ**”: kaynaması hızlı olduğu zaman; o, **الصَّلُود**’un zıddıdır.

   (**حدا**) **الحاء** ve **الدال** ve illetli harf tek bir asıldır; o, sevktir. “Develeriyle **حَدَا** etti”: onlarla bağırıp sürdürdü ve onlara türkü söyledi. Eşeğe, dişisini öne sürdüğü zaman, “o onu **يَحْدُوها** eder” denir. Dedi ki:
  * حادِي ثلاثٍ من الحُقبِ السّماحيج *
  Ok geçtiği zaman “tüyü onu **حَداه** etti” denir; ve “temreni onu **هَدَاه** etti.” “Onu şuna **حَدَوْتُه**” denir: yani onu sürdüm ve ona sevk ettim. Kuzeye **حَدْواء** denir; çünkü bulutu **تحدُو** eder, yani onu sürer.
  A‘câc dedi:
  * حَدْواء جاءَتْ مِنْ أعالي الطّورِ *
  “Falan, falana **يتحدَّى** eder” sözü: ona denk olur ve galibiyeti onunla çekişir olduğu zaman. Bu da bu asıldandır; çünkü bunu yaptığı zaman sanki onu işe sürüyor gibidir. “Ben bu iş için senin **حُدَيَّاكَ**’ınım” denir: yani onda bana karşı ortaya çık. Amr b. Külsûm dedi ki:
  * حُدَيَّا النَّاسِ كلِّهمُ جميعاً *

  (**حدأ**) **الحاء** ve **الدال** ve **الهمزة** tek bir asıldır: bir kuş yahut ona benzetilen. **الحِدَأَة**: bilinen kuş; cem‘i **الحِدَأ**. Dedi ki:
  * كما تَدَانَى الحِدَأ الأُوِيُّ *
  Ona benzetilen ve bazı harekeleri değiştirilmiş olan şeylerden: **الحَدَأَةُ**; taşların onunla oyulduğu balta benzeri. Dedi ki:
  * كالحَدَأ الوَقيعِ *
  بابtan şâz olan şeylerden: “Mekâna **حَدِِئ** etti”: yapıştı.

  (**حدب**) **الحاء** ve **الدال** ve **الباء** tek bir asıldır; o, şeyin yükselmesidir. **الحَدَب**: yerden yükselen şey. Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ﴾. Sırtta **الحَدَب**; “**حَدِب**” ve “**احدَوْدَب**” denir. “Dişi deve **حَدْباء**”: hörgüç kemikleri göründüğü zaman; **الحِدْبار** da böyledir. “Onlar **حُدْبٌ حَدَابيرُ**” denir. “Ona **حَدِبَ** etti” sözüne gelince: eğilip şefkat ettiği zaman; bu da bundandır; çünkü şefkatten dolayı sanki onun üzerine eğildi; bu da **الحَدَب**’e benzer.

  (**حدث**) **الحاء** ve **الدال** ve **الثاء** tek bir asıldır; o, şeyin olmamışken olmasıdır. “Bir iş **حدثَ** etti”: olmamışken sonra olduğu zaman. **الحَدَثُ** adam: yaşı taze olan. **الحديث** de bundandır; çünkü o, ondan şeyin şeyden sonra meydana geldiği bir sözdür. “Adam **حدثٌ**”: konuşması güzel. “Adam **حِدْثُ نساءٍ**”: kadınlarla konuşur olduğu zaman. “Bu benim **حِدِّيثى** حسنَة” denir; **خِطِّيبَى** gibi; bununla **الحديث** kastedilir.

  (**حدج**) **الحاء** ve **الدال** ve **الجيم** tek bir asıldır; bir şeyi kuşattığı zaman **حَدَق** ile yakın olur. Bakışta **التَّحديج**, **التَّحديق** gibidir. بابtan: **الحِدْج**; kadınların bineklerinden bir binek. “Deveyi **حَدَجْتُ**”: üzerine **الحِدج**’i bağladığın zaman. A‘şâ dedi:
ألا قُلْ لَميْثاءَ ما بالُهَا *** أبِالليل تُحْدَجُ أجْمالُها  بابtan: **الحَدَجُ**; o, şiddetlenip sertleştiği zaman **الحنظل**’dır; bunu ancak onun yuvarlak olması sebebiyle söyledik.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح د ج
تراموا بالحدج وهو صغار الحنظل‏.‏
ومن المجاز‏:‏ حدجه بالسهم‏:‏ رماه به أصله الرمي بالحدج ثم استعير للرمي بغيره كما استعاروا الإحلاب وهو الإعانة على الحلب للإعانة على غيره واتسعوا فقالوا‏:‏ حدجه ببصره‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ ما للغواني إذا ما جئت تحدجني بالطرف تحسب شيبي زادني ضعفا وحدجني بذنب غيري وحدجته ببيع سوء وبمتاع سوء وحدجته بمهر ثقيل إذا ألزمته ذلك بخدع وغبن‏.‏
قال‏:‏ يضج ابن خرباق من البيع بعدما حدجت ابن خرباق بجرباء نازع ومنه حدج البعير إذا شدّ عليه الحدج وألزمه ظهره وهو مركب للنسـاء ويسمـى الحداجـة‏.‏
وقد مرت الحدوج والأحداج والحدائج ورأيتهم من بين حاد وحادج‏.‏

