# حدد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حدد

الحد: الفصل الحاجز بين الشيئين لئلا يختلط أحدهما بالآخر، أو لئلا يتعدى أحدهما على الآخر، وجمعه حدود. وفصل ما بين كل شيئين حد بينهما والحد: منتهى الشيء، ومنه أحد حدود الأرضين وحدود الحرم، وفي االحديث في صفة القرآن لكل حرف حد، ولكل حد مطلع قيل: أراد لكل منتهى له نهاية.

  والحد من كل شيء: حدته، ومنه حديث عمر كنت أداري من أبي بكر بعض الحد، وبعضهم يرويه بالجيم من الجد ضد الهزل. وحد كل شيء: طرف شباته، كحد السكين والسيف والسنان والسهم، وقيل: الحد من كل ذلك: مارق من شفرته، والجمع حدود.
 والحد منك: بأسك ونفاذك في نجدتك، يقال: إنه لذو حد، وهو مجاز.
 والحد من الخمر والشراب: سورته وصلابته. قال الأعشى: وكأس كعين الديك باكرت حدها بفتيان صدق والنواقيس تضرب والحد: الدفع والمنع، وحد الرجل عن الأمر يحد حدا: منعه وحبسه، تقول: حددت فلانا عن الشر أي منعته، ومنه قول النابغة : إلا سليمان إذ قال الإله له قم في البرية فاحددها عن الفند كالحدد، محركة، يقال: دون ما سألت عنه حدد، أي منع. ولا حدد عنه أي لا منع ولا دفع، قال زيد ابن عمرو بن نفيل.
 لا تعبدن إلها غير خالقكم وإن دعيتم فقولوا دونه حدد وهذا أمر حدد أي منيع حرام لا يحل ارتكابه.
 والحد: تأديب المذنب، كالسارق والزاني وغيرهما بما يمنعه عن المعاودة ويمنع أيضا غيره عن إتيان الذنب، وجمعه حدود. وحددت الرجل: أقمت عليه الحد. وفي التهذيب: فحدود الله عز وجل ضربان: ضرب منها حدود حدها للناس في مطاعمهم ومشاربهم ومناكحهم وغيرها مما أحل وحرم، وأمر بالانتهاء عما نهى عنه منها ونهى عن تعديها، والضرب الثاني عقوبات جعلت لمن ركب ما نهى عنه، كحد السارق وهو قطع يمينه في ربع دينار فصاعدا، وكحد الزاني البكر، وهو جلد مائة وتغريب عام، وكحد المحصن إذا زنى وهو الرجم، وكحد القاذف وهو ثمانون جلدة، سميت حدودا لأنها تحد أي تمنع من إتيان ما جعلت عقوبات فيها، وسميت الأولى حدودا، لأنها نهايات نهى الله عن تعديها.
 والحد ما يعتري الإنسان من الغضب والنزق، كالحدة بالكسر، وقد حددت عليه أحد بالكسر، حدة وحدا، عن الكسائي. وفي الحديث الحدة تعتري خيار أمتي، الحدة، كالنشاط والسرعة في الأمور والمضاء فيها، مأخوذ من حد السيف، والمراد بالحدة هنا المضاء في الدين والصلابة والمقصد إلى الخير، ويقال: هو من أحد الرجال، وله حد وحدة، واحتد عليه، وهو مجاز.
 والحد: تمييز الشيء عن الشيء وقد حددت الدار أحدها حدا، والتحديد مثله، وحد الشيء من غيره يحد حدا وحدده: ميزه، وحد كل شيء منتهاه، لأنه يرده ويمنعه عن التمادي، والجمع الحدود، وفي حاشية البدر القرافي: لو قال: تمييز شيء عن شيء كان أولى، لأن المعرفة إذا أعيدت كانت عينا فكأنه قال تمييز الشيء عن نفسه، بخلاف النكرة، فإنها تكون غيرا. انتهى.
 ويقال: فلان حديد فلان، إذا كان داره إلى جانب داره أو أرضه إلى جانب أرضه.
 ودأري حديدة داره ومحادتها، إذا كان حدها كحدها.
 والحديد، من أى معروف، وهو هذا الجوهر المعروف، لأنه منيع، القطعة منه حديدة: ج حدائد وحديدات، هكذا في النسخ، والصواب حدائدات، وهو جمع الجمع، قال الأحمر في نعت الخيل
  وهن يعلكن حدائداتها والحداد، ككتان: معالجه، أي الحديد، أي يعالج ما يصطنعه من الحرف. ومن المجاز، الحداد: السجان لأنه يمنع من الخروج، أو لأنه يعالج الحديد من القيود، قال:
  يقول لي الـحـداد وهـو يقـودنـي                      إلى السجن لا تفزع فما بك من باس

