# حدر (ح-د-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - د - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والدال والراء معهما
د ح ر، ح د ر، ر د ح، ح ر د، د ر ح مستعملات
دحر:
دَحَرْتُه أدحَرُه دَحْراً أي بعَّدتُه ونَحَّيْتُه.
ومَلُوماً مَدْحُوراً أي: مطروداً.
حدر:
الحَدْر: ما تحدِرُه من عُلْوٍ إلى سُفْل، والمُطاوعة مه الأنْحدار، وحَدَرْتُ السَّفينة في الماء حُدوراً. والحَدور اسم مُنحَدَر الماء في انحطاط صبَبَه، وكذلك الحَدور في سَفْح جَبَل.
وحَدَرْتُ القرِاءةَ حَدْراً، وحَدَرَتْ عيَنْي الدَّمْعَ، وانحدَرَ الدمعُ.
وناقةٌ حادرةُ العيَنْيَنْ أي مُمتلئيها نِقْياً قدراتَوَتا وحَسُنَتا.
وكل رَيّان حَسَن الخَلْق حادر، وقد حَدُرَ حدراةً، قال:
وعَسيرٍ أدْماءَ حادرةِ الع		نِ خَنُوفٍ عَيْرانةٍ شِمْالال
وقال:
أُحِبُّ صَبيَّ السَّوْء من أجل أُمِّه		وأُبْغِضُه من بُغْضِها وهو حادِرُ
وامرأةٌ حَدْراءُ، ورجل أحْدَرُ.
والحَدْرة جزم: قَرْحةٌ تخرج بباطن جَفْن العَيْن وقد حَدَرتْ عينه حَدْراً. ويقال:الحَدْر في نعت العَيْن في حسنها خاصة مثل الحادرة، قال:
وأنكرْتَ من حَدْراءَ ما كنتَ تعرفُ
وحَيْدَرةُ: اسم علي بنأبي طالب -عليه السلام- في التوراة، وارتجَزَ فقال:
أنا الذي سَمَّتْني أُمّي حَيْدَرَه
وحَدَرَ جِلْده يحدُرُ حُدوراً أي تَوَرَّمَ، قال:
لو دَبَّ ذرٌّ فوقَ ضاحي جلدها		لأبانَ من آثارِهـنَّ حُـدورُ
ومنه يقال: حَدَرْتُ جلدَه بضرْبٍ، وأحْدَرتُ لغة.
ردح:
الرَّدْح: بَسْطُكَ الشَّيء فَتُسَوٍّي ظهرهَ بالأرض، قال أبو النجم:
بَيْتَ حُتُوفٍ مُكْفأً مَرْودحاً
شَخْتا خَفيّاً في الثَّرَى مدحُوحا
يصف القُتْرة. ويجيء في الشعر مُردَح مثل مَبْسُوط ومُبْسَط.
وناقةٌ رَداحٌ: ضَخْمة العَجيزة والمآكِم، تقول: رَدُحَت رَداحةً فهي رَدُوحٌ ورَداحٌ.
وكَبْشٌ رَداح: ضَخْم الأَلْية، قال:
ومَشَى الكُمأةُ إلى الكُما		ةِ وقُرِّبَ الكبَشْ الرَّداحْ
وكتيبة رَداح: مُلَمْلَمة كثيرة الفُرسان.
حرد:
الحَرَدُ مصدر الأحْرَد الذي إذا مَشَى رَفَعَ قوائمه رفعاً شديداً ويَضَعُها مكانَها من شِدَّة قَطافته في الدَّوابِّ وغيرها.
وحَرِدَ الرجلُ فهو أحرَد إذا ثَقُلَتْ عليه دِرعُه فلم يستطع الانبِساط في المشْي، قال:
إذا ما مَشَى في دِرْعِه غيرَ أحرَدِ
والحَرْدُ والحَرَد لغتان، يقال: حَرِدَ فهو حَرِد إذا اغتاظ فَتَحرَّشَ بالذي غاظه وهَمَّ به فهو حاردٌ، قال:
أُسُودُ شَرىً لاقَتَ أسُودَ خفيَّةٍ		تَساقَيْنَ سُمّاً، كَلُّهُنَّ حَـوارِدُ
وقطاً حُرْدٌ أيْ سِراع، قال:
بادَرْتُ حُرْاداً من قطاها النامي
وقول الله جل ذكره: " وغَدَوا على حَرْدٍ قادرين " ، أيْ على جِدٍّ من أمرهم.
وحَرِدَ السَّيْرُ إذا لم يستَوِ قَطْعُه.
والحُرْديّة: حِياصة الحَظيرة التي تُشَدُّ على حائطٍ من قَصَب عَرْضاً تقول: حَرَّدناه تحريداً، ويجمع على حَرادِيّ.
وحَيٌّ حَريدٌ: الذي ينزل مَنزِلاً من جَماعَة القبيلة لا يخالطهم في ارتِحاله وحُلُولِه.
والحِرْد: قِطعة من سِنَام.
والمُحاردةُ: انقِطاعُ اللَّبَن من المَواشي والإبِل، وناقة مُحاردِ: شديدةُ الحِراد.
والحَرْدُ: القَصْد، قال:
أَقَبلَ سَيْلٌ حاء من أمْر الله		يَحْرِدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلَّةْ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الدال** ve **الراء** onlarla birlikte
**د ح ر**، **ح د ر**، **ر د ح**، **ح ر د**، **د ر ح** kullanımdadırlar.

**دحر**:
**دَحَرْتُه** **أدحَرُه** **دَحْراً** yani onu uzaklaştırdım ve kenara çektim.
Ve **مَلُوماً مَدْحُوراً** yani: kovulmuş.

**حدر**:
**الحَدْر**: yükseklikten aşağıya indirdiğin şeydir; ve (buna) uyma **الأنْحدار** iledir. Ve gemiyi suda **حُدوراً** (olmak üzere) indirdim. Ve **الحَدور** suyun, döküldüğü inişinde, aşağıya doğru eğiminin adıdır; ve aynı şekilde **الحَدور** bir dağın yamacındadır.
Ve okumayı **حَدْراً** okudum; ve gözüm yaşı akıttı; ve yaş aktı.
Ve **حادرةُ العيَنْيَنْ** bir dişi deve: yani ikisi de iliğe (yağa) dolu; sanki ikisi de şişti ve güzelleşti.
Ve her suya kanmış, yaratılışı güzel olan **حادر**dır; ve **حدراةً** (olmak üzere) **حَدُرَ** olmuştur. Dedi ki:
وعَسيرٍ أدْماءَ حادرةِ الع		نِ خَنُوفٍ عَيْرانةٍ شِمْالال
Ve dedi ki:
أُحِبُّ صَبيَّ السَّوْء من أجل أُمِّه		وأُبْغِضُه من بُغْضِها وهو حادِرُ
Ve **حَدْراءُ** bir kadın; ve **أحْدَرُ** bir erkek.
Ve **الحَدْرة** (Cezm ile): göz kapağının iç tarafında çıkan bir yaradır; ve gözü **حَدْراً** (olmak üzere) **حَدَرتْ**. Ve denir ki: **الحَدْر** gözün niteliğinde, özellikle güzelliğinde, **الحادرة** gibi (kullanılır). Dedi ki:
وأنكرْتَ من حَدْراءَ ما كنتَ تعرفُ
Ve **حَيْدَرةُ**: Tevrat’ta Ali b. Ebî Tâlib’in -aleyhi’s-selâm- adıdır; ve recez söyledi de dedi ki:
أنا الذي سَمَّتْني أُمّي حَيْدَرَه
Ve **حَدَرَ** derisi **حُدوراً** (olmak üzere) **يحدُرُ**: yani şişti. Dedi ki:
لو دَبَّ ذرٌّ فوقَ ضاحي جلدها		لأبانَ من آثارِهـنَّ حُـدورُ
Ve bundan denir ki: bir vuruşla derisini **حَدَرْتُ**; ve **أحْدَرتُ** bir lehçedir.

**ردح**:
**الرَّدْح**: bir şeyi yayman; böylece sırtını yerle bir düzlersin. Ebû’n-Necm dedi ki:
بَيْتَ حُتُوفٍ مُكْفأً مَرْودحاً
شَخْتا خَفيّاً في الثَّرَى مدحُوحا
Tozu tasvir eder. Ve şiirde **مُردَح** gelir; **مَبْسُوط** ve **مُبْسَط** gibi.
Ve **رَداحٌ** bir dişi deve: sağrısı ve kalçaları iri. Dersin ki: **رَدُحَت** **رَداحةً**; o hâlde o **رَدُوحٌ** ve **رَداحٌ**dır.
Ve **رَداح** bir koç: kuyruk yağı iri. Dedi ki:
ومَشَى الكُمأةُ إلى الكُما		ةِ وقُرِّبَ الكبَشْ الرَّداحْ
Ve **رَداح** bir tabur: derli toplu, süvarisi çok.

**حرد**:
**الحَرَدُ**: **الأحْرَد**’in masdarıdır; o ki yürüdüğünde ayaklarını şiddetli bir kaldırışla kaldırır ve onları yerlerine, bineklerde ve başkalarında, adımının sertliğinden dolayı koyar.
Ve adam **حَرِدَ** olur; o hâlde o **أحرَد**dır: zırhı ona ağır geldiğinde, yürüyüşte yayılıp açılmaya güç yetiremez. Dedi ki:
إذا ما مَشَى في دِرْعِه غيرَ أحرَدِ
Ve **الحَرْدُ** ile **الحَرَد** iki lehçedir. Denir ki: adam **حَرِدَ**; o hâlde o **حَرِد**dir: öfkelendiğinde, kendisini öfkelendirene sataşır ve ona (kötülük) kasteder; o hâlde o **حاردٌ**dır. Dedi ki:
أُسُودُ شَرىً لاقَتَ أسُودَ خفيَّةٍ		تَساقَيْنَ سُمّاً، كَلُّهُنَّ حَـوارِدُ
Ve **حُرْدٌ** (olan) bir **قطاً**: yani hızlılar. Dedi ki:
بادَرْتُ حُرْاداً من قطاها النامي
Ve Allah’ın -azze ve celle- sözü: " وغَدَوا على حَرْدٍ قادرين " yani işlerinden bir ciddiyet üzere.
Ve **السَّيْرُ** **حَرِدَ**: onun kat edişi düzgün olmadığında.
Ve **الحُرْديّة**: kamıştan enlemesine bir duvara bağlanan çitin kuşatmasıdır; dersin ki: onu **تحريداً** (olmak üzere) **حَرَّدناه**; ve **حَرادِيّ** üzerine çoğul yapılır.
Ve **حَريدٌ** bir kabile: kabilenin topluluğundan ayrı bir menzile inen; göçünde ve konaklamasında onlarla karışmayan.
Ve **الحِرْد**: hörgüçten bir parça.
Ve **المُحاردةُ**: davarlardan ve develerden sütün kesilmesidir; ve **مُحاردِ** bir dişi deve: **الحِراد**ı şiddetli.
Ve **الحَرْدُ**: kasıttır. Dedi ki:
أَقَبلَ سَيْلٌ حاء من أمْر الله		يَحْرِدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلَّةْ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحادِرُ من الرجال: المجتمع الخَلْق، عن الأصمعيّ: تقول منه: حَدُرَ بالضم يَحْدُرُ حَدْراً. وعين حَدْرَةٌ، أي مكتنِزة صُلبة. قال امرؤ القيس:
وعينٌ لها حَدْرَةٌ بَـدْرَةٌشُقَّت مآقيهِما من أُخُرْ
 وناقةٌ حادِرَةُ العينين، إذا امتلأتا. والحُدْرَةُ من الإبل بالضم: نَحو الصِرْمة. والحادورُ: القُرْط. والحَدَرُ: مثل الصَبَبِ، وهو ما انحَدَرَ من الأرض. يقال: كأنَّما ينحط في حَدَرٍ. والحَدورُ: الهَبوط، وهو المكان تنحدر منه. والحُدورُ بالضم: فِعْلُكَ. وحَدَرْتُ السفينةَ أَحْدُرُها حَدْراً، إذا أرسلتَها إلى أسفلَ، ولا يقال أَحْدَرْتُها. وحَدَرَتْهُمُ السَنَةُ، أي حطَّتهم وجاءت بهم حُدوراً. وحَدَرَ جلدُ الرجل يَحْدُرُ حُدوراً، أي وَرِمَ من الضرب. وحَدَرْتُهُ أنا حَدْراً، يتعدَّى ولا يتعدَّى. وأَحْدَرْتُهُ أيضاً. وانْحَدَرَ جِلدُه: تورَّمَ. وأَحْدَرَ ثوبَه، أي كفَّهُ، وكذلك إذا فتَلَ أطرافَ هُدبه كما يُفْعل بأطراف الأكسِيَة. وحَدَرَ في قراسته وفي أذانِه يَحْدُرُ حَدْراً، أي أسرَعَ. وحَيٌّ ذو حُدورَةٍ، أي ذو اجتماعٍ وكثرة. والانحِدارُ: الانهباط. تقول: انحدرتُ إلى البصرة. والموضع مُنْحَدَرٌ.
وتَحَدَّرَ الدمع، أي تَنَزَّلَ. والحَيْدَرَةُ: الأسدُ.

##### Türkçe

**الحادِرُ** erkeklerden: yaratılışı (beden yapısı) toplanık (derli toplu) olan. el-Asmaʿî’den: ondan şöyle dersin: **حَدُرَ** (ötre ile) **يَحْدُرُ** **حَدْراً**. Ve **عين حَدْرَةٌ**: yani dolgun, sert. İmruʾu’l-Kays dedi ki:
وعينٌ لها **حَدْرَةٌ** بَـدْرَةٌشُقَّت مآقيهِما من أُخُرْ
Ve iki gözü dolduğunda, iki gözlü **ناقةٌ حادِرَةُ العينين**. Ve develerden **الحُدْرَةُ** (ötre ile): **الصِرْمة**’ye yakın (gibi). Ve **الحادورُ**: küpe. Ve **الحَدَرُ**: **الصَبَبِ** gibidir; o, yerden aşağı inen şeydir. Denir ki: sanki **حَدَرٍ** içinde aşağı iniyor. Ve **الحَدورُ**: iniş; o, kendisinden aşağı inilen yerdir. Ve **الحُدورُ** (ötre ile): senin fiilindir. Ve **حَدَرْتُ السفينةَ أَحْدُرُها حَدْراً**: onu aşağıya saldığın zaman; ve **أَحْدَرْتُها** denmez. Ve **حَدَرَتْهُمُ السَنَةُ**: yani onları alçalttı ve onları **حُدوراً** olarak getirdi. Ve **حَدَرَ جلدُ الرجل يَحْدُرُ حُدوراً**: yani dövmeden şişti. Ve ben onu **حَدَرْتُهُ** **حَدْراً**; geçişli olur ve geçişsiz olur. Ve onu ayrıca **أَحْدَرْتُهُ**. Ve **انْحَدَرَ جِلدُه**: şişti. Ve **أَحْدَرَ ثوبَه**: yani onu kıvırdı; ve aynı şekilde, elbiselerin uçlarına yapıldığı gibi püskülünün uçlarını büktüğü zaman da. Ve **حَدَرَ في قراسته وفي أذانِه يَحْدُرُ حَدْراً**: yani hızlandı. Ve **حَيٌّ ذو حُدورَةٍ**: yani toplanıklık ve çokluk sahibi. Ve **الانحِدارُ**: aşağı iniş. Dersin: **انحدرتُ إلى البصرة**. Ve yer **مُنْحَدَرٌ**dur.