##### Türkçe

ح د ج
**الحدج** ile birbirlerine attılar; o, küçük **الحنظل**(ler)dir.‏
Mecazdan olarak: **حدجه بالسهم**: onu onunla attı; aslı **الحدج** ile atmadır, sonra onun dışındakilerle atmaya ödünç alındı; nitekim **الإحلاب**ı—ki o, sağmaya yardım etmektir—başkasına yardım etmeye ödünç aldıkları gibi. Genişlettiler de şöyle dediler: **حدجه ببصره**.‏
İbn Mukbil dedi:
**ما للغواني إذا ما جئت تحدجني بالطرف تحسب شيبي زادني ضعفا**
Ve beni başkasının günahıyla **حدج** etti; ben de onu kötü bir satışla ve kötü bir metayla **حدج** ettim; onu ağır bir mehirle **حدج** ettim; onu buna hileler ve aldatma ile ilzam ettiğimde.‏
Dedi:
**يضج ابن خرباق من البيع بعدما حدجت ابن خرباق بجرباء نازع**
Bundan: **حدج البعير**; üzerine **الحدج**ı sıktığı ve onu sırtına ilzam ettiği zaman; o, kadınlar için bir binek olup **الحداجة** diye adlandırılır.‏
Ve **الحدوج**lar ve **الأحداج**lar ve **الحدائج**ler geçti; onları **حاد** ile **حادج** arasında gördüm.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحِدْجُ: الحِمْلُ. والحِدْجُ: من مراكب النساءِ يشبه المِحَفَّة، والجمعُ أَحْداجٌ وحُدُوجٌ، وحكى الفارسي: حُدُجٌ، وأَنشد عن ثعلب: قُمْنا فآنَسْنا الحُمُولَ والحُدُجْ
ونظيره سِتْرٌ وسُتُرٌ؛ وأَنشد أَيضاً:
والمَسْجِدانِ وبَيْتٌ نَحْنُ عامِرُهُ
لَنا، وزَمْزَمُ والأَحْواضُ والسُّتُرُ
والحُدُوجُ: الإِبلُ برحالها؛ قال:
عَيْنا ابنِ دَارَةَ خَيرٌ منكما نَظَراً
إِذِ الحُدُوجُ بأَعْلى عاقِلٍ زُمَرُ
والحِداجَةُ كالحِدْجِ، والجمع حَدائِجُ. قال الليث: الحِدْجُ مَرْكَبٌ ليس بِرَحْلٍ ولا هَوْدَجٍ، تركبه نساءُ الأَعراب. قال الأَزهري: الحِدْجُ، بكسر الحاء، مركب من مراكب النساء نحو الهودج والمِحَفَّة؛ ومنه البيت السائر:
شَرَّ يَوْمَيْها، وأَغْواهُ لَهَا،
رَكِبَتْ عَنْزٌ، بِحِدْجٍ، جَمَلا
وقد ذكرنا تفسير هذا البيت في ترجمة عنز؛ وقال الآخر:
فَجَرَ البَغِيُّ بِحِدْجِ رَبَّـ
ـتِها، إِذا ما الناسُ شَلُّوا
وحَدَجَ البعيرَ والنَّاقَةَ يَحْدِجُهما حَدْجاً وحِداجاً، وأَحْدَجَهما: شَدَّ عليهما الحِدْجَ والأَداةَ ووَسَّقَهُ. قال الجوهري: وكذلك شَدُّ الأَحمال وتوسيقُها؛ قال الأَعشى:
أَلا قُلْ لِمَيْثاءَ: ما بالُها؟
أَلِلْبَيْنِ تُحْدَجُ أَحْمالُها؟
ويروى: أَجمالُها، بالجيم، أَي تشد عليها، والرواية الصحيحة: تُحْدَجُ أَجمالُها. قال الأَزهري: وأَما حَدْجُ الأَحمال بمعنى توسيقها فغير معروف عند العرب، وهو غلط. قال شمر: سمعت أَعرابيّاً يقول: انظروا إِلى هذا البعير الغُرْنُوقِ الذي عليه الحِداجَةُ، قال: ولا يُحْدَجُ البعيرٌ حتى تكمل فيه الأَداةُ، وهي البِدادانِ والبِطانُ والحَقَبُ، وجمعُ الحِداجَةِ حَدائِجُ. قال: والعرب تسمي مخالي القَتَبِ أَبِدَّةً، واحدها بِدادٌ، فإِذا ضمت وأُسرت وشدّت إِلى أَقتابها محشوّة، فهي حينئذ حِداجَةٌ. وسمي الهودج المشدود فوق القتب حتى يشد على البعير شدّاً واحداً بجميع أَداته: حِدْجاً، وجمعه حُدُوجٌ. ويقال: احْدِجْ بعيرك أَي شُدَّ عليه قتبه بأَداته. ابن السكيت: الحُدُوجُ والأَحْداجُ والحَدائجُ مراكبُ النساءِ، واحدُها حِدْجٌ وحِداجَةٌ؛ قال الأَزهري: لم يفرق ابن السكيت بين الحِدْجِ والحِداجَةِ، وبينهما فرق عند العرب على ما بينّاه. قال ابن السكيت: سمعت أَبا صاعد الكلابيَّ يقول: قال رجل من العرب لصاحبه في أَتانٍ شَرُودٍ: الْزَمْها، رماها الله براكبْ قليلِ الحِداجَةِ، بعيدِ الحاجَةِ أَراد بالحِداجَةِ أَداةَ القَتَبِ. وروي عن عمر، رضي الله عنه، أَنه قال: حَجَّةً ههنا ثم احْدِجْ ههنا حتى تَفْنى؛ يعني إِلى الغزو، قال: الحَدْجُ شَدُّ الأَحمال وتوسيقها؛ قال الأَزهري: معنى قول عمر، رضي الله عنه، ثم احدج ههنا أَي شُدَّ الحِداجَةَ، وهو القتب بأَداته على البعير للغزو؛ والمعنى حُجَّ حَجَّةً واحدةً، ثم أَقبل على الجهاد إِلى أَن تَهْرَمَ أَو تموتَ، فكنى بالحِدْجِ عن تهيئة المركوب للجهاد؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: تُلَهِّي المَرْءَ بالحُدْثانِ لَهْواً
وتَحْدِجُهُ كما حُدِجَ المُطِيقُ
هو مَثَلٌ أَي تغلبه بِدَلِّها وحديثها حتى يكونَ مِنْ غَلَبَتِها له كالمَحْدُوجِ المركوب الذليل من الجِمال. والمِحْدَجُ مِيسَمٌ من مَياسِم الإِبل. وحَدَجَهُ: وسَمَهُ بالمِحْدَجِ. وحَدَجَ الفرسُ يَحْدِجُ حُدوجاً: نظر إِلى شخص أَو سمع صوتاً فأَقام أُذنه نحوه مع عينيه. والتحدِيجُ: شدَّة النظر بعد رَوْعَةٍ وفَزْعَةٍ.
وحَدَجَهُ ببصره يَحْدِجُهُ حَدْجاً وحُدُوجاً، وحَدَّجَهُ: نظر إِليه نظراً يرتاب به الآخرُ ويستنكره؛ وقيل: هو شدَّة النظر وحِدَّته. يقال: حَدَّجَهُ ببصره إِذا أَحَدَّ النظر إِليه؛ وقيل: حَدَجَه ببصره وحَدَجَ إِليه رماه به. وروي عن ابن مسعود أَنه قال: حَدِّثِ القومَ ما حَدَجُوك بأَبصارهم أَي ما أَحَدُّوا النظر إِليك؛ يعني ما داموا مقبلين عليك نشيطين لسماع حديثك، يشتهون حديثك ويرمون بأَبصارهم، فإِذا رأَيتهم قد مَلُّوا فَدَعْهُمْ؛ قال الأَزهري: وهذا يدل على أَن الحَدْجَ في النظر يكون بلا رَوْعٍ ولا فَزَعٍ. وفي حديث المعراج: أَلَمْ تَرَوْا إِلى مَيِّتِكُمْ حين يَحْدِجُ ببصره فإِنما ينظر إِلى المعراج من حُسْنه؟ حَدَجَ ببصره يَحْدِجُ إِذا حَقَّقَ النظر إِلى الشيء. وحَدَجَهُ ببصره: رماه به حَدْجاً. الجوهري: التَّحْدِيجُ مثل التَّحْدِيقِ. وحَدَجَهُ بسَهْمٍ يَحْدِجُهُ حَدْجاً: رماه به. وحَدَجَه بِذَنْبِ غيره يَحْدِجُه حَدْجاً: حمله عليه ورماه به؛ قال العجاج يصف الحمار والأُتُنَ:
إِذا اسْبَجَرَّا من سوادٍ حَدَجَا
وقول أَبي النجم:
يُقَتِّلُنا مِنْها عُيُونٌ، كأَنَّها
عُيُونُ المَهَا، ما طَرْفُهُنَّ بِحَادِجِ
يريد أَنها ساجية الطرف؛ وقال ابن الفرج: حَدَجَهُ بالعصا حَدْجاً، وحَبَجَهُ حَبْجاً إِذا ضربه بها. أَبو عمرو الشيباني: يقال حَدَجْتُهُ بِبَيْعِ سَوْءٍ أَي فعلت ذلك به؛ قال وأَنشدني ابن الأَعرابي: حَدَجْتُ ابنَ مَحْدُوجٍ بِسِتِّينَ بَكْرَةً،
فلمَّا اسْتَوَتْ رِجْلاهُ، ضَجَّ مِنَ الوَقْرِ
قال: وهذا شعر امرأَة تزوّجها رجل على ستين بكرة. وقال غيره: حَدَجْتُهُ ببيعِ سَوْءٍ ومتاع سَوْءٍ إِذا أَلزمته بيعاً غبنته فيه؛ ومنه قول الشاعر:
يَعُجُّ ابنُ خِرْباقٍ مِنَ البَيْعِ، بَعْدَما
حَدَجْتُ ابنَ خِرْباقٍ بِجَرْباءَ نازِعِ
قال الأَزهري: جعله كبعير شدَّ عليه حِدَاجَتهُ حين أَلزمه بيعاً لا يقال منه.
الأَزهري: الحَدَجُ حَمْلُ البطيخ والحنظل ما دام رطباً، والحُدْجُ، لغة فيه؛ قال ابن سيده: والحَدَجُ والحُدْجُ الحنظل والبطيخ ما دام صغاراً أَخضر قبل أَن يصفرّ؛ وقيل هو من الحنظل ما اشتدَّ وصلب قبل أَن يصفرّ؛ قال الراجز:
فَيَاشِلٌ كالحَدَجِ المُنْدالِ،
بَدَوْنَ مِنْ مُدَّرِعَيْ أَسْمَالِ
واحدته حَدَجَةٌ. وقد أَحْدَجَت الشجرةُ؛ قال ابن شميل: أَهل اليمامة يسمون بطيخاً عندهم أَخضر مثل ما يكون عندنا أَيام التيرماه (* قوله
«التيرماه» هو رابع الشهور الشمسية عند الفرس، كذا بهامش شرح القاموس المطبوع.) بالبصرة: الحَدَجَ.
وفي حديث ابن مسعود: رأَيت كأَني أَخذت حَدَجَةَ حنظلٍ فوضعتها بين كَتِفَيْ أَبي جهل. الحدجة، بالتحريك: الحنظلة الفَجَّة الصُّلْبَةُ. ابن سيده: والحَدَجُ حَسَكُ القُطْبِ ما دام رَطْباً.
ومَحْدُوجٌ وحُدَيْجٌ وحَدَّاجٌ: أَسماء.
والحَدَجَةُ: طائر يشبه القطا، وأَهل العراق يسمون هذا الطائر الذي نسميه اللَّقْلَقَ: أَبا حُدَيْجٍ.
الجوهري: وحُنْدُجٌ اسم رجل.

