# حدد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حدد

الحَدُّ: الفصل بين الشيئين لئلا يختلط أَحدهما بالآخر أَو لئلا يتعدى أَحدهما على الآخر، وجمعه حُدود. وفصل ما بين كل شيئين: حَدٌّ بينهما. ومنتهى كل شيء: حَدُّه؛ ومنه: أَحد حُدود الأَرضين وحُدود الحرم؛ وفي الحديث في صفة القرآن: لكل حرف حَدّ ولكل حَدّ مطلع؛ قيل: أَراد لكل منتهى نهاية. ومنتهى كل شيءٍ: حَدّه.
وفلان حديدُ فلان إِذا كان داره إِلى جانب داره أَو أَرضه إِلى جنب أَرضه. وداري حَديدَةُ دارك ومُحادَّتُها إِذا كان حدُّها كحدها. وحَدَدْت الدار أَحُدُّها حدّاً والتحديد مثله؛ وحدَّ الشيءَ من غيره يَحُدُّه حدّاً وحدَّدَه: ميزه. وحَدُّ كل شيءٍ: منتهاه لأَنه يردّه ويمنعه عن التمادي، والجمع كالجمع. وحَدُّ السارق وغيره: ما يمنعه عن المعاودة ويمنع أَيضاً غيره عن إِتيان الجنايات، وجمعه حُدُود. وحَدَدْت الرجل: أَقمت عليه الحدّ.
والمُحادَّة: المخالفة ومنعُ ما يجب عليك، وكذلك التَّحادُّ؛ وفي حديث عبدالله بن سلام: إِن قوماً حادّونا لما صدقنا الله ورسوله؛ المُحادَّة: المعاداة والمخالفة والمنازعة، وهو مُفاعلة من الحدّ كأَنّ كل واحد منهما يجاوز حدّه إِلى الآخر.
وحُدُود الله تعالى: الأَشياء التي بيَّن تحريمها وتحليلها، وأَمر أَن لا يُتعدى شيء منها فيتجاوز إِلى غير ما أَمر فيها أَو نهى عنه منها، ومنع من مخالفتها، واحِدُها حَدّ؛ وحَدَّ القاذفَ ونحوَه يَحُدُّه حدّاً: أَقام عليه ذلك. الأَزهري: والحدّ حدّ الزاني وحدّ القاذف ونحوه مما يقام على من أَتى الزنا أَو القذف أَو تعاطى السرقة. قال الأَزهري: فَحُدود الله، عز وجل، ضربان: ضرب منها حُدود حَدَّها للناس في مطاعمهم ومشاربهم ومناكحهم وغيرها مما أَحل وحرم وأَمر بالانتهاء عما نهى عنه منها ونهى عن تعدّيها، والضرب الثاني عقوبات جعلت لمن ركب ما نهى عنه كحد السارق وهو قطع يمينه في ربع ديناءِ فصاعداً، وكحد الزاني البكر وهو جلد مائة وتغريب عام، وكحدّ المحصن إِذا زنى وهو الرجم، وكحد القاذف وهو ثمانون جلدة، سميت حدوداً لأَنها تَحُدّ أَي تمنع من إِتيان ما جعلت عقوبات فيها، وسميت الأُولى حدوداً لأَنها نهايات نهى الله عن تعدّيها؛ قال ابن الأَثير: وفي الحديث ذكر الحَدِّ والحدُود في غير موضع وهي محارم الله وعقوباته التي قرنها بالذنوب، وأَصل الحَدِّ المنع والفصل بين الشيئين، فكأَنَّ حُدودَ الشرع فَصَلَت بين الحلال والحرام فمنها ما لا يقرب كالفواحش المحرمة، ومنه قوله تعالى: تلك حدود الله فلا تقربوها؛ ومنه ما لا يتعدى كالمواريث المعينة وتزويج الأَربع، ومنه قوله تعالى: تلك حدود الله فلا تعتدوها؛ ومنها الحديث: إِني أَصبحت حدّاً فأَقمه عليّ أَي أَصبت ذنباً أَوجب عليّ حدّاً أَي عقوبة. وفي حديث أَبي العالية: إِن اللَّمَمَ ما بين الحَدَّيْن حَدِّ الدنيا وحَدِّ الآخرة؛ يريد بِحِدِّ الدنيا ما تجب فيه الحُدود المكتوبة كالسرقة والزنا والقذف، ويريد بِحَدِّ الآخرة ما أَوعد الله تعالى عليه العذاب كالقتل وعقوق الوالدين وأَكل الربا، فأَراد أَن اللمم من الذنوب ما كان بين هذين مما لم يُوجِبْ عليه حدّاً في الدنيا ولا تعذيباً في الآخرة.
وما لي عن هذا الأَمر حَدَدٌ أَي بُدٌّ.
والحديد: هذا الجوهر المعروف لأَنه منيع، القطعة منه حديدة، والجمع حدائد، وحَدائدات جمع الجمع؛ قال الأَحمر في نعت الخيل:
وهن يَعْلُكْن حَدائِداتها
ويقال: ضربه بحديدة في يده.
والحدّاد: معالج الحديد؛ وقوله:
إِنِّي وإِيَّاكمُ، حتى نُبِيءَ بهِ
مِنْكُمُ ثمانَيةً، في ثَوْبِ حَدَّادِ
أَي نغزوكم في ثياب الحَديد أَي في الدروع؛ فإِما أَن يكون جعل الحدّاد هنا صانع الحديد لأَن الزرّاد حَدّادٌ، وإِما أَن يكون كَنَى بالحَدَّادِ عن الجوهر الذي هو الحديد من حيث كان صانعاً له.
والاسِتحْداد: الاحتلاق بالحديد.
وحَدُّ السكين وغيرها: معروف، وجمعه حُدودٌ. وحَدَّ السيفَ والسِّكِّينَ وكلَّ كليلٍ يَحُدُّها حدّاً وأَحَدَّها إِحْداداً وحَدَّدها: شَحَذَها ومَسَحها بحجر أَو مِبْرَدٍ، وحَدَّده فهو مُحدَّد، مثله؛ قال اللحياني: الكلام أَحدَّها، بالأَلف، وقد حَدَّثْ تَحِدُّ حِدَّةً واحتَدَّتْ. وسكين حديدة وحُدادٌ وحَديدٌ، بغير هاء، من سكاكين حَديداتٍ وحَدائدَ وحِدادٍ؛ وقوله:
يا لَكَ من تَمْرٍ ومن شِيشاءِ،
يَنْشَبُ في المَسْعَلِ واللَّهاءِ،
أَنْشَبَ من مآشِرٍ حِداءِ
فإِنه أَراد حِداد فأَبدل الحرف الثاني وبينهما الأَلف حاجزة، ولم يكن ذلك واجباً، وإِنما غير استحساناً فساغ ذلك فيه؛ وإِنها لَبَيِّنَةُ الحَدِّ.
وحَدَّ نابُهُ يَحِدُّ حِدَّة ونابٌ حديدٌ وحديدةٌ كما تقدّم في السكين ولم يسمع فيها حُدادٌ. وحَدّ السيفُ يَحِدُّ حِدَّة واحتدّ، فهو حادّ حديدٌ، وأَحددته، وسيوفٌ حِدادٌ وأَلْسِنَةٌ حِدادٌ، وحكى أَبو عمرو: سيفٌ حُدّادٌ، بالضم والتشديد، مثل أَمر كُبَّار.
وتحديدُ الشَّفْرة وإِحْدادُها واسِتحْدادُها بمعنى.