  والحداد: البواب، لأنه يمنع من الخروج، وهو مجاز أيضا. والحداد: الحر. وقيل نهر بعينه، قال إياس بن الأرت
  ولو يكون على الحداد يملـكـه                      لم يسق ذا غلة من مائه الجاري وفي الحديث حين قدم من سفر فأراد الناس أن يطرقوا النساء ليلا فقال: أمهلوا كي تمتشط الشعثة وتستحد المغيبة قال أبو عبيد: الاستحداد استفعال من الحديدة، يعني الاحتلاق بالحديد استعمله على طريق الكناية والتورية.
 وحد السكين والسيف وكل كليل يحدها حدا وأحدها إحدادا وحددها، شحذها ومسحها بحجر أو مبرد، وحدده فهو محدد مثله، قال اللحياني: الكلام: أحدها بالألف، واقتصر القزاز على الثلاثي والرباعي بالألف، وأغفل الجوهري الثلاثي، واقتصر ابن دريد على الثلاثي فقط، فحدت تحد حدة، المتعدي منهما كنصر، واللازم كضرب، واحتدت فهي حديد بغير هاء، وبهاء كما في اللسان.
 وحداد، كغراب، نقله الجوهري عن الأصمعي. وزعم ابن هشام أن الحداد جمع لحديد كظريف وظراف وكبير وكبار. قال: وما أتى على فعيل فهذا معناه، وضبطه ابن هشام اللخمي في شرح الفصيح بالكسر ككتاب ولباس، وحكى أبو عمرو: سيف حداد، مثل رمان، وقال حكاهما ابن سيده في المحكم وابن خالويه في الأفق واللبلى في شرح الفصيح، قال ابن خالويه: ولا يقال سكين حاد، وهو قول الأكثر، قال شيخنا وجوزه بعض قياسا.
 ج حديدات وحدائد وحداد. وحد نأبه يحد حدة وناب حديد وحديدة، كما تقدم في السكين، ولم يسمع فيها حداد. وحد السيف يحد حدة واحتد فهو حاد حديد، وأحددته وسيوف حداد وألسنة حداد ورجل حديد وحداد كغراب، من قوم أحداء وأحدة وحداد، بالكسر، يكون في اللسن، محركة، والفهم والغضب. والفعل من ذلك كله حد يحد حدة، وحد عليه يحد، من حد ضرب حددا محركة، وحدد مشددا، وقد سقط هذا من بعض النسخ واحتد فهو محتد، واستحد إذا غضب. وحاده محادة: غاضبه وعاداه مثل شاقه وخالفه ونازعه ومنع ما يجب عليه كتحاده، وكأن اشتقاقه من الحد الذي هو الحيز والناحية، كأنه صار في الحد الذي فيه عدوه، كما أن قولهم: شاقه: صار في الشق الذي فيه عدوه. وفي التهذيب استحد الرجل واحتد حدة، فهو حديد، قال الأزهري: والمسموع في حدة الرجل وطيشه احتد، قال: ولم أسمع فيه استحد، إنما يقال استحد واستعأن، إذا حلق عانته.
 وناقة حديدة الجرة، بكسر الجيم، إذا كان يوجد منها، أي الجرة رائحة حادة، وذلك مما يحمد. وقولهم: رائحة حادة، أي ذكية، على المثل.
 وحدد الزرع تحديداإذا تأخر خروجه لتأخر المطر، ثم خرج ولم يشعب، وحدد إليه وله: قصد ويقال حدد فلان بلدا، أي قصد حدوده، قال القطامي:
  محددين لبرق صاب من خلل                      وبالـقـرية رادوه بـرداد أي قاصدين.
 وحداد حدية مبنيا على الكسر كقطام، كلمة تقال لمن تكره طلعته، عن شمر، وقولهم:
  حداد دون شرها حداد وقال معقل بن خويلد الهذلي
  عصيم وعبد اللـه والـمـرء                      وحدي حداد شر أجنحة الرخم أراد: اصرفي عنا شر أجنحة الرخم، يصفه بالضعف واستدفاع شر أجنحة الرخم على ما هي عليه من الضعف. والحد الصرف عن الشيء من الخير والشر.

