# حدج — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AC/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D8%AC/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حدج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AC.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حدج

الحِدْجُ: الحِمْلُ. والحِدْجُ: من مراكب النساءِ يشبه المِحَفَّة، والجمعُ أَحْداجٌ وحُدُوجٌ، وحكى الفارسي: حُدُجٌ، وأَنشد عن ثعلب: قُمْنا فآنَسْنا الحُمُولَ والحُدُجْ
ونظيره سِتْرٌ وسُتُرٌ؛ وأَنشد أَيضاً:
والمَسْجِدانِ وبَيْتٌ نَحْنُ عامِرُهُ
لَنا، وزَمْزَمُ والأَحْواضُ والسُّتُرُ
والحُدُوجُ: الإِبلُ برحالها؛ قال:
عَيْنا ابنِ دَارَةَ خَيرٌ منكما نَظَراً
إِذِ الحُدُوجُ بأَعْلى عاقِلٍ زُمَرُ
والحِداجَةُ كالحِدْجِ، والجمع حَدائِجُ. قال الليث: الحِدْجُ مَرْكَبٌ ليس بِرَحْلٍ ولا هَوْدَجٍ، تركبه نساءُ الأَعراب. قال الأَزهري: الحِدْجُ، بكسر الحاء، مركب من مراكب النساء نحو الهودج والمِحَفَّة؛ ومنه البيت السائر:
شَرَّ يَوْمَيْها، وأَغْواهُ لَهَا،
رَكِبَتْ عَنْزٌ، بِحِدْجٍ، جَمَلا
وقد ذكرنا تفسير هذا البيت في ترجمة عنز؛ وقال الآخر:
فَجَرَ البَغِيُّ بِحِدْجِ رَبَّـ
ـتِها، إِذا ما الناسُ شَلُّوا
وحَدَجَ البعيرَ والنَّاقَةَ يَحْدِجُهما حَدْجاً وحِداجاً، وأَحْدَجَهما: شَدَّ عليهما الحِدْجَ والأَداةَ ووَسَّقَهُ. قال الجوهري: وكذلك شَدُّ الأَحمال وتوسيقُها؛ قال الأَعشى:
أَلا قُلْ لِمَيْثاءَ: ما بالُها؟
أَلِلْبَيْنِ تُحْدَجُ أَحْمالُها؟
ويروى: أَجمالُها، بالجيم، أَي تشد عليها، والرواية الصحيحة: تُحْدَجُ أَجمالُها. قال الأَزهري: وأَما حَدْجُ الأَحمال بمعنى توسيقها فغير معروف عند العرب، وهو غلط. قال شمر: سمعت أَعرابيّاً يقول: انظروا إِلى هذا البعير الغُرْنُوقِ الذي عليه الحِداجَةُ، قال: ولا يُحْدَجُ البعيرٌ حتى تكمل فيه الأَداةُ، وهي البِدادانِ والبِطانُ والحَقَبُ، وجمعُ الحِداجَةِ حَدائِجُ. قال: والعرب تسمي مخالي القَتَبِ أَبِدَّةً، واحدها بِدادٌ، فإِذا ضمت وأُسرت وشدّت إِلى أَقتابها محشوّة، فهي حينئذ حِداجَةٌ. وسمي الهودج المشدود فوق القتب حتى يشد على البعير شدّاً واحداً بجميع أَداته: حِدْجاً، وجمعه حُدُوجٌ. ويقال: احْدِجْ بعيرك أَي شُدَّ عليه قتبه بأَداته. ابن السكيت: الحُدُوجُ والأَحْداجُ والحَدائجُ مراكبُ النساءِ، واحدُها حِدْجٌ وحِداجَةٌ؛ قال الأَزهري: لم يفرق ابن السكيت بين الحِدْجِ والحِداجَةِ، وبينهما فرق عند العرب على ما بينّاه. قال ابن السكيت: سمعت أَبا صاعد الكلابيَّ يقول: قال رجل من العرب لصاحبه في أَتانٍ شَرُودٍ: الْزَمْها، رماها الله براكبْ قليلِ الحِداجَةِ، بعيدِ الحاجَةِ أَراد بالحِداجَةِ أَداةَ القَتَبِ. وروي عن عمر، رضي الله عنه، أَنه قال: حَجَّةً ههنا ثم احْدِجْ ههنا حتى تَفْنى؛ يعني إِلى الغزو، قال: الحَدْجُ شَدُّ الأَحمال وتوسيقها؛ قال الأَزهري: معنى قول عمر، رضي الله عنه، ثم احدج ههنا أَي شُدَّ الحِداجَةَ، وهو القتب بأَداته على البعير للغزو؛ والمعنى حُجَّ حَجَّةً واحدةً، ثم أَقبل على الجهاد إِلى أَن تَهْرَمَ أَو تموتَ، فكنى بالحِدْجِ عن تهيئة المركوب للجهاد؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: تُلَهِّي المَرْءَ بالحُدْثانِ لَهْواً