ورجل حَديدٌ وحُدادٌ من قوم أَحِدَّاءَ وَأَحِدَّةٍ وحِدادٍ: يكون في اللَّسَنِ والفَهم والغضب، والفعل من ذلك كله حَدَّ يَحِدُّ حِدّةً، وإِنه لَبَيِّنُ الحَدِّ أَيضاً كالسكين. وحَدَّ عليه يَحدُّ حَدَداً، واحْتَدَّ فهو مُحْتَدٌّ واستَحَدَّ: غَضِبَ. وحاددته أَي عاصيته. وحادَّه: غاصبه مثل شاقَّه، وكأَن اشتقاقه من الحدِّ الذي هو الحَيّزُ والناحية كأَنه صار في الحدّ الذي فيه عدوّه، كما أَن قولهم شاقَّه صار في الشّق الذي فيه عدوّه. وفي التهذيب: استحَدَّ الرجلُ واحْتَدَّ حِدَّةً، فهو حديد؛ قال الأَزهري: والمسموع في حِدَّةِ الرَّجلِ وطَيْشِهِ احْتَدَّ؛ قال: ولم أَسمع فيه استَحَدَّ إِنما يقال استحدّ واستعان إِذا حلق عانته. قال الجوهري: والحِدَّةُ ما يعتري الإِنسان من النَّزقِ والغضب؛ تقول: حَدَدْتُ على الرجل أَحِدُّ حِدَّةً وحَدّاً؛ عن الكسائي: يقال في فلان حِدَّةٌ؛ وفي الحديث: الحِدَّةُ تعتري خيار أُمتي؛ الحِدَّةُ كالنشاط والسُّرعة في الأُمور والمَضاءة فيها مأْخوذ من حَدِّ السيف، والمراد بالحِدَّةِ ههنا المَضاءُ في الدين والصَّلابة والمَقْصِدُ إِلى الخير؛ ومنه حديث عمر: كنت أُداري من أَبي بكر بعضَ الحَدِّ؛ الحَدُّ والحِدَّةُ سواء من الغضب ، وبعضهم يرويه بالجيم، من الجِدِّ ضِدِّ الهزل، ويجوز أَن يكون بالفتح من الحظ. والاستحدادُ: حلقُ شعر العانة. وفي حديث خُبيبٍ: أَنه استعار موسى استحدّ بها لأَنه كان أَسيراً عندهم وأَرادوا قتله فاستَحَدَّ لئلا يظهر شعر عانته عند قتله. وفي الحديث الذي جاء في عَشْرٍ من السُّنَّةِ: الاستحدادُ من العشر، وهو حلق العانة بالحديد؛ ومنه الحديث حين قدم من سفر فأَراد الناس أَن يطرقوا النساء ليلاً فقال: أَمْهِلوا كي تَمْتَشِذَ الشَّعِثَةُ وتَسْتَحِدَّ المُغِيبَةُ أَي تحلق عانتها؛ قال أَبو عبيد: وهو استفعال من الحديدة يعني الاستحلاف بها، استعمله على طريق الكناية والتورية. الأَصمعي: استحدَّ الرجلُ إِذا أَحَدَّ شَفْرته بحديدة وغيرها. ورائحة حادَّةٌ: ذَكِيَّةً، على المثل. وناقة حديدةُ الجِرَّةِ: توجد لِجِرَّتها ريح حادّة، وذلك مما يُحْمَدُ. وَحَدُّ كل شيء: طَرَفُ شَبَاتِهِ كَحَدِّ السكين والسيف والسّنان والسهم؛ وقيل: الحَدُّ من كل ذلك ما رق من شَفْرَتِهِ، والجمع حُدُودٌ. وحَدُّ الخمر والشراب: صَلابَتُها؛ قال الأَعشى:
وكأْسٍ كعين الديك باكَرْت حَدَّها
بِفتْيانِ صِدْقٍ، والنواقيسُ تُضْرَبُ
وحَدُّ الرجُل: بأْسُه ونفاذُهُ في نَجْدَتِهِ؛ يقال: إِنه لذو حَدٍّ؛ وقال العجاج:
أَم كيف حدّ مطر الفطيم
وحَدَّ بَصَرَه إِليه يَحُدُّه وأَحَدَّه؛ الأُولى عن اللحياني: كلاهما حَدَّقَهُ إِليه ورماه به.
ورجل حديد الناظر، على المثل: لا يهتم بريبة فيكون عليه غَضاضَةٌ فيها، فيكون كما قال تعالى: ينظرون من طرف خفيّ؛ وكما قال جرير: فَغُضَّ الطَّرْفَ إِنك من نُمَيْرٍ
قال ابن سيده: هذا قول الفارسي.
وحَدَّدَ الزرعُ: تأَخر خروجه لتأَخر المطر ثم خرج ولم يَشْعَبْ. والحَدُّ: المَنْعُ. وحدَّ الرجلَ عن الأَمر يَحُدُّه حَدّاً: منعه وحبسه؛ تقول: حَدَدْتُ فلاناً عن الشر أَي منعته؛ ومنه قول النابغة: إِلاَّ سُلَيْمانَ إِذْ قال الإِلهُ لَهُ:
قُمْ في البرية فاحْدُدْها عن الفَنَدِ
والْحَدَّادُ: البَوَّابُ والسَّجَّانُ لأَنهما يمنعان من فيه أَن يخرج؛ قال الشاعر:
يقول ليَ الحَدَّادُ، وهو يقودني
إِلى السجن: لا تَفْزَعْ، فما بك من باس
قال ابن سيده: كذا الرواية بغير همز باس على أَن بعده:
ويترك عُذْري وهو أَضحى من الشمس
وكان الحكم على هذا أَن يهمز بأْساً لكنه خفف تخفيفاً في قوّة فما بك من بأْس، ولو قلبه قلباً حتى يكون كرجل ماش لم يجز مع قوله وهو أَضحى من الشمس، لأَنه كان يكون أَحد البيتين بردف، وهو أَلف باس، والثاني بغير ردف، وهذا غير معروف؛ ويقال للسجان: حَدَّادٌ لأَنه يمنع من الخروج أَو لأَنه يعالج الحديد من القيود. وفي حديث أَبي جهل لما قال في خزَنة النار وهم تسعة عشر ما قال، قال له الصحابة: تقيس الملايكة بالْحَدَّادين؛ يعني السجانين لأَنهم يمنعون المُحْبَسينَ من الخروج، ويجوز أَن يكون أَراد به صُنَّاع الحديد لأَنهم من أَوسخ الصُّنَّاع ثوباً وبدناً؛ وأَما قول الأَعشى يصف الخمر والخَمَّار:
فَقُمْنَا، ولمَّا يَصِحْ ديكُنا،
إِلى جُونَةٍ عند حَدَّادِها
فإِنه سمى الخَمَّار حَدَّاداً، وذلك لمنعه إِياها وحفظه لها وإِمساكه لها حتى يُبْدَلَ له ثمنها الذي يرضيه. والجونة: الخابية. وهذا أَمر حَدَدٌ أَي منيع حرام لا يحل ارتكابه. وحُدَّ الإِنسانُ: مُنِعَ من الظفَر. وكلُّ محروم. محدودٌ. ودون ما سأَلت عنه حَدَدٌ أَي مَنْعٌ. ولا حَدَدَ عنه أَي لا مَنْعَ ولا دَفْعَ؛ قال زيد بن عمرو بن نفيل:لا تَعْبُدُنّ إِلهاً غيرَ خالقكم،
وإِن دُعِيتُمْ فقولوا: دونَهُ حَدَدُ
أَي مَنْعٌ. وأَما قوله تعالى: فبصرك اليوم حديد؛ قال: أَي لسان الميزان. ويقال: فبصرك اليوم حديد أَي فرأْيك اليوم نافذ. وقال شمر: يقال للمرأَة الحَدَّادَةُ. وحَدَّ الله عنا شر فلان حَدّاً: كفه وصرفه؛ قال: حِدَادِ دون شرها حِدادِ