  والمحدود المحروم والممنوع من الخير وغيره، وكل مصروف عن خير أو شر محدود كالحد، بالضم، وعن الشر، وقال الأزهري: المحدود: المحروم، قال: ولم أسمع فيه: رجل حد، لغير الليث، وهو مثل قولهم رجل حد إذا كان مجودا. وقال الصاغاني: هو ازدواج لقولهم رجل جد.
 والحاد، من حدت ثلاثيا، والمحد، من أحدت رباعيا، وعلى الأخير اقتصر الأصمعي، وتجريد الوصفين عن هاء التأنيث هو الأفصح الذي اقتصر عليه في الفصيح وأقره شراحه. وفي المصباح: ويقال محدة، بالهاء أيضا. تأركة الزينة والطيب، وقال ابن دريد: هي المرأة التي تترك الزينة والطيب بعد زوجها للعدة، يقال حدت تحد، بالكسر، وتحد بالضم، حدا، بالفتح، وحدادا، بالكسر، وفي كتاب اقتطاف الأزاهر للشهاب أحمد بن يوسف بن مالك عن بعض شيوخ الأندلس أن حدت المرأة على زوجها بالحاء المهملة والجيم، قال: والحاء أشهرهما، وأما بالجيم فمأخوذ من جددت الشيء، إذا قطعته، فكأنها أيضا قد انقطعت عن الزينة وما كأنت عليه قبل ذلك. وأحدت إحدادا، وأبى الأصمعي إلا أحدت تحد فهي محد، ولم يعرف حدت. وفي الحديث لا تحد المرأة فوق ثلاث ولا تحد إلا على زوج قال أبو عبيد: وإحداد المرأة على زوجها: ترك الزينة. وقيل: هو إذا حزنت عليه ولبست ثياب الحزن وتركت الزينة والخضاب، قال أبو عبيد: ونرى أنه مأخوذ من المنع، لأنها قد منعت من ذلك، ومنه قيل للبواب حداد لأنه يمنع الناس من الدخول وقال اللحياني في نوادره: ومن أحد بالألف، جاء الحديث، قال: وحكى الكسائي عن عقيل: أحدت المرأة على زوجها بالألف. قال أبو جعفر: وقال الفراء في المصادر، وكان الأولون من النحويين يؤثرون أحدت فهي محد، قال: والأخرى أكثر من كلام العرب. وأبو الحديد رجل من الحرورية قتل امرأة من الإجماعيين كانت الخوارج قد سبتها فغالوا بها لحسنها، فلما رأى أبو الحديد مغالاتهم بها خاف أن يتفاقم الأمر بينهم، فوثب عليها فقتلها. ففي ذلك يقول بعض الحرورية يذكرها:
  أهاب المسلمون بهـا وقـالـوا                      على فرط الهوى هل من مزيد
  فزاد أبو الحديد بنصـل سـيف                      صقيل الحد فعل فتـى رشـيد أم الحديد امرأة كهدل الرجز كجعفر، وإياها عنى بقوله:
  قد طردت أم الحديد كهدلا                      وابتدر الباب فكان الأولا وحد بالضم: ع بتهامة، حكاه ابن الأعرابي، وأنشد.

  فلو أنها كانت لقاحي كثـيرة                      لقد نهلت من ماء حد وعلت وعن أبي عمرو: الحدة، بالضم الكثبة والصبة.
 ويقال: دعوة حدد، محركة، أي باطلة. وأمر حدد: ممتنع باطل، وأمر حدد. لا يحل أن يرتكب. وحدادتك، بالتفح، امرأتك، حكاه شمر. وحدادك، بالضم، أن تفعل كذا، أي قصاراك ومنتهى أمرك. ومالي عنه محد، بالفتح، كما هو بخط الصاغاني، ويوجد في بعض النسخ بالضم، ومحتد، وكذا حدد وملتد، أي بد ومحيد ومصرف ومعدل، كذا عن أبي زيد وغيره.

  وبنو حدان بن قريع بن عوف بن كعب، جاهلي ككتأن: بطن من تميم، من بني سعد منهم أوس بن مغراء الحداني الشاعر، قاله الدارقطني والحافظ. وبالضم الحسن بن حدان المحدث الراوي عن جسر بن فرقد، وعنه ابن الضريس. وذو حدان بن شراحيل في نسب همدان وفي الأزد حدان بن شمس بضم الشين المعجمة، ابن عمرو بن غالب بن عيمان بن نصر بن زهران، هكذا في النسخ وقيده الحافظ وغيره. وسعيد بن ذي حدان التابعي يروي عن علي رضي الله عنه. وحدان بن عبد شمس حي من الأزد، وأدخل عليه ابن دريد اللام. قلت هو بعينه حدان بن شمس الذي تقدم ذكره وذو حدان أيضا في أنساب همدن، وهو بعينه الذي تقدم ذكره آنفا، قال ابن حبيب: وإليه ينسب الحدانيون.
 وحدة، بالفتح: ع بين مكة المشرفة وجدة، وكانت قبل تسمى حداء وهو واد فيه حصن ونخل قال أبو جندب الهذلي.

  بغيتهم ما بين حداء والحشـى                      وأوردتهم ماء الأثيل فعاصما وحدة: ة قرب صنعأء اليمن نقله الصاغاني، وواد بتهامة. والحدادة: ة بين بسطام ودامغان، وقيل بين قومس والري من منازل حاج خراسان، منها علي بن محمد بن حاتم ابن دينار القومسي الحدادي، عن جعفر بن محمد الحدادي، وعنه ابن عدي والإسماعيلي، وأبو عبد الله طاهر بن محمد بن أحمد بن نصر الحدادي صاحب كتاب عيون المجالس، روى عن الفقيه أبي الليث السمرقندي، وعنه كثيرون، والحسن بن يوسف الحدادي، عن يونس بن عبد الأعلى وغير هؤلاء، وقد استوفاهم الحافظ في التبصير.
 والحدادية: ة بواسط العراق، وأخرى من أعمال مصر. وحدد، محركة: جبل بتيماء مشرف عليها يبتدئ به المسافر، وأرض لكلب، نقل الصاغاني.
 وحدوداء، بفتح الحاء والدال وتضم الدال أيضا: ع ببلاد عذرة، وضبطه البكري بدالين مفتوحتين. وفي التكملة: حدودى وحدوداء، أي بالقصر والمد، والدالات مفتوحة فيهما، فتأمل. والحدحد، كفرقد: القصير من الرجال أو الغليظ.
 ومما يستدرك عليه: الحداد: الزراد، وعن الأصمعي: استحد الرجل، إذا أحد شفرته بحديدة وغيرها، وحد بصره إليه يحده وأحده، الأولى عن اللحياني، كلاهما حدقه إليه ورماه به، ورجل حديد الناظر، على المثل، لا يتهم بريبة فيكون عليه غضاضة فيها فيكون كما قال تعالى  ينظرون من طرف خفي  والحداد الخمار، قال الأعشى يصف الخمر والخمار.

