# حدج — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AC/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D8%AC/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حدج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AC.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حدج

الحدج -محركة-: الحنظل، وحمل البطيخ ما دام رطبا  . كذا في التهذيب، وفي المحكم: الحدج والحدج: الحنظل والبطيخ ما دام صغارا أخضر قبل أن يصفر، وقيل: هو من الحنظل ما اشتد وصلب قبل أن يصفر، واجدته حدجة، وقد أحدجت الشجرة، قال ابن شميل: أهل اليمامة يسمون بطيخا عندهم أخضر مثل ما يكون عندنا أيام التيرماه بالبصره الحدج، وفي حديث ابن مسعود:  رأيت كأني أخذت حدجة حنظل فوضعتها بين كتفي أبي جهل. الحدجة بالتحريك: الحنظلة الفجة الصلبة. قال ابن سيده: الحدج  : حسك القطب الرطب، ويضم  فيقال: الحدج، وإنما صرح به الأزهري وابن سيده في معنى الحنظل والبطيخ فقط. الحدج  بالكسر: الحمل  ، وزنا ومعنى. الحدج  مركب للنساء، كالمحفة  ، قال الليث: الحدج: مركب ليس برحل ولا هودج، تركبه نساء الأعراب، وقال الأزهري: الحدج، بكسر الحاء: مركب من مراكب النساء نحو الهودج والمحفة،  كالحداجة بالكسر، وهي  أي الحداجة  أيضا الأداة، ج: حدوج، وأحداج  ، وحكى الفارسي: حدج، بضمتين، وأنشد عن ثعلب:
  قمنا فآنسنا الحمول والحدج ونظيره ستر وستر وستر، وأنشد أيضا:
  والمسجدان وبيت نحن عامره                      لنا وزمزم والأخوض والستر والحدوج: الإبل برحالها قال:
  عينا ابن دارة خير منكما نظرا                      إذا الحدوج بأعلى عاقل زمر وجمع الحداجة حدائج. وعن ابن السكيت: الحدوج، والأحداج، والحدائج: مراكب النساء، واحدها حدج وحداجة. الحدج  كالضرب: شد الحدج على البعير، كالإحداج  ، وهو مجاز، يقال: حدج البعير، والناقة يحدجهما حدجا وحداجا، وأحدجهما: شد عليهما الحدج والأداة، ووسقه، قال الجوهرى: وكذلك شد الأحمال وتوسيقها، قال الأعشى:
  ألا قل لميثاء ما بالها                      أللبين تحدج أحمالها ويروى: أجمالها، بالجيم، أي يشد عليها، وهي الصحيحة. قال الأزهري: وأما حدج الأحمال بمعنى توسيقها فغير معروف عند العرب، وهو غلط. قال شمر: سمعت أعرابيا يقول: انظروا إلى هذا البعير الغرنوق الذي عليه الحداجة. قال: ولا يحدج البعير حتى تكمل فيه الأداة، وهي: البدادان والبطان والحقب، وجمع الحداجة حدائج، قال: والعرب تسمى مخالي القتب أبدة، واحدها بداد، فإذا ضمت وأسرت وشدت إلى أقتابها محشوة فهي حينئذ حداجة، وسمى الهودج المشدود فوق القتب حتى يشد على البعير شدا واحدا بجميع أداته حدجا، وجمعه حدوج، ويقال: أحدج بعيرك، أي شد عليه قتبه بأداته. قال الأزهري: ولم يفرق ابن السكيت بين الحدج والحداجة، وبينهما فرق عند العرب كما بيناه. وقل أبو صاعد الكلابي عن رجل