حداد في معنى حَدَّه؛ وقول معقل
بن خويلد الهذلي:
عُصَيْمٌ وعبدُ الله والمرءُ جابرٌ،
وحُدِّي حَدادِ شَرَّ أَجنحةِ الرَّخَم
أَراد: اصرفي عنا شر أَجنحة الرخم، يصفه بالضعف، واستدفاع شر أَجنحة الرخم على ما هي عليه من الضعف؛ وقيل: معناه أَبطئي شيئاً، يهزأُ منه وسماه بالجملة. والحَدُّ: الصرف عن الشيء من الخير والشر. والمحدود: الممنوع من الخير وغيره. وكل مصروف عن خير أَو شر: محدود. وما لك عن ذلك حَدَدٌ ومَحْتَدٌ أَي مَصْرَفٌ ومَعْدَلٌ. أَبو زيد: يقال ما لي منه بُدُّ ولا محتد ولا مُلْتَدٌّ أَي ما لي منه بُدٌّ. وما أَجد منه مَحتداً ولا مُلْتَدّاً أَي بُدٌّاً.
الليث: والحُدُّ الرجلُ المحدودُ عن الخير. ورجل محدود عن الخير: مصروف؛ قال الأَزهري: المحدود المحروم؛ قال: لم أَسمع فيه رجل حُدٌّ لغير الليث وهو مثل قولهم رجل جُدٌّ إِذا كان مجدوداً. ويدعى على الرجل فيقال: اللهم احْدُدْهُ أَي لا توقفه لإِصابة. وفي الأَزهري: تقول للرامي اللهم احْدُدْهُ أَي لا توقفه للإِصابة. وأَمر حَدَدٌ: ممتنع باطل، وكذلك دعوة حَدَدٌ. وأَمر حَدَدٌ: لا يحل أَن يُرْتَكَبَ. أَبو عمرو: الحُدَّةُ العُصبةُ.وقال أَبو زيد: تَحَدَّدَ بهم أَي تَحَرَّشَ ،. ودعوةٌ حَدَدٌ أَي باطلة.والحِدادُ: ثياب المآتم السُّود. والحادُّ والمُحِدُّ من النساء: التي تترك الزينة والطيب؛ وقال ابن دريد: هي المرأَة التي تترك الزينة والطيب بعد زوجها للعدة. حَدَّتْ تَحِدُّ وتَحُدُّ حدّاً وحِداداً، وهو تَسَلُّبُها على زوجها، وأَحَدَّتْ، وأَبى الأَصمعي إِلا أَحَدَّتْ تُحِدُّ، وهي مُحِدٌّ، ولم يَعْرِفْ حَدَّتْ؛ والحِدادُ: تركُها ذلك. وفي الحديث: لا تُحِدُّ المرأَةُ فوق ثلاث ولا تُحِدُّ إِلاَّ على زوج. وفي الحديث: لا يحل لأَحد أَن يُحِدَّ على ميت أَكثر من ثلاثة أَيام إِلا المرأَة على زوجها فإِنها تُحِدُّ أَربعة أَشهر وعشراً. قال أَبو عبيد: وإِحدادُ المرأَة على زوجها ترك الزينة؛ وقيل: هو إِذا حزنت عليه ولبست ثياب الحزن وتركت الزينة والخضاب؛ قال أَبو عبيد: ونرى أَنه مأْخوذ من المنع لأَنها قد منعت من ذلك، ومنه قيل للبوّاب: حدّادٌ لأَنه يمنع الناس من الدخول. قال الأَصمعي: حَدَّ الرجلُ يَحُدُّه إِذا صرفه عن أَمر أَراده. ومعنى حَدَّ يَحدُّ: أَنه أَخذته عجلة وطَيْشٌ. وروي عنه، عليه السلام، أَنه قال: خيار أُمتي أَحِدّاؤها؛ هو جمع حديد كشديد وأَشداء.
ويقال: حَدَّد فلان بلداً أَي قصد حُدودَه؛ قال القطامي:
مُحدِّدينَ لِبَرْقٍ صابَ مِن خَلَلٍ،
وبالقُرَيَّةِ رَادُوه بِرَدَّادِ
أَي قاصدين. ويقال: حدداً أَن يكون كذا كقوله معاذ الله؛ قال الكميت: حَدَداً أَن يكون سَيْبُك فينا
وتَحاً، أَو مُجَبَّناً مَمْصُورَا
أَي حراماً كما تقول: معاذ اللهُ قد حَدَّدَ اللهَ ذلك عنا. والحَدَّادُ: البحر، وقيل: نهر بعينه، قال إِياس بن الأَرَتِّ: ولم يكونُ على الحَدَّادِ يملكه،
لو يَسْقِ ذا غُلَّةٍ من مائه الجاري
وأَبو الحَديدِ: رجل من الحرورية قتل امرأَة من الإِجْماعِيين كانت الخوارج قد سبتها فغالوا بها لحسنها، فلما رأَى أَبو الحَديد مغالاتهم بها خاف أَن يتفاقم الأَمر بينهم فوثب عليها فقتلها؛ ففي ذلك يقول بعض الحرورية يذكرها:
أَهابَ المسلمون بها وقالوا،
على فَرْطِ الهوى: هل من مزيد؟
فزاد أَبو الحَدِيدِ بِنَصْل سيف
صقيل الحَدّ، فِعْلَ فَتىً رشيد
وأُم الحَديدِ: امرأَةُ كَهْدَلٍ الراجز؛ وإِياها عنى بقوله: قد طَرَدَتْ أُمُّ الحَديدِ كَهْدَلا،
وابتدر البابَ فكان الأَوّلا،
شَلَّ السَّعالي الأَبلقَ المُحَجَّلا،
يا رب لا ترجع إِليها طِفْيَلا،
وابعث له يا رب عنا شُغَّلا،
وَسْوَاسَ جِنٍّ أَو سُلالاً مَدْخَلا،
وجَرَباً قشراً وجوعاً أَطْحَلا
طِفْيَلٌ: صغير، صغره وجعله كالطفل في صورته وضعفه، وأَراد طُفَيْلاً، فلم يستقم له الشعر فعدل إِلى بناء حِثْيَلٍ، وهو يريد ما ذكرنا من التصغير. والأَطْحَلُ: الذي يأْخذه منه الطحل، وهو وجع الطحال. وحُدٌّ: موضع، حكاه ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
فلو أَنها كانت لِقَاحِي كَثِيرةً،
لقد نَهِلَتْ من ماء حُدٍّ وَعَلَّت
وَحُدَّانُ: حَيٌّ من الأَزد؛ وقال ابن دريد: الحُدَّانُ حي من الأَزد فَأُدْخِلَ عليه اللامُ؛ الأَزهري: حُدَّانُ قبيلة في اليمن. وبنو حُدَّان، بالضم
(* قوله «وبنو حدان بالضم إلخ» كذا بالأصل والذي في
القاموس ككتان. وقوله وبنو حداد بطن إلخ كذا به أيضاً والذي في الصحاح وبنو احداد بطن إلخ): من بني سعد. وينو حُدَّاد: بطن من طيّ. والحُدَّاء: قبيلة؛ قال الحرث بن حِلِّزة:
ليس منا المُضَرّبُون، ولا قَيـ
ـس، ولا جَنْدَلٌ، ولا الحُدَّاءُ
وقيل: الحُدَّاء هنا اسم رجل، ويحتمل الحُدَّاء أَن يكون فُعَّالاً من حَدَأَ، فإِذا كان ذلك فبابه غير هذا. ورجل حَدْحَدٌ: قصير غليظ.