وتَحْدِجُهُ كما حُدِجَ المُطِيقُ
هو مَثَلٌ أَي تغلبه بِدَلِّها وحديثها حتى يكونَ مِنْ غَلَبَتِها له كالمَحْدُوجِ المركوب الذليل من الجِمال. والمِحْدَجُ مِيسَمٌ من مَياسِم الإِبل. وحَدَجَهُ: وسَمَهُ بالمِحْدَجِ. وحَدَجَ الفرسُ يَحْدِجُ حُدوجاً: نظر إِلى شخص أَو سمع صوتاً فأَقام أُذنه نحوه مع عينيه. والتحدِيجُ: شدَّة النظر بعد رَوْعَةٍ وفَزْعَةٍ.
وحَدَجَهُ ببصره يَحْدِجُهُ حَدْجاً وحُدُوجاً، وحَدَّجَهُ: نظر إِليه نظراً يرتاب به الآخرُ ويستنكره؛ وقيل: هو شدَّة النظر وحِدَّته. يقال: حَدَّجَهُ ببصره إِذا أَحَدَّ النظر إِليه؛ وقيل: حَدَجَه ببصره وحَدَجَ إِليه رماه به. وروي عن ابن مسعود أَنه قال: حَدِّثِ القومَ ما حَدَجُوك بأَبصارهم أَي ما أَحَدُّوا النظر إِليك؛ يعني ما داموا مقبلين عليك نشيطين لسماع حديثك، يشتهون حديثك ويرمون بأَبصارهم، فإِذا رأَيتهم قد مَلُّوا فَدَعْهُمْ؛ قال الأَزهري: وهذا يدل على أَن الحَدْجَ في النظر يكون بلا رَوْعٍ ولا فَزَعٍ. وفي حديث المعراج: أَلَمْ تَرَوْا إِلى مَيِّتِكُمْ حين يَحْدِجُ ببصره فإِنما ينظر إِلى المعراج من حُسْنه؟ حَدَجَ ببصره يَحْدِجُ إِذا حَقَّقَ النظر إِلى الشيء. وحَدَجَهُ ببصره: رماه به حَدْجاً. الجوهري: التَّحْدِيجُ مثل التَّحْدِيقِ. وحَدَجَهُ بسَهْمٍ يَحْدِجُهُ حَدْجاً: رماه به. وحَدَجَه بِذَنْبِ غيره يَحْدِجُه حَدْجاً: حمله عليه ورماه به؛ قال العجاج يصف الحمار والأُتُنَ:
إِذا اسْبَجَرَّا من سوادٍ حَدَجَا
وقول أَبي النجم:
يُقَتِّلُنا مِنْها عُيُونٌ، كأَنَّها
عُيُونُ المَهَا، ما طَرْفُهُنَّ بِحَادِجِ
يريد أَنها ساجية الطرف؛ وقال ابن الفرج: حَدَجَهُ بالعصا حَدْجاً، وحَبَجَهُ حَبْجاً إِذا ضربه بها. أَبو عمرو الشيباني: يقال حَدَجْتُهُ بِبَيْعِ سَوْءٍ أَي فعلت ذلك به؛ قال وأَنشدني ابن الأَعرابي: حَدَجْتُ ابنَ مَحْدُوجٍ بِسِتِّينَ بَكْرَةً،
فلمَّا اسْتَوَتْ رِجْلاهُ، ضَجَّ مِنَ الوَقْرِ
قال: وهذا شعر امرأَة تزوّجها رجل على ستين بكرة. وقال غيره: حَدَجْتُهُ ببيعِ سَوْءٍ ومتاع سَوْءٍ إِذا أَلزمته بيعاً غبنته فيه؛ ومنه قول الشاعر:
يَعُجُّ ابنُ خِرْباقٍ مِنَ البَيْعِ، بَعْدَما
حَدَجْتُ ابنَ خِرْباقٍ بِجَرْباءَ نازِعِ
قال الأَزهري: جعله كبعير شدَّ عليه حِدَاجَتهُ حين أَلزمه بيعاً لا يقال منه.
الأَزهري: الحَدَجُ حَمْلُ البطيخ والحنظل ما دام رطباً، والحُدْجُ، لغة فيه؛ قال ابن سيده: والحَدَجُ والحُدْجُ الحنظل والبطيخ ما دام صغاراً أَخضر قبل أَن يصفرّ؛ وقيل هو من الحنظل ما اشتدَّ وصلب قبل أَن يصفرّ؛ قال الراجز:
فَيَاشِلٌ كالحَدَجِ المُنْدالِ،
بَدَوْنَ مِنْ مُدَّرِعَيْ أَسْمَالِ
واحدته حَدَجَةٌ. وقد أَحْدَجَت الشجرةُ؛ قال ابن شميل: أَهل اليمامة يسمون بطيخاً عندهم أَخضر مثل ما يكون عندنا أَيام التيرماه (* قوله
«التيرماه» هو رابع الشهور الشمسية عند الفرس، كذا بهامش شرح القاموس المطبوع.) بالبصرة: الحَدَجَ.
وفي حديث ابن مسعود: رأَيت كأَني أَخذت حَدَجَةَ حنظلٍ فوضعتها بين كَتِفَيْ أَبي جهل. الحدجة، بالتحريك: الحنظلة الفَجَّة الصُّلْبَةُ. ابن سيده: والحَدَجُ حَسَكُ القُطْبِ ما دام رَطْباً.
ومَحْدُوجٌ وحُدَيْجٌ وحَدَّاجٌ: أَسماء.
والحَدَجَةُ: طائر يشبه القطا، وأَهل العراق يسمون هذا الطائر الذي نسميه اللَّقْلَقَ: أَبا حُدَيْجٍ.
الجوهري: وحُنْدُجٌ اسم رجل.