Ve **تَحَدَّرَ الدمع**: yani aşağı indi. Ve **الحَيْدَرَةُ**: aslan.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح د ر
حدر ، حرد ، دحر ، درح ، ردح : مستعملات .
دحر : قال الليث : الدَّحْرُ : تَبْعِيدُك الشيءَ عن الشيء ، يقال : اللَّهم ادْحَرْ عنا الشيْطان أي اطرده ونَحِّه .
وقال الله : ( قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَّدْحُورًا ) ( الأعراف : 18 ) قالوا : مَطروداً .
وقال الفرَّاء في قول الله جلَّ وعزَّ : ( الْمَلإِ الاَعْلَى وَيُقْذَفُونَ مِن كُلِّ ) ( الصافات : 8 ، 9 ) قرأ الناسُ بضم الدال ونَصْبها ، فمن ضَمّها جعَلَه مصدراً كقولك : دَحَرْتُه دُحوراً ، قال : والدَّحْرُ : الدفْعُ ، ومن فتَحَها جعلها اسماً ، كأنه قال : يُقْذفون بداحر وبما يَدْحَرُ .
قال الفرَّاء : ولستُ أَشْتَهي الفتح لأنه لو وُجِّه على ذلك على صحة لكان فيها الباء كما تقول : يُقْذَفون بالحِجارة ، ولا يقال : يُقْذفون الحِجارَة ، وهو جائز .
وقال الزجّاج : معنى قوله دُحوراً أي يُدْحَرون أي يُباعَدون .
حدر : الليث : الحَدْرُ من كلِّ شيءٍ : تَحَدُّرُه من عُلُوَ إلى سُفْلٍ ، والمُطاوَعَةُ منه الانحدار ، تقول : حَدَرْتُ السفينةَ في الماءِ حُدوراً ، وحَدَرَتْ عَيْنِي الدَّمعَ فانحدر الدمعُ وتحَدَّرَ ، وحَدَرْت القِراءَة حَدْراً .
والحَدور : اسم مقدارِ الماء في انحدار صَبَبه وكذلك الحَدور في سَفْح الجبل وكل موضع منحدر ، ويقال : وقَعْنا في حَدورٍ منكرة ، وهي الهَبوط ، قلت : ويقال له الحُدَراء بوزن الصُّعداء .
وقال الليث : الحادر : الممتلىء لحماً وشَحْماً مع تَرَارَة ، والفعل حَدُر حَدارةً ، وناقَةٌ حادِرةُ العيْنَيْن إذا امتلأَتا نِقْياً فارتَوَتَا وحَسُنَتا قال الأعشَى :
وعَسِيرٌ أَدْمَاءُ حادِرَةُ العَيْ
نِ خَنوفٌ عَيْرانةٌ شِمْلاَلُ
قال : وكلُّ ريَّانٍ حَسَنِ الْخَلْقِ حادِرٌ ، وأنشد :
أُحِبُّ الصَّبيَّ السَّوْءَ من أَجْلِ أُمِّه
وأُبغِضُه من بُغْضِها وهْوَ حادِرُ
وفي حديث عُمَر أنه ضرب رجُلاً ثَلاَثينَ سَوْطاً كلُّهَا يَبْضَعُ وَيَحْدُرُ . قال أبو عُبَيد : قال الأصْمَعِيُّ : يَبْضَعُ يعني يَشُق الجلد ، ويَحْدُرُ يعني يورِّمُ ولا يشقُّ ، قال : واخْتُلِفَ في إعرابه ، فقال بعضهم : يُحْدِرُ إحْداراً من أحْدَرْتُ ، قال : وأظنها لغتين إذا جعلتَ الفعل للضرب ، فأما إذا كان الفعلُ للجلد أنه الذي يَرِمُ فإنهم يقولون : قد حَدَر جِلْدُهُ يَحْدُرُ حُدُوراً لا اختلاف فيه أعلمه ، وقال عمر بن أبي ربيعة :
لو دَبَّ ذَرٌّ فوق ضاحي جِلْدِهَا
لأَبَانَ من آثارهن حُدورُ
يَعني الْوَرَم .
قال : وكذلك يقال : حَدَرْتُ السفينة في الماء ، وكلُّ شيء أرسَلْته إلى أسفل فقد حَدَرْته حَدْراً وحُدُوراً ، قال : ولم أسمعه بالألف : أحْدَرْتُ ، قال : ومنه سُمِّيت القراءة السريعة الحَدْر ، لأن صاحبها يَحدُرُها حَدْراً .
قال : وأما الحَدُور فهو الموضع المُنْحَدِر . قال الأصمعيُّ : حَدَرتْهُم السَّنَةُ تَحْدُرُهُمْ إذا حطَّتهم ، وجاءت بهم حُدوراً .
وفتى حادِرٌ أي غليظٌ مُجْتَمِع ، وقد حَدَرَ يَحْدُر حَدارةً .
قال : وأحْدَر ثوبَه يُحدِرُهُ إحداراً إذا كَفَّهُ وذلك إذا فتله . ثعلب عن ابن الأعرابي : الحَدْرَةُ : الفتلة من فتل الأَكْسِيةِ .
وقال الأصمعي : يقال عَينٌ حَدْرة بَدْرَةٌ ،
فأما قولهم : حدرة فمعناه مُكْتَنِزَةٌ صُلبةٌ ، وبدرة : تَبْدُرُ بالنظر . وقال ابن الأعرابي : عين حَدْرةٌ واسعةٌ ، وأنشد :
وعيْنٌ لها حَدْرةٌ بَدْرةٌ
شُقَّتْ مآقيهما من أُخُرْ
وغريفٌ حادر أي تامٌّ ، وقال غيره : هو الغليظ الحروف ، وأنشد :
كأَنَّكِ حادرةُ المَنْكِبَيْنِ
رَصْعَاءُ تستنُّ في حائرِ
يعني ضِفْدِعة ممتلئة المنكبين .
وروي عن عبد الله بن مسعود أنه قرأ قول الله جلّ وعزّ : ( وإنا لجميع حادرون ) ( الشعراء : 56 ) بالدال ، وقال : مُؤدون بالكُرَاع والسِّلاح ، هكذا حدثني المنذري عن علي بن العبّاس الخُمَرِيُّ بالكوفة عن إبراهيم بن يوسف الصَّيْرَفي عن الحكم بن ظهَير عن عاصم عن زِرَ عن عبد الله . قُلْتُ : والقراءة بالذال حاذِرون لا غير ، والدَّال شاذَّةٌ لا يجوز عندي القراءة بها ، وقرأَ عاصم وسائر القراء بالذَّال .
وقال ابن السكيت : الحادُور : القُرْطُ وجمعه حَوادِيرُ ، وقال أبو النَّجم يصف امرأةً :
خِدَبَّةُ الخَلْق عَلَى تَحْضِيرها
بَائنةُ المنكِب من حادورها
أراد أنها ليست بِوَقْصاء .
والحيْدار من الحَصى : ما صُلب واكتَنَز ، ومنه قولُ تميم بن أُبَيّ بن مُقْبِل :
يَرْمِي النِّجَادَ بحَيْدَارِ الحَصَى قُمَزاً
في مَشْيَةٍ سُرُحٍ خَلْطٍ أَفَانِينَا
وقال أبو زيد : رَمَاه بالحَيْدَرَة أي بالهَلَكَة .
وقال أبو العَبَّاس أحمد بن يحيى : لم يختلف الرواة في أَنَّ هذه الأبيات لعلي بن أبي طالب رضي الله عنه :
أَنَا الّذِي سَمَّتْنِ أُمِّيَ حَيْدَره
كَلَيْثِ غَابَاتٍ غَلِيظِ القَصَرَهْ
أَكِيلُكُم بالسَّيْفِ كَيْلَ السَّنْدَرهْ
ورُوِي عن عَمْرو عَنْ أبيه أنه قال : الحَيْدَرَةُ : الأسَدُ ، قال : والسَّنْدَرَةُ : مِكْيَالٌ كَبِير .
وقال ابن الأعْرَابي : الحَيْدَرَةُ في الأُسْد مثل المَلِك في النَّاس .
قال أبو العَبَّاس : يَعْني لِغِلَظِ عُنُقِهِ وقُوَّةِ سَاعِدَيه ، ومنه غُلاَمٌ حادِرٌ إذا كان ممتلىء البَدَنِ شَدِيدَ البَطْشِ ، قال : واليَاءُ والهَاءُ زائدتان .
أبو عُبَيد عن أبي زَيْد قال : الحُدْرَةُ من الإبل : ما بَيْنَ العَشَرة إلى الأَرْبَعِين .
وقال شمر : يقال : مَالٌ حَوَادِر : مُكْتَنِزةٌ ضِخَامٌ ، والحَوَادِرُ من كُعُوبِ الرِّمَاح : الغِلاَظُ المُسْتَدِيرَةُ .
وحَيٌّ حَادِرٌ : مُجْتَمِعٌ .
وقال المُؤَرِّجُ : يقال : حَدَروا حَوْلَهُ وبه يَحْدُرُون إذا طَافُوا به .
وقال الليث : امرأةٌ حَدْرَاءُ ، ورَجُلٌ أَحْدَرُ .
وقال الفَرَزْدَقُ :
عَزَفْتَ بأَعْشَاشٍ وما كُنْتَ تَعْزِفُ
وأَنْكَرْتَ مِنْ حَدْرَاءَ ماكُنْتَ تَعْرِفُ
قال : وقال بعضهم : الحَدْرَاءُ في نَعْتِ الفَرَسِ في حُسْنِها خَاصَّة .
قال : والحَدْرَةُ : جِرْمُ قَرْحَةٍ تَخْرُجُ بِبَاطِنِ جَفْنِ العَيْن ، وقَدْ حَدَرَت عَيْنُه حَدْراً .
ثعلب عن ابن الأعْرَابي قال : الحَدْرُ : الإسْرَاعُ في القراءَةِ وفي كلِّ عَمَل ، ومنه قيل : رَجُلٌ حَدْرَةٌ أي مُسْتَعْجِلُ .
قال : والحَدْرُ : الشَّقُّ ، والحَدْرُ : الوَرَمُ بلا شَق ، يقال : حَدَرَ جِلْدُه ، وحَدَرَ زَيْدٌ جِلْده .
قال : والحَدْرَةُ : العَيْنُ الواسِعَةُ الجاحِظَةُ . والحَادِرُ والحَادِرَةُ : الغُلاَمُ المُمْتَلِىءُ الشَّبَابِ .
ردح : ثعلب عن ابن الأعْرَابي قال : الرُّدْحِيُّ : الْكاسُورُ ، وهُوَ بَقَّالُ القُرَى .
وقال اللَّيثُ : الرَّدْحُ : بَسْطُك الشيءَ فَتُسوِّي ظَهْرَه بالأرْض كقول أبي النَّجْم :
بَيْتَ حُتُوفٍ مُكْفَأً مَرْدُوحاً
قال : وقَدْ يَجِيءُ في الشِّعْرِ مُرْدَحاً مِثْل مبسوط ومُبْسَطٍ .
أبو عُبَيْد عن الأصمعي : رَدَحْتُ البَيْتَ وأَرْدَحْتُه من الرُّدْحَة ، وهي قطعة تُدْخَل فيها بَنِيقة تزاد في البيت ، وأنْشَدَ الأصمعي :
بَيْتَ حُتُوفٍ أُرْدِحَتْ حَمَائِرُهْ
وقال في مَوْضِعٍ آخر الرّدْحَةُ : سُتْرةٌ في مُؤَخَّرِ البَيْتِ ، قال : وَرْدحةُ بَيْتِ الصَّائد وَقُتْرَتُه حِجارَةٌ ينصبها حَوْلَ بَيْتِه ، وهي الحَمَائِرُ ، واحدها حِمَارَة .
وقال اللَّيْثُ : امْرَأَةٌ رَدَاح : ضَخْمَةُ العَجِيزَةِ والمآكِمِ ، وقَدْ رَدُحَتْ رَدَاحَةً وهي رَدَاحٌ وَرَدَحَةٌ .
قال : وكتِيبَةً رَدَاحٌ : ضخمة مُلَمْلَمَةٌ كثيرة الفرسانِ ، وكبشٌ رَدَاحٌ : ضخم الأَلْيَة .
وروي عن عَلِيّ رضي الله عنه أنه قال : إنَّ من ورائكم أُمُوراً مُتَماحِلَةً رُدُحاً ، وبلاءً مُكْلِحاً مُبْلِحاً ، فالمُتَمَاحِلةُ : المُتَطَاوِلَةُ ، والرُّدُحُ : العظيمة يعني الفِتَن جمع رَدَاح وهي الفتنةُ العظيمة .
وروي عن أبي موسى أنه ذكر الفِتَن فقال : وبقيت الرَّدَاحُ المُظْلِمَة التي مَنْ أَشْرَفَ لها أشْرَفَتْ له ) ، أراد الفِتنة أيضاً .
وفي حديث أُمِّ زَرْع : ( عُكُومُها رَدَاحٌ وبَيْتُها فَيَاحٌ ) العُكُومُ : الأحْمَال المُعَدَّلَة ، والرَّدَاحُ : الثقيلة الكثيرة الحشْوِ من الأثاث والأمْتِعَة .
ومائدةٌ رَادِحَةٌ ، وهي العظيمة الكثيرة الخير .
وقال الطِّرِمَّاحُ :
هو الغَيْثُ للمُعْتَفِين المُفِيضْ
بِفَضْل مَوَائِدِه الرّادِحَهْ
وقال لبيد يصف كتيبة :
ومِدْرَهِ الكَتِيبَةِ الرّدَاحِ
وقال شَمِر : رَوَى بعضهم في حديث عَليّ ج : ( إنَّ من وَرَائكم فِتَناً مُرْدِحَة ) ، قال : والمُرْدِحُ له معنيان : أحدُهما المُثْقِل ، والآخر المُغَطِّي على القلوب من أَرْدَحْتَ البيتَ إذا أرسلتَ رُدْحَتَه ، وهي سُتْرَةٌ في مؤخر البيت ، قال : وَمَنْ رَواهُ فِتَناً رُدَّحاً فهي جمعُ الرَّادِحَةِ ، وهي الثِّقَالُ
التي لا تَكادُ تَبْرَحُ ، قال : والرَّادِحَةُ في بيتِ الطِّرِمَّاح : العِظامُ الثِّقَالُ .
حرد : الحرَدُ : مصدر الأَحْرَد ، وهو الذي إذا مَشَى رفعَ قوائمه رَفْعاً شديداً ووضعها مكانها من شِدَّة قَطافَتِه في الدَّوَابِّ وغيرها ، قال : والرَّجُلُ إذا ثَقُل عليه دِرْعه فلم يستطع الانْبِساطَ في المَشْي قيل حَرِدَ فهو أَحْرَد ، وأنشد :
إذا ما مَشَى في دِرْعِه غير أَحْرَدِ
قلتُ : الحَرَدُ في البعير : حَادِثٌ لَيْسَ بِخِلْقة .
وقال ابن شُمَيل : الحَرَدُ : أن تَنْقَطِع عَصَبَةُ ذِرَاعِ البَعيرِ فَتَسْتَرْخِي يدُه ، فلا يزال يَخْفِق بها أبداً ، وإنما تَنْقَطِع العَصَبَةُ من ظاهر الذِّرَاع ، فتراها إذا مَشَى البعير كأنها تَمُدُّ مَدّاً من شدة ارتفاعها من الأرضِ وَرَخاوَتِها ، قال : والحَرَدُ إنما يكون في اليَدِ ، والأَحْرَدُ يُلَقِّفُ قال : وتَلْقِيفُه : شِدةُ رفعه يده كأنما يمُد مَدّاً ، كما يَمُدُّ دَقَّاقُ الأرز خَشَبَته التي يدق بها فذلك التَّلْقِيف .
يقال : جَمَلٌ أَحْرَدُ ، وناقةٌ حَرْدَاءُ .
وأنشد :
إذا ما دُعِيتُم للطِّعَانِ أَجَبْتُمُ
كما لَقَّفَتْ زُبٌّ شآمِيّةٌ حُرْدُ
وقال الليث : الحَرَدُ لغتان ، يقال : حَرِدَ الرجلُ فهو حَرِد إذا اغْتَاظ فَتَحَرَّشَ بالَّذِي غاظه وهَمّ به فهو حارِدٌ ، وأنشد :
أُسُودُ شَرًى لاقَت أُسُودَ خَفِيَّةٍ
تسَاقيْنَ سُمّاً كُلّهن حَوَارِد
وقال أبو العبَّاس : قال أبو زيد والأصمعي وأبو عُبَيدة : الذي سُمِع من العَرب الفُصَحاء في الغَضَب : حَرِد يَحْرَدُ حَرَداً بتحريك الرَّاء .
قال أبو العبَّاس : وسألتُ ابنَ الأعْرابي عنها فقالت : صَحِيحَة ، إلا أَنّ المُفَضَّل أَخْبَرَني أَنّ من العَرَب من يقول : حَرِدَ حَرَداً وحَرْداً ، والتّسْكِينُ أكثر ، والأخْرَى فَصِيحة ، قال وقلَّما يلْحَنُ النَّاسُ في اللُّغة .
أخبرني المنذري عن الصَّيْدَاوِي عن الرِّياشي قال : قال الأصْمَعيّ : الحَرَدُ : داءٌ يأخذ البَعِير يَنْفُض منه يَدَه ، وأنشد لأبي نُخَيْلَةَ :
سَفْقاً كتَلْقِيفِ البعِير الأحْرَد
قال : والأحْرَدُ من الرّجال : اللئيم ، وأنشد لرؤبة :
أَحْرَدُ أو جَعْدُ اليَدَيْنِ جِبْز
وحَرَدْتُ حَرْدَه أي قَصَدْتُ قَصْدَهُ .
وقال ابن الأعْرَابي : الحَرْدُ : القَصْدُ ، والحَرْدُ : المنْعُ ، والحَرْدُ : الغَيْظُ ، والغَضَبُ ، قال : ويجوز أن هذا كله معنى قوله : ( مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ) ( القَلَم : 25 ) .
ورُوِي في بعض التفسير أَنّ قريتهم كان اسمها حَرْد .
وقال الفرَّاء في قوله تعالى : ( مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ) ( القَلَم : 25 ) يريد على حَدَ وقُدْرَة في أنفسهم ، قال : والحَرْدُ : القَصْدُ أيضاً ، كما تقول للرَّجل : قَدْ أقْبَلْتُ قِبَلكَ ، وقَصَدْتُ قَصْدَك ، وحَرَدْتُ حَرْدَك ، قال وأنشدت :
وجَاءَ سَيْلٌ كان من أمر الله
يَحْرِدُ حَرْد الْجَنّة المُغِلَّه
يريد : يقصد قَصْدَها .
وقال غيره في قوله : ( مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ) ( القَلَم : 25 ) ، قال : مَنَعُوا وهُمْ قادرون أي واجِدُون ، نصَبَ قادِرِين على الحال .
وقال الليث : ( مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ) ( القَلَم : 25 ) قال : على جِدَ من أمرهم .
قلت : هكذا وجدتُه في نسخ كتاب الليث مُقَيّدا ، والصواب على حَدَ أي على مَنْعٍ هكذا قاله الفرَّاء .
وقال الليث : قَطاً حُرْدٌ : سِرَاعٌ . قلتُ : هذا خَطَأ ، والقَطَا الحُرْدُ : القِصَارُ الأرْجُل ، وهي مَوْصُوفةٌ بذلك ، ومن هذا قيل للبخيل أَحْرَدُ اليَدَيْن أي فيهما انْقِباضٌ عن العَطاء ، ومن هذا قوْلُ مَنْ قال في قوله : ( مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ) ( القَلَم : 25 ) أي على منع وبُخْل .
أبو عُبَيد عن الأصْمَعي : الحُرودُ : مَباعِرُ الإبل ، واحِدُها حِرْد وحِرْدةٌ بكسر الحاء .
وقال شمر : قال ابن الأعْرابي : الحُرُودُ : الأمْعاء ، وأقرأنا لابن الرِّقَاعِ :
بُنِيَتْ عَلَى كَرِشٍ كأَنَّ حُرُودَها
مُقُطٌ مُطَوَّاة أُمِرَّ قُوَاها
وسمعت العَرب تقول للحَبْل إذا اشْتَدَّتْ غَارةُ قُوَاه حتى تَتَعَقَّدَ وتَتراكب : جاء بحبْل فيه حُرُود ، وقد حَرَّد حَبْله .
وقال الليث : الحُرْدِيَّة : حِياصَةُ الحَظِيرة التي تُشَدُّ عَلَى حَائط من قَصَب عَرْضاً ، يقول : حَرَّدناهُ تحْرِيداً ، والجَمِيعُ الحَرادِيّ .
قال : والحَيُّ الحَرِيدُ : الذي يَنزِلُ مُعْتزِلاً من جَماعة القبِيلة ، ولا يُخالطهم في ارْتِجَالِه وحُلولِه .
أبو عُبَيد عن أبي عَمْرو : رَجل حَرِيد ، وهو المُتَحَوِّل عن قَوْمه ، وقد حَرَد يَحْرِد حُروداً ، ومنه قول جرير :
نَبْنِي على سَنَن العَدُوِّ بُيوتَنا
لا نَسْتَجِيرُ ولا نَحُلُّ حَرِيدا
يقول : لا نَنْزِل في قَوْم من ضَعْفٍ وذِلَّة لِقُوَّتِنا وكثْرتِنا .
وقال الليث : الحِرْد : قِطْعة من السِّنام .
قلتُ : لم أَسْمَع بهذا لغَيْر الليث ، وهو خطأ ، إنما الحِرْدُ المِعَى . وحَارَدَتِ الإبلُ إذا انقطع ألبانها وقلّت فهي محاردةٌ وناقةٌ مُحَارِدٌ بغير هاء : شديدةُ الحرَاد .
وقال الكُمَيْت :
وحَارَدَتِ النُّكْدُ الجِلاَدُ ولم يَكُن
لعُقْبَةِ قِدْرِ المُسْتَعِيرينَ مُعْقِبُ
وقال النَّضْرُ : المُحَرَّدُ من الأوْتارِ : الحَصِد الذي يظهر بعض قواه على بعض ، وهو المُعَجَّر .
وقال : وقال يونس : سَمِعْتُ أعرابيّاً يسأل يقول : مَنْ يتصدَّق على المِسْكِين الحَرِد أي المحتاج .
وقال أبو عُبَيدة : حَرْدَاء على فعلاء ممدودة : بنو نَهْشَل بن الحارث ، لَقَبٌ لُقِّبُوا به ، ومنه قول الفرزدق :
لَعَمْر أبِيك الخَيْر ما زَعْم نَهْشل
عَلَيَّ ولا حَرْدَائِها بكَبِير
وقد عَلِمَت يوم القُبَيْبَات نَهْشَلٌ
وأَحْرَادُها أن قد مُنُوا بِعَسِير
فجمعهم على الأحْرَاد كما ترى .
عمرو عن أبيه قال : الحارِدُ : القَلِيلةُ اللَّبَنِ من النُّوقِ .
وحَرَّدَ الرجلُ إذا أَوَى إلى كُوخٍ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لخَشَبِ السَّقْفِ الرَّوَافِدُ ، ويقال : لِمَا يُلْقَى عليها من أَطْنَانِ القَصَبِ حَرَادِيُّ .
قال : وَرَجُلٌ حَرْدِيٌّ : واسعُ الأمعاء .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : البيتُ المُحَرَّدُ ، وهو المُسَنَّمُ الذي يقال له بالفارسية كوخ ، قال : والمُحَرَّدُ من كل شيءٍ المُعَوَّجُ .
درح : أهمله الليث . وروى أبو العَبَّاس عن ابن الأعرابي قال : الدَّرَحُ : الهَرِمُ التَّامُّ ، ومنه قيل : ناقةٌ دِرْدِحٌ للهَرِمَة المُسِنَّة .
أبو عُبَيد : إذا كان مع القِصَرِ سِمَنٌ فهو دِرْحَايَة ، وأنشد قول الرَّاجز :
عَكَوَّكٌ إذا مَشَى دِرْحَايَه