### Türkçe

**الحَدُّ**: iki şey arasındaki ayırmadır; ta ki ikisinden biri ötekiyle karışmasın yahut ikisinden biri ötekine taşmasın; çoğulu **حُدود**’dur. Her iki şey arasındakini ayırma: aralarında bir **حَدٌّ**. Her şeyin sonu: onun **حَدُّه**’u; bundan: iki yerin sınırlarından biri ve **حُدود الحرم**; hadiste Kur’an’ın vasfı hakkında: “Her harf için bir **حَدّ** vardır ve her **حَدّ** için bir **مطلع** vardır”; denildi ki: “Her son için bir nihayet”i murad etti. Her şeyin sonu: onun **حَدّه**’u.

Ve falan, falanın **حديدُ**’idir; eğer evi onun evinin yanına yahut arazisi onun arazisinin yanına ise. Ve benim evim senin evinin **حَديدَةُ**’si ve onun **مُحادَّتُها**’sıdır; eğer onun sınırı onun sınırı gibi ise. Ve evi **حَدَدْت**: onu **أَحُدُّها** bir **حدّاً** ile; ve **التحديد** onun gibidir. Ve şeyi başkasından **حدَّ** eder: onu bir **حدّاً** ile **يَحُدُّه**; ve onu **حدَّدَه**: onu ayırdı. Her şeyin **حَدُّ**’u: onun sonudur; çünkü onu geri çevirir ve sürüp gitmekten men eder; çoğul da çoğul gibidir. Ve hırsızın ve başkasının **حَدُّ**’u: onu tekrar etmeye karşı men eden ve ayrıca başkasını da cinayetleri işlemeye karşı men eden şeydir; çoğulu **حُدُود**’dur. Ve adamı **حَدَدْت**: ona **الحدّ**’i ikame ettim.

Ve **المُحادَّة**: muhalefet ve sana vacip olanı men etmektir; **التَّحادُّ** da böyledir. Abdullah b. Selâm hadîsinde: “Bir kavim, Allah’a ve Resulüne sadakat gösterdiğimizde bize **حادّونا** ettiler”; **المُحادَّة**: düşmanlık, muhalefet ve çekişmedir; o, **الحدّ**’den bir **مُفاعلة**’dir; sanki ikisinden her biri kendi haddini ötekine doğru aşar.