### Türkçe

**الحِدْجُ**: yük. Ve **الحِدْجُ**: kadınların bineklerinden, **المِحَفَّة**’ye benzer; çoğulu **أَحْداجٌ** ve **حُدُوجٌ**’dur. El-Fârisî nakletti: **حُدُجٌ**. Ve Sa‘leb’den rivayetle inşad etti:
قُمْنا فآنَسْنا الحُمُولَ والحُدُجْ

Ve onun benzeri **سِتْرٌ** ve **سُتُرٌ**’dür; yine inşad etti:
والمَسْجِدانِ وبَيْتٌ نَحْنُ عامِرُهُ
لَنا، وزَمْزَمُ والأَحْواضُ والسُّتُرُ

Ve **الحُدُوجُ**: semerleriyle develer; dedi ki:
عَيْنا ابنِ دَارَةَ خَيرٌ منكما نَظَراً
إِذِ الحُدُوجُ بأَعْلى عاقِلٍ زُمَرُ

Ve **الحِداجَةُ** **الحِدْج** gibidir; çoğulu **حَدائِجُ**’dir. Leys dedi: **الحِدْجُ** bir binektir; ne **رَحْل**’dir ne de **هَوْدَج**; bedevî kadınları ona biner. Ezherî dedi: **الحِدْجُ**, **الحاء**’ın kesresiyle, **الهودج** ve **المِحَفَّة** gibi kadın bineklerinden bir binektir; ondan, darb-ı mesel olan beyit:
شَرَّ يَوْمَيْها، وأَغْواهُ لَهَا،
رَكِبَتْ عَنْزٌ، بِحِدْجٍ، جَمَلا

Ve bu beyitin tefsirini **عنز** tercümesinde zikrettik; diğeri dedi ki:
فَجَرَ البَغِيُّ بِحِدْجِ رَبَّـ
ـتِها، إِذا ما الناسُ شَلُّوا

Ve **حَدَجَ** deveyi ve dişi deveyi, ikisini **يَحْدِجُ** **حَدْجاً** ve **حِداجاً**; ve **أَحْدَجَ** ikisini: üzerlerine **الحِدْجَ** ve aleti bağladı ve onu sağlamlaştırdı. Cevherî dedi: yükleri bağlamak ve sağlamlaştırmak da böyledir; A‘şâ dedi:
أَلا قُلْ لِمَيْثاءَ: ما بالُها؟
أَلِلْبَيْنِ تُحْدَجُ أَحْمالُها؟