##### Türkçe

ح د ر
**حدر** , **حرد** , **دحر** , **درح** , **ردح** : kullanımdadırlar.

**دحر** : Leys dedi: **الدَّحْرُ**: senin bir şeyi bir şeyden uzaklaştırmandır; denir ki: “Allah’ım, bizden şeytanı **ادْحَرْ**” yani onu kov ve uzaklaştır.
Ve Allah dedi: ( **قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَّدْحُورًا** ) (el-A‘râf: 18). Dediler ki: kovulmuş.
Ferrâ, Allah’ın (azze ve celle) şu sözü hakkında: ( **الْمَلإِ الاَعْلَى وَيُقْذَفُونَ مِن كُلِّ** ) (es-Sâffât: 8, 9) dedi: İnsanlar **الدال**’ın dammeli ve fethalı okunmasıyla okudular; kim onu dammeli okursa onu “masdar” kılar; senin “onu **دَحَرْتُه** **دُحوراً**” demen gibi. Dedi: **الدَّحْرُ**: itmedir; kim onu fethalı okursa onu isim kılar; sanki şöyle demiş gibi: “**يُقْذفون** bir **داحر** ile ve **يَدْحَرُ** olan şeyle.”
Ferrâ dedi: Ben fethayı arzulamam; çünkü eğer bu şekilde sahih olarak yönlendirilseydi onda “bâ” olurdu; senin “taşlarla atılırlar: **يُقْذَفون بالحِجارة**” demen gibi; “taşı atılırlar: **يُقْذفون الحِجارَة**” denmez; o ise câizdir.
Zeccâc dedi: Onun “**دُحوراً**” sözünün manası: “**يُدْحَرون**” yani uzaklaştırılırlar, yani uzak kılınırlar.

**حدر** : Leys: **الحَدْرُ** her şeyden: onun yukarıdan aşağıya doğru yuvarlanmasıdır; bunun “mutâva‘a”sı **الانحدار**’dır. Dersin: Gemiyi suda **حَدَرْتُ** **حُدوراً**; gözüm yaşı **حَدَرَتْ** de yaş indi, yuvarlandı; ve okumayı **حَدْراً** **حَدَرْتُ**.
**الحَدور**: suyun, akışının inişinde dökülmesinin miktarının adı; dağın yamacındaki **الحَدور** da böyledir ve her inişli yer. Denir: “Bilinmedik bir **حَدور**’a düştük”; o iniştir. Dedim: Ona **الحُدَراء** da denir; **الصُّعداء** vezninde.
Leys dedi: **الحادر**: dolu et ve yağ ile, bir de **تَرَارَة** ile; fiil **حَدُر** **حَدارةً**. Ve iki gözü **حادِرةُ العيْنَيْن** olan bir dişi deve: ikisi **نِقْياً** ile dolduğunda, kanıp güzelleştiğinde. A‘şâ dedi:
وعَسِيرٌ أَدْمَاءُ حادِرَةُ العَيْ
نِ خَنوفٌ عَيْرانةٌ شِمْلاَلُ
Dedi: Ve her kanmış, yaratılışı güzel olan **حادِرٌ**’dir. Ve şu beyit okundu:
أُحِبُّ الصَّبيَّ السَّوْءَ من أَجْلِ أُمِّه
وأُبغِضُه من بُغْضِها وهْوَ حادِرُ
Ömer’in hadisinde: O, bir adamı otuz kırbaçla vurdu; hepsi **يَبْضَعُ** ve **يَحْدُرُ**. Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **يَبْضَعُ** yani deriyi yarar; **يَحْدُرُ** yani şişirir ve yarmayır. Dedi: İ‘râbında ihtilaf edildi; bazıları dedi ki: **يُحْدِرُ** “**إحْداراً**”dır, **أحْدَرْتُ**’tan. Dedi: Ben onu iki lehçe sanıyorum; fiili vurma için yaptığında. Ama fiil deriye ait olup şişen o olduğunda, onlar derler ki: “Onun derisi **حَدَر** etti, **يَحْدُرُ** **حُدُوراً**”; bunda bildiğim bir ihtilaf yoktur. Ömer b. Ebî Rebîa dedi:
لو دَبَّ ذَرٌّ فوق ضاحي جِلْدِهَا
لأَبَانَ من آثارهن حُدورُ
Yani şişlik.
Dedi: Aynı şekilde denir: Gemiyi suda **حَدَرْتُ**; her şeyi aşağıya saldıysan onu **حَدَرْته** **حَدْراً** ve **حُدُوراً**. Dedi: Onu elif ile, **أحْدَرْتُ** olarak işitmedim. Dedi: Bundan dolayı hızlı okuma **الحَدْر** diye adlandırıldı; çünkü sahibi onu **حَدْراً** **يَحدُرُ**.
Dedi: **الحَدُور** ise inişli yerdir. Asma‘î dedi: Kıtlık yılı onları **حَدَرتْهُم** **تَحْدُرُهُمْ**: onları alçalttığında; ve onları **حُدوراً** getirdiğinde.
Ve **فتى حادِرٌ**: yani kalın, derli toplu; ve **حَدَرَ** eder, **يَحْدُر** **حَدارةً**.
Dedi: Elbisesini **أحْدَر** etti, **يُحدِرُهُ** **إحداراً**: onu kıvırıp topladığında; bu, onu büktüğünde olur. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَدْرَةُ**: elbiseleri bükmenin bükümü.
Asma‘î dedi: “**عَينٌ حَدْرة بَدْرَةٌ**” denir.
Onların “**حدرة**” sözüne gelince: manası sıkı, serttir; “**بدرة**”: bakışla dışarı fırlar. İbnü’l-A‘râbî dedi: **عين حَدْرةٌ** geniştir. Ve şu beyit okundu:
وعيْنٌ لها حَدْرةٌ بَدْرةٌ
شُقَّتْ مآقيهما من أُخُرْ
Ve **غريفٌ حادر**: yani tam. Başkası dedi: O, harfleri kalındır. Ve şu beyit okundu:
كأَنَّكِ حادرةُ المَنْكِبَيْنِ
رَصْعَاءُ تستنُّ في حائرِ
Yani omuzları dolu bir kurbağa.
Abdullah b. Mes‘ûd’dan rivayet edildi ki o, Allah’ın (azze ve celle) şu sözünü: ( **وإنا لجميع حادرون** ) (eş-Şu‘arâ: 56) **الدال** ile okudu; ve dedi: “**مُؤدون**” yani ayaklı hayvan ve silah ile hazırlıklı olanlar. Bunu bana Münzirî, Kûfe’de Ali b. el-Abbâs el-Humerî’den; o da İbrâhîm b. Yûsuf es-Sayrafî’den; o da el-Hakem b. Zuhayr’den; o da Âsım’dan; o da Zir’den; o da Abdullah’tan haber verdi. Dedim: Okuma **الذال** ile **حاذِرون**’dur, başka değil; **الدَّال** şâzdır, benim yanımda onunla okumak câiz değildir; Âsım ve diğer kurrâ **الذَّال** ile okudular.
İbnü’s-Sikkît dedi: **الحادُور**: küpe; çoğulu **حَوادِيرُ**. Ebû’n-Necm bir kadını vasfederek dedi:
خِدَبَّةُ الخَلْق عَلَى تَحْضِيرها
بَائنةُ المنكِب من حادورها
Onun maksadı: o, **بِوَقْصاء** değildir.
Çakıldan **الحيْدار**: sertleşip sıkılaşan şeydir. Temîm b. Ubeyy b. Mukbil’in sözü bundandır:
يَرْمِي النِّجَادَ بحَيْدَارِ الحَصَى قُمَزاً
في مَشْيَةٍ سُرُحٍ خَلْطٍ أَفَانِينَا
Ebû Zeyd dedi: Ona **الحَيْدَرَة** ile yani helâk ile attı.
Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: Râviler, bu beyitlerin Ali b. Ebî Tâlib’e (radıyallahu anh) ait olduğu hususunda ihtilaf etmediler:
أَنَا الّذِي سَمَّتْنِ أُمِّيَ حَيْدَره
كَلَيْثِ غَابَاتٍ غَلِيظِ القَصَرَهْ
أَكِيلُكُم بالسَّيْفِ كَيْلَ السَّنْدَرهْ
Amr’dan, babasından rivayet edildi ki dedi: **الحَيْدَرَةُ**: aslandır. Dedi: **السَّنْدَرَةُ**: büyük bir ölçek.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Aslanlarda **الحَيْدَرَةُ**, insanlarda “melik” gibidir.
Ebû’l-Abbâs dedi: Yani boynunun kalınlığı ve iki pazusunun kuvveti sebebiyle. Bundan: beden dolu, yakalaması şiddetli olduğunda **غُلاَمٌ حادِرٌ**. Dedi: **اليَاءُ** ve **الهَاءُ** ziyadedir.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Develerden **الحُدْرَةُ**: on ile kırk arasıdır.
Şemmer dedi: Denir: **مَالٌ حَوَادِر**: sıkılaşmış, iri; mızrak topuklarından **الحَوَادِرُ**: kalın, yuvarlak olanlardır.
Ve **حَيٌّ حَادِرٌ**: toplu.
Müerric dedi: “Onun etrafında **حَدَروا** ve onunla **يَحْدُرُون**” denir: onun etrafında döndüklerinde.
Leys dedi: **امرأةٌ حَدْرَاءُ** ve **رَجُلٌ أَحْدَرُ**.
Ferazdak dedi:
عَزَفْتَ بأَعْشَاشٍ وما كُنْتَ تَعْزِفُ
وأَنْكَرْتَ مِنْ حَدْرَاءَ ماكُنْتَ تَعْرِفُ
Dedi: Bazıları dedi ki: **الحَدْرَاءُ**, özellikle atın güzelliğinin sıfatında.
Dedi: **الحَدْرَةُ**: göz kapağının iç tarafında çıkan bir yaranın cismi; ve onun gözü **حَدَرَت** **حَدْراً**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الحَدْرُ**: okumada ve her işte hızlanmadır; bundan “**رَجُلٌ حَدْرَةٌ**” denildi: yani aceleci.
Dedi: **الحَدْرُ**: yarıktır; **الحَدْرُ**: yarık olmaksızın şişliktir. Denir: Derisi **حَدَرَ** etti; Zeyd derisini **حَدَرَ** etti.
Dedi: **الحَدْرَةُ**: dışa fırlak geniş gözdür. **الحَادِرُ** ve **الحَادِرَةُ**: gençliği dolu oğlandır.