Allah Teâlâ’nın **حُدُود**’u: haram kılınmasını ve helal kılınmasını beyan ettiği şeylerdir; ve onlardan hiçbir şeyin aşılmamasını emretti; böylece onda emrettiğinin yahut ondan nehyettiğinin dışına geçilmesin; ve onlara muhalefetten men etti; tekili **حَدّ**’dır. Ve iftiracıya ve benzerine **حَدَّ** eder: onu bir **حدّاً** ile **يَحُدُّه**; onu bununla ikame etti. Ezherî: ve **الحدّ**, zinakârın **حدّ**’i ve iftiracının **حدّ**’i ve benzeri; zina yahut iftira getiren yahut hırsızlığı işleyen kimseye ikame edilendir. Ezherî dedi ki: Allah’ın, عز وجل, **حُدود**’u iki kısımdır: bir kısmı, insanlara yeme-içmelerinde, nikâhlarında ve bunların dışında helal kıldığı ve haram kıldığı şeylerde sınırlandırdığı **حُدود**; ve onlardan nehyettiğinden sakınmayı emretti ve onları aşmayı nehyetti. İkinci kısım: nehyettiğini işleyene konulmuş cezalardır; hırsızın **حدّ**’i gibi ki, çeyrek dinar ve daha fazlasında sağ elinin kesilmesidir; bekâr zinakârın **حدّ**’i gibi ki, yüz değnek ve bir yıl sürgündür; muhsanın zinâ ettiğinde **حدّ**’i gibi ki, recmdir; iftiracının **حدّ**’i gibi ki, seksen değnektir. **حُدود** diye adlandırıldı; çünkü onlar, kendilerinde ceza kılınan şeyi işlemeyi **تَحُدّ** eder, yani men eder. Birinciler de **حُدود** diye adlandırıldı; çünkü onlar, Allah’ın aşılmasını nehyettiği nihayetlerdir. İbnü’l-Esîr dedi ki: Hadiste **الحَدّ** ve **الحدُود**’un zikri birçok yerde geçer; onlar Allah’ın haramları ve günahlarla birlikte kıldığı cezalarıdır. **الحَدّ**’in aslı men ve iki şey arasını ayırmadır; sanki şeriatın **حُدود**’u helal ile haramı ayırdı: onlardan yaklaşılmayan vardır; haram kılınmış fuhşiyat gibi; ve ondan Allah Teâlâ’nın sözü: “İşte bunlar Allah’ın sınırlarıdır, onlara yaklaşmayın”; ve ondan aşılmayan vardır; belirlenmiş miraslar ve dörde kadar evlenme gibi; ve ondan Allah Teâlâ’nın sözü: “İşte bunlar Allah’ın sınırlarıdır, onları aşmayın”; ve hadisten: “Ben sabahladım bir **حدّاً** olarak, onu bana ikame et”; yani bir günah işledim ki bana bir **حدّ**i, yani bir cezayı vacip kıldı. Ebû’l-Âliye hadîsinde: “**اللَّمَمَ** iki **الحَدَّيْن** arasındadır: dünya **حَدِّ**’i ve âhiret **حَدِّ**’i”; dünya **حَدِّ** ile, hırsızlık, zina ve iftira gibi yazılı **الحُدود**’un vacip olduğu şeyi murad eder; âhiret **حَدِّ** ile, öldürme, ana-babaya isyan ve ribâ yeme gibi Allah Teâlâ’nın azap vaad ettiği şeyi murad eder; böylece **اللمم**’in günahlardan, bu ikisi arasında olup dünyada bir **حدّ**i ve âhirette bir azabı gerektirmeyen şey olduğunu murad etti.

Bu işten bana bir **حَدَدٌ** yoktur; yani bir **بُدٌّ** yoktur.

Ve **الحديد**: bu bilinen cevherdir; çünkü sağlamdır; ondan bir parça **حديدة**’dir; çoğulu **حدائد**’dir; **حَدائدات** çoğulun çoğuludur. Ahmer, atların vasfında dedi:
وهن يَعْلُكْن حَدائِداتها
Ve denir: onu elinde bir **حديدة** ile vurdu.

Ve **الحدّاد**: demiri işleyen. Ve onun sözü:
إِنِّي وإِيَّاكمُ، حتى نُبِيءَ بهِ
مِنْكُمُ ثمانَيةً، في ثَوْبِ حَدَّادِ
Yani sizi demir elbiseler içinde, yani zırhlarda gazâ ederiz. Ya burada **الحدّاد**’ı demir yapan kimse kıldı; çünkü zırhçı bir **حدّادٌ**’dır; yahut **الحَدَّادِ** ile, onu yapan olduğundan, demir olan cevhere kinaye etti.

Ve **الاسِتحْداد**: demirle tıraş olmaktır.

Ve bıçak ve başkasının **حَدُّ**’u: bilinir; çoğulu **حُدودٌ**’dur. Ve kılıcı, bıçağı ve her körelmiş şeyi **حَدَّ** eder: onu bir **حدّاً** ile **يَحُدُّها**; ve onu **أَحَدَّها** bir **إِحْداداً** ile; ve onu **حَدَّدها**: onu biledi ve onu bir taş yahut eğe ile sildi; ve onu **حَدَّده**; o **مُحدَّد**’dir; onun gibidir. Lihyânî dedi ki: söz, onu **أَحدَّها**’dır, elif ile; ve **حَدَّثْ**: **تَحِدُّ** bir **حِدَّةً** ile; ve **احتَدَّتْ**.

Ve bıçak **حديدة** ve **حُدادٌ** ve **حَديدٌ**’dir, هاء’sız; **حَديداتٍ** ve **حَدائدَ** ve **حِدادٍ** bıçaklardan. Ve onun sözü:
يا لَكَ من تَمْرٍ ومن شِيشاءِ،
يَنْشَبُ في المَسْعَلِ واللَّهاءِ،
أَنْشَبَ من مآشِرٍ حِداءِ
Şüphesiz o, **حِداد**’ı murad etti; ikinci harfi değiştirdi ve ikisinin arasına bir ayırıcı elif koydu; bu vacip değildi; ancak beğeni için değiştirdi, böylece onda caiz oldu; ve şüphesiz o, **الحَدِّ**’i açıkça gösterendir.