##### Türkçe

**الحِدْجُ**: yük. Ve **الحِدْجُ**: kadınların bineklerinden, **المِحَفَّة**’ye benzer; çoğulu **أَحْداجٌ** ve **حُدُوجٌ**’dur. El-Fârisî nakletti: **حُدُجٌ**. Ve Sa‘leb’den rivayetle inşad etti:
قُمْنا فآنَسْنا الحُمُولَ والحُدُجْ

Ve onun benzeri **سِتْرٌ** ve **سُتُرٌ**’dür; yine inşad etti:
والمَسْجِدانِ وبَيْتٌ نَحْنُ عامِرُهُ
لَنا، وزَمْزَمُ والأَحْواضُ والسُّتُرُ

Ve **الحُدُوجُ**: semerleriyle develer; dedi ki:
عَيْنا ابنِ دَارَةَ خَيرٌ منكما نَظَراً
إِذِ الحُدُوجُ بأَعْلى عاقِلٍ زُمَرُ

Ve **الحِداجَةُ** **الحِدْج** gibidir; çoğulu **حَدائِجُ**’dir. Leys dedi: **الحِدْجُ** bir binektir; ne **رَحْل**’dir ne de **هَوْدَج**; bedevî kadınları ona biner. Ezherî dedi: **الحِدْجُ**, **الحاء**’ın kesresiyle, **الهودج** ve **المِحَفَّة** gibi kadın bineklerinden bir binektir; ondan, darb-ı mesel olan beyit:
شَرَّ يَوْمَيْها، وأَغْواهُ لَهَا،
رَكِبَتْ عَنْزٌ، بِحِدْجٍ، جَمَلا

Ve bu beyitin tefsirini **عنز** tercümesinde zikrettik; diğeri dedi ki:
فَجَرَ البَغِيُّ بِحِدْجِ رَبَّـ
ـتِها، إِذا ما الناسُ شَلُّوا

Ve **حَدَجَ** deveyi ve dişi deveyi, ikisini **يَحْدِجُ** **حَدْجاً** ve **حِداجاً**; ve **أَحْدَجَ** ikisini: üzerlerine **الحِدْجَ** ve aleti bağladı ve onu sağlamlaştırdı. Cevherî dedi: yükleri bağlamak ve sağlamlaştırmak da böyledir; A‘şâ dedi:
أَلا قُلْ لِمَيْثاءَ: ما بالُها؟
أَلِلْبَيْنِ تُحْدَجُ أَحْمالُها؟

Ve **أَجمالُها** diye rivayet edilir, **الجيم** ile; yani üzerine bağlanır; sahih rivayet: **تُحْدَجُ أَجمالُها**. Ezherî dedi: Yüklerin **حَدْجُ**’u, onları sağlamlaştırma manasında, Araplar yanında bilinmiş değildir; o bir yanlıştır. Şemmer dedi: Bir bedevînin şöyle dediğini işittim: “Şu üzerinde **الحِداجَةُ** bulunan **الغُرْنُوقِ** deveye bakın.” Dedi: Deve, alet onda tamamlanıncaya kadar **يُحْدَجُ** olmaz; o da **البِدادانِ** ve **البِطانُ** ve **الحَقَبُ**’dır. Ve **الحِداجَةِ**’nin çoğulu **حَدائِجُ**’dir. Dedi: Araplar **القَتَبِ**’in heybe(ler)ine **أَبِدَّةً** derler; onun teki **بِدادٌ**’dır; artık bir araya getirildiğinde, bağlandığında ve içi doldurulmuş olarak semerlerine bağlandığında, o vakit o **حِداجَةٌ**’dır. Ve **القَتَب**’in üstünde bağlanmış **الهودج**’a, bütün aletiyle deveye tek bir bağlama ile bağlanıncaya kadar, **حِدْجاً** adı verildi; çoğulu **حُدُوجٌ**’dur. Ve denir: **احْدِجْ** deveni; yani semerini aletiyle onun üzerine bağla. İbnü’s-Sikkît: **الحُدُوجُ** ve **الأَحْداجُ** ve **الحَدائجُ** kadın binekleridir; bunların teki **حِدْجٌ** ve **حِداجَةٌ**’dir. Ezherî dedi: İbnü’s-Sikkît **الحِدْجِ** ile **الحِداجَةِ** arasında ayırım yapmadı; ikisi arasında, Araplar yanında, bizim açıkladığımız üzere bir fark vardır. İbnü’s-Sikkît dedi: Ebû Sâ‘id el-Kilâbî’nin şöyle dediğini işittim: Araplardan bir adam, sahibine, ürkek bir dişi eşek hakkında dedi ki: “Ona yapış; Allah onu, **الحِداجَةِ**’si az, **الحاجَةِ**’si uzak bir biniciyle vursun.” **الحِداجَةِ** ile **القَتَبِ** aletini kastetti. Ömer’den, Allah ondan razı olsun, rivayet edildi: “Burada bir **حَجَّةً** (hac) sonra burada **احْدِجْ** ta ki tükenesin”; yani gazaya. Dedi: **الحَدْجُ** yükleri bağlamak ve sağlamlaştırmaktır. Ezherî dedi: Ömer’in, Allah ondan razı olsun, “sonra burada **احدج**” sözünün manası: gazaya (çıkmak) için devenin üzerine, aletiyle birlikte **القَتَب** olan **الحِداجَةَ**’yi bağla; mana: bir tek hac yap, sonra yaşlanıncaya yahut ölünceye kadar cihada yönel; böylece **الحِدْج** ile cihad için biniti hazırlamayı kinaye etti. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin inşad ettiği sözü:
تُلَهِّي المَرْءَ بالحُدْثانِ لَهْواً
وتَحْدِجُهُ كما حُدِجَ المُطِيقُ

Bu bir meseldir; yani onu nazıyla ve konuşmasıyla yener; ta ki onun onu yenmesinden dolayı, binek olarak boyun eğdirilmiş zelil develerden **المَحْدُوجِ** gibi olsun. Ve **المِحْدَجُ**: develerin dağlama aletlerinden bir dağlama aletidir. Ve **حَدَجَهُ**: onu **المِحْدَجِ** ile dağladı. Ve at **حَدَجَ** eder, **يَحْدِجُ** **حُدوجاً**: bir şahsa baktı yahut bir ses işitti de kulağını gözleriyle birlikte ona doğru dikti. Ve **التحدِيجُ**: bir ürkme ve korkudan sonra bakışın şiddetidir.