**ردح** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الرُّدْحِيُّ**: kırıcıdır; o, köylerin bakkalıdır.
Leys dedi: **الرَّدْحُ**: senin bir şeyi yaymandır; böylece sırtını yerle bir edersin; Ebû’n-Necm’in sözü gibi:
بَيْتَ حُتُوفٍ مُكْفَأً مَرْدُوحاً
Dedi: Şiirde **مُرْدَحاً** da gelebilir; “yayılmış” ve “yayılmış” gibi.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Evi **رَدَحْتُ** ve onu **أَرْدَحْتُ**; **الرُّدْحَة**’den; o, eve ek olarak sokulan bir parçadır; evde artırılır. Asma‘î şu beyiti okudu:
بَيْتَ حُتُوفٍ أُرْدِحَتْ حَمَائِرُهْ
Başka bir yerde dedi ki: **الرّدْحَةُ**: evin arka tarafında bir perdedir. Dedi: Avcının evinin **وَرْدحة**’si ve **قُتْرَتُه**: evinin etrafına diktiği bir taştır; bunlar **الحَمَائِرُ**’dir; tekili **حِمَارَة**.
Leys dedi: **امْرَأَةٌ رَدَاح**: kalçası ve **المآكِم**’i iri. Ve **رَدُحَتْ** **رَدَاحَةً**; o **رَدَاحٌ** ve **رَدَحَةٌ**’dir.
Dedi: **كتِيبَةً رَدَاحٌ**: iri, derli toplu, süvarisi çok. Ve **كبشٌ رَدَاحٌ**: kuyruğu iri.
Ali’den (radıyallahu anh) rivayet edildi ki dedi: “Sizin arkanızda **أُمُوراً مُتَماحِلَةً رُدُحاً** ve yüzü ekşiten, yüzü karartan bir belâ vardır.” **المُتَمَاحِلةُ**: uzayıp giden; **الرُّدُحُ**: büyük; yani fitneler; **رَدَاح**’ın çoğuludur; o, büyük fitnedir.
Ebû Mûsâ’dan rivayet edildi ki fitneleri andı ve dedi: “Ve karanlık **الرَّدَاحُ المُظْلِمَة** kaldı; ona kim yükselirse o da ona yükselir.” Fitneyi de kastetti.
Ümmü Zer‘ hadîsinde: ( **عُكُومُها رَدَاحٌ وبَيْتُها فَيَاحٌ** ) **العُكُومُ**: dengelenmiş yüklerdir; **الرَّدَاحُ**: eşya ve metadan ağır, içi dolu çok olan.
Ve **مائدةٌ رَادِحَةٌ**: o, büyük, hayrı çok olandır.
Tırimmâh dedi:
هو الغَيْثُ للمُعْتَفِين المُفِيضْ
بِفَضْل مَوَائِدِه الرّادِحَهْ
Lebîd bir birliği vasfederek dedi:
ومِدْرَهِ الكَتِيبَةِ الرّدَاحِ
Şemmer dedi: Bazıları Ali hadîsinde şöyle rivayet etti: ( “Sizin arkanızda **فِتَناً مُرْدِحَة** vardır.” ) Dedi: **المُرْدِحُ**’ın iki manası vardır: biri ağırlaştıran; diğeri kalplerin üzerine örten; “evi **أَرْدَحْتُ**”tan: onun **رُدْحَتَه**’sini saldığında; o, evin arka tarafında bir perdedir. Dedi: Kim onu “**فِتَناً رُدَّحاً**” diye rivayet ederse, o **الرَّادِحَة**’nin çoğuludur; o, ağır olanlardır; neredeyse yerinden ayrılmaz. Dedi: Tırimmâh’ın beytindeki **الرَّادِحَةُ**: büyük, ağır olanlardır.

**حرد** : **الحرَدُ**: **الأَحْرَد**’in masdarıdır; o, yürüdüğünde ayaklarını şiddetli bir kaldırışla kaldıran ve onları yerine koyan kimsedir; bineklerde ve başkalarında, onun **قَطافَتِه**’nin şiddetinden. Dedi: Adamın zırhı ona ağır gelip yürüyüşte açılıp yayılmaya güç yetiremezse “**حَرِدَ**” denir; o **أَحْرَد**’dir. Ve şu beyit okundu:
إذا ما مَشَى في دِرْعِه غير أَحْرَدِ
Dedim: Devede **الحَرَدُ**: yaratılıştan olmayan bir arızadır.
İbn Şümeyl dedi: **الحَرَدُ**: devenin kol sinirinin kopmasıdır; eli gevşer; artık onu sürekli sallar. Sinir, kolun dış tarafından kopar; deve yürüdüğünde onu görürsün: sanki yerden yükselişinin şiddetinden ve gevşekliğinden dolayı uzatır gibi. Dedi: **الحَرَدُ** ancak elde olur. **الأَحْرَدُ** **يُلَقِّفُ** eder. Dedi: Onun **تَلْقِيفُه**’i: elini şiddetle kaldırmasıdır; sanki uzatır gibi; pirinç dövenin, dövdüğü tahtasını uzatması gibi; işte bu **التَّلْقِيف**’tir.
Denir: **جَمَلٌ أَحْرَدُ** ve **ناقةٌ حَرْدَاءُ**.
Ve şu beyit okundu:
إذا ما دُعِيتُم للطِّعَانِ أَجَبْتُمُ
كما لَقَّفَتْ زُبٌّ شآمِيّةٌ حُرْدُ
Leys dedi: **الحَرَدُ** iki lehçedir. Denir: Adam öfkelendiğinde **حَرِدَ**; onu öfkelendirenle sürtüşüp ona yöneldiğinde; o **حارِدٌ**’dir. Ve şu beyit okundu:
أُسُودُ شَرًى لاقَت أُسُودَ خَفِيَّةٍ
تسَاقيْنَ سُمّاً كُلّهن حَوَارِد
Ebû’l-Abbâs dedi: Ebû Zeyd, Asma‘î ve Ebû Ubeyde dedi ki: Öfkede fasih Araplardan işitilen: **حَرِد** **يَحْرَدُ** **حَرَداً**; **الرَّاء**’ı harekeli kılarak.
Ebû’l-Abbâs dedi: Bunu İbnü’l-A‘râbî’ye sordum; “sahihtir” dedi; ancak Mufaddal bana haber verdi ki Araplardan kimi “**حَرِدَ** **حَرَداً** ve **حَرْداً**” der; sükûn daha çoktur; öteki de fasihtir. Dedi: İnsanlar dilde pek az lahn eder.
Münzirî bana, Saydâvî’den, o da Riyâşî’den haber verdi: Asma‘î dedi: **الحَرَدُ**: deveye gelen bir hastalıktır; ondan eli sallar. Ebû Nuhayla’nın şu beyti okundu:
سَفْقاً كتَلْقِيفِ البعِير الأحْرَد
Dedi: Erkeklerden **الأحْرَدُ**: alçaktır. Rü’be’nin şu beyti okundu:
أَحْرَدُ أو جَعْدُ اليَدَيْنِ جِبْز
Ve “Onun **حَرْدَه**’sini **حَرَدْتُ**” yani onun kastını kastettim.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحَرْدُ**: kasttır; **الحَرْدُ**: men’dir; **الحَرْدُ**: kin ve öfkedir. Dedi: Bunun hepsi, şu sözün manası olabilir: ( **مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ** ) (el-Kalem: 25).
Bazı tefsirde rivayet edildi ki köylerinin adı **حَرْد** idi.
Ferrâ, yüce Allah’ın şu sözü hakkında: ( **مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ** ) (el-Kalem: 25) dedi: Kendi nefislerinde bir keskinlik ve güç üzere; dedi: **الحَرْدُ**: kasttır da; senin adama “Senin tarafına geldim, seni kastettim, senin kastını kastettim, senin **حَرْدَك**’ını **حَرَدْتُ**” demen gibi. Dedi ve şu beyiti okudu:
وجَاءَ سَيْلٌ كان من أمر الله
يَحْرِدُ حَرْد الْجَنّة المُغِلَّه
Yani: onun kastını kasteder.
Başkası, şu söz hakkında: ( **مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ** ) (el-Kalem: 25) dedi: Men’ ettiler; ve onlar kâdir idiler; yani varlıklı idiler. **قادِرِين**’i hâl üzere nasb etti.
Leys dedi: ( **مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ** ) (el-Kalem: 25): işlerinden bir ciddiyet üzere.
Dedim: Onu Leys’in kitabının nüshalarında böyle kayıtlı buldum; doğrusu “**على حَدَ**” yani bir men’ üzere; Ferrâ böyle dedi.
Leys dedi: **قَطاً حُرْدٌ**: hızlılar. Dedim: Bu hatadır; **القَطَا الحُرْدُ**: kısa bacaklılardır; bununla vasıflanırlar. Bundan cimriye “iki eli **أَحْرَدُ اليَدَيْن**” denildi: yani ikisinde vermekten bir çekilme vardır. Bundan, şu söz hakkında söyleyenin sözü: ( **مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ** ) (el-Kalem: 25) yani men’ ve cimrilik üzere.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الحُرودُ**: develerin dışkı yerleridir; tekili **حِرْد** ve **حِرْدةٌ**; **الحاء** kesralı.
Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحُرُودُ**: bağırsaklardır. Ve İbnü’r-Rikâ‘ için bize okundu:
بُنِيَتْ عَلَى كَرِشٍ كأَنَّ حُرُودَها
مُقُطٌ مُطَوَّاة أُمِرَّ قُوَاها
Arapların, ip için, kuvvetlerinin saldırısı şiddetlendiğinde, düğümlenip üst üste bindiğinde şöyle dediğini işittim: “Kuvvetlerinde **حُرُود** olan bir iple geldi”; ve ipini **حَرَّد** etti.
Leys dedi: **الحُرْدِيَّة**: kamıştan bir duvar üzerine enlemesine bağlanan çitin örmesidir. Der ki: Onu **تحْرِيداً** **حَرَّدناهُ**; çoğulu **الحَرادِيّ**.
Dedi: **الحَيُّ الحَرِيدُ**: kabile cemaatinden ayrı olarak inen; gidişinde ve konaklayışında onlarla karışmayan.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **رَجل حَرِيد**: kavminden ayrılıp göçen; ve **حَرَد** eder, **يَحْرِد** **حُروداً**. Cerîr’in sözü bundandır:
نَبْنِي على سَنَن العَدُوِّ بُيوتَنا
لا نَسْتَجِيرُ ولا نَحُلُّ حَرِيدا
Yani: gücümüz ve çokluğumuz sebebiyle zayıflık ve zilletle bir kavmin içine inmeyiz.
Leys dedi: **الحِرْد**: hörgüçten bir parçadır.
Dedim: Bunu Leys’ten başkası için işitmedim; o hatadır; **الحِرْدُ** ancak bağırsaktır. Develer, sütleri kesilip azaldığında **حَارَدَتِ الإبلُ**; onlar **محاردةٌ**’dır. Ve **ناقةٌ مُحَارِدٌ** (hâ’sız): **الحرَاد**’ı şiddetli.
Kumeyt dedi:
وحَارَدَتِ النُّكْدُ الجِلاَدُ ولم يَكُن
لعُقْبَةِ قِدْرِ المُسْتَعِيرينَ مُعْقِبُ
Nadr dedi: Tellerden **المُحَرَّدُ**: biçilmiş olan; kuvvetlerinin bir kısmı bir kısmının üzerine çıkan; o **المُعَجَّر**’dir.
Dedi: Yûnus dedi: Bir bedevîyi işittim; soruyordu: “Yoksul **الحَرِد**’e, yani muhtaca kim sadaka verir?”
Ebû Ubeyde dedi: **حَرْدَاء** “**فعلاء**” vezninde, uzatılmış: Benû Nehşel b. el-Hâris; kendisiyle lakaplandıkları bir lakaptır. Ferazdak’ın sözü bundandır:
لَعَمْر أبِيك الخَيْر ما زَعْم نَهْشل
عَلَيَّ ولا حَرْدَائِها بكَبِير
وقد عَلِمَت يوم القُبَيْبَات نَهْشَلٌ
وأَحْرَادُها أن قد مُنُوا بِعَسِير
Onları gördüğün gibi **الأحْرَاد** üzerine cem‘ etti.
Amr, babasından dedi: **الحارِدُ**: dişi develerden sütü az olan.
Ve adam **حَرَّدَ** ettiğinde: bir kulübeye sığındığında.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Tavanın kerestesine **الرَّوَافِدُ** denir; onun üzerine atılan kamış yüklerine **حَرَادِيُّ** denir.
Dedi: **وَرَجُلٌ حَرْدِيٌّ**: bağırsakları geniş.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **البيتُ المُحَرَّدُ**: hörgüçlü olan evdir; Farsçada ona “كوخ” denir. Dedi: Her şeyden **المُحَرَّدُ**: eğri olan.