  فقمنا ولما يصح ديكنا                      إلى جونة عند حدادها فإنه سمى الخمار حدادا، وذلك لمنعه إياها وحفظه لها وإمساكه لها وإمساكه لها حتى يبذل له ثمنها الذي يرضيه. وحد الإنسان: منع من الظفر. وقوله تعالى  فبصرك اليوم حديد  أي رأيك اليوم نافذ.
 وحد الله عنا شر فلان حدا: كفه وصرفه، ويدعى على الرجل فيقال: اللهم احدده، أي لا توفقه للإصابة.
 وقال أبو زيد: تحدد بهم، أي تحرش. والحداد: ثياب المأتم السود. ويقال: حددا أن يكون كذا، كقولك: معاذ الله، وقد حدد الله ذلك عنا. وفي الأمثال الحديد بالحديد يفلح. وبنو حديدة قبيلة من الأنصار. والحديدة، مصغرا: قرية على ساحل بحر اليمن، سمعت بها الحديث. وأقام حد الربيع: فصله، وهو مجاز. وفي عبد القيس حداد بن ظالم بن ذهل، وعبد الملك بن شداد الحديدي شيخ لعفان بن مسلم، وأبو بكر ابن أحمد بن عثمان بن أبي الحديد وآل بيته بدمشق. وأبو علي الحداد الأصبهاني وآل بيته مشهورون.

### Türkçe

**الحد**: iki şey arasındaki ayırıcı engel; ta ki ikisinden biri ötekine karışmasın, yahut ikisinden biri ötekine taşmasın diye; çoğulu **حدود**’dur. Her iki şey arasındakini ayırmak: aralarındaki **حد**’dır. Ve **الحد**: şeyin sonu; bundan: yerlerin sınırlarından biri ve Harem’in sınırları. Ve hadiste Kur’ân’ın vasfı hakkında: “Her harfin bir **حد**’ı vardır, her **حد**’ın bir **مطلع**’ı vardır.” denildi: “Her sonu olan için bir nihayet murad etti.”

  Ve her şeyden **الحد**: onun keskinliği; bundan Ömer hadisi: “Ebû Bekir’den bazı **الحد**’ı idare ederdim.” Bazıları onu **الجيم** ile **الجد** (ciddiyet) diye rivayet eder; o, şakanın zıddıdır. Ve her şeyin **حد**’ı: keskinliğinin ucu; bıçak, kılıç, mızrak ucu ve okun **حد**’ı gibi. Ve denildi: bunların hepsinden **الحد**: ağzından dışarı taşan (kısım)dır; çoğulu **حدود**’dur.
 Ve senden **الحد**: yiğitliğinde şiddetin ve nüfuzundur; “O, **حد** sahibidir.” denir; bu mecazdır.
 Ve şaraptan ve içkiden **الحد**: onun şiddeti ve sertliğidir. A‘şâ dedi:
 وكأس كعين الديك باكرت حدها
 بفتيان صدق والنواقيس تضرب
 Ve **الحد**: itme ve men etmedir. Adamı bir işten men etti: **حد الرجل عن الأمر يحد حدا**: onu men etti ve hapsetti. “Falancayı şerden **حددت**” dersin; yani onu men ettim. Bundan Nâbiga’nın sözü:
 إلا سليمان إذ قال الإله له
 قم في البرية فاحددها عن الفند
 Ve **الحدد** gibi (harekeli): “Sorduğun şeyin berisinde **حدد** vardır.” denir; yani engel. “Ondan **حدد** yoktur” yani ne engel ne itme yoktur. Zeyd b. Amr b. Nüfeyl dedi:
 لا تعبدن إلها غير خالقكم
 وإن دعيتم فقولوا دونه حدد
 “Bu, **حدد** bir emirdir” yani sağlam, haram; işlenmesi helâl olmaz.

 Ve **الحد**: suçluyu—hırsız, zina eden ve başkaları gibi—onu tekrar etmeye engel olacak ve ayrıca başkasını da günahı işlemeye engel olacak şeyle terbiye etmektir; çoğulu **حدود**’dur. “Adamı **حددت**”: ona **الحد**’ı ikame ettim. Ve **التهذيب**’de: “Allah عز وجل’nin **حدود**’u iki kısımdır: onlardan bir kısmı, insanlara yeme-içmelerinde, nikâhlarında ve helâl kıldığı ve haram kıldığı diğer şeylerde sınır kıldığı **حدود**’dur; onlardan nehyettiği şeylerden sakınmayı emretti ve onları aşmayı yasakladı. İkinci kısım ise, nehyettiği şeyi işleyene konulmuş cezalardır: hırsızın **حد**’ı gibi; o, çeyrek dinar ve daha fazlasında sağ elinin kesilmesidir. Bekâr zina edenin **حد**’ı gibi; o, yüz değnek ve bir yıl sürgündür. Muhsanın zina ettiğinde **حد**’ı gibi; o, recmdir. İftira edenin **حد**’ı gibi; o, seksen değnektir. **حدود** diye adlandırıldılar; çünkü **تحد** ederler, yani kendileri için ceza kılınan şeyi yapmaktan men ederler. Birinciler de **حدود** diye adlandırıldı; çünkü Allah’ın aşmayı yasakladığı nihayetlerdir.”