من العرب قال لصاحبه في أتان شرود: الزمها، رماها الله براكب قليل الحداجة بعيد الحاجة. أراد بالحداجة أداة القتب. وروى عن عمر، رضى الله عنه، أنه قال:  حجة ها هنا، ثم احدج ها هنا حتى تفنى  يعنى إلى الغزو، قال الأزهري: معنى قوله ثم احدج ها هنا، أي شد الحداجة، وهي القتب بأداته، على البعير للغزو، والمعنى: حج حجة واحدة، ثم أقبل على الجهاد إلى أن تهرم أو تموت، فكنى بالحدج عن تهيئة المركوب للجهاد. وقوله، أنشده ابن الأعرابي:
  تلهى المرء بالحدثان لهـوا                      وتحدجه كما حدج المطيق

  هو مثل، أي تغلبه بدلها وحديثها حتى يكون من غلبتها له كالمحدوج المركوب الذليل من الجمال. الحدج:  الضرب  قال ابن الفرج: حدجه بالعصا حدجا، وحبجه حبجا، إذا ضربه بها. من المجاز: حدجه يحدجه حدجا، الحدج:  الرمى بالسهم  ، وأصله الرمى بالحدج، ثم استعير للرمى بغيره، كما استعير الإحلاب وهو الإعانة على الحلب للإعانة على غيره، كذا في الأساس. من المجاز: الحدج: الرمى  بالتهمة  ، يقال: حدجه بذنب غيره يحدجه حدجا: حمله عليه ورماه به. من المجاز: حدجته ببيع سوء، ومتاع سوء، وذلك  أن تلزمه الغبن في البيع  ، ومنه قول الشاعر:
  يعج ابن خرباق من البيع بعد مـا                      حدجت ابن خرباق بجرباء نازع قال الأزهري: جعله كبعير شد عليه حداجته، حين ألزمه بيعا لايقال منه. وعن أبي عمرو الشيباني: يقال حدجته ببيع سوء، أي فعلت ذلك به، قال: وأنشدني ابن الأعرابي:
  حدجت ابن محدوج بستين بكرةفلما استوت رجلاه ضج من الوقر قال: وهذا شعر امرأة تزوجها رجل على ستين بكرة.  والحدجة محركة: طائر  يشبه القطا.  وأبو حديج، كزبير: اللقلق  بلغة أهل العراق.  وأبو شباث  كغراب  : حديج بن سلامة، صحابى  . من المجاز  التحديج: التحديق  كذا في الصحاح. وحدج الفرس يحدج حدوجا: نظر إلى شخص أو سمع صوتا فأقام أذنيه نحوه مع عينيه. والتحديج: شدة النظر بعد روعة وفزعة. وحدجه ببصره يحدجه حدجا وحدوجا، وحدجه تحديجا: نظر إليه نظرا يرتاب به الآخر ويستنكره، وقيل هو شدة النظر وحدته، يقال: حدجه ببصره، إذا أحد النظر إليه، وقيل: حدجه ببصره، وحدج إليه: رماه به، وروى عن ابن مسعود أنه قال:  حدث القوم ما حدجوك بأبصارهم  أي ما أحدوا النظر إليك، يعنى ما داموا مقبلين عليك، نشطين لسماع حديثك،  يشتهون حديثك  ويرمون بأبصارهم، فإذا رأيتهم قد ملوا فدعهم. قال الأزهري: وهذا يدل على أن الحدج في النظر يكون بلا روع ولا فزع، وفي حديث المعراج:  ألم تروا إلى ميتكم حين يحدج ببصره، فإنما ينظر إلى المعراج من حسنه  ، حدج ببصره يحدج، إذا حقق النظر إلى الشىء.  وسموا محدوجا، و  حديجا، وحداجا :كزبير، وكتان  وحندجا بالضم. وحديج بن ضرمى الحميرى، تابعى.
 ومما يستدرك عليه: المحدج: ميسم من مياسم الإبل. وحدجه: وسمه بالمحدج. وحدجته بمهر ثقيل: ألزمته ذلك بخداع وغبن، وهو مجاز.