**درح** : Leys onu ihmal etti. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **الدَّرَحُ**: tam ihtiyarlıktır. Bundan “ihtiyar, yaşlı dişi deve” için **ناقةٌ دِرْدِحٌ** denildi.
Ebû Ubeyd: Kısalıkla birlikte semizlik olursa o **دِرْحَايَة**’dir. Ve râcizin şu sözü okundu:
عَكَوَّكٌ إذا مَشَى دِرْحَايَه

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والدال وما يثلثهما)
  (حدر) الحاء والدال والراء أصلان: الهبوط، والامتلاء.
  فالأوّل حَدَرْتُ الشّيءَ إذا أَنزَلْتَه([1]). والحُدُور فعل الحادر. والحَدُور، بفتح الحاء: [المكان([2])] تَنْحَدِر منه.
  والأصل الثاني قولُهم للشَّيء الممتلئ حادر. يقال عَينٌ حَدْرَة بَدْرَة: ممتلِئة. وقد مضى شاهدُه([3]). وناقةٌ حادرةُ العينين، إذا امتلأتَا. وسُمِّيت حَدْراء لذلك. ويقال الحيدرة الأسد* ويمكن أن يكون اشتقاقُه من هذا. ومنه حَدَر جلْدُه تورّم يحدُر حُدورا([4]). وأحدرتُه، إذ ضربتَه حتَّى تؤثر فيه. والحَدْرة، بسكون الدال: قُرْحةٌ تخرج بباطن جَفْن العين. ويقال [حَيٌّ([5])] ذو حُدورة، أي ذُو اجتماعٍ وكَثْرة. قال:
وإنِّي لَمِنْ قومٍ تصيدُ رِماحُهمْ *** غَداةَ الصَّباحِ ذَا الحُدُورة والحَرْدِ([6])  والحُدْرَة: الصِّرمة([7])؛ سُمِّيت بذلك لتجمُّعها.
  ومما شذَّ عن الباب الحادُور: القُرْط. ويُنشد:
  * بائِنةُ المَنْكِبِ مِنْ حادُورِها([8]) *
   (حدس) الحاء والدال والسين أصلٌ واحدٌ يُشْبه الرّمْي والسُّرعة وما أشبه ذلك. فالحَدْس الظنّ. وقياسُهُ من الباب، لأنّا([9]) نقول: رَجَم بالظّنّ، كأنّه رَمَى به. والحَدْس: سُرعة السَّير. قال:
  * كأنّها مِنْ بَعْدِ سَيرٍ حَدْسِ([10]) *
  ويقال حَدَس به الأرضَ حَدْساً، إذا صَرَعَهُ. قال:
...............ترى به *** من القوم مَحدُوساً وآخَرَ حادساً([11])  ومنه أيضاً حَدَسْتُ في لَبَّةِ البعير، إذا وجَأْتَ في لَبَّتِه. وحدَسْتُ الشَّيءَ برِجْلي: وطئتُه. وحَدَسْت النّاقَة، إذا أنَخْتَها. وحَدَسْتُ بسهمي: رمَيت.
  (حدق) الحاء والدال والقاف أصلٌ واحدٌ، [وهو الشيء] يحيط بشيء. يقال حَدَقَ القومُ بالرّجُل وأحدقوا به. قال:
المطعِمون بَنُو حَربٍ وقَدْ حَدَقَتْ *** بي المنيّةُ واستبطأتُ أنصارِي([12])  وحَدَقَة العين مِن هذا، وهي السَّواد، لأنها تحيط بالصَّبِيّ([13])؛ والجمع حِداق. قال:
فالعين بَعْدَهمُ كأنّ حِداقَها *** سُمِلَتْ بشَوْكٍ فَهْيَ عَورٌ تَدْمَعُ([14])  والتّحديق: شِدّة النّظر. والحديقة: الأرضُ ذاتُ الشجَر. والحِنْدِيقة: الحَدَقَة([15]).
  (حدل) الحاء والدال واللام أصلٌ واحد، وهو المَيَل. يقال رجلٌ أحدَلُ، إذا كان في شِقِّه مَيَل، وهو الحَدَل. قال أبو عمرو: الأحدَل: الذي في مَنكِبَيه ورقَبَته انكبابٌ على صدره. ويقال قَوْسٌ مُحْدَلة وحَدْلاء، وذلك إذا تطامنَتْ سِيَتُها. والحَدْل: ضِدُّ العَدْل. قال أبو زيد: حَدَلَ عن الأمر يحدِل حَدْلاً. وإنه لَحدْلٌ غير عَدْل. ومما شذَّ عن الباب وما أدري أصحيحٌ هو أم لا، قولهم: الحَوْدل الذَّكر من القِرَدة([16]).
  (حدم) الحاء والدال والميم أصلٌ واحد، هو اشتداد الحرّ. يقال احتدم النهار: اشتدّ حره. واحتدم الحرّ. واحْتَدَمَتِ النار. وللنار حَدَمةٌ، وهو شدّتها، ويقال صوت التهابِها. قال الخليل: أحْدَمَتِ الشمسُ [الشيءَ([17])] فاحتدم، واحتَدَم صدْرُه غيظاً. فأمّا احتِدام الدّم فقال قوم: اشتدت حُمْرَتُه حتى يسودَّ؛ والصحيح أن يشتدّ حرُّه([18]). قال الفرّاء: قِدْرٌ حُدَمَةٌ، إذا كانت سريعةَ الغَلْي؛ وهي ضدّ الصَّلُود.
   (حدا) الحاء والدال والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو السَّوق. يقال حَدَا بإبله: زجَر بها وغَنَّى لها. ويقال للحمار إذا قَدَم أُتُنَه هو يَحْدُوها. قال:
  * حادِي ثلاثٍ من الحُقبِ السّماحيج([19]) *
  ويقال للسهم إذا مرَّ حَداه رِيشُه، وهَدَاه نَصْلُه. ويقال حَدَوْتُه على كذا، أي سُقْتُه وبعثتُه عليه. ويقال للشَّمال حَدْواء، لأنها تحدُو السحابَ، أي تسُوقُه.
  قال العجاج:
  * حَدْواء جاءَتْ مِنْ أعالي الطّورِ([20]) *
  وقولهم: [فلان([21])] يتحدَّى فلانا، إذا كانَ يُبارِيه ويُنازِعُه الغَلَبة. وهو من هذا الأصل؛ لأنه إذا فعل ذلك فكأنه يحدوه على الأمر. يقال أنا حُدَيَّاكَ لهذا الأمر، أي ابرُزْ لي فيه. قال عمرو بن كلثوم:
  * حُدَيَّا النَّاسِ كلِّهمُ جميعاً([22]) *
  (حدأ) الحاء والدال والهمزة أصلٌ واحد: طائرٌ أو مشبَّه به. فالحِدَأَة الطائر المعروف، والجمع الحِدَأ. قال:
  * كما تَدَانَى الحِدَأ الأُوِيُّ([23]) *
ومما يشبَّه به وغُيِّرتْ بعضُ حركاته الحَدَأَةُ، شِبهُ فأسٍ تُنقر به الحجارة. قال:
  * كالحَدَأ الوَقيعِ([24]) *
  ومما شذَّ عن الباب حَدِِئ* بالمكان: لَزِق.
  (حدب) الحاء والدال والباء أصلٌ واحد، وهو ارتفاع الشيء. فالحَدَب ما ارتفع من الأرض. قال الله تعالى: ﴿وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ﴾ [الأنبياء 96]. والحَدَب في الظَّهر؛ يقال حَدِب واحدَوْدَب. وناقة حَدْباء، إذا بدت حراقفُها؛ وكذلك الحِدْبار([25]). يقال هُنّ حُدْبٌ حَدَابيرُ. فأمّا قولهم حَدِبَ عليه إذا عطَف وأشفق، فهو من هذا، لأنّه كأنّه جَنَأَ عليه من الإشفاق، وذلك شبيهٌ بالحَدَب.
  (حدث) الحاء والدال والثاء أصلٌ واحد، وهو كونُ الشيء لم يكُنْ. يقال حدثَ أمرٌ بَعْد أن لم يكُن. والرجُل الحَدَثُ: الطريُّ السّن. والحديثُ مِنْ هذا؛ لأنّه كلامٌ يحْدُثُ منه الشيءُ بعدَ الشيء. ورجلٌ حدثٌ([26]): حَسَن الحديث. ورجل حِدْثُ نساءٍ، إذا كانَ يتحدَّث إليهنّ. ويقال هذه حِدِّيثى حَسَنَة، كخِطِّيبَى، يراد به الحديثُ.
  (حدج) الحاء والدال والجيم أصلٌ واحد يقرُب من حَدَق بالشيء إذا أحاط به. فالتَّحديج في النظر مثل التَّحديق. ومن الباب الحِدْج: مركبٌ من مَراكب النِّساء. يقال حَدَجْتُ البعيرَ، إذا شددْتَ عليه الحِدج. قال الأعشى:
ألا قُلْ لَميْثاءَ ما بالُهَا *** أبِالليل تُحْدَجُ أجْمالُها([27])  ومن الباب الحَدَجُ، وهو الحنظل إذا اشتدَّ وصَلُب، وإنما قُلنا ذلك لأنّه مستدير.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "حدرت بالشيء إذا نزلته"، صوابه من المجمل.
([2]) هذه التكملة من المجمل واللسان.
([3]) مضى في الجزء الأول (مادة بدر).
([4]) ويقال أيضاً حدر يحدر حدراً، من باب ضرب.
([5]) التكملة من المجمل واللسان.
([6]) في الأصل والمجمل: "ذو الحدورة" تحريف. والحرد: الغضب. وفي الأصل: "الحدر" صوابه في المجمل.
([7]) في اللسان: "والحدرة من الإبل، بالضم: نحو الصرمة".
([8]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (حدر).
([9]) في الأصل: "أنا".
([10]) الرجز في المجمل واللسان (حدس).
([11]) جزء بيت لمعد يكرب كما في اللسان (حدس). وقد استشهد بهذا الجزء في المجمل. وأنشده ياقوت في (الحبيا) بدون نسبة محرفاً. وهو بتمامه:
بمعترك شط الحبيا ترى به *** من القوم محدوساً وآخر حادسا    ومعد يكرب هذا هو غلفاء بن الحارث بن عمرو بن حجر آكل المرار الكندي. انظر الأغاني (11: 60، 62).
([12]) للأخطل في ديوانه 119 واللسان (حدق) برواية "المنعمون" فيهما.
([13]) في اللسان "الصبي: ناظر العين. وعزاه كراع إلى العامة".
([14]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 3 واللسان (حدق).
([15]) في الجمهرة (2: 123): "الحندوقة والحنديقة: الحدقة. ولا أدري ما صحته".
([16]) في الأصل: "القردان"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([17]) التكملة من المجمل.
([18]) اقتصر في المجمل على القول الأول.
([19]) لذى الرمة في ديوانه 73 والمجمل واللسان (حدا). وصدره:
* كأنه حين يرمي خلفهن به *
([20]) ديوان العجاج والمجمل واللسان (حدا).
([21]) التكملة من المجمل.
([22]) من معلقته. وعجزه: * مقارعة بنيهم عن بنينا *
([23]) للعجاج في ديوانه 67 والمجمل واللسان (حدأ).
([24]) جزء من بيت للشماخ في ديوانه 56 واللسان (حدأ). وهو بتمامه:
يبادرن العضاه بمقنعات *** نواجذهن كالحدأ الوقيع([25]) في الأصل: "الحدباء"، صوابه من المجمل وسياق القول.
([26]) يقال حدث، كفرح وندس، وحدث بالكسر.
([27]) ديوان الأعشى 116 والمجمل واللسان (حدج).

ـ

##### Türkçe

(باب **الحاء** ve **الدال** ve ikisini üçleyen şey)
  (**حدر**) **الحاء** ve **الدال** ve **الراء** iki asıldır: iniş, ve doluluk.
  Birincisi: **حَدَرْتُ** şeyi, onu indirdiğin zaman. Ve **الحُدُور** **الحادر**’in fiilidir. Ve **الحَدُور** ( **الحاء**’ın fethiyle): [yer]; ondan aşağı inilir.
  İkinci asıl: dolu olan şeye onların **حادر** demeleridir. Denir: **عَينٌ حَدْرَة بَدْرَة**: dolu. Onun şahidi geçmişti. Ve iki gözü dolduğunda **ناقةٌ حادرةُ العينين**. Ve bunun için **حَدْراء** diye adlandırıldı. Ve denir: **الحيدرة** aslandır; bunun iştikakı bundan olabilir. Ve ondan: **حَدَر** derisi şişti; **حُدورا** şişer. Ve **أحدرتُه**: ona vurdun da onda iz bıraktığın zaman. Ve **الحَدْرة** ( **الدال**’ın sükûnuyla): göz kapağının iç tarafında çıkan bir yara. Ve denir: [bir kabile] **ذو حُدورة**; yani toplanma ve çokluk sahibi. Dedi ki:
وإنِّي لَمِنْ قومٍ تصيدُ رِماحُهمْ *** غَداةَ الصَّباحِ ذَا الحُدُورة والحَرْدِ  **الحُدْرَة**: sürü parçası; toplanması sebebiyle bununla adlandırıldı.
  بابtan şâz olanlardan: **الحادُور**: küpe. Ve inşâd olunur:
  * بائِنةُ المَنْكِبِ مِنْ حادُورِها *