 Ve **الحد**: insana öfkeden ve taşkınlıktan arız olan şeydir; kesre ile **الحدة** gibi. “Ona karşı **حددت**” (kesre ile) **حدة** ve **حدا** (kesre ile) (yaptım); Kisâî’den. Ve hadiste: “**الحدة** ümmetimin hayırlılarına arız olur.” **الحدة**: işlerde canlılık ve sürat ve onlarda ilerleyiş gibidir; kılıcın **حد**’ından alınmıştır. Burada **الحدة** ile murad: dinde ilerleyiş ve sağlamlık ve hayra yöneliştir. “O, erkeklerin en keskinlerindendir.” denir; onun **حد**’ı ve **حدة**’si vardır. “Ona karşı **احتد** etti.”; bu mecazdır.

 Ve **الحد**: bir şeyi bir şeyden ayırt etmektir. “Evi **حددت**: onun **حد**’ını **حدا** (olarak) belirledim.”; **التحديد** de onun gibidir. “Şeyi başkasından **حد** etti: **يحد حدا**” ve “onu **حدده**”: onu ayırdı. Her şeyin **حد**’ı: onun sonudur; çünkü onu geri çevirir ve uzayıp gitmekten men eder; çoğulu **الحدود**’dur. Ve Bedr el-Karâfî’nin hâşiyesinde: “Eğer ‘bir şeyi bir şeyden ayırt etmek’ deseydi daha uygun olurdu; çünkü marife iade edilince aynı olur; sanki ‘şeyi kendisinden ayırt etmek’ dedi; nekre ise başkası olur.” Bitti.
 Ve denilir: “Falanca, falancanın **حديد**’idir”; eğer evi onun evinin yanında yahut arazisi onun arazisinin yanında ise.
 Ve “Dârim, onun dârının **حديدة**’si ve **محادة**’sidir”; eğer onun sınırı onun sınırı gibi ise.

 Ve **الحديد**: bilinen şeydendir; o, bu bilinen cevherdir; çünkü sağlamdır. Ondan bir parça: **حديدة**; çoğulu **حدائد** ve **حديدات**. Nüshalarda böyle; doğrusu **حدائدات**’tır; o, çoğulun çoğuludur. Ahmer, atların vasfında dedi:
 وهن يعلكن حدائداتها
 Ve **الحداد**, **كتان** gibi: onun işleyeni; yani demirin; yani sanatlarından yaptığı şeyi işler. Ve mecazdan: **الحداد**: zindancı; çünkü çıkmayı men eder; yahut çünkü bağların demirini işler. Dedi:
 يقول لي الـحـداد وهـو يقـودنـي
 إلى السجن لا تفزع فما بك من باس

  Ve **الحداد**: kapıcı; çünkü çıkmayı men eder; bu da mecazdır. Ve **الحداد**: sıcak. Ve denildi: belirli bir nehirdir. İyâs b. el-Ert dedi:
 ولو يكون على الحداد يملـكـه
 لم يسق ذا غلة من مائه الجاري
 Ve hadiste: seferden geldiğinde insanlar kadınlara geceleyin ansızın girmek istediler; dedi: “Ağırdan alın; ta ki dağınık saçlı taransın ve uzakta olan **تستحد** etsin.” Ebû Ubeyd dedi: **الاستحداد**: **الحديدة**’den **استفعال**’dır; yani demirle tıraş olmayı kasteder; onu kinaye ve tevriye yoluyla kullanmıştır.

 Bıçağın, kılıcın ve her körelmişin **حد**’ı: “Onu **يحدها حدا**” ve “onu **أحدها إحدادا**” ve “onu **حددها**”: onu biledi ve taşla yahut eğeyle sildi. “Onu **حدده**”: o da **محدد**’dir; onun gibidir. Lihyânî dedi: söz: “**أحدها**” (elif ile). Kazzâz, üçlü ve elifli dörtlüyle yetindi; Cevherî üçlüyü ihmal etti; İbn Düreyd yalnız üçlüyle yetindi. “**حدت**: **تحد حدة**”; bunların müteaddîsi **نصر** gibi, lâzımı **ضرب** gibi. “**احتدت**”: o, hâ’sız **حديد**’dir; hâ ile de, **اللسان**’da olduğu gibi.