Ve onu gözüyle **حَدَجَهُ**; onu **يَحْدِجُهُ** **حَدْجاً** ve **حُدُوجاً**; ve onu **حَدَّجَهُ**: ötekinin kuşkulandığı ve yadırgadığı bir bakışla ona baktı; denildi ki: o, bakışın şiddeti ve keskinliğidir. Denir: onu gözüyle **حَدَّجَهُ**; ona bakışı keskinleştirdiği zaman; denildi ki: onu gözüyle **حَدَجَهُ** ve ona **حَدَجَ**: onu onunla attı. İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildi: dedi ki: “Kavme, seni gözleriyle **حَدَجُوك** ettikleri müddetçe konuş”; yani sana bakışı keskinleştirdikleri müddetçe; yani sana yönelmiş, hadisini dinlemeye istekli, hadisini arzulayan ve gözleriyle atan oldukları müddetçe; onları bıkmış gördüğünde onları bırak. Ezherî dedi: Bu, bakışta **الحَدْجَ**’ın ürkme ve korku olmaksızın olacağına delalet eder. Ve mi‘rac hadîsinde: “Ölünüze, gözüyle **يَحْدِجُ** ettiği vakit bakmıyor musunuz? O ancak güzelliğinden dolayı mi‘raca bakmaktadır.” Gözüyle **حَدَجَ** eder, **يَحْدِجُ**: bir şeye bakışı tahkik ettiği zaman. Ve onu gözüyle **حَدَجَهُ**: onu onunla **حَدْجاً** attı. Cevherî: **التَّحْدِيجُ** **التَّحْدِيقِ** gibidir. Ve onu bir okla **حَدَجَهُ**, onu **يَحْدِجُهُ** **حَدْجاً**: onu onunla attı. Ve onu başkasının suçu ile **حَدَجَهُ**, onu **يَحْدِجُه** **حَدْجاً**: onu onun üzerine yükledi ve onu onunla attı; ‘Accâc, eşeği ve dişi eşekleri vasfederek dedi:
إِذا اسْبَجَرَّا من سوادٍ حَدَجَا

Ve Ebû’n-Necm’in sözü:
يُقَتِّلُنا مِنْها عُيُونٌ، كأَنَّها
عُيُونُ المَهَا، ما طَرْفُهُنَّ بِحَادِجِ

Onların bakışının sakin olduğunu kasteder; ve İbnü’l-Ferec dedi: onu değnekle **حَدَجَهُ** **حَدْجاً**, ve onu **حَبَجَهُ** **حَبْجاً**: onunla vurduğu zaman. Ebû ‘Amr eş-Şeybânî: Denir: onu kötü bir satışla **حَدَجْتُهُ**; yani bunu ona yaptım; dedi ve İbnü’l-A‘râbî bana inşad etti:
حَدَجْتُ ابنَ مَحْدُوجٍ بِسِتِّينَ بَكْرَةً،
فلمَّا اسْتَوَتْ رِجْلاهُ، ضَجَّ مِنَ الوَقْرِ

Dedi: Bu, bir erkeğin altmış genç dişi deve üzerine evlendiği bir kadının şiiridir. Ve başkası dedi: onu kötü bir satış ve kötü bir meta ile **حَدَجْتُهُ**: onu, içinde onu aldattığın bir satışa mecbur ettiğin zaman; ondan şairin sözü:
يَعُجُّ ابنُ خِرْباقٍ مِنَ البَيْعِ، بَعْدَما
حَدَجْتُ ابنَ خِرْباقٍ بِجَرْباءَ نازِعِ

Ezherî dedi: Onu, bir satışa onu mecbur ettiği zaman, üzerine **حِدَاجَتهُ** bağlanmış deve gibi kıldı; ondan (bu fiil) söylenmez.

Ezherî: **الحَدَجُ** karpuz ve acı kavun (حنظل)un yaş kaldığı müddetçe taşınmasıdır; ve **الحُدْجُ** onda bir lehçedir. İbn Sîde dedi: **الحَدَجُ** ve **الحُدْجُ**: sararmadan önce küçük, yeşil kaldığı müddetçe acı kavun ve karpuzdur; denildi ki: o, sararmadan önce sertleşip katılaşan acı kavundandır; râciz dedi:
فَيَاشِلٌ كالحَدَجِ المُنْدالِ،
بَدَوْنَ مِنْ مُدَّرِعَيْ أَسْمَالِ

Onun teki **حَدَجَةٌ**’dir. Ve ağaç **أَحْدَجَت** etmiştir. İbn Şümeyl dedi: Yemâme halkı, Basra’da **التيرماه** günlerinde bizde olan gibi yeşil olan, kendilerindeki bir karpuza **الحَدَجَ** adını verirler.

İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Sanki ben bir **حَدَجَةَ** acı kavun aldım da onu Ebû Cehil’in iki küreği arasına koydum, gördüm.” **الحدجة** (harekeli): ham, katı acı kavundur. İbn Sîde: **الحَدَجُ**: yaş kaldığı müddetçe **القُطْبِ**’un dikenidir.

Ve **مَحْدُوجٌ** ve **حُدَيْجٌ** ve **حَدَّاجٌ**: isimlerdir.

Ve **الحَدَجَةُ**: **القطا**’ya benzeyen bir kuştur; Irak halkı, bizim **اللَّقْلَقَ** dediğimiz bu kuşa: **أَبا حُدَيْجٍ** adını verirler.

Cevherî: Ve **حُنْدُجٌ** bir adam adıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحدج -محركة-: الحنظل، وحمل البطيخ ما دام رطبا  . كذا في التهذيب، وفي المحكم: الحدج والحدج: الحنظل والبطيخ ما دام صغارا أخضر قبل أن يصفر، وقيل: هو من الحنظل ما اشتد وصلب قبل أن يصفر، واجدته حدجة، وقد أحدجت الشجرة، قال ابن شميل: أهل اليمامة يسمون بطيخا عندهم أخضر مثل ما يكون عندنا أيام التيرماه بالبصره الحدج، وفي حديث ابن مسعود:  رأيت كأني أخذت حدجة حنظل فوضعتها بين كتفي أبي جهل. الحدجة بالتحريك: الحنظلة الفجة الصلبة. قال ابن سيده: الحدج  : حسك القطب الرطب، ويضم  فيقال: الحدج، وإنما صرح به الأزهري وابن سيده في معنى الحنظل والبطيخ فقط. الحدج  بالكسر: الحمل  ، وزنا ومعنى. الحدج  مركب للنساء، كالمحفة  ، قال الليث: الحدج: مركب ليس برحل ولا هودج، تركبه نساء الأعراب، وقال الأزهري: الحدج، بكسر الحاء: مركب من مراكب النساء نحو الهودج والمحفة،  كالحداجة بالكسر، وهي  أي الحداجة  أيضا الأداة، ج: حدوج، وأحداج  ، وحكى الفارسي: حدج، بضمتين، وأنشد عن ثعلب:
  قمنا فآنسنا الحمول والحدج ونظيره ستر وستر وستر، وأنشد أيضا:
  والمسجدان وبيت نحن عامره                      لنا وزمزم والأخوض والستر والحدوج: الإبل برحالها قال:
  عينا ابن دارة خير منكما نظرا                      إذا الحدوج بأعلى عاقل زمر وجمع الحداجة حدائج. وعن ابن السكيت: الحدوج، والأحداج، والحدائج: مراكب النساء، واحدها حدج وحداجة. الحدج  كالضرب: شد الحدج على البعير، كالإحداج  ، وهو مجاز، يقال: حدج البعير، والناقة يحدجهما حدجا وحداجا، وأحدجهما: شد عليهما الحدج والأداة، ووسقه، قال الجوهرى: وكذلك شد الأحمال وتوسيقها، قال الأعشى:
  ألا قل لميثاء ما بالها                      أللبين تحدج أحمالها ويروى: أجمالها، بالجيم، أي يشد عليها، وهي الصحيحة. قال الأزهري: وأما حدج الأحمال بمعنى توسيقها فغير معروف عند العرب، وهو غلط. قال شمر: سمعت أعرابيا يقول: انظروا إلى هذا البعير الغرنوق الذي عليه الحداجة. قال: ولا يحدج البعير حتى تكمل فيه الأداة، وهي: البدادان والبطان والحقب، وجمع الحداجة حدائج، قال: والعرب تسمى مخالي القتب أبدة، واحدها بداد، فإذا ضمت وأسرت وشدت إلى أقتابها محشوة فهي حينئذ حداجة، وسمى الهودج المشدود فوق القتب حتى يشد على البعير شدا واحدا بجميع أداته حدجا، وجمعه حدوج، ويقال: أحدج بعيرك، أي شد عليه قتبه بأداته. قال الأزهري: ولم يفرق ابن السكيت بين الحدج والحداجة، وبينهما فرق عند العرب كما بيناه. وقل أبو صاعد الكلابي عن رجل من العرب قال لصاحبه في أتان شرود: الزمها، رماها الله براكب قليل الحداجة بعيد الحاجة. أراد بالحداجة أداة القتب. وروى عن عمر، رضى الله عنه، أنه قال:  حجة ها هنا، ثم احدج ها هنا حتى تفنى  يعنى إلى الغزو، قال الأزهري: معنى قوله ثم احدج ها هنا، أي شد الحداجة، وهي القتب بأداته، على البعير للغزو، والمعنى: حج حجة واحدة، ثم أقبل على الجهاد إلى أن تهرم أو تموت، فكنى بالحدج عن تهيئة المركوب للجهاد. وقوله، أنشده ابن الأعرابي:
  تلهى المرء بالحدثان لهـوا                      وتحدجه كما حدج المطيق