   (**حدس**) **الحاء** ve **الدال** ve **السين** tek bir asıldır; atmaya ve sürate ve buna benzer şeye benzer. O hâlde **الحَدْس** zandır. Ve onun kıyası بابtandır; çünkü biz deriz: zan ile taşladı; sanki onunla attı. Ve **الحَدْس**: yürüyüşün sürati. Dedi:
  * كأنّها مِنْ بَعْدِ سَيرٍ حَدْسِ *
  Ve denir: **حَدَس** onunla yere **حَدْساً**, onu yere serdiğin zaman. Dedi:
...............ترى به *** من القوم مَحدُوساً وآخَرَ حادساً  Ve ondan da: **حَدَسْتُ** devenin göğüs çukurunda; göğüs çukuruna sapladığın zaman. Ve **حدَسْتُ** şeyi ayağımla: onu çiğnedim. Ve **حَدَسْت** dişi deveyi, onu çöktürdüğün zaman. Ve **حَدَسْتُ** okumla: attım.
  (**حدق**) **الحاء** ve **الدال** ve **القاف** tek bir asıldır; [o, bir şeyi] bir şeyin kuşatmasıdır. Denir: **حَدَقَ** kavim adamı kuşattı ve **أحدقوا** onunla. Dedi:
المطعِمون بَنُو حَربٍ وقَدْ حَدَقَتْ *** بي المنيّةُ واستبطأتُ أنصارِي  Ve **حَدَقَة** göz bundandır; o siyahlıktır, çünkü **الصَّبِيّ**’yi kuşatır; cem‘i **حِداق**. Dedi:
فالعين بَعْدَهمُ كأنّ حِداقَها *** سُمِلَتْ بشَوْكٍ فَهْيَ عَورٌ تَدْمَعُ  Ve **التّحديق**: bakışın şiddeti. Ve **الحديقة**: ağaçlı yer. Ve **الحِنْدِيقة**: **الحَدَقَة**.
  (**حدل**) **الحاء** ve **الدال** ve **اللام** tek bir asıldır; o, meyildir. Denir: **رجلٌ أحدَلُ**, yan tarafında meyil olduğu zaman; o da **الحَدَل**’dir. Ebû Amr dedi: **الأحدَل**: iki omzunda ve boynunda göğsüne doğru kapanma olan. Ve denir: **قَوْسٌ مُحْدَلة** ve **حَدْلاء**; bu, onun iki ucu alçaldığı zaman. Ve **الحَدْل**: **العَدْل**’in zıddı. Ebû Zeyd dedi: **حَدَلَ** işten sapıttı; **حَدْلاً** sapar. Ve o, **عَدْل** olmayan bir **حدْل**’dir. Ve بابtan şâz olanlardan, doğru mudur değil midir bilmem: onların **الحَوْدل** demeleri; maymunların erkeği.
  (**حدم**) **الحاء** ve **الدال** ve **الميم** tek bir asıldır; o, sıcağın şiddetlenmesidir. Denir: **احتدم** gündüz: sıcağı şiddetlendi. Ve **احتدم** sıcak. Ve **احْتَدَمَتِ** ateş. Ve ateş için **حَدَمةٌ** vardır; o, onun şiddetidir; ve denir: onun alevlenmesinin sesi. Halîl dedi: **أحْدَمَتِ** güneş [şeyi], o da **احتدم**; ve **احتَدَم** göğsü öfkeden. Ama kanın **احتِدام**’ı hakkında bir kavim dedi: kızıllığı şiddetlendi de kararana kadar; doğru olan, hararetinin şiddetlenmesidir. Ferrâ dedi: **قِدْرٌ حُدَمَةٌ**, kaynaması hızlı olduğu zaman; ve o, **الصَّلُود**’un zıddıdır.
   (**حدا**) **الحاء** ve **الدال** ve illetli harf tek bir asıldır; o, sevktir. Denir: **حَدَا** develeriyle: onlarla bağırdı ve onlara şarkı söyledi. Ve eşek için denir; dişi eşeği öne geçtiği zaman, o onu **يَحْدُوها**. Dedi:
  * حادِي ثلاثٍ من الحُقبِ السّماحيج *
  Ve ok için denir; geçtiği zaman, tüyü onu **حَداه**; ve temreni onu **هَدَاه**. Ve denir: **حَدَوْتُه** şunun üzerine; yani onu sürdüm ve ona sevk ettim. Ve kuzey rüzgârına **حَدْواء** denir; çünkü bulutu **تحدُو** eder; yani onu sürer.
  A‘câc dedi:
  * حَدْواء جاءَتْ مِنْ أعالي الطّورِ *
  Ve onların sözü: [falanca] falancaya **يتحدَّى**, ona denk olmaya ve galibiyet için çekişmeye başladığı zaman. Ve bu asıldandır; çünkü bunu yaptığı zaman sanki onu işe sevk ediyor gibidir. Denir: Ben bu iş için senin **حُدَيَّاكَ**’ınım; yani onda bana karşı çık. Amr b. Külsûm dedi:
  * حُدَيَّا النَّاسِ كلِّهمُ جميعاً *
  (**حدأ**) **الحاء** ve **الدال** ve **الهمزة** tek bir asıldır: bir kuş yahut ona benzetilen. O hâlde **الحِدَأَة** bilinen kuştur; cem‘i **الحِدَأ**. Dedi:
  * كما تَدَانَى الحِدَأ الأُوِيُّ *
Ve ona benzetilenlerden ve bazı harekeleri değiştirilmiş olan: **الحَدَأَةُ**; taşların onunla oyulduğu balta benzeri. Dedi:
  * كالحَدَأ الوَقيعِ *
  Ve بابtan şâz olanlardan: **حَدِِئ** yerde: yapıştı.
  (**حدب**) **الحاء** ve **الدال** ve **الباء** tek bir asıldır; o, şeyin yükselmesidir. O hâlde **الحَدَب** yerden yükselen şeydir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ﴾ [الأنبياء 96]. Ve **الحَدَب** sırttadır; denir: **حَدِب** ve **احدَوْدَب**. Ve **ناقة حَدْباء**; hörgüç kemikleri göründüğü zaman; ve كذلك **الحِدْبار**. Denir: onlar **حُدْبٌ حَدَابيرُ**. Ama onların sözü **حَدِبَ عليه**; eğilip şefkat ettiği zaman, bu bundandır; çünkü o, şefkatten ona doğru eğilmiş gibidir; bu da **الحَدَب**’e benzer.
  (**حدث**) **الحاء** ve **الدال** ve **الثاء** tek bir asıldır; o, şeyin olmamış iken olmasıdır. Denir: **حدثَ** bir iş, olmamış iken sonra oldu. Ve **الرجل الحَدَثُ**: yaşı taze olan. Ve **الحديثُ** bundandır; çünkü o, ondan şeyin şeyden sonra meydana geldiği sözdür. Ve **رجلٌ حدثٌ**: sözü güzel. Ve **رجل حِدْثُ نساءٍ**; kadınlarla konuşur olduğu zaman. Ve denir: bu benim **حِدِّيثى** güzel; **خِطِّيبَى** gibi; bununla **الحديثُ** kastedilir.
  (**حدج**) **الحاء** ve **الدال** ve **الجيم** tek bir asıldır; **حَدَق** ile, bir şeyi kuşattığı zaman, yakın olur. O hâlde bakışta **التَّحديج**, **التَّحديق** gibidir. Ve بابtandır **الحِدْج**: kadınların bineklerinden bir binek. Denir: **حَدَجْتُ** deveyi; üzerine **الحِدج**’i bağladığın zaman. A‘şâ dedi:
ألا قُلْ لَميْثاءَ ما بالُهَا *** أبِالليل تُحْدَجُ أجْمالُها  Ve بابtandır **الحَدَجُ**; o, acı kavun (حنظل) sertleşip katılaştığı zaman; bunu ancak onun yuvarlak olması sebebiyle söyledik.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda: “**حدرت بالشيء إذا نزلته**”; doğrusu **المجمل**’dendir.
([2]) Bu tamamlama **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([3]) Birinci cüzde ( **مادة بدر** ) geçti.
([4]) Ayrıca denir: **حدر يحدر حدراً**; **ضرب** babındandır.
([5]) Tamamlama **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([6]) Asıl ve **المجمل**’de: “**ذو الحدورة**” tahriftir. Ve **الحرد**: öfke. Ve asılda: “**الحدر**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([7]) **اللسان**’da: “**والحدرة من الإبل، بالضم: نحو الصرمة**”.
([8]) **اللسان** ( **حدر** )’da olduğu üzere Ebû’n-Necm el-‘Iclî’nindir.
([9]) Asılda: “**أنا**”.
([10]) Recez **المجمل** ve **اللسان** ( **حدس** )’dadır.
([11]) **اللسان** ( **حدس** )’da olduğu üzere Ma‘d Yakrib’in bir beytinin parçası. Ve bu parça ile **المجمل**’de istişhâd edilmiştir. Yâkût onu ( **الحبيا** )’da nisbesiz, tahrif edilmiş olarak inşâd etti. Ve tamamı:
بمعترك شط الحبيا ترى به *** من القوم محدوساً وآخر حادسا    Ve bu Ma‘d Yakrib, Kindî **آكل المرار**’ın oğlu ‘Amr’ın oğlu el-Hâris’in oğlu Ğulfâ’dır. **الأغاني** (11: 60، 62)’ye bak.
([12]) Dîvânında 119’da ve **اللسان** ( **حدق** )’da, ikisinde de “**المنعمون**” rivayetiyle Ahtal’ındır.
([13]) **اللسان**’da: “**الصبي: ناظر العين. وعزاه كراع إلى العامة**”.
([14]) Beyit, dîvânında 3’te ve **اللسان** ( **حدق** )’da Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir.
([15]) **الجمهرة** (2: 123)’te: “**الحندوقة والحنديقة: الحدقة. ولا أدري ما صحته**”.
([16]) Asılda: “**القردان**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’tadır.
([17]) Tamamlama **المجمل**’dendir.
([18]) **المجمل**’de birinci sözle yetinildi.
([19]) Dîvânında 73’te ve **المجمل** ve **اللسان** ( **حدا** )’da Zü’r-Rumme’nindir. Ve صدرُه:
* كأنه حين يرمي خلفهن به *
([20]) A‘câc’ın dîvânı ve **المجمل** ve **اللسان** ( **حدا** ).
([21]) Tamamlama **المجمل**’dendir.
([22]) Muallakasındandır. Ve عجزُه:
* مقارعة بنيهم عن بنينا *
([23]) A‘câc’ındır; dîvânında 67’de ve **المجمل** ve **اللسان** ( **حدأ** )’da.
([24]) Şemmâh’ın dîvânında 56’da ve **اللسان** ( **حدأ** )’da bir beytin parçası. Ve tamamı:
يبادرن العضاه بمقنعات *** نواجذهن كالحدأ الوقيع
([25]) Asılda: “**الحدباء**”; doğrusu **المجمل**’den ve sözün siyakındandır.
([26]) Denir: **حدث**; **فرح** ve **ندس** gibi; ve kesre ile **حدث**.
([27]) A‘şâ’nın dîvânı 116 ve **المجمل** ve **اللسان** ( **حدج** ).

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح د ر
حدرته من علو إلى سفل فانحدر ونظرت إليه وإن دموعه لتتحادر على لحيته‏.‏
وهبطنا في حدور صعبة وحدروا السفينة من أعلـى واد أو نهـر إلـى أسفلـه وحـدر الحجـر مـن الجبـل‏:‏ دحرجه وكأنه الحيدرة أي الأسد‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ غلـام حـادر‏:‏ قصيـر لحيـم كما قيل له حطائط وفيه حدارة وقد حدر‏.‏
وحدرت الثوب‏:‏ فتلت أطراف هدبه لأن تقصره بالفتل وتحط من مقدار طوله‏.‏
وضربه حتى أحدر جلده أي ورّمه وجعله حادراً غليظاً‏.‏
وقد حدر الجلد بنفسه حدوراً‏.‏
قال عمر بن أبي ربيعة‏:‏ لو دب ذر فوق ضاحي جلدها لأبان من آثارهنّ حـدور وحدر القراءة‏:‏ أسرع فيها فحطهـا عـن حـال التمطيـط‏.‏
والعيـن تجـدر الدمـع والدمـع يحـدر الكحـل وحدرتهم السنة‏:‏ حطتهم إلى الأمصار‏.‏
وحدر الدواء بطنه‏:‏ أمشاه‏.‏
وشرب الحادور وهـو خلـاف العاقـول ورمـاه اللـه بالحيـدرة أي بالداهيـة الشديـدة كأنهـا الأسد في شدّتها‏.‏
وحدرج السوط فتله وهو من حدر الثوب بضم الجيم إليه وسوط محدرج‏.‏
وقنعه المحدرجة السمر‏.‏