 Ve **حداد**, **غراب** gibi; Cevherî onu Asma‘î’den nakletti. İbn Hişâm, **الحداد**’ın **حديد**’in çoğulu olduğunu, **ظريف** ve **ظراف**, **كبير** ve **كبار** gibi, iddia etti. Dedi: “**فعيل** vezninde gelen her şeyin manası budur.” İbn Hişâm el-Lahmî, **شرح الفصيح**’te onu kesre ile, **كتاب** ve **لباس** gibi, ضبط etti. Ebû Amr rivayet etti: “**سيف حداد**”, **رمان** gibi. Dedi: İkisini de İbn Sîde **المحكم**’de ve İbn Hâlaveyh **الأفق**’ta ve Leblî **شرح الفصيح**’te hikâye etti. İbn Hâlaveyh dedi: “**سكين حاد** denilmez.”; bu, çoğunluğun sözüdür. Şeyhimiz dedi: Bazısı kıyasla onu caiz gördü.
 Çoğul: **حديدات** ve **حدائد** ve **حداد**. “Azı dişi **حد** oldu: **يحد حدة**”; ve “keskin azı dişi: **ناب حديد** ve **حديدة**”; bıçakta geçtiği gibi. Onda **حداد** işitilmedi. Kılıcın **حد**’ı: “**يحد حدة**”; “**احتد**”: o, **حاد حديد**’dir. “Onu **أحددته**”; ve “**سيوف حداد**”; ve “**ألسنة حداد**”; ve “**رجل حديد**” ve “**حداد**” **غراب** gibi; **أحداء** ve **أحدة** ve **حداد** (kesre ile) kavminden; dilde (harekeli), anlayışta ve öfkede olur. Bunların hepsinin fiili: “**حد يحد حدة**”; ve “ona karşı **حد عليه يحد**”; “**حد**” ( **ضرب** gibi) “**حددا**” (harekeli); ve “**حدد**” (şeddeli). Bu, bazı nüshalardan düşmüştür. “**احتد**”: o, **محتد**’dir. “**استحد**”: öfkelendiğinde. “Onunla **حاده محادة** etti”: onunla öfkelendi ve düşmanlık etti; **شاقه** ve **خالفه** ve **نازعه** gibi; ve üzerine vacip olanı men etti; **كتحاده** gibi. Sanki onun اشتقاقı, **الحد**’dan—ki o, yer ve yöndür—dır; sanki düşmanının bulunduğu **حد**’da oldu; nitekim onların “**شاقه**” sözü: düşmanının bulunduğu **شق**’ta oldu. Ve **التهذيب**’de: “Adam **استحد** etti ve **احتد حدة** etti; o, **حديد**’dir.” Ezherî dedi: “Adamın **حدة**’sinde ve taşkınlığında işitilen **احتد**’dir.” Dedi: “Onda **استحد** işitmedim; ancak **استحد** ve **استعأن** denir; avret tıraşı olduğunda.”

 Ve “devenin **حديدة الجرة**’si” ( **الجيم**’in kesresiyle): ondan bulunduğunda; yani **الجرة**’den keskin bir koku bulunduğunda; bu, övülen şeydendir. Ve onların “keskin koku” sözleri: yani güzel kokulu; mesel üzere.
 Ve “ekin **حدد** etti: **تحديدا**”: yağmurun gecikmesi sebebiyle çıkışı geciktiğinde; sonra çıktı ve dallanıp budaklanmadığında. Ve “ona ve onun için **حدد** etti”: kastetti. Ve “Falanca bir beldeyi **حدد** etti” denilir; yani onun sınırlarını kastetti. Kutâmî dedi:
 محددين لبرق صاب من خلل
 وبالـقـرية رادوه بـرداد
 yani kastedenler.

 Ve “**حداد حدية**” kesre üzere mebnî, **قطام** gibi: çehresini sevmediğin kimseye söylenen bir kelime; Şemmer’den. Ve onların sözü:
 حداد دون شرها حداد
 Ve Ma‘kıl b. Huveylid el-Hüzelî dedi:
 عصيم وعبد اللـه والـمـرء
 وحدي حداد شر أجنحة الرخم
 Murad etti: “Bizi, akbabanın kanatlarının şerrinden çevir.” Onu zayıflıkla ve akbabanın kanatlarının şerrini—üzerinde bulunduğu zayıflığa rağmen—defettirmeyle vasfeder. Ve **الحد**: hayırdan ve şerden bir şeyden çevirmedir.

Ve **المحدود**; mahrum bırakılmış, hayırdan ve başkasından men edilmiş; hayırdan veya şerden her çevrilmiş olan **محدود**tur; **كالحد** gibi; **بالضم**; ve şerden (de). Ve el-Ezherî dedi: **المحدود**: mahrum bırakılmış. Dedi: Lîs’ten başkası için onda “**رجل حد**” işitmedim; o, “cömert olduğunda **رجل حد**” demeleri gibidir. Ve es-Sâgânî dedi: O, “**رجل جد**” sözleri için bir ikilemedir.