Ve **أَجمالُها** diye rivayet edilir, **الجيم** ile; yani üzerine bağlanır; sahih rivayet: **تُحْدَجُ أَجمالُها**. Ezherî dedi: Yüklerin **حَدْجُ**’u, onları sağlamlaştırma manasında, Araplar yanında bilinmiş değildir; o bir yanlıştır. Şemmer dedi: Bir bedevînin şöyle dediğini işittim: “Şu üzerinde **الحِداجَةُ** bulunan **الغُرْنُوقِ** deveye bakın.” Dedi: Deve, alet onda tamamlanıncaya kadar **يُحْدَجُ** olmaz; o da **البِدادانِ** ve **البِطانُ** ve **الحَقَبُ**’dır. Ve **الحِداجَةِ**’nin çoğulu **حَدائِجُ**’dir. Dedi: Araplar **القَتَبِ**’in heybe(ler)ine **أَبِدَّةً** derler; onun teki **بِدادٌ**’dır; artık bir araya getirildiğinde, bağlandığında ve içi doldurulmuş olarak semerlerine bağlandığında, o vakit o **حِداجَةٌ**’dır. Ve **القَتَب**’in üstünde bağlanmış **الهودج**’a, bütün aletiyle deveye tek bir bağlama ile bağlanıncaya kadar, **حِدْجاً** adı verildi; çoğulu **حُدُوجٌ**’dur. Ve denir: **احْدِجْ** deveni; yani semerini aletiyle onun üzerine bağla. İbnü’s-Sikkît: **الحُدُوجُ** ve **الأَحْداجُ** ve **الحَدائجُ** kadın binekleridir; bunların teki **حِدْجٌ** ve **حِداجَةٌ**’dir. Ezherî dedi: İbnü’s-Sikkît **الحِدْجِ** ile **الحِداجَةِ** arasında ayırım yapmadı; ikisi arasında, Araplar yanında, bizim açıkladığımız üzere bir fark vardır. İbnü’s-Sikkît dedi: Ebû Sâ‘id el-Kilâbî’nin şöyle dediğini işittim: Araplardan bir adam, sahibine, ürkek bir dişi eşek hakkında dedi ki: “Ona yapış; Allah onu, **الحِداجَةِ**’si az, **الحاجَةِ**’si uzak bir biniciyle vursun.” **الحِداجَةِ** ile **القَتَبِ** aletini kastetti. Ömer’den, Allah ondan razı olsun, rivayet edildi: “Burada bir **حَجَّةً** (hac) sonra burada **احْدِجْ** ta ki tükenesin”; yani gazaya. Dedi: **الحَدْجُ** yükleri bağlamak ve sağlamlaştırmaktır. Ezherî dedi: Ömer’in, Allah ondan razı olsun, “sonra burada **احدج**” sözünün manası: gazaya (çıkmak) için devenin üzerine, aletiyle birlikte **القَتَب** olan **الحِداجَةَ**’yi bağla; mana: bir tek hac yap, sonra yaşlanıncaya yahut ölünceye kadar cihada yönel; böylece **الحِدْج** ile cihad için biniti hazırlamayı kinaye etti. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin inşad ettiği sözü:
تُلَهِّي المَرْءَ بالحُدْثانِ لَهْواً
وتَحْدِجُهُ كما حُدِجَ المُطِيقُ

Bu bir meseldir; yani onu nazıyla ve konuşmasıyla yener; ta ki onun onu yenmesinden dolayı, binek olarak boyun eğdirilmiş zelil develerden **المَحْدُوجِ** gibi olsun. Ve **المِحْدَجُ**: develerin dağlama aletlerinden bir dağlama aletidir. Ve **حَدَجَهُ**: onu **المِحْدَجِ** ile dağladı. Ve at **حَدَجَ** eder, **يَحْدِجُ** **حُدوجاً**: bir şahsa baktı yahut bir ses işitti de kulağını gözleriyle birlikte ona doğru dikti. Ve **التحدِيجُ**: bir ürkme ve korkudan sonra bakışın şiddetidir.