##### Türkçe

ح د ر
Onu bir yükseklikten bir aşağıya **حدرته** ettim; o da **انحدر** etti; ona baktım; ve şüphesiz onun gözyaşları sakalının üzerine mutlaka **تتحادر** eder.
Ve biz zor **حدور**larda indik; ve gemiyi bir vadi yahut nehrin en yukarısından onun en aşağısına **حدروا** ettiler; ve taşı dağdan **حدر** etti: onu yuvarladı; ve sanki o **الحيدرة**dir, yani aslan.
Ve mecazdan: **غلام حادر**: kısa, etli; nitekim ona **حطائط** denildi; onda **حدارة** vardır; ve **حدر** etmiştir.
Ve elbiseyi **حدرت** ettim: püskülünün uçlarını büktüm; çünkü onu bükmekle kısaltırsın ve uzunluğunun miktarından indirirsin.
Ve onu, derisini **أحدر** edinceye kadar dövdü; yani onu şişirdi ve onu **حادراً** kalın kıldı.
Ve deri kendi kendine **حدوراً** olarak **حدر** etti.
Ömer b. Ebî Rebîa dedi ki: Eğer bir zerre onun açıkta olan derisinin üstünde sürünseydi, onların izlerinden **حدور**u mutlaka ortaya çıkarırdı. Ve kıraati **حدر** etmek: onda hızlandı; böylece onu uzatma hâlinden indirdi.
Ve göz **تجدر** gözyaşını; ve gözyaşı sürmeyi **يحدر** eder. Ve yılı onları **حدرتهم** etti: onları şehirlere indirdi.
İlaç onun karnını **حدر** etti: onu yürüttü (ishal etti).
Ve **الحادور**u içti; o, **العاقول**un zıddıdır. Ve Allah onu **الحيـدرة** ile, yani şiddetli musibetle vurdu; sanki o, şiddetinde aslandır.
Ve kamçıyı **حدرج** etti: onu büktü; ve o, elbiseyi **حدر** etmekten, **الجيم**’i ona eklemekledir; ve **سوط محدرج**.
Ve onu, esmer **المحدرجة** ile örttü.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَزهري: الحَدْرُ من كل شيء تَحْدُرُه من عُلْوٍ إِلى سُفْلٍ، والمطاوعة منه الانْحدارُ.
والحَدُورُ: اسم مقدار الماء في انحدار صَببَهِ، وكذلك الحَدُورُ في سفح جبل وكلّ موضع مُنْحَدِرٍ. ويقال: وقعنا في حَدُورٍ مُنْكَرَة، وهي الهَبُوطُ. قال الأَزهري: ويقال له الحَدْراءُ بوزن الصَّفْراء؛ والحَدُورُ والهَبُوط، وهو المكان ينحدر منه. والحُدُورُ، بالضم: فعلك. ابن سيده: حَدَرَ الشيءَ يَحْدِرُه ويَحْدُرُه حَدْراً وحُدُوراً فانَحَدَرَ: حَطَّهُ من عُلْوٍ إِلى سُفْلٍ.
الأَزهري: وكل شيء أَرسلته إِلى أَسفل، فقد حَدَرْتَه حَدْراً وحُدُوراً. قال: ولم أَسمعه بالأَلف أَحْدَرْتُ؛ قال: ومنه سميت القراءة السريعة الحَدْرَ لأَن صاحبها يَحْدُرُها حَدْراً.
والحَدَرُ، مثل الصَّبَبِ: وهو ما انحدر من الأَرض. يقال: كأَنما يَنْحَطُّ في حَدَر. والانْحِدارُ: الانهِباط، والموضع مُنْحَدَرٌ. والحَدْرُ: الإِسراع في القراءة. قال: وأَما الحَدُورُ فهو الموضع المُنْحَدِرُ. وهذا مُنْحَدَرٌ من الجبل ومُنْحَدُرٌ، أَتبعوا الضمة كما قالوا: أُنْبِيك وأُنْبُوك، وروى بعضهم مُنْحَدَرٌ. وحادُورُهُما وأُحْدُورُهُما: كَحَدُورِهِما. وحَدَرْتُ السفينة: أَرسلتها إِلى أَسفل، ولا يقال أَحْدَرْتُها؛ وحَدَرَ السفينة في الماء والمتاع يَحْدُرُهما حَدْراً، وكذلك حَدَرَ القرآن والقراءة. الجوهري: وحَدَرَ في قراءته في أَذانه حَدْراً أَي أَسرع. وفي حديث الأَذان: إِذا أَذَّنتَ فَتَرَسَّلْ وإِذا أَقمتَ فاحْدُرْ أَي أَسرع. وهو من الحُدُور ضدّ الصُّعُود، يتعدى ولا يتعدى.
وحَدَرَ الدمعَ يَحْدُرُه حَدْراً وحُدُوراً وحَدَّرَهُ فانْحَدَرَ وتَحَدَّرَ أَي تَنَزَّلَ. وفي حديث الاستسقاء: رأَست المطر يَتَحادَرُ على لحيته أَي ينزل ويقطر، وهو يَتَفاعَلُ من الحُدُور. قال اللحياني: حَدَرَتِ العَيْنُ بالدمع تَحْدُرُ وتَحْدِرُ حَدْراً، والاسم من كل ذلك الحُدُورَةُ والحَدُورَةُ والحادُورَةُ. وحَدَرَ اللِّثَامَ عن حنكه: أَماله. وحَدَرَ الدواءُ بطنه يَحْدُرُه حَدْراً: مَشَّاه، واسم الدواء الحادُورُ.الأَزهري: الليث: الحادِرُ الممتلئ لحماً وشَحْماً مع تَرَارَةٍ، والفعل حَدُرَ حَدارَة. والحادِرُ والحادِرَةُ: الغلام الممتلئ الشباب. الجوهري: والحادِرُ من الرجال المجتمع الخَلْق؛ عن الأَصمعي. تقول منه: حَدُرَ بالضم، يَحْدُرُ حَدْراً. ابن سيده: وغلام حادِرٌ جَمِيل صَبيحٌ. والحادرُ: السمين الغليظ، والجمع حَدَرَةٌ، وقد حَدَرَ يَحْدُرُ وحَدُرَ. وفَتًى حادِرٌ أَي غليظ مجتمع، وقد حَدَرَ يَحْدُرُ حَدارَةً، والحادِرَةُ: الغليظة؛ وفي ترجمة رنب قال أَبو كاهل اليشكري يصف ناقته ويشبهها بالعقاب:كأَنَّ رِجْلِي على شَعْواءَ حادِرَةٍ
ظَمْياءَ، قد بُلَّ مِنْ طَلٍّ خَوافيها
وفي حديث أُم عطية: وُلِدَ لنا غلام أَحدَرُ شَيء أَي أَسمن شيء وأَغلظ؛ ومنه حديث ابن عمر: كان عبدالله بن الحرث بن نوفل غلاماً حادِراً ومنه حديث أَبْرَهَةَ صاحب الفيل: كان رجلاً قصيراً حادِراً دَحْداحاً. ورُمْحٌ حادِرٌ: غليظ. والحَوادِرُ من كُعُوب الرماح: الغلاظ المستديرة. وجَبَلٌ حادِرٌ: مرتفع. وحَيٌّ جادِرٌ: مجتمع. وعَدَدٌ حادِرٌ: كثير وحَبْلٌ حادِرٌ: شديد الفتل؛ قال:
فما رَوِيَتْ حتى اسْتبانَ سُقاتُها،
قُطُوعاً لمَحْبُوكٍ مِنَ اللِّيفِ حادِرِ
وحَدُر الوَتَرُ حُدُورَةً: غَلُظَ واشتدّ؛ وقال أَبو حنيفة: إِذا كان الوتر قوياً ممتلئاً قيل وَتَرٌ حادِرٌ؛ وأَنشد:
أُحِبُّ الصَّبِيَّ السَّوْءَ مِنْ أَجْلِ أُمِّه،
وأُبْغِضُهُ مِنْ بُغُضِها، وَهْوَ حادِرُ
وقد حَدُرَ حُدُورَةً. وناقة حادِرَةُ العينين إِذا امتلأَتا نِقْياً واستوتا وحسنتا؛ قال الأَعشى:
وعَسِيرٌ أَدْناءُ حادِرَةُ العَيْـ
ـنِ خَنُوفٌ عَيْرانَةٌ شِمْلالُ
وكلُّ رَيَّانَ حَسَنِ الخَلْقِ: حادِرٌ.
وعَيْنٌ حَدْرَةٌ بَدْرَةٌ: عظيمة؛ وقيل: حادَّةُ النظر: وقيل: حَدْرَةٌ واسعة، وبَدْرَة يُبادِرُ نظرُها نَظَرَ الخيل؛ عن ابن الأَعرابي. وعَيْن حَدْراءُ: حَسَنَةٌ، وقد حَدَرَتْ. الأَزهري: الأَصمعي: أَما قولهم عين حَدْرَة فمعناه مكتنزة صُلْبَة وبَدْرَةٌ بالنظر؛ قال امرؤ القيس: وعينٌ لها حَدْرَةٌ بَدْرَةٌ،
شُقَّتْ مَآقيهما مِنْ أُخُرْ
الأَزْهَرِيُّ: الحَدْرَةُ العين الواسعة الجاحظة، والحَدْرَةُ: جِرْمُ قَرْحَةٍ تخرج بِجَفْنِ العين؛ وقيل: بباطن جفن العين فَتَرِمُ وتَغْلُظُ، وقد حَدَرَتْ عينه حَدْراً؛ وحَدَرَ جلده عن الضرب يَحْدِرُ ويَحْدُرُ حَدْراً وحُدوراً: غلظ وانتفخ وَوَرِمَ؛ قال عمر بن أَبي ربيعة: لو دَبَّ ذَرٌّ فَوْقَ ضَاحِي جِلْدِها،
لأَبانَ مِنْ آثارِهِنَّ حُدُورَا
يعني الوَرَمَ؛ وأَحْدَرَه الضربُ وحَدَرَهُ يَحْدُرُهُ.
وفي حديث ابن عمر: أَنه ضرب رجلاً ثلاثين سوطاً كلها يَبْضَعُ ويَحْدُرُ؛ يعني السياط، المعنى أَن السياط بَضَعَتْ جلده وأَورمته؛ قال الأَصمعي: يَبْضَعُ يعني يشق الجلد، ويَحْدُرُ يعني يُوَرِّمُ ولا يَشُقُّ؛ قال: واختلف في إِعرابه؛ فقال بعضهم: يُحْدر إِحداراً من أَحدرت؛ وقال بعضهم: يَحْدُرُ حُدُوراً من حَدَرْتُ؛ قال الأَزهري: وأَظنهما لغتين إِذا جعلت الفعل للضرب، فأَما إِذا كان الفعل للجلد أَنه الذي يَرِمُ فإِنهم يقولون: قد حَدَرَ جِلْدُه يَحْدُرُ حُدُوراً، لا اختلاف فيه أَعلمه. الجوهري: انْحَدَر جلده تورم، وحَدَرَ جِلْدَه حَدْراً وأَحْدَرَ: ضَرَبَ. والحَدْرُ: الشَّق. والحَدْرُ: الوَرَمُ
(* قوله: «والحدر الشق والحدر
والورم» يشير بذلك إِلى أَنه يتعدى ولا يتعدى وبه صرح الجوهري). بلا شق. يقال: حَدَرَ جِلْدُه وحَدَّرَ زيد جِلْدَهُ.
والحَدْرُ: النَّشْزُ الغليظ من الأَرض. وحَدَرَ الثوبَ يَحْدُرُه حَدْراً وأَحْدَرَهُ يُحْدِرُه إِحداراً: فتل أَطراف هُدْبِه وكَفَّهُ كما يفعل بأَطراف الأَكسية. والحَدْرَةُ: الفَتْلَةُ من فِتَل الأَكْسِيَةِ. وحَدَرَتْهُم السِّنَةُ تَحْدُرُهُمْ: جاءت بهم إِلى الحَضَرِ؛ قال الحطيئة:جاءَتْ به من بلادِ الطُّورِ، تَحْدُرُهُ
حَصَّاءُ لم تَتَّرِكْ، دون العَصا، شَذَبا
الأَزهري: حَدَرَتْهُمُ السَّنَةُ تَحْدُرُهُمْ حَدْراً إِذا حطتهم وجاءت بهم حُدُوراً.
والحُدْرَةُ من الإِبل: ما بين العشرة إِلى الأَربعين، فإِذا بلغت الستين فهي الصِّدْعَةُ. والحُدْرَةُ من الإِبل، بالضم، نحو الصِّرْمَة. ومالٌ حَوادِرُ: مكتنزة ضخامٌ. وعليم حُدْرَة من غَنَمٍ وحَدْرَة أَي قطعه؛ عن اللحياني.
وحَيْدارُ الحصى: ما استدار منه.
وحَيْدَرَةُ: الأَسَدُ؛ قال الأَزهري: قال أَبو العباس أَحمد بن يحيى لم تختلف الرواة في أَن الأَبيات لعلي ابن أَبي طالب، رضوان الله عليه: أَنا الذي سَمَّتْني أُمِّي الحَيْدَرَه،
كَلَيْتِ غاباتٍ غَليظِ القَصَرَهْ،
أَكلِيلُكُم بالسيفِ كَيْلَ السَّنْدَرَهْ
وقال: السندرة الجرأَة. ورجل سِنَدْرٌ، على فِعَنْلٍ إِذا كان جريئاً. والحَيْدَرَةُ: الأَسد؛ قال: والسَّنْدَرَةُ مكيال كبير؛ وقال ابن الأَعرابي: الحَيْدَرَة في الأُسْدِ مثل المَلِكِ في الناس؛ قال أَبو العباس: يعني لغلظ عنقه وقوّة ساعديه؛ ومنه غلام حادر إِذا كان ممتلئ البدن شديد البطش؛ قال والياء والهاء زائدتان، زاد ابن بري في الرجز قبلَ: أَكيلكم بالسيف كيل السندره
أَضرب بالسيف رقاب الكفره
وقال: أَراد بقوله: «أَنا الذي سمتني أُمي الحيدره» أَنا الذي سمتني أُمي أَسداً، فلم يمكنه ذكر الأَسد لأَجل القافية، فعبر بحيدرة لأَن أُمه لم تسمه حيدرة، وإِنما سمته أَسداً باسم أَبيها لأَنها فاطمة بنت أَسد، وكان أَبو طالب غائباً حين ولدته وسمته أَسداً، فلما قدم كره أَسداً وسماه عليّاً، فلما رجز عليّ هذا الرجز يوم خيبر سمى نفسه بما سمته به أُمه؛ قلت: وهذا العذر من ابن بري لا يتم له إِلاَّ إِن كان الرجز أَكثر من هذه الأَبيات ولم يكن أَيضاً ابتدأَ بقوله: «أَنا الذي سمتني أُمي الحيدرة» وإِلاَّ فإِذا كان هذا البيت ابتداء الرجز وكان كثيراً أَو قليلاً كان، رضي الله عنه، مخيراً في إِطلاق القوافي على أَي حرف شاء مما يستقيم الوزن له به كقوله: «أَنا الذي سمتني أُمي الأَسدا» أَو أَسداً، وله في هذه القافية مجال واسع، فنطقه بهذا الاسم على هذه القافية من غير قافية تقدمت يجب اتباعها ولا ضرورة صرفته إِليه، مما يدل على أَنه سمي حيدرة. وقد قال ابن الأَثير: وقيل بل سمته أُمه حيدرة. والقَصَرَة: أَصل العنق. قال: وذكر أَبو عمرو المطرز أَن السندرة اسم امرأَة؛ وقال ابن قتيبة في تفسير الحديث: السندرة شجرة يعمل منها القِسِيُّ والنَّبْلُ، فيحتمل أَن تكون السندرة مكيالاً يتخذ من هذه الشجرة كما سمي القوس نَبْعَةً باسم الشجرة، ويحتمل أَن تكون السندرة امرأَة كانت تكيل كيلاً وافياً. وحَيْدَرٌ وحَيْدَرَةُ: اسمان. والحُوَيْدُرَة: اسم شاعر وربما قالوا الحادرة. والحادُورُ: القُرْطُ في الأُذن وجمعه حَوادِير؛ قال أَبو النجم العجلي يصف امرأَة:
خِدَبَّةُ الخَلْقِ على تَخْصِيرها،
بائِنَةُ المَنْكِبِ مِنْ حادُورِها
أَراد أَنها ليست بِوَقْصاء أَي بعيدة المنكب من القُرْط لطول عنقها، ولو كانت وقصاء لكانت قريبة المنكب منه. وخِدَبَّةُ الخلق على تحصيرها أَي عظيمة العجز على دقة خصرها:
يَزِينُها أَزْهَرُ في سُفُورِها،
فَضَّلَها الخالِقُ في تَصْوِيرِها
الأَزهر: الوجه. ورَغِيفٌ حادِرٌ أَي تامٌّ؛ وقيل: هو الغليظ الحروف؛ وأَنشد:
كَأَنَّكِ حادِرَةُ المَنْكِبَيْـ
ـنِ رَصْعاءُ تَسْتَنُّ في حائِرِ
يعني ضفدعة ممتلئة المنكبين. الأَزهري: وروي عبدالله بن مسعود أَنه قرأَ قول الله عز وجل: وإِنا لجميع حاذرون؛ بالدال، وقال مُؤْدُونَ في الكُراعِ والسِّلاح؛ قال الأَزهري: والقراءة بالذال لا غير، والدال شاذة لا تجوز عندي القراءة بها، وقرأَ عاصم وسائر القراء بالذال.
ورجل حَدْرَدٌ: مستعجل. والحَيْدارُ من الحصى: ما صَلُبَ واكتنز؛ ومنه قول تميم بن أَبي مقبل:
يَرْمِي النِّجادَ بِحَيْدارِ الحَصى قُمَزاً،
في مِشْيَةٍ سُرُحٍ خَلْطٍ أَفانِينَا
وقال أَبو زيد: رماه الله بالحَيْدَرَةِ أَي بالهَلَكَةِ وحَيٌّ ذو حَدُورَةٍ أَي ذو اجتماع وكثرة. وروى الأَزهري عن المُؤَرِّج: يقال حَدَرُوا حوله ويَحْدُرُون به إِذا أَطافوا به؛ قال الأَخطل:
ونَفْسُ المَرْءِ تَرْصُدُها المَنَايا،
وتَحْدُرُ حَوْلَه حتى يُصارَا
الأَزهري: قال الليث: امرأَة حَدْراءُ ورجل أَحدر؛ قال الفرزدق: عَزَفْتَ بأَعْشاشٍ، وما كِدْتَ تَعْزِفُ،
وأَنْكَرْتَ من حَدْراءَ ما كنتَ تَعْرِفُ
قال: وقال بعضهم: الحدراء في نعت الفرس في حسنها خاصة. وفي الحديث: أَن أُبيّ بن خلف كان على بعير له وهو يقول: يا حَدْرَاها؛ يريد: هل رأَى أَحد مثل هذا؟ قال: ويجوز أَن يريد يا حَدْراءَ الإِبل، فقصر، وهي تأْنيث الأَحدر، وهو الممتلئ الفخذ والعجز الدقيق الأَعلى، وأَراد بالبعير ههنا الناقة وهو يقع على الذكر والأُنثى كالإِنسان.
وتَحَدُّرُ الشيء: إِقبالهُ؛ وقد تَحَدَّرَ تَحَدُّراً؛ قال الجعدي: فلما ارْعَوَتْ في السَّيْرِ قَضَّيْنَ سَيْرَها،
تَحَدُّرَ أَحْوَى، يَرْكَبُ الدّرَّ، مُظْلِم
الأَحوى: الليل. وتحدّره: إِقباله. وارعوت أَي كفت. وفي ترجمة قلع: الانحدار والتقلع قريب بعضه من بعض، أَرد أَنه كان يستعمل التثبيت ولا يبين منه في هذه الحال استعجال ومبادرة شديدة.
وحَدْراءُ: اسم امرأَة.

##### Türkçe

الأَزهري: **الحَدْرُ** her şeyden, onu bir yükseklikten bir aşağıya doğru **تَحْدُرُه** (indirdiğin/yuvarladığın) şeydir; bunun mutâvaatı (edilgen–kendiliğinden gerçekleşeni) **الانْحدارُ**’dır.

**والحَدُورُ**: bir inişte suyun miktarının adı, onun dökülüşüdür; yine bir dağın yamacındaki **الحَدُورُ** ve her eğimli yer. Ve denir: “Biz **حَدُورٍ** **مُنْكَرَة**’ye düştük”; o, **الهَبُوطُ**’tur. el-Azherî dedi: Ve ona **الحَدْراءُ** denir, **الصَّفْراء** vezninde; ve **الحَدُورُ** ve **الهَبُوط**: o, kendisinden aşağı inilen yerdir. Ve **الحُدُورُ**, damme ile: senin fiilindir.

İbn Sîde: **حَدَرَ** şeyi, onu **يَحْدِرُه** ve **يَحْدُرُه**; **حَدْراً** ve **حُدُوراً**; böylece **فانَحَدَرَ**: onu bir yükseklikten bir aşağıya indirdi.

el-Azherî: Ve her şeyi aşağıya salıverdiysen, onu **حَدَرْتَه** **حَدْراً** ve **حُدُوراً** (indirdin). Dedi: Onu elif ile, **أَحْدَرْتُ** diye işitmedim. Dedi: Bundan dolayı hızlı okuma **الحَدْرَ** diye adlandırıldı; çünkü onun sahibi onu **يَحْدُرُها** **حَدْراً** (hızla indirir/akıtırcasına okur).

Ve **الحَدَرُ**, **الصَّبَبِ** gibi: o, yerden aşağı inmiş olandır. Denir: Sanki bir **حَدَر** içinde aşağı yuvarlanıyor. Ve **الانْحِدارُ**: **الانهِباط** (aşağı iniş); ve yer **مُنْحَدَرٌ**’dır. Ve **الحَدْرُ**: okumada sürat. Dedi: **الحَدُورُ** ise eğimli yerdir.