Ve **الحاد**; **حدت**’i üçlü yaptığındandır; ve **المحد**; **أحدت**’i dörtlü yaptığındandır. Ve sonuncusu üzerine Asma‘î iktisar etti. Ve iki vasfın **هاء التأنيث**’ten soyutlanması, en fasih olandır; **الفصيح**’te onun üzerine iktisar etti ve şârihleri onu onayladı. Ve **المصباح**’ta: **بالهاء** ile de **محدة** denir. Süs ve güzel kokuyu terk edici. İbn Düreyd dedi: O, iddet için kocasından sonra süsü ve güzel kokuyu terk eden kadındır. Denir: **حدت تحد**; **بالكسر**; ve **تحد** **بالضم**; **حدا** **بالفتح**; ve **حدادا** **بالكسر**. Ve Şihâb Ahmed b. Yûsuf b. Mâlik’in **كتاب اقتطاف الأزاهر**’inde Endülüs şeyhlerinden bazısından: Kadın kocası üzerine **حدت** etti; **بالحاء المهملة والجيم** ile, dedi. Dedi: **والحاء** ikisinin daha meşhurudur. **وأما بالجيم** ise, “şeyi **جددت** ettim”den alınmıştır; onu kestiğinde; sanki o da süsten ve bundan önce üzerinde olduğu şeyden kesilmiş olmuştur. Ve **أحدت إحدادا**. Asma‘î ise ancak “**أحدت تحد فهي محد**” dedi; **حدت**’i bilmedi. Ve hadiste: “Kadın üçten fazla **تحد** etmez; ancak kocası üzerine **تحد** eder.” Ebû Ubeyd dedi: Kadının kocası üzerine **إحداد**’ı: süsü terk etmektir. Ve denildi: O, ona üzüldüğünde, hüzün elbiselerini giydiğinde ve süsü ve kınayı terk ettiğindedir. Ebû Ubeyd dedi: Biz onun men‘den alınmış olduğunu görüyoruz; çünkü o bundan men edilmiştir. Ondandır ki kapıcıya **حداد** denildi; çünkü insanları içeri girmekten men eder. Lihyânî **نوادر**’inde dedi: Ve **بالألف** ile **أحد**’dan; hadis geldi. Dedi: Kisâî, Akîl’den hikâye etti: Kadın kocası üzerine **أحدت** etti; **بالألف** ile. Ebû Ca‘fer dedi: Ferrâ **المصادر**’da dedi; ve nahivcilerden öncekiler “**أحدت فهي محد**”i tercih ederlerdi. Dedi: Öteki, Arapların كلامından daha çoktur. Ve Ebû’l-Hadîd, Harûriyye’den bir adamdır; Hâricîlerin esir aldığı, güzelliği sebebiyle onda aşırıya gittikleri İcmâ‘iyyîn’den bir kadını öldürdü. Ebû’l-Hadîd onların onda aşırılıklarını görünce, aralarındaki işin büyümesinden korktu; üzerine atıldı da onu öldürdü. Bunun hakkında Harûriyye’den bazısı onu anarak şöyle der:

  Müslümanlar onunla ürktüler ve dediler:
  aşırı heva üzerine, daha fazla var mı?

  Ebû’l-Hadîd, cilalı keskinlikli bir kılıç ağzıyla artırdı;
  reşîd bir delikanlının fiili.

**أم الحديد**; **كهدل الرجز**; **كجعفر**. Ve şu sözüyle onu kastetti:

  **أم الحديد**’i **كهدلا** olarak kovdum;
  ve kapıya atıldım; böylece ilk oldu.

Ve **حد** **بالضم**: Tihâme’de bir su; İbnü’l-A‘râbî hikâye etti; ve inşâd etti:

  Eğer o, benim develerim çok olsaydı,
  **حد** suyundan içmiş olurdu ve yükselirdi.

Ve Ebû Amr’dan: **الحدة**; **بالضم**; yığın ve döküntüdür.

Ve denir: **دعوة حدد**; **محركة**; yani bâtıl. Ve **أمر حدد**: imtina eden bâtıl; ve **أمر حدد**: işlenmesi helâl olmaz. Ve **حدادتك**; **بالتفح**; senin karın; Şemr hikâye etti. Ve **حدادك**; **بالضم**; “şunu yapman”dır; yani senin en son gücün ve işinin nihayeti. Ve “Benim onun hakkında **محد**’ım yoktur”; **بالفتح**; Sâgânî’nin hattı üzere böyledir; bazı nüshalarda **بالضم** ile bulunur; ve **محتد**; ve yine **حدد** ve **ملتد**; yani kaçış, sapış, çevriliş ve dönüştürülüş; Ebû Zeyd ve başkalarından böyle.

Ve **بنو حدان** b. Kuray‘ b. Avf b. Ka‘b; câhiliye (nisbesi) **ككتأن**: Temîm’den, Benî Sa‘d’dan bir batındır. Onlardandır şair **أوس بن مغراء الحداني**; Dârakutnî ve Hâfız söyledi. Ve **بالضم**: muhaddis, Cüsr b. Ferkad’dan rivayet eden, ondan da İbnü’d-Darîs’in rivayet ettiği **الحسن بن حدان**. Ve Hemdân nesebinde **ذو حدان بن شراحيل**. Ve Ezd’de **حدان بن شمس**; **بضم الشين المعجمة**; Amr b. Gâlib b. Aymân b. Nasr b. Zehrân’ın oğludur; nüshalarda böyledir; Hâfız ve başkaları onu kaydetti. Ve tâbiî **سعيد بن ذي حدان**, Ali رضي الله عنه’dan rivayet eder. Ve **حدان بن عبد شمس** Ezd’den bir haydır; İbn Düreyd ona **اللام**’ı dâhil etti. Dedim: O, aynen, az önce zikri geçen **حدان بن شمس**’tir. Ve **ذو حدان** da Hemdân ensâbında; o da aynen, az önce zikri geçenin kendisidir. İbn Habîb dedi: **الحدانيون** ona nisbet edilir.