Ve onu gözüyle **حَدَجَهُ**; onu **يَحْدِجُهُ** **حَدْجاً** ve **حُدُوجاً**; ve onu **حَدَّجَهُ**: ötekinin kuşkulandığı ve yadırgadığı bir bakışla ona baktı; denildi ki: o, bakışın şiddeti ve keskinliğidir. Denir: onu gözüyle **حَدَّجَهُ**; ona bakışı keskinleştirdiği zaman; denildi ki: onu gözüyle **حَدَجَهُ** ve ona **حَدَجَ**: onu onunla attı. İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildi: dedi ki: “Kavme, seni gözleriyle **حَدَجُوك** ettikleri müddetçe konuş”; yani sana bakışı keskinleştirdikleri müddetçe; yani sana yönelmiş, hadisini dinlemeye istekli, hadisini arzulayan ve gözleriyle atan oldukları müddetçe; onları bıkmış gördüğünde onları bırak. Ezherî dedi: Bu, bakışta **الحَدْجَ**’ın ürkme ve korku olmaksızın olacağına delalet eder. Ve mi‘rac hadîsinde: “Ölünüze, gözüyle **يَحْدِجُ** ettiği vakit bakmıyor musunuz? O ancak güzelliğinden dolayı mi‘raca bakmaktadır.” Gözüyle **حَدَجَ** eder, **يَحْدِجُ**: bir şeye bakışı tahkik ettiği zaman. Ve onu gözüyle **حَدَجَهُ**: onu onunla **حَدْجاً** attı. Cevherî: **التَّحْدِيجُ** **التَّحْدِيقِ** gibidir. Ve onu bir okla **حَدَجَهُ**, onu **يَحْدِجُهُ** **حَدْجاً**: onu onunla attı. Ve onu başkasının suçu ile **حَدَجَهُ**, onu **يَحْدِجُه** **حَدْجاً**: onu onun üzerine yükledi ve onu onunla attı; ‘Accâc, eşeği ve dişi eşekleri vasfederek dedi:
إِذا اسْبَجَرَّا من سوادٍ حَدَجَا

Ve Ebû’n-Necm’in sözü:
يُقَتِّلُنا مِنْها عُيُونٌ، كأَنَّها
عُيُونُ المَهَا، ما طَرْفُهُنَّ بِحَادِجِ

Onların bakışının sakin olduğunu kasteder; ve İbnü’l-Ferec dedi: onu değnekle **حَدَجَهُ** **حَدْجاً**, ve onu **حَبَجَهُ** **حَبْجاً**: onunla vurduğu zaman. Ebû ‘Amr eş-Şeybânî: Denir: onu kötü bir satışla **حَدَجْتُهُ**; yani bunu ona yaptım; dedi ve İbnü’l-A‘râbî bana inşad etti:
حَدَجْتُ ابنَ مَحْدُوجٍ بِسِتِّينَ بَكْرَةً،
فلمَّا اسْتَوَتْ رِجْلاهُ، ضَجَّ مِنَ الوَقْرِ

Dedi: Bu, bir erkeğin altmış genç dişi deve üzerine evlendiği bir kadının şiiridir. Ve başkası dedi: onu kötü bir satış ve kötü bir meta ile **حَدَجْتُهُ**: onu, içinde onu aldattığın bir satışa mecbur ettiğin zaman; ondan şairin sözü:
يَعُجُّ ابنُ خِرْباقٍ مِنَ البَيْعِ، بَعْدَما
حَدَجْتُ ابنَ خِرْباقٍ بِجَرْباءَ نازِعِ

Ezherî dedi: Onu, bir satışa onu mecbur ettiği zaman, üzerine **حِدَاجَتهُ** bağlanmış deve gibi kıldı; ondan (bu fiil) söylenmez.

Ezherî: **الحَدَجُ** karpuz ve acı kavun (حنظل)un yaş kaldığı müddetçe taşınmasıdır; ve **الحُدْجُ** onda bir lehçedir. İbn Sîde dedi: **الحَدَجُ** ve **الحُدْجُ**: sararmadan önce küçük, yeşil kaldığı müddetçe acı kavun ve karpuzdur; denildi ki: o, sararmadan önce sertleşip katılaşan acı kavundandır; râciz dedi:
فَيَاشِلٌ كالحَدَجِ المُنْدالِ،
بَدَوْنَ مِنْ مُدَّرِعَيْ أَسْمَالِ

Onun teki **حَدَجَةٌ**’dir. Ve ağaç **أَحْدَجَت** etmiştir. İbn Şümeyl dedi: Yemâme halkı, Basra’da **التيرماه** günlerinde bizde olan gibi yeşil olan, kendilerindeki bir karpuza **الحَدَجَ** adını verirler.

İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Sanki ben bir **حَدَجَةَ** acı kavun aldım da onu Ebû Cehil’in iki küreği arasına koydum, gördüm.” **الحدجة** (harekeli): ham, katı acı kavundur. İbn Sîde: **الحَدَجُ**: yaş kaldığı müddetçe **القُطْبِ**’un dikenidir.

Ve **مَحْدُوجٌ** ve **حُدَيْجٌ** ve **حَدَّاجٌ**: isimlerdir.

Ve **الحَدَجَةُ**: **القطا**’ya benzeyen bir kuştur; Irak halkı, bizim **اللَّقْلَقَ** dediğimiz bu kuşa: **أَبا حُدَيْجٍ** adını verirler.

Cevherî: Ve **حُنْدُجٌ** bir adam adıdır.