  هو مثل، أي تغلبه بدلها وحديثها حتى يكون من غلبتها له كالمحدوج المركوب الذليل من الجمال. الحدج:  الضرب  قال ابن الفرج: حدجه بالعصا حدجا، وحبجه حبجا، إذا ضربه بها. من المجاز: حدجه يحدجه حدجا، الحدج:  الرمى بالسهم  ، وأصله الرمى بالحدج، ثم استعير للرمى بغيره، كما استعير الإحلاب وهو الإعانة على الحلب للإعانة على غيره، كذا في الأساس. من المجاز: الحدج: الرمى  بالتهمة  ، يقال: حدجه بذنب غيره يحدجه حدجا: حمله عليه ورماه به. من المجاز: حدجته ببيع سوء، ومتاع سوء، وذلك  أن تلزمه الغبن في البيع  ، ومنه قول الشاعر:
  يعج ابن خرباق من البيع بعد مـا                      حدجت ابن خرباق بجرباء نازع قال الأزهري: جعله كبعير شد عليه حداجته، حين ألزمه بيعا لايقال منه. وعن أبي عمرو الشيباني: يقال حدجته ببيع سوء، أي فعلت ذلك به، قال: وأنشدني ابن الأعرابي:
  حدجت ابن محدوج بستين بكرةفلما استوت رجلاه ضج من الوقر قال: وهذا شعر امرأة تزوجها رجل على ستين بكرة.  والحدجة محركة: طائر  يشبه القطا.  وأبو حديج، كزبير: اللقلق  بلغة أهل العراق.  وأبو شباث  كغراب  : حديج بن سلامة، صحابى  . من المجاز  التحديج: التحديق  كذا في الصحاح. وحدج الفرس يحدج حدوجا: نظر إلى شخص أو سمع صوتا فأقام أذنيه نحوه مع عينيه. والتحديج: شدة النظر بعد روعة وفزعة. وحدجه ببصره يحدجه حدجا وحدوجا، وحدجه تحديجا: نظر إليه نظرا يرتاب به الآخر ويستنكره، وقيل هو شدة النظر وحدته، يقال: حدجه ببصره، إذا أحد النظر إليه، وقيل: حدجه ببصره، وحدج إليه: رماه به، وروى عن ابن مسعود أنه قال:  حدث القوم ما حدجوك بأبصارهم  أي ما أحدوا النظر إليك، يعنى ما داموا مقبلين عليك، نشطين لسماع حديثك،  يشتهون حديثك  ويرمون بأبصارهم، فإذا رأيتهم قد ملوا فدعهم. قال الأزهري: وهذا يدل على أن الحدج في النظر يكون بلا روع ولا فزع، وفي حديث المعراج:  ألم تروا إلى ميتكم حين يحدج ببصره، فإنما ينظر إلى المعراج من حسنه  ، حدج ببصره يحدج، إذا حقق النظر إلى الشىء.  وسموا محدوجا، و  حديجا، وحداجا :كزبير، وكتان  وحندجا بالضم. وحديج بن ضرمى الحميرى، تابعى.
 ومما يستدرك عليه: المحدج: ميسم من مياسم الإبل. وحدجه: وسمه بالمحدج. وحدجته بمهر ثقيل: ألزمته ذلك بخداع وغبن، وهو مجاز.

##### Türkçe

**الحدج** -muharrake-: **الحنظل**; ve **البطيخ**’in yükü, yaş kaldığı müddetçe. Böylece **التهذيب**’de; ve **المحكم**’de: **الحدج** ve **الحدج**: **الحنظل** ve **البطيخ**; küçük, yeşil oldukları müddetçe, sararmadan önce. Ve denildi ki: O, **الحنظل**’dendir; sararmadan önce şiddetlenen ve sertleşen. Ve onu **حدجة** buldum; ve ağaç **أحدجت**. İbn Şümeyl dedi: Yemâme ehli, yanlarında bizim Basra’da **التيرماه** günlerinde olan gibi yeşil bir **بطيخ**’e **الحدج** derler. Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Sanki ben bir **حدجة حنظل** aldım da onu Ebû Cehil’in iki kürek kemiği arasına koydum” gördüm. **الحدجة** bi’t-tahrîk: ham, sert **الحنظلة**. İbn Sîde dedi: **الحدج**: yaş **القطب**’un **حسك**’i; ve zamme ile de söylenir, böylece **الحدج** denir. Ancak bunu Ezherî ve İbn Sîde, yalnız **الحنظل** ve **البطيخ** mânasında açıkça belirtti. **الحدج** bi’l-kesr: **الحمل**; vezin ve mânaca. **الحدج**: kadınlar için bir binek; **المحفة** gibi. Leys dedi: **الحدج**: ne **رحل** olan ne de **هودج** olan bir binek; bedevî kadınları ona biner. Ezherî dedi: **الحدج**, **الحاء**’ın kesriyle: **الهودج** ve **المحفة** gibi kadın bineklerinden bir binek; kesr ile **الحداجة** gibi; ve o, yani **الحداجة** da, âlettir. Çoğulu: **حدوج** ve **أحداج**. Fârisî nakletti: **حدج**, iki zamme ile. Ve Sa‘leb’den şu beyti okudu:
قمنا فآنسنا الحمول والحدج
Ve onun benzeri: **ستر** ve **ستر** ve **ستر**. Ve yine şu beyti okudu:
والمسجدان وبيت نحن عامره                      لنا وزمزم والأخوض والستر
Ve **الحدوج**: develer, **رحال**’leriyle. Dedi ki:
عينا ابن دارة خير منكما نظرا                      إذا الحدوج بأعلى عاقل زمر
**الحداجة**’nin çoğulu **حدائج**’dir. İbnü’s-Sikkît’ten: **الحدوج** ve **الأحداج** ve **الحدائج**: kadın binekleridir; tekili **حدج** ve **حداجة**. **الحدج** ke-**الضرب**: **الحدج**’i deveye sıkıca bağlamak; **الإحداج** gibi; ve bu mecazdır. Denir ki: deve **حدج** etti; ve dişi deve, ikisini **حدجا** ve **حداجا** olarak **يحدجهما**; ve ikisini **أحدجهما**: üzerlerine **الحدج** ve âleti bağladı ve onu sağlamladı. Cevherî dedi: Yükleri bağlamak ve sağlamlamak da böyledir. A‘şâ dedi:
ألا قل لميثاء ما بالها                      أللبين تحدج أحمالها
Ve “**أجمالها**” diye de rivayet olunur, **الجيم** ile; yani üzerine bağlar; ve o sahih olandır. Ezherî dedi: Yükleri sağlamlamak mânasında **حدج الأحمال** ise Araplar yanında mâruf değildir; o bir hatadır. Şemmer dedi: Bir bedevînin şöyle dediğini işittim: “Şu üzerinde **الحداجة** bulunan **الغرنوق** deveye bakın.” Dedi: Deve, âlet tamamlanıncaya kadar **يحدج** edilmez; o da: **البدادان** ve **البطان** ve **الحقب**’dir. **الحداجة**’nin çoğulu **حدائج**’dir. Dedi: Araplar **القتب**’in heybe(ler)ine **أبدة** derler; tekili **بداد**’dır. Artık onlar birleştirilip bağlanıp, doldurulmuş olarak **أقتاب**’ına sıkıca bağlanınca, o vakit **حداجة** olur. Ve **القتب**’in üstünde bağlanmış **الهودج**’e, deveye bütün âletiyle tek bir bağlayışla bağlanıncaya kadar, **حدج** adını verdi; çoğulu **حدوج**’dur. Ve denir ki: “Deveni **أحدج** et”; yani **قتب**’ini âletiyle onun üzerine bağla. Ezherî dedi: İbnü’s-Sikkît **الحدج** ile **الحداجة** arasında ayırım yapmadı; hâlbuki aralarında Araplar yanında, bizim açıkladığımız gibi, fark vardır. Ve Ebû Sâ‘id el-Kilâbî, Araplardan bir adamdan, ürkek bir dişi eşek hakkında arkadaşına şöyle dediğini nakletti: “Ona yapış; Allah onu, **الحداجة**’si az, **الحاجة**’si uzak bir biniciyle vursun.” **الحداجة** ile **القتب** âletini kastetti. Ve Ömer’den, رضى الله عنه, rivayet olundu ki o dedi: “Burada bir **حجة**; sonra burada **احدج** et, tâ ki tükeninceye kadar”; yani gazaya. Ezherî dedi: “Sonra burada **احدج** et” sözünün mânası: gazaya, **الحداجة**’yi—o da âletiyle **القتب**’tir—deve üzerine bağla. Mâna: bir tek hac yap; sonra ihtiyarlayıncaya yahut ölünceye kadar cihada yönel. Böylece **الحدج** ile, cihad için biniti hazırlamayı kinaye etti. Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî onu okudu:
تلهى المرء بالحدثان لهـوا                      وتحدجه كما حدج المطيق