Ve azı dişi **حَدَّ** eder: bir **حِدَّة** ile **يَحِدُّ**; ve azı dişi **حديدٌ** ve **حديدةٌ**’dir; bıçakta geçtiği gibi; onda **حُدادٌ** işitilmedi. Ve kılıç **حَدّ** eder: bir **حِدَّة** ile **يَحِدُّ** ve **احتدّ**; o **حادّ** **حديدٌ**’dir; ve onu **أَحددته**; ve **حِدادٌ** kılıçlar ve **حِدادٌ** diller. Ebû Amr rivayet etti: **حُدّادٌ** kılıç, ضم ve teşديد ile; “أَمر كُبَّار” gibi.

Ve **الشَّفْرة**’nin **تحديدُ**’i ve onun **إِحْدادُ**’ı ve onun **اسِتحْدادُ**’ı aynı manadadır.

Ve adam **حَديدٌ** ve **حُدادٌ**’dır; **أَحِدَّاءَ** ve **أَحِدَّةٍ** ve **حِدادٍ** kavminden: dilde, anlayışta ve öfkede olur; bunun hepsinin fiili **حَدَّ** eder: bir **حِدّةً** ile **يَحِدُّ**; ve o, bıçak gibi, **الحَدِّ**i açıkça gösterendir. Ve ona karşı **حَدَّ** eder: bir **حَدَداً** ile **يَحدُّ**; ve **احْتَدَّ**; o **مُحْتَدٌّ**’dür; ve **استَحَدَّ**: öfkelendi. Ve onu **حاددته**: yani ona isyan ettim. Ve ona **حادَّه**: ona zorla üstün geldi; **شاقَّه** gibi; sanki iştikakı, **الحَيّزُ** ve **الناحية** olan **الحدِّ**’dendir; sanki düşmanının bulunduğu **الحدّ**’de oldu; nitekim “**شاقَّه**” sözleri, düşmanının bulunduğu **الشّق**’te oldu demektir. **التهذيب**’de: adam **استحَدَّ** etti ve bir **حِدَّةً** ile **احْتَدَّ**; o **حديد**’dir. Ezherî dedi ki: adamın **حِدَّة**’sinde ve **طَيْش**’inde işitilen **احْتَدَّ**’dır; dedi ki: onda **استَحَدَّ** işitmedim; ancak **استحدّ** ve **استعان** denir; avret tüyünü tıraş ettiğinde. Cevherî dedi ki: **الحِدَّةُ**, insana **النَّزقِ** ve öfkeden arız olan şeydir; dersin: adama karşı **حَدَدْتُ**: bir **حِدَّةً** ve bir **حَدّاً** ile **أَحِدُّ**. Kisâî’den: falanda bir **حِدَّةٌ** denir. Hadiste: “**الحِدَّةُ** ümmetimin hayırlılarına arız olur”; **الحِدَّةُ**, işlerde canlılık ve sürat ve onda keskinlik gibidir; kılıcın **حَدِّ**’inden alınmıştır; burada **الحِدَّة** ile murad, dinde keskinlik, sağlamlık ve hayra yöneliştir. Ondan Ömer hadîsi: “Ebû Bekir’den **الحَدِّ**’in bir kısmını idare ederdim”; **الحَدُّ** ve **الحِدَّةُ** öfkeden aynı şeydir; bazıları onu **الجيم** ile rivayet eder: **الجِدِّ**’den, şakanın zıddı; ve feth ile **الحظ**’dan olması da caizdir. Ve **الاستحدادُ**: avret kıllarını tıraş etmektir. Hubeyb hadîsinde: o, bir ustura ödünç aldı; onunla **استحدّ** etti; çünkü onların yanında esirdi ve onu öldürmek istediler; öldürülürken avret kılı görünmesin diye **استَحَدَّ** etti. Sünnetten on şey hakkında gelen hadiste: “**الاستحدادُ** ondandır”; o, demirle avret tıraşıdır. Ondan, seferden geldiğinde ve insanların kadınlara geceleyin ansızın girmesini istemediğinde hadiste: “Bekleyin ki dağınık saçlı kadın taransın ve kocası uzakta olan kadın **تَسْتَحِدَّ** etsin”; yani avretini tıraş etsin. Ebû Ubeyd dedi ki: o, **الحديدة**’den **استفعال**’dır; yani onunla tıraş olmayı kasteder; onu kinaye ve tevriye yoluyla kullandı. Asmaî: adam **استحدَّ** eder; eğer bıçağını bir **حديدة** ile ve başkasıyla **أَحَدَّ** ederse.

Ve keskin koku: **حادَّةٌ**; yani güzel kokulu; mesel üzere. Ve deve **حديدةُ الجِرَّةِ**: gevişinden keskin bir koku bulunur; bu, övülen şeylerdendir. Ve her şeyin **حَدُّ**’u: bıçak, kılıç, mızrak ucu ve okun **حَدِّ**i gibi, keskinliğinin ucu. Ve denildi ki: bunların her birinden **الحَدُّ**, ağzının incelen kısmıdır; çoğulu **حُدُودٌ**’dur. Ve şarabın ve içkinin **حَدُّ**’u: sertliğidir. A‘şâ dedi:
وكأْسٍ كعين الديك باكَرْت حَدَّها
بِفتْيانِ صِدْقٍ، والنواقيسُ تُضْرَبُ
Ve adamın **حَدُّ**’u: onun şiddeti ve yiğitliğinde nüfuzudur; denir: şüphesiz o, bir **حَدٍّ** sahibidir. ‘Accâc dedi:
أَم كيف حدّ مطر الفطيم
Ve bakışını ona doğru **حَدَّ** etti: onu **يَحُدُّه**; ve onu **أَحَدَّه**; birincisi Lihyânî’dendir: ikisi de ona **حَدَّقَهُ** etti ve onu onunla hedefledi.

Ve adam **حديد الناظر**’dır, mesel üzere: bir şüpheden kaygılanmaz; böylece onda bir aşağılık duygusu olur; böylece Allah Teâlâ’nın dediği gibi olur: “gizli bir bakış ucuyla bakarlar”; ve Cerîr’in dediği gibi:
فَغُضَّ الطَّرْفَ إِنك من نُمَيْرٍ
İbn Sîde dedi ki: bu, Fârisî’nin sözüdür.