Ve **حدة**; **بالفتح**: Mekke-i müşerrefe ile Cidde arasında bir su; daha önce **حداء** diye adlandırılırdı; içinde kale ve hurmalık bulunan bir vadidir. Ebû Cündeb el-Hüzelî dedi:

  Onları **حداء** ile **الحشى** arasından istedim;
  ve onları **الأثيل** suyuna getirdim; böylece Âsım’a.

Ve **حدة**: Yemen San‘â’sı yakınında bir yer; Sâgânî nakletti; ve Tihâme’de bir vadi. Ve **الحدادة**: Bistâm ile Dâmğân arasında bir yer; ve denildi: Kûmis ile Rey arasında, Horasan hacısının menzillerindendir. Ondandır: Ca‘fer b. Muhammed el-Haddâdî’den rivayet eden, ondan da İbn Adî ve İsmâ‘îlî’nin rivayet ettiği **علي بن محمد بن حاتم ابن دينار القومسي الحدادي**. Ve **أبو عبد الله طاهر بن محمد بن أحمد بن نصر الحدادي**; **كتاب عيون المجالس** sahibidir; fakih Ebû’l-Leys es-Semerkandî’den rivayet etti; ondan da birçokları. Ve **الحسن بن يوسف الحدادي**; Yûnus b. Abdü’l-A‘lâ ve bunlardan başkalarından. Hâfız onları **التبصير**’de tamamladı.

Ve **الحدادية**: Irak Vâsıt’ta bir yer; ve Mısır amellerinden bir başka (yer). Ve **حدد**; **محركة**: Teymâ’da ona nazır bir dağ; yolcu onunla başlar; ve Kelb’e ait bir arazi; Sâgânî nakletti.

Ve **حدوداء**; **بفتح الحاء والدال وتضم الدال أيضا**: Üzre diyarında bir su. Bekrî onu iki **دال**’in fethiyle ضبط etti. Ve **التكملة**’de: **حدودى** ve **حدوداء**; yani kısaltma ve uzatma ile; ve iki yerde de **الدالات** açıktır; öyleyse düşün. Ve **الحدحد**; **كفرقد**: erkeklerden kısa olan veya kalın olan.

Ve ona istidrâk edilenden: **الحداد**: zırhçı. Asma‘î’den: Adam **استحد** etti; yani bıçağını demirle ve başkasıyla keskinleştirdi. Ve gözünü ona **حد** etti; onu **يحده** ve **أحده**; birincisi Lihyânî’dendir; ikisi de ona gözünü dikmesi ve onunla onu hedeflemesidir. Ve “**رجل حديد الناظر**”; mesel üzere; şüphe ile itham edilmez de onda bir eksiklik olur; böylece Yüce Allah’ın dediği gibi olur: **ينظرون من طرف خفي**. Ve **الحداد**: şarap satıcısı. A‘şâ, şarabı ve şarap satıcısını vasfederek dedi:

  Kalktık; horozumuz henüz ötmemişti;
  **حدادها** yanında bir küpe.

Çünkü o, şarap satıcısını **حدادا** diye adlandırdı; bu, onu men etmesi, onu koruması, onu tutması ve onu tutması sebebiyledir; ta ki onu, kendisini razı eden bedeli ona verinceye kadar. Ve insanın **حد**’i: zafere erişmekten men‘dir. Ve Yüce Allah’ın sözü: **فبصرك اليوم حديد**; yani bugün görüşün nüfuz edicidir.

Ve “Allah, falanın şerrini bizden **حد** etsin; **حدا**”: onu engelledi ve çevirdi. Ve adama beddua edilir de denir: “Allah’ım onu **احدده**”; yani isabete muvaffak kılma.

Ebû Zeyd dedi: “Onlarla **تحدد** etti”; yani sataştı. Ve **الحداد**: siyah matem elbiseleri. Ve denir: “**حددا** ki şöyle olsun”; “**معاذ الله**” demen gibi; ve Allah bunu bizden **حدد** etmiştir. Ve emsâlde: **الحديد بالحديد يفلح**. Ve **بنو حديدة**: Ensâr’dan bir kabile. Ve **الحديدة**; küçültme olarak: Yemen denizi sahilinde bir köy; orada hadisi işittim. Ve “**أقام حد الربيع**”: onu ayırdı; bu mecazdır. Ve Abdü’l-Kays’ta **حداد بن ظالم بن ذهل**. Ve Affân b. Müslim’in şeyhi **عبد الملك بن شداد الحديدي**. Ve Dımaşk’ta **أبو بكر ابن أحمد بن عثمان بن أبي الحديد** ve ailesi. Ve İsfahânî **أبو علي الحداد** ve ailesi meşhurdur.