Bu bir meseldir; yani onun değişimi ve haberiyle ona galip gelir; tâ ki onun ona galebesinden, zelil binekli, bağlanmış deve gibi olur. **الحدج**: **الضرب**. İbnü’l-Ferec dedi: Sopayla ona **حدجا** olarak vurdu; ve **حبجه** **حبجا**; yani onunla vurduğunda. Mecazdan: onu **حدجا** olarak **يحدجه**; **الحدج**: **الرمى بالسهم**; aslı **الحدج** ile atıştır; sonra onunla olmayan atış için istiâre edildi; tıpkı **الإحلاب**—o da sağmaya yardım—başkasına yardım için istiâre edildiği gibi. Böylece **الأساس**’ta. Mecazdan: **الحدج**: **الرمى بالتهمة**; denir ki: onu başkasının günahıyla **حدجه**; onu **حدجا** olarak **يحدجه**: onu onun üzerine yükledi ve onunla ona attı. Mecazdan: Ona kötü bir satışla ve kötü bir metayla **حدجت**; ve bu, satışta gabni ona ilzam etmendir. Ondan şairin sözü:
يعج ابن خرباق من البيع بعد مـا                      حدجت ابن خرباق بجرباء نازع
Ezherî dedi: Onu, üzerine **حداجة**’si bağlanmış deve gibi yaptı; ona, kendisinden denilmeyen bir satışı ilzam ettiği vakit. Ebû Amr eş-Şeybânî’den: “Ona kötü bir satışla **حدجته**” denir; yani bunu ona yaptım. Dedi: İbnü’l-A‘râbî bana şu beyti okuttu:
حدجت ابن محدوج بستين بكرةفلما استوت رجلاه ضج من الوقر
Dedi: Bu, bir erkeğin altmış genç dişi deve üzerine evlendiği bir kadının şiiridir. Ve **الحدجة** muharrake: **طائر**; **القطا**’ya benzer. Ve **أبو حديج**, ke-**زبير**: Irak ehlinin dilinde **اللقلق**. Ve **أبو شباث** ke-**غراب**: **حديج بن سلامة**; sahâbî. Mecazdan: **التحديج**: **التحديق**; böylece **الصحاح**’ta. Ve at **حدج** eder, **حدوجا** olarak: bir şahsa baktı yahut bir ses işitti de, iki kulağını gözleriyle birlikte ona doğru dikti. Ve **التحديج**: bir ürkme ve korkudan sonra bakışın şiddetidir. Ve onu bakışıyla **حدجه**; onu **حدجا** ve **حدوجا** olarak **يحدجه**; ve onu **تحديجا** olarak **حدجه**: ötekinin şüpheleneceği ve yadırgayacağı bir bakışla ona baktı. Ve denildi ki: o, bakışın şiddeti ve keskinliğidir. Denir ki: bakışıyla onu **حدجه**, ona bakışı keskinleştirdiğinde. Ve denildi ki: bakışıyla onu **حدجه**; ve ona **حدج** etti: onunla ona attı. Ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet olundu ki o dedi: “Kavme, bakışlarıyla seni **حدجوك** ettikleri müddetçe konuş”; yani sana bakışı keskinleştirdikleri müddetçe; yani sana yönelmiş, sözünü işitmeye istekli oldukları müddetçe; **حديثك**’i arzuluyorlar ve bakışlarıyla atıyorlar. Artık onları usanmış gördüğünde bırak. Ezherî dedi: Bu, bakışta **الحدج**’in ürkme ve korku olmaksızın da olacağına delâlet eder. Ve mi‘râc hadîsinde: “Ölünüze, bakışıyla **يحدج** ettiği vakit bakmadınız mı? O ancak güzelliğinden dolayı mi‘râca bakar.” Bakışıyla **حدج** etti, **يحدج**: bir şeye bakışı tahkik ettiğinde. Ve **محدوجا** ve **حديجا** ve **حداجا**: ke-**زبير**; ve **كتان**; ve zamme ile **حندجا** diye adlandırdılar. Ve **حديج بن ضرمى الحميرى**: tâbiî.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **المحدج**: develerin dağlama aletlerinden bir dağlama aleti. Ve onu **حدجه**: onu **المحدج** ile dağladı. Ve onu ağır bir mehirle **حدجته**: onu hile ve gabn ile buna ilzam ettim; ve bu mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَدَجَهُ
1 حَدَجَهُ حدج حدجه حدجة , (S, A, K, *) aor. حَدِجَ , inf. n. حَدْجٌ (S, K) and حِدَاجٌ, (TA,) He bound the حِدْج upon him, i. e., upon the camel; (S, A, K;) as also ↓ احدجهُ: (K:) or he bound upon him the حِدَاجَة, i. e., the [saddle called] قَتَب and its apparatus; (Az, TA;) which apparatus consists of the بِدَادَانِ with the two girths called the بِطَان and the حَقَب, without which a camel is not [said to be] مَحْدُوج. (Sh, TA.) [See حِدْجٌ.] Accord. to J, حَدَجَ also signifies He bound loads, or burdens, and divided them into camel-loads: (TA:) but this is a meaning that was unknown to the Arabs. (Az, TA.) J cites as an ex. the words of ElAashà,
أَلِلْبَيْنِ تُحْدَجُ أَحْمَالُهَا
[Is it for separation that her loads are bound &c.?]: but he adds that, accord. to one reading, the poet said أَجْمَالُهَا: and this [SM says] is the right reading. (TA.) ― -b2- [Hence, حَدَجَ is used to signify (tropical:) He betook himself to warring for the sake of the religion.] 'Omar is related to have said, حِجَّةٌ هٰهُنَا ثُمَّ احْدِجْ هٰهُنَا حَتَّى تَفْنَى, meaning Perform one pilgrimage, then (tropical:) betake thyself to warring for the sake of the religion until thou become old and weak, or die; احدج literally signifying bind the حِدَاجَة upon the camel. (Az, TA.) ― -b3- [Hence also,] حَدَجَهُ, (TA,) inf. n. حَدْجٌ, (K,) (tropical:) He imposed upon him in a sale. (K, TA.) You say, حَدَجْتُهُ بِبَيْعٍ سَوْءٍ (A, TA) (tropical:) I imposed upon him with a bad sale, and بِمَتَاعٍ سَوْءٍ with bad merchandise. (TA.) The person imposed upon is likened to a camel upon which a حِدَاجَة is bound. (Az, TA.) ― -b4- And حَدَجْتُهُ بِمَهْرٍ ثَقيلٍ (tropical:) I imposed upon him a heavy dowry, by deceit and fraud. (A, TA.) -A2- Also, aor. حَدِجَ , inf. n. حَدْجٌ, He cast حَدَج [or unripe and hard colocynths, or small colocynths, or small and green colocynths or melons,] at him. (A, TA.) ― -b2- Hence, (A, TA,) حَدَجَهُ بِسَهْمٍ, (S, A,) inf. n. حَدْجٌ, (K,) (tropical:) He shot at him with an arrow. (S, A, K.) And حَدَجَهُ بِعَصًا, inf. n. حَدْجٌ, (tropical:) He beat him, or struck him, with a staff, or stick. (Ibn-ElFaraj, K, * TA.) ― -b3- [Hence also,] حَدَجَهُ بِالتُّهَمَةِ, inf. n. حَدْجٌ, (tropical:) He cast suspicion upon him. (K, * TA, * TK.) And حَدَجَهُ بِذَنْبِ غَيْرِهِ (S, A) (tropical:) He accused him of the crime, or offence, of another, (S, TA,) and put it upon him. (TA.) And حَدَجَهُ بِبَصَرِهِ, (S, A,) aor. حَدِجَ , inf. n. حَدْجٌ (S, TA) and حُدُوجٌ; and ↓ حدّجهُ, inf. n. تَحْدِيجٌ; (TA;) (tropical:) He cast his eyes at him; (S, TA;) as also حَدَجَ اـِلَيْهِ بَصَرَهُ: or he looked intently, and sharply, at him: or he looked at him with a look which he [the latter] suspected and disliked: (TA:) but حَدْجٌ in looking may be unattended by alarm, or fear: (Az, TA:) ↓ تَحْدِيجٌ is like تَحْدِيقٌ, (S,) syn. therewith: (K:) and also signifies the looking intently, after alarm, or fear. (TA.) ― -b4- Also حَدَجَ, aor. حَدِجَ , inf. n. حُدُوجٌ, (assumed tropical:) He (a horse) looked at the figure of a man, or the like, seen from a distance, or heard a sound, and raised his ears, and directed his eyes, towards it. (TA.)