Ve ekin **حَدَّدَ**: yağmur geciktiği için çıkışı gecikti; sonra çıktı ve dallanmadı.

Ve **الحَدُّ**: men’dir. Ve adamı işten **حدَّ** eder: onu bir **حَدّاً** ile **يَحُدُّه**; onu men etti ve hapsetti; dersin: falanı şerden **حَدَدْتُ**; yani onu men ettim. Ondan Nâbiga’nın sözü:
إِلاَّ سُلَيْمانَ إِذْ قال الإِلهُ لَهُ:
قُمْ في البرية فاحْدُدْها عن الفَنَدِ
Ve **الْحَدَّادُ**: kapıcı ve zindancı; çünkü ikisi de içindekini çıkmaktan men eder. Şair dedi:
يقول ليَ الحَدَّادُ، وهو يقودني
إِلى السجن: لا تَفْزَعْ، فما بك من باس
İbn Sîde dedi ki: rivayet böyledir; **باس**’ta hemzesiz; şu ki ardından:
ويترك عُذْري وهو أَضحى من الشمس
Bu üzerine hüküm, **بأْساً** diye hemzelemekti; fakat kuvvette hafifleterek hafifletti: “sende bir **بأْس** yoktur” manasında. Ve onu kalb ile çevirip “رجل ماش” gibi yapsaydı, “وهو أَضحى من الشمس” sözüyle caiz olmazdı; çünkü o zaman iki beyitten biri redifli olurdu—o, **أَلف باس**—ikincisi redifsiz; bu bilinmez. Ve zindancıya **حَدَّادٌ** denir; çünkü çıkmayı men eder; yahut çünkü demiri, yani zincirlerin demirini işler. Ebû Cehil’in, cehennem bekçileri hakkında—onlar on dokuzdur—dediği sözde hadiste: sahâbe ona dedi: “Melekleri **الْحَدَّادين** ile mi kıyas ediyorsun”; yani zindancılarla; çünkü onlar hapsedilenleri çıkmaktan men ederler. Ve demir ustalarını murad etmiş olması da caizdir; çünkü onlar elbise ve beden bakımından sanatkârların en kirli olanlarındandır. A‘şâ’nın, şarabı ve şarapçıyı vasfederken sözüne gelince:
فَقُمْنَا، ولمَّا يَصِحْ ديكُنا،
إِلى جُونَةٍ عند حَدَّادِها
O, şarapçıyı **حَدَّاداً** diye adlandırdı; bu, onu men etmesi, onu koruması ve onu, kendisini razı edecek bedeli verilinceye kadar elinde tutması sebebiyledir. **الجونة**: küptür.

Ve bu, **حَدَدٌ** bir iştir; yani sağlam, haram; onu işlemek helal olmaz. Ve insan **حُدَّ** edildi: zafere erişmekten men edildi. Ve her mahrum: **محدودٌ**. Ve sorduğun şeyin önünde bir **حَدَدٌ** vardır; yani bir men’. Ve ondan bir **حَدَدَ** yoktur; yani ne men’ ne def’. Zeyd b. Amr b. Nüfeyl dedi:
لا تَعْبُدُنّ إِلهاً غيرَ خالقكم،
وإِن دُعِيتُمْ فقولوا: دونَهُ حَدَدُ
Yani bir men’. Allah Teâlâ’nın sözüne gelince: “Bugün bakışın **حديد**’dir”; dedi ki: yani terazinin dili. Ve denir: “Bugün bakışın **حديد**’dir”; yani bugün görüşün nüfuz edicidir. Şemmer dedi ki: kadına **الحَدَّادَةُ** denir. Ve “Allah, falanın şerrini bizden **حَدَّ** etsin” bir **حَدّاً** ile: onu engelledi ve çevirdi. Dedi ki:
حِدَادِ دون شرها حِدادِ
**حداد** burada **حَدَّه** manasındadır. Ve Ma‘kıl b. Huveylid el-Hüzelî’nin sözü:
عُصَيْمٌ وعبدُ الله والمرءُ جابرٌ،
وحُدِّي حَدادِ شَرَّ أَجنحةِ الرَّخَم
Murad etti: “Bize, **الرَّخَم**’ın kanatlarının şerrini çevir”; onu zayıflıkla vasfeder; ve **الرَّخَم** kanatlarının şerrini, onların zayıflığına rağmen, defetmeyi ister. Ve denildi ki: manası “biraz yavaşla”dır; onunla alay eder ve onu bütün olarak adlandırdı. Ve **الحَدُّ**: hayırdan ve şerden bir şeyden çevirmedir. Ve **المحدود**: hayırdan ve başkasından men edilendir. Ve her hayırdan yahut şerden çevrilmiş: **محدود**. Ve senin için ondan bir **حَدَدٌ** ve bir **مَحْتَدٌ** vardır; yani bir çevrilecek yer ve bir sapılacak yer. Ebû Zeyd: “Bende ondan bir **بُدُّ** yoktur, ne **محتد** ne **مُلْتَدٌّ**”; yani bende ondan bir **بُدٌّ** yoktur. Ve “onda bir **مَحتداً** ve bir **مُلْتَدّاً** bulmam”; yani bir **بُدٌّ**.