### Türkçe

**الحدج** -muharrake-: **الحنظل**; ve **البطيخ**’in yükü, yaş kaldığı müddetçe. Böylece **التهذيب**’de; ve **المحكم**’de: **الحدج** ve **الحدج**: **الحنظل** ve **البطيخ**; küçük, yeşil oldukları müddetçe, sararmadan önce. Ve denildi ki: O, **الحنظل**’dendir; sararmadan önce şiddetlenen ve sertleşen. Ve onu **حدجة** buldum; ve ağaç **أحدجت**. İbn Şümeyl dedi: Yemâme ehli, yanlarında bizim Basra’da **التيرماه** günlerinde olan gibi yeşil bir **بطيخ**’e **الحدج** derler. Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Sanki ben bir **حدجة حنظل** aldım da onu Ebû Cehil’in iki kürek kemiği arasına koydum” gördüm. **الحدجة** bi’t-tahrîk: ham, sert **الحنظلة**. İbn Sîde dedi: **الحدج**: yaş **القطب**’un **حسك**’i; ve zamme ile de söylenir, böylece **الحدج** denir. Ancak bunu Ezherî ve İbn Sîde, yalnız **الحنظل** ve **البطيخ** mânasında açıkça belirtti. **الحدج** bi’l-kesr: **الحمل**; vezin ve mânaca. **الحدج**: kadınlar için bir binek; **المحفة** gibi. Leys dedi: **الحدج**: ne **رحل** olan ne de **هودج** olan bir binek; bedevî kadınları ona biner. Ezherî dedi: **الحدج**, **الحاء**’ın kesriyle: **الهودج** ve **المحفة** gibi kadın bineklerinden bir binek; kesr ile **الحداجة** gibi; ve o, yani **الحداجة** da, âlettir. Çoğulu: **حدوج** ve **أحداج**. Fârisî nakletti: **حدج**, iki zamme ile. Ve Sa‘leb’den şu beyti okudu:
قمنا فآنسنا الحمول والحدج
Ve onun benzeri: **ستر** ve **ستر** ve **ستر**. Ve yine şu beyti okudu:
والمسجدان وبيت نحن عامره                      لنا وزمزم والأخوض والستر
Ve **الحدوج**: develer, **رحال**’leriyle. Dedi ki:
عينا ابن دارة خير منكما نظرا                      إذا الحدوج بأعلى عاقل زمر
**الحداجة**’nin çoğulu **حدائج**’dir. İbnü’s-Sikkît’ten: **الحدوج** ve **الأحداج** ve **الحدائج**: kadın binekleridir; tekili **حدج** ve **حداجة**. **الحدج** ke-**الضرب**: **الحدج**’i deveye sıkıca bağlamak; **الإحداج** gibi; ve bu mecazdır. Denir ki: deve **حدج** etti; ve dişi deve, ikisini **حدجا** ve **حداجا** olarak **يحدجهما**; ve ikisini **أحدجهما**: üzerlerine **الحدج** ve âleti bağladı ve onu sağlamladı. Cevherî dedi: Yükleri bağlamak ve sağlamlamak da böyledir. A‘şâ dedi:
ألا قل لميثاء ما بالها                      أللبين تحدج أحمالها
Ve “**أجمالها**” diye de rivayet olunur, **الجيم** ile; yani üzerine bağlar; ve o sahih olandır. Ezherî dedi: Yükleri sağlamlamak mânasında **حدج الأحمال** ise Araplar yanında mâruf değildir; o bir hatadır. Şemmer dedi: Bir bedevînin şöyle dediğini işittim: “Şu üzerinde **الحداجة** bulunan **الغرنوق** deveye bakın.” Dedi: Deve, âlet tamamlanıncaya kadar **يحدج** edilmez; o da: **البدادان** ve **البطان** ve **الحقب**’dir. **الحداجة**’nin çoğulu **حدائج**’dir. Dedi: Araplar **القتب**’in heybe(ler)ine **أبدة** derler; tekili **بداد**’dır. Artık onlar birleştirilip bağlanıp, doldurulmuş olarak **أقتاب**’ına sıkıca bağlanınca, o vakit **حداجة** olur. Ve **القتب**’in üstünde bağlanmış **الهودج**’e, deveye bütün âletiyle tek bir bağlayışla bağlanıncaya kadar, **حدج** adını verdi; çoğulu **حدوج**’dur. Ve denir ki: “Deveni **أحدج** et”; yani **قتب**’ini âletiyle onun üzerine bağla. Ezherî dedi: İbnü’s-Sikkît **الحدج** ile **الحداجة** arasında ayırım yapmadı; hâlbuki aralarında Araplar yanında, bizim açıkladığımız gibi, fark vardır. Ve Ebû Sâ‘id el-Kilâbî, Araplardan bir adamdan, ürkek bir dişi eşek hakkında arkadaşına şöyle dediğini nakletti: “Ona yapış; Allah onu, **الحداجة**’si az, **الحاجة**’si uzak bir biniciyle vursun.” **الحداجة** ile **القتب** âletini kastetti. Ve Ömer’den, رضى الله عنه, rivayet olundu ki o dedi: “Burada bir **حجة**; sonra burada **احدج** et, tâ ki tükeninceye kadar”; yani gazaya. Ezherî dedi: “Sonra burada **احدج** et” sözünün mânası: gazaya, **الحداجة**’yi—o da âletiyle **القتب**’tir—deve üzerine bağla. Mâna: bir tek hac yap; sonra ihtiyarlayıncaya yahut ölünceye kadar cihada yönel. Böylece **الحدج** ile, cihad için biniti hazırlamayı kinaye etti. Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî onu okudu:
تلهى المرء بالحدثان لهـوا                      وتحدجه كما حدج المطيق

Bu bir meseldir; yani onun değişimi ve haberiyle ona galip gelir; tâ ki onun ona galebesinden, zelil binekli, bağlanmış deve gibi olur. **الحدج**: **الضرب**. İbnü’l-Ferec dedi: Sopayla ona **حدجا** olarak vurdu; ve **حبجه** **حبجا**; yani onunla vurduğunda. Mecazdan: onu **حدجا** olarak **يحدجه**; **الحدج**: **الرمى بالسهم**; aslı **الحدج** ile atıştır; sonra onunla olmayan atış için istiâre edildi; tıpkı **الإحلاب**—o da sağmaya yardım—başkasına yardım için istiâre edildiği gibi. Böylece **الأساس**’ta. Mecazdan: **الحدج**: **الرمى بالتهمة**; denir ki: onu başkasının günahıyla **حدجه**; onu **حدجا** olarak **يحدجه**: onu onun üzerine yükledi ve onunla ona attı. Mecazdan: Ona kötü bir satışla ve kötü bir metayla **حدجت**; ve bu, satışta gabni ona ilzam etmendir. Ondan şairin sözü:
يعج ابن خرباق من البيع بعد مـا                      حدجت ابن خرباق بجرباء نازع
Ezherî dedi: Onu, üzerine **حداجة**’si bağlanmış deve gibi yaptı; ona, kendisinden denilmeyen bir satışı ilzam ettiği vakit. Ebû Amr eş-Şeybânî’den: “Ona kötü bir satışla **حدجته**” denir; yani bunu ona yaptım. Dedi: İbnü’l-A‘râbî bana şu beyti okuttu:
حدجت ابن محدوج بستين بكرةفلما استوت رجلاه ضج من الوقر
Dedi: Bu, bir erkeğin altmış genç dişi deve üzerine evlendiği bir kadının şiiridir. Ve **الحدجة** muharrake: **طائر**; **القطا**’ya benzer. Ve **أبو حديج**, ke-**زبير**: Irak ehlinin dilinde **اللقلق**. Ve **أبو شباث** ke-**غراب**: **حديج بن سلامة**; sahâbî. Mecazdan: **التحديج**: **التحديق**; böylece **الصحاح**’ta. Ve at **حدج** eder, **حدوجا** olarak: bir şahsa baktı yahut bir ses işitti de, iki kulağını gözleriyle birlikte ona doğru dikti. Ve **التحديج**: bir ürkme ve korkudan sonra bakışın şiddetidir. Ve onu bakışıyla **حدجه**; onu **حدجا** ve **حدوجا** olarak **يحدجه**; ve onu **تحديجا** olarak **حدجه**: ötekinin şüpheleneceği ve yadırgayacağı bir bakışla ona baktı. Ve denildi ki: o, bakışın şiddeti ve keskinliğidir. Denir ki: bakışıyla onu **حدجه**, ona bakışı keskinleştirdiğinde. Ve denildi ki: bakışıyla onu **حدجه**; ve ona **حدج** etti: onunla ona attı. Ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet olundu ki o dedi: “Kavme, bakışlarıyla seni **حدجوك** ettikleri müddetçe konuş”; yani sana bakışı keskinleştirdikleri müddetçe; yani sana yönelmiş, sözünü işitmeye istekli oldukları müddetçe; **حديثك**’i arzuluyorlar ve bakışlarıyla atıyorlar. Artık onları usanmış gördüğünde bırak. Ezherî dedi: Bu, bakışta **الحدج**’in ürkme ve korku olmaksızın da olacağına delâlet eder. Ve mi‘râc hadîsinde: “Ölünüze, bakışıyla **يحدج** ettiği vakit bakmadınız mı? O ancak güzelliğinden dolayı mi‘râca bakar.” Bakışıyla **حدج** etti, **يحدج**: bir şeye bakışı tahkik ettiğinde. Ve **محدوجا** ve **حديجا** ve **حداجا**: ke-**زبير**; ve **كتان**; ve zamme ile **حندجا** diye adlandırdılar. Ve **حديج بن ضرمى الحميرى**: tâbiî.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **المحدج**: develerin dağlama aletlerinden bir dağlama aleti. Ve onu **حدجه**: onu **المحدج** ile dağladı. Ve onu ağır bir mehirle **حدجته**: onu hile ve gabn ile buna ilzam ettim; ve bu mecazdır.