حدّجهُ
2 حدّجهُ حدج حدجه حدجة , inf. n. تَحْدِيجٌ: see 1, in two places.

4 أَحْدَجَ see 1, first sentence. -A2- أَحْدَجَتْ شَجَرَةُ الحَنْظَلِ The colocynth-plant bore, or produced, fruit such as is termed حَدَجٌ. (S.)

حِدْجٌ
حِدْجٌ حدج A certain thing upon which the women of the Arabs of the desert ride; not a رَحْل nor a هَوْدَج: (Lth, TA:) a certain vehicle, or thing to ride upon, for women, (Az, S, A, K,) like the مِحَفَّة, (Az, S, K,) and like the هَوْدَج; (Az, TA;) as also ↓ حِدَاجَةٌ: (S, A, K:) pl. of the former حُدُوجٌ and أَحْدَاجٌ (S, A, K) and حُدُجٌ; (AAF, TA;) and pl. of the latter حَدَائِجُ: (Yaakoob, S, A:) Az, however, says that ISk makes no difference between the حِدْج and the ↓ حِدَاجَة, though there is a difference between them accord. to the Arabs, as will be seen from what follows: Sh says that حِدْجٌ is a name given to a هُوْدَج bound upon a قَتَب [or small kind of camel's saddle] when it is bound upon the camel at once with all its apparatus: he also says that ↓ حِدَاجَةٌ is a name given to the apparatus composed of the أَبِدَّة], pl. of بِدَادٌ, q. v.,] which are also called مَخَالِى القَتَبِ, [and which are appertenances of the قتب,] when they are filled, and drawn together, and bound, and tied to the قتب: [and he shows, in his explanation of the verb حَدَجَ, that this apparatus comprises the قَتَب and بِدَادَانِ with the two girths called the بِطَان and the حَقَب: this is what is meant in the K by the saying that ↓ الحِدَاجَةُ also signifies الأَدَاةُ:] Aboo-Sل'id ElKilلbee says that ↓ حداجة signifies the apparatus (اداة) of the قتب: and Az says that it signifies the قتب with its apparatus. (TA.) ― -b2- Also A load, or burden. (S, K.) ― -b3- And [its pl.] حُدُوجٌ, Camels with their رِحَال [or saddles]. (TA.)

حَدَجٌ
حَدَجٌ حدج [a coll. gen. n.] The colocynth, or colocynths, when unripe and hard: (TA:) or when become hard; (S, TA;) before becoming yellow: (TA:) or small colocynths: (A:) or the colocynth or colocynths, and the melon or melons, (M, K,) while small and green, before becoming yellow, (M,) or while continuing succulent, or fresh, or green: (K:) or [more correctly] the melon or melons; and the colocynth, or colocynths, while continuing succulent, or fresh, or green: (T:) n. un. with ة. (S.)

حِدَاجَةٌ
حِدَاجَةٌ حداجه حداجة : see حِدْجٌ, in five places.

##### Türkçe

**حَدَجَهُ**
1 **حَدَجَهُ** **حدج** **حدجه** **حدجة** , (S, A, K, *) muzâri‘i **حَدِجَ** , mastar ismi **حَدْجٌ** (S, K) ve **حِدَاجٌ**, (TA,) O, **حِدْج**’i onun üzerine, yani devenin üzerine bağladı; (S, A, K;) bunun gibi ↓ **احدجهُ**: (K:) yahut onun üzerine **حِدَاجَة**’yi bağladı; yani **قَتَب** ve onun teçhizatını; (Az, TA;) ki bu teçhizat, **بِدَادَانِ**’den, **بِطَان** ve **حَقَب** denilen iki kolanla birlikte oluşur; bunlar olmaksızın bir deve **مَحْدُوج** [denilmiş] olmaz. (Sh, TA.) [Bk. **حِدْجٌ**.] J’ye göre, **حَدَجَ** ayrıca şu mânaya gelir: Yükleri, yahut ağırlıkları bağladı ve onları deve yükleri hâlinde paylaştırdı: (TA:) fakat bu, Araplara meçhul olan bir mânadır. (Az, TA.) J, örnek olarak ElAashà’nın sözünü getirir,
أَلِلْبَيْنِ تُحْدَجُ أَحْمَالُهَا
[Ayrılık için mi onun yükleri bağlanır vb.?]: fakat o, bir kıraate göre şairin **أَجْمَالُهَا** dediğini ekler: ve bu [SM der ki] doğru kıraattir. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı, **حَدَجَ** şu mânada kullanılır (mecazen:) Dinin hatırı için savaşmaya yöneldi.] ‘Omar’ın şöyle dediği rivayet olunur: **حِجَّةٌ هٰهُنَا ثُمَّ احْدِجْ هٰهُنَا حَتَّى تَفْنَى**, mânası: Bir hac yap, sonra (mecazen:) dinin hatırı için savaşmaya yönel, ta ki yaşlanıp zayıflayıncaya, yahut ölünceye kadar; **احدج** kelimesi ise hakikatte, deve üzerine **حِدَاجَة**’yi bağlamak demektir. (Az, TA.) ― -b3- [Bundan ayrıca,] **حَدَجَهُ**, (TA,) mastar ismi **حَدْجٌ**, (K,) (mecazen:) Bir satışta ona yükledi (haksızca üzerine bindirdi). (K, TA.) Sen dersin: **حَدَجْتُهُ بِبَيْعٍ سَوْءٍ** (A, TA) (mecazen:) Kötü bir satışla ona yükledim; ve **بِمَتَاعٍ سَوْءٍ** ile, kötü bir malla. (TA.) Üzerine yüklenen kimse, üzerine **حِدَاجَة** bağlanan deveye benzetilir. (Az, TA.) ― -b4- Ve **حَدَجْتُهُ بِمَهْرٍ ثَقيلٍ** (mecazen:) Aldatma ve hile ile ona ağır bir mehir yükledim. (A, TA.) -A2- Keza, muzâri‘i **حَدِجَ** , mastar ismi **حَدْجٌ**, Ona **حَدَج** [yahut ham ve sert **الحَنْظَل**’ler, yahut küçük **الحَنْظَل**’ler, yahut küçük ve yeşil **الحَنْظَل**’ler veya kavunlar] attı. (A, TA.) ― -b2- Bundan dolayı, (A, TA,) **حَدَجَهُ بِسَهْمٍ**, (S, A,) mastar ismi **حَدْجٌ**, (K,) (mecazen:) Ona bir ok ile attı (okladı). (S, A, K.) Ve **حَدَجَهُ بِعَصًا**, mastar ismi **حَدْجٌ**, (mecazen:) Ona bir değnekle vurdu, yahut onu bir değnekle dövdü. (Ibn-ElFaraj, K, * TA.) ― -b3- [Bundan ayrıca,] **حَدَجَهُ بِالتُّهَمَةِ**, mastar ismi **حَدْجٌ**, (mecazen:) Ona şüphe attı (şüphe isnat etti). (K, * TA, * TK.) Ve **حَدَجَهُ بِذَنْبِ غَيْرِهِ** (S, A) (mecazen:) Onu başkasının suçu, yahut kabahati ile itham etti, (S, TA,) ve onu onun üzerine yükledi. (TA.) Ve **حَدَجَهُ بِبَصَرِهِ**, (S, A,) muzâri‘i **حَدِجَ** , mastar ismi **حَدْجٌ** (S, TA) ve **حُدُوجٌ**; ve ↓ **حدّجهُ**, mastar ismi **تَحْدِيجٌ**; (TA;) (mecazen:) Gözlerini ona attı; (S, TA;) bunun gibi **حَدَجَ اـِلَيْهِ بَصَرَهُ**: yahut ona dikkatle ve keskin bir bakışla baktı: yahut ona, onun (ötekinin) şüphelendiği ve hoşlanmadığı bir bakışla baktı: (TA:) fakat bakmada **حَدْجٌ**, ürküntü yahut korku olmaksızın da olabilir: (Az, TA:) ↓ **تَحْدِيجٌ**, **تَحْدِيقٌ** gibidir, (S,) onunla eşanlamlıdır: (K:) ve ayrıca, ürküntü yahut korkudan sonra dikkatle bakmak mânasına gelir. (TA.) ― -b4- Keza **حَدَجَ**, muzâri‘i **حَدِجَ** , mastar ismi **حُدُوجٌ**, (varsayılan mecaz:) O (bir at), uzaktan görülen bir insan sûretini yahut benzerini gördü, yahut bir ses işitti; kulaklarını dikti ve gözlerini ona doğru çevirdi. (TA.)