Leys: ve **الحُدُّ** hayırdan men edilmiş adamdır. Ve hayırdan **محدود** adam: çevrilmiş. Ezherî dedi ki: **المحدود** mahrumdur. Dedi ki: Leys’ten başkasında “adam **حُدٌّ**” işitmedim; o, “adam **جُدٌّ**” sözü gibidir; eğer **مجدوداً** ise. Ve adama beddua edilir; denir: “Allah’ım onu **احْدُدْهُ**”; yani onu isabete durdurma. Ezherî’de: nişancıya dersin: “Allah’ım onu **احْدُدْهُ**”; yani onu isabete durdurma. Ve **حَدَدٌ** bir iş: imkânsız, bâtıl; **دعوةٌ حَدَدٌ** da böyledir. Ve **حَدَدٌ** bir iş: işlenmesi helal olmaz. Ebû Amr: **الحُدَّةُ** asabe (sinir/bağ)dır. Ebû Zeyd dedi ki: onlara karşı **تَحَدَّدَ** etti; yani sataştı. Ve **دعوةٌ حَدَدٌ**: yani bâtıl. Ve **الحِدادُ**: matemlerin siyah elbiseleri. Ve kadınlardan **الحادُّ** ve **المُحِدُّ**: süsü ve kokuyu terk eden kadındır. İbn Düreyd dedi ki: o, kocası ardından iddet için süsü ve kokuyu terk eden kadındır. **حَدَّتْ**: bir **حدّاً** ve bir **حِداداً** ile **تَحِدُّ** ve **تَحُدُّ**; o, kocası üzerine onun soyunmasıdır; ve **أَحَدَّتْ**. Asmaî ise ancak “**أَحَدَّتْ تُحِدُّ**” dedi; o **مُحِدٌّ**’dür; **حَدَّتْ**’i tanımadı. Ve **الحِدادُ**: onun bunu terk etmesidir. Hadiste: “Kadın üç günden fazla **تُحِدُّ** etmez; ancak kocası üzerine **تُحِدُّ** eder.” Hadiste: “Hiç kimseye bir ölü üzerine üç günden fazla **يُحِدَّ** etmek helal olmaz; ancak kadın kocası üzerine; çünkü o dört ay on gün **تُحِدُّ** eder.” Ebû Ubeyd dedi ki: kadının kocası üzerine **إِحدادُ**’ı süsü terk etmesidir. Ve denildi ki: ona üzüldüğünde, hüzün elbiselerini giydiğinde ve süsü ve kınayı terk ettiğinde olur. Ebû Ubeyd dedi ki: biz, onun men’den alınmış olduğunu görürüz; çünkü o bundan men edilmiştir; bundan kapıcıya **حدّادٌ** denildi; çünkü insanları girmekten men eder. Asmaî dedi ki: adam onu **حَدَّ** eder: eğer onu istediği bir işten çevirirse. Ve **حَدَّ يَحدُّ**’un manası: ona acele ve **طَيْشٌ** arız olmasıdır. Ondan, عليه السلام, rivayet edildi: “Ümmetimin hayırlıları onun **أَحِدّاؤها**’sıdır”; o, **شديد** gibi **حديد**’in çoğuludur; ve **أَشداء**.

Ve denir: falan bir beldeyi **حَدَّد** etti; yani onun **حُدود**’unu kastetti. Kutâmî dedi:
مُحدِّدينَ لِبَرْقٍ صابَ مِن خَلَلٍ،
وبالقُرَيَّةِ رَادُوه بِرَدَّادِ
Yani kastedenler. Ve denir: “**حدداً** ki şöyle olsun”; “**معاذ الله**” sözü gibi. Kümeyt dedi:
حَدَداً أَن يكون سَيْبُك فينا
وتَحاً، أَو مُجَبَّناً مَمْصُورَا
Yani haram; “**معاذ اللهُ**” dediğin gibi; Allah bunu bizden **حَدَّدَ** etti.

Ve **الحَدَّادُ**: denizdir; ve denildi ki: belirli bir nehirdir. İyâs b. el-Eretّ dedi:
ولم يكونُ على الحَدَّادِ يملكه،
لو يَسْقِ ذا غُلَّةٍ من مائه الجاري
Ve **أَبو الحَديدِ**: Harûriyye’den bir adamdır; İcmâ‘iyyîn’den bir kadını öldürdü; Hâricîler onu esir almışlardı; güzelliği sebebiyle onda aşırı gittiler; Ebû’l-Hadîd onların onda aşırılığını görünce, aralarında işin büyümesinden korktu; üzerine atıldı ve onu öldürdü; bunun hakkında Harûriyye’den bazıları onu anarak şöyle der:
أَهابَ المسلمون بها وقالوا،
على فَرْطِ الهوى: هل من مزيد؟
فزاد أَبو الحَدِيدِ بِنَصْل سيف
صقيل الحَدّ، فِعْلَ فَتىً رشيد
Ve **أُم الحَديدِ**: râciz Kehdel’in karısıdır; onunla şu sözünde onu kastetti:
قد طَرَدَتْ أُمُّ الحَديدِ كَهْدَلا،
وابتدر البابَ فكان الأَوّلا،
شَلَّ السَّعالي الأَبلقَ المُحَجَّلا،
يا رب لا ترجع إِليها طِفْيَلا،
وابعث له يا رب عنا شُغَّلا،
وَسْوَاسَ جِنٍّ أَو سُلالاً مَدْخَلا،
وجَرَباً قشراً وجوعاً أَطْحَلا
**طِفْيَلٌ**: küçük; onu küçülttü ve suretinde ve zayıflığında çocuk gibi yaptı; **طُفَيْلاً** murad etti; fakat şiir ona düzgün gelmedi; böylece **حِثْيَلٍ** binasına döndü; o, zikrettiğimiz küçültmeyi murad eder. Ve **الأَطْحَلُ**: ona **الطحل**’ın musallat olduğu; o, dalak ağrısıdır.

Ve **حُدٌّ**: bir yerdir; İbnü’l-A‘râbî rivayet etti; ve şu beyti okudu:
فلو أَنها كانت لِقَاحِي كَثِيرةً،
لقد نَهِلَتْ من ماء حُدٍّ وَعَلَّت
Ve **وَحُدَّانُ**: Ezd’den bir kabiledir. İbn Düreyd dedi ki: **الحُدَّانُ** Ezd’den bir kabiledir; ona **اللامُ** sokuldu. Ezherî: **حُدَّانُ** Yemen’de bir kabiledir.

Ve **بنو حُدَّان**، بالضم
(* “**وبنو حدان بالضم إلخ**” sözü: asılda böyledir; ve **القاموس**’ta “**ككتان**”. Ve “**وبنو حداد بطن إلخ**” sözü: onda da böyledir; ve **الصحاح**’ta “**وبنو احداد بطن إلخ**”): Sa‘d oğullarındandır. Ve **بنو حُدَّاد**: Tayy’dan bir batındır. Ve **الحُدَّاء**: bir kabiledir. Hâris b. Hillize dedi:
ليس منا المُضَرّبُون، ولا قَيـ
ـس، ولا جَنْدَلٌ، ولا الحُدَّاءُ
Ve denildi ki: burada **الحُدَّاء** bir adam adıdır; ve **الحُدَّاء**’ın **حَدَأَ**’dan **فُعَّالاً** olması muhtemeldir; eğer bu olursa, onun babı bu değildir. Ve adam **حَدْحَدٌ**: kısa, kalın.