**حدّجهُ**
2 **حدّجهُ** **حدج** **حدجه** **حدجة** , mastar ismi **تَحْدِيجٌ**: 1’e bak, iki yerde.

4 **أَحْدَجَ** 1’e bak, ilk cümle. -A2- **أَحْدَجَتْ شَجَرَةُ الحَنْظَلِ** **الحَنْظَل** ağacı, **حَدَجٌ** diye adlandırılan türden meyve verdi, yahut meyve çıkardı. (S.)

**حِدْجٌ**
**حِدْجٌ** **حدج** Çöl Araplarının kadınlarının üzerine bindiği belli bir şey; ne bir **رَحْل** ne de bir **هَوْدَج**: (Lth, TA:) kadınlar için bir binek aracı, yahut üzerine binilen bir şey, (Az, S, A, K,) **مِحَفَّة** gibi, (Az, S, K,) ve **هَوْدَج** gibi; (Az, TA;) bunun gibi ↓ **حِدَاجَةٌ**: (S, A, K:) ilkinin çoğulu **حُدُوجٌ** ve **أَحْدَاجٌ** (S, A, K) ve **حُدُجٌ**; (AAF, TA;) ikincinin çoğulu ise **حَدَائِجُ**: (Yaakoob, S, A:) ancak Az der ki ISk, **حِدْج** ile ↓ **حِدَاجَة** arasında fark gözetmez; hâlbuki Araplara göre aralarında fark vardır; bu, aşağıda gelecek olandan anlaşılacaktır: Sh der ki **حِدْجٌ**, bütün teçhizatıyla birlikte bir defada deve üzerine bağlandığında, **قَتَب** üzerine bağlanan bir **هُوْدَج**’a verilen addır: o ayrıca der ki ↓ **حِدَاجَةٌ**, **أَبِدَّة**’lerden oluşan teçhizata verilen addır], **بِدَادٌ**’un çoğulu, bk.], ki bunlara **مَخَالِى القَتَبِ** de denir, [ve bunlar **قتب**’in eklentilerindendir,] bunlar doldurulup bir araya çekildiğinde, bağlanıp sıkıca bağlandığında ve **قتب**’e bağlandığında: [ve o, fiil **حَدَجَ**’ın açıklamasında, bu teçhizatın **قَتَب** ve **بِدَادَانِ** ile **بِطَان** ve **حَقَب** denilen iki kolanı kapsadığını gösterir: K’de, ↓ **الحِدَاجَةُ**’nin ayrıca **الأَدَاةُ** mânasına geldiği sözüyle kastedilen budur:] Aboo-Sل'id ElKilلbee der ki ↓ **حداجة** , **قتب**’in teçhizatı (**اداة**) mânasına gelir: ve Az der ki, o, teçhizatıyla birlikte **قتب** mânasına gelir. (TA.) ― -b2- Keza bir yük, yahut ağırlık. (S, K.) ― -b3- Ve [onun çoğulu] **حُدُوجٌ**, **رِحَال**’leri [yahut eyerleri] ile develer. (TA.)

**حَدَجٌ**
**حَدَجٌ** **حدج** [bir cins topluluk ismi] Ham ve sert iken **الحَنْظَل**, yahut **الحَنْظَل**’ler: (TA:) yahut sertleştiğinde; (S, TA;) sararmadan önce: (TA:) yahut küçük **الحَنْظَل**’ler: (A:) yahut **الحَنْظَل** yahut **الحَنْظَل**’ler ve kavun yahut kavunlar, (M, K,) küçük ve yeşil iken, sararmadan önce, (M,) yahut sulu, yahut taze, yahut yeşil kalmaya devam ederken: (K:) yahut [daha doğru olarak] kavun yahut kavunlar; ve **الحَنْظَل**, yahut **الحَنْظَل**’ler, sulu, yahut taze, yahut yeşil kalmaya devam ederken: (T:) tekili ة iledir. (S.)

**حِدَاجَةٌ**
**حِدَاجَةٌ** **حداجه** **حداجة** : **حِدْجٌ**’e bak, beş yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَدَجَ
حَدَجَ I ( n. ac. حَدْج 1 ,  حِدَاْج 23 ),
a.  Laded, loaded;   saddled.

b.  [ acc. &  Bi ], Shot, cast at ( arrow, glance ).

حِدْج
حِدْج 2 , ( pl. حُدُج 10 ,  حُدُوْج 27 ,  أَحْدَاْج 38 ),
a.  Load, burden.

b.  Pack-saddle.

حِدَاْجَة
حِدَاْجَة 23t , ( pl. حَدَاْئِجُ 46 ),
a.  Litter ( for women ).

##### Türkçe

**حَدَجَ**
**حَدَجَ** I (isim-aksiyon: **حَدْج** 1, **حِدَاْج** 23),
a. Yükledi; yüklü kıldı; eyerledi.

b. [mef‘ûl ile ve **بِ** ile] Attı, fırlattı (ok; bakış) -e/-a.

**حِدْج**
**حِدْج** 2, (çoğulu: **حُدُج** 10, **حُدُوْج** 27, **أَحْدَاْج** 38),
a. Yük, yükümlülük.

b. Yük eyeri.

**حِدَاْجَة**
**حِدَاْجَة** 23t, (çoğulu: **حَدَاْئِجُ** 46),
a. Kadınlar için mahmil.