Ve bu, dağdan bir **مُنْحَدَرٌ** ve **مُنْحَدُرٌ**’dur; dammeyi tâbi kıldılar; “**أُنْبِيك** ve **أُنْبُوك**” dedikleri gibi. Bazıları **مُنْحَدَرٌ** rivayet etti. Ve **حادُورُهُما** ve **أُحْدُورُهُما**: onların **حَدُورِهِما**’sı gibidir. Ve “Gemiyi **حَدَرْتُ**”: onu aşağıya salıverdim; “**أَحْدَرْتُها**” denmez. Ve gemiyi suda ve eşyayı **حَدَرَ**; ikisini **يَحْدُرُهما** **حَدْراً**; yine Kur’ân’ı ve okumayı **حَدَرَ**. el-Cevherî: Ve okumasında ve ezanında **حَدْراً** **حَدَرَ**; yani hızlandı. Ve ezan hadîsinde: “Ezan okuduğunda ağır ağır oku; ikamet getirdiğinde ise **فاحْدُرْ**”; yani hızlan. Bu, **الحُدُور**’dandır; **الصُّعُود**’un zıddıdır; geçişli de olur, geçişsiz de.

Ve gözyaşını **حَدَرَ**; onu **يَحْدُرُه** **حَدْراً** ve **حُدُوراً**; ve onu **حَدَّرَهُ**; böylece **فانْحَدَرَ** ve **تَحَدَّرَ**; yani aşağı indi. Ve yağmur duası hadîsinde: “Yağmuru, sakalının üzerine **يَتَحادَرُ** görür gibiyim”; yani iner ve damlar; o, **الحُدُور**’dan **يَتَفاعَلُ** babındandır. el-Lihyânî dedi: Göz, yaş ile **حَدَرَتِ**; **تَحْدُرُ** ve **تَحْدِرُ**; **حَدْراً**; bütün bunların ismi **الحُدُورَةُ** ve **الحَدُورَةُ** ve **الحادُورَةُ**’dur. Ve peçeyi çenesinden **حَدَرَ**: onu eğdi. Ve ilaç karnını **حَدَرَ**; onu **يَحْدُرُه** **حَدْراً**: onu yürüttü (ishal etti); ilacın adı **الحادُورُ**’dur. el-Azherî: el-Leys: **الحادِرُ**, et ve yağ ile dolu, bir **تَرَارَةٍ** ile (yumuşaklık/gevreklikle) olandır; fiil **حَدُرَ** **حَدارَة**. Ve **الحادِرُ** ve **الحادِرَةُ**: gençliği dolu oğlan. el-Cevherî: Ve erkeklerden **الحادِرُ**, yaratılışı toplanık (derli toplu) olandır; el-Asma‘î’den. Ondan dersin: **حَدُرَ** (damme ile), **يَحْدُرُ** **حَدْراً**. İbn Sîde: Ve güzel, yakışıklı **غلام حادِرٌ**. Ve **الحادرُ**: şişman, kalın; çoğulu **حَدَرَةٌ**; ve **حَدَرَ** **يَحْدُرُ** ve **حَدُرَ** olmuştur. Ve **فَتًى حادِرٌ**: yani kalın, toplanık; ve **حَدَرَ** **يَحْدُرُ** **حَدارَةً** olmuştur. Ve **الحادِرَةُ**: kalın olan; **رنب** maddesinde: Ebû Kâhil el-Yeşkürî, devesini vasfeder ve onu kartala benzetir:
كأَنَّ رِجْلِي على شَعْواءَ حادِرَةٍ
ظَمْياءَ، قد بُلَّ مِنْ طَلٍّ خَوافيها

Ve Ümm Atıyye hadîsinde: “Bize bir oğlan doğdu, **أَحدَرُ شَيء**”; yani en semiz şey ve en kalın şey. Ondandır İbn Ömer hadîsi: Abdullah b. el-Hâris b. Nevfel, **غلاماً حادِراً** idi. Ondandır fil sahibi Ebrehe hadîsi: kısa boylu, **حادِراً** **دَحْداحاً** bir adam idi. Ve **رُمْحٌ حادِرٌ**: kalın. Ve mızrakların topuklarından **الحَوادِرُ**: yuvarlak kalın olanlar. Ve **جَبَلٌ حادِرٌ**: yüksek. Ve **حَيٌّ جادِرٌ**: toplanık. Ve **عَدَدٌ حادِرٌ**: çok. Ve **حَبْلٌ حادِرٌ**: bükümü şiddetli; dedi ki:
فما رَوِيَتْ حتى اسْتبانَ سُقاتُها،
قُطُوعاً لمَحْبُوكٍ مِنَ اللِّيفِ حادِرِ

Ve kiriş **حَدُر** **حُدُورَةً**: kalınlaştı ve sertleşti. Ebû Hanîfe dedi: Kiriş güçlü, dolgun olursa “**وَتَرٌ حادِرٌ**” denir; ve okudu:
أُحِبُّ الصَّبِيَّ السَّوْءَ مِنْ أَجْلِ أُمِّه،
وأُبْغِضُهُ مِنْ بُغُضِها، وَهْوَ حادِرُ

Ve **حَدُرَ** **حُدُورَةً** olmuştur. Ve iki gözü **ناقة حادِرَةُ العينين**: ikisi iç yağ ile dolduğunda, düzleştiğinde ve güzelleştiğinde; el-A‘şâ dedi:
وعَسِيرٌ أَدْناءُ حادِرَةُ العَيْـ
ـنِ خَنُوفٌ عَيْرانَةٌ شِمْلالُ

Ve her dolgun, güzel yaratılışlı: **حادِرٌ**’dir.

Ve **عَيْنٌ حَدْرَةٌ بَدْرَةٌ**: büyük; ve denildi: bakışı keskin; ve denildi: **حَدْرَةٌ** geniş, ve **بَدْرَة**: bakışı atların bakışını geçer; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **عَيْن حَدْراءُ**: güzel; ve **حَدَرَتْ** olmuştur. el-Azherî: el-Asma‘î: “**عين حَدْرَة**” sözleri ise, manası: dolgun, sert ve bakışta **بَدْرَةٌ**’dir; İmru’ül-Kays dedi:
وعينٌ لها حَدْرَةٌ بَدْرَةٌ،
شُقَّتْ مَآقيهما مِنْ أُخُرْ

el-Azherî: **الحَدْرَةُ**: geniş, dışa fırlak göz; ve **الحَدْرَةُ**: göz kapağında çıkan bir yaranın cismi; ve denildi: göz kapağının iç tarafında; şişer ve kalınlaşır; ve gözü **حَدَرَتْ** **حَدْراً** olmuştur. Ve derisi, vurmadan dolayı, **يَحْدِرُ** ve **يَحْدُرُ**; **حَدْراً** ve **حُدوراً**: kalınlaştı, kabardı ve şişti; Ömer b. Ebî Rebîa dedi:
لو دَبَّ ذَرٌّ فَوْقَ ضَاحِي جِلْدِها،
لأَبانَ مِنْ آثارِهِنَّ حُدُورَا

Yani şişliği. Ve vuruş onu **أَحْدَرَه** ve onu **حَدَرَهُ**; onu **يَحْدُرُهُ**.

İbn Ömer hadîsinde: Bir adamı otuz kırbaç vurdu; hepsi deriyi yarıyor ve **يَحْدُرُ**; yani kırbaçlar; mana: kırbaçlar derisini yardı ve onu şişirdi. el-Asma‘î dedi: “**يَبْضَعُ**” yani deriyi yarar; “**يَحْدُرُ**” yani şişirir ve yarmayıp. Dedi: İ‘râbında ihtilaf edildi; bazıları: **يُحْدر** **إِحداراً**; **أَحدرت**’ten. Bazıları: **يَحْدُرُ** **حُدُوراً**; **حَدَرْتُ**’tan. el-Azherî dedi: Zannederim ikisi de iki lehçedir; fiili vuruşa kıldığında. Ama fiil deriye olursa, yani şişen odur; onlar derler: “Derisi **حَدَرَ**; **يَحْدُرُ** **حُدُوراً**”; bunda bildiğim bir ihtilaf yoktur. el-Cevherî: Derisi **انْحَدَر**: şişti; ve derisini **حَدَرَ** **حَدْراً** ve **أَحْدَرَ**: vurdu.

Ve **الحَدْرُ**: yarma. Ve **الحَدْرُ**: şişlik
(* “**والحدر الشق والحدر والورم**” sözüyle, bunun geçişli ve geçişsiz olduğuna işaret eder; el-Cevherî bunu açıkça söylemiştir). Yarmasız. Denir: Derisi **حَدَرَ**; ve Zeyd derisini **حَدَّرَ**.

Ve **الحَدْرُ**: yerden kalın çıkıntı. Ve elbiseyi **حَدَرَ**; onu **يَحْدُرُه** **حَدْراً**; ve onu **أَحْدَرَهُ**; onu **يُحْدِرُه** **إِحداراً**: püskül uçlarını ve kenarını, örtülerin uçlarına yapıldığı gibi, büküp kıvırdı. Ve **الحَدْرَةُ**: örtü bükümlerinden bir bükümdür.

Ve kıtlık onları **حَدَرَتْهُم**; onları **تَحْدُرُهُمْ**: onları şehre getirdi; el-Hutay’e dedi:
جاءَتْ به من بلادِ الطُّورِ، تَحْدُرُهُ
حَصَّاءُ لم تَتَّرِكْ، دون العَصا، شَذَبا

el-Azherî: Kıtlık onları **حَدَرَتْهُمُ**; onları **تَحْدُرُهُمْ** **حَدْراً**: onları indirdiğinde ve onları getirip **حُدُوراً** (inişle) getirdiğinde.

Ve develerden **الحُدْرَةُ**: on ile kırk arası; altmışa ulaşınca o **الصِّدْعَةُ**’dır. Ve develerden **الحُدْرَةُ**, damme ile, **الصِّرْمَة** gibidir. Ve **مالٌ حَوادِرُ**: dolgun, iri. Ve koyundan **حُدْرَة** ve **حَدْرَة**: yani bir parça/sürü; el-Lihyânî’den.

Ve çakılın **حَيْدارُ**’ı: ondan yuvarlaklaşan şeydir.

Ve **حَيْدَرَةُ**: aslandır. el-Azherî dedi: Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: Raviler, beyitlerin Ali b. Ebî Tâlib’e ait olduğunda ihtilaf etmediler; Allah’ın rızası onun üzerine:
أَنا الذي سَمَّتْني أُمِّي الحَيْدَرَه،
كَلَيْتِ غاباتٍ غَليظِ القَصَرَهْ،
أَكلِيلُكُم بالسيفِ كَيْلَ السَّنْدَرَهْ

Ve dedi: **السندرة** cesarettir. Ve **رجل سِنَدْرٌ**, **فِعَنْلٍ** üzere: cesur olduğunda. Ve **الحَيْدَرَةُ**: aslan. Dedi: Ve **السَّنْدَرَةُ** büyük bir ölçek kabıdır. İbnü’l-A‘râbî dedi: Aslanlarda **الحَيْدَرَة**, insanlarda **المَلِك** gibidir. Ebû’l-Abbâs dedi: Yani boynunun kalınlığı ve pazularının kuvveti sebebiyle. Ondandır: beden dolu, şiddetli yakalayan olduğunda **غلام حادر**. Dedi: **الياء** ve **الهاء** ziyadedir. İbn Berrî, recezde bundan önce şunu ekledi:
أَكيلكم بالسيف كيل السندره
أَضرب بالسيف رقاب الكفره

Ve dedi: “**أَنا الذي سمتني أُمي الحيدره**” sözüyle muradı: “Ben, annemin bana aslan adını verdiği kimseyim”; kafiye sebebiyle aslanı zikredemedi; **حيدرة** ile ifade etti; çünkü annesi ona **حيدرة** adını vermemişti; ancak onu, babasının adıyla, yani o Fatıma bint Esed olduğu için, **أَسداً** diye adlandırmıştı; Ebû Tâlib, doğduğunda yoktu; onu **أَسداً** diye adlandırdı; gelince **أَسداً**’yı hoş görmedi ve onu Ali diye adlandırdı; Ali, Hayber günü bu recezi söylediğinde, kendisini annesinin adlandırdığı şeyle adlandırdı. Dedim: İbn Berrî’nin bu özrü, ancak recez bu beyitlerden daha çok ise ve ayrıca “**أَنا الذي سمتني أُمي الحيدرة**” sözüyle başlamamışsa tamam olur; yoksa bu beyit recezin başlangıcı ise, çok da olsa az da olsa, Allah ondan razı olsun, veznin kendisiyle düzgün olacağı herhangi bir harf üzerine kafiyeleri salıvermekte muhayyerdir; “**أَنا الذي سمتني أُمي الأَسدا**” yahut “**أَسداً**” gibi; bu kafiyede onun için geniş bir alan vardır. Bu ismi, önce uyulması gereken bir kafiye geçmeden ve onu buna sevk eden bir zaruret olmadan bu kafiye üzere söylemesi, onun **حيدرة** diye adlandırıldığına delalet eder. İbnü’l-Esîr de dedi: Denildi ki, annesi ona **حيدرة** adını verdi. Ve **القَصَرَة**: boynun kökü. Dedi: Ebû Amr el-Mutarriz, **السندرة**’nin bir kadının adı olduğunu zikretti. İbn Kuteybe, hadîsin tefsirinde dedi: **السندرة** yay ve ok yapılan bir ağaçtır; muhtemeldir ki **السندرة**, bu ağaçtan yapılan bir ölçek kabıdır; tıpkı yayın, ağacın adıyla **نَبْعَةً** diye adlandırılması gibi. Ve muhtemeldir ki **السندرة**, tam ölçüyle ölçen bir kadındı. Ve **حَيْدَرٌ** ve **حَيْدَرَةُ**: iki isimdir. Ve **الحُوَيْدُرَة**: bir şairin adıdır; bazen **الحادرة** derler.

Ve **الحادُورُ**: kulaktaki küpe; çoğulu **حَوادِير**’dir; Ebû’n-Necm el-‘Aclî, bir kadını vasfederek dedi:
خِدَبَّةُ الخَلْقِ على تَخْصِيرها،
بائِنَةُ المَنْكِبِ مِنْ حادُورِها

Muradı: O, **وَقْصاء** değildir; yani boynunun uzunluğundan dolayı omzu küpeden uzak (küpeye göre omuz mesafesi belirgin) değildir; eğer **وقصاء** olsaydı, omzu ona yakın olurdu. Ve “**خِدَبَّةُ الخلق على تحصيرها**”: yani belinin inceliği üzerine kalçası büyük:
يَزِينُها أَزْهَرُ في سُفُورِها،
فَضَّلَها الخالِقُ في تَصْوِيرِها

**الأَزهر**: yüzdür. Ve **رَغِيفٌ حادِرٌ**: yani tam; ve denildi: harfleri kalın olandır. Ve okudu:
كَأَنَّكِ حادِرَةُ المَنْكِبَيْـ
ـنِ رَصْعاءُ تَسْتَنُّ في حائِرِ

Yani omuzları dolgun bir kurbağa. el-Azherî: Abdullah b. Mes‘ûd’un, Allah Teâlâ’nın sözü: “وإِنا لجميع حاذرون”u, **بالدال** ile okuduğu rivayet edildi; ve “**مُؤْدُونَ**” dedi; **الكُراعِ** ve **السِّلاح**’ta. el-Azherî dedi: Okuyuş **بالذال** iledir, başka değil; **الدال** şâzdır; bana göre onunla okumak caiz değildir. Âsım ve diğer kurrâ **بالذال** ile okudu.

Ve **رجل حَدْرَدٌ**: aceleci. Ve çakıldan **الحَيْدارُ**: sertleşen ve dolgunlaşandır; ondan Temîm b. Ebî Mukbil’in sözü:
يَرْمِي النِّجادَ بِحَيْدارِ الحَصى قُمَزاً،
في مِشْيَةٍ سُرُحٍ خَلْطٍ أَفانِينَا

Ebû Zeyd dedi: “Allah onu **بالحَيْدَرَةِ** ile vurdu”; yani helâk ile. Ve **حَيٌّ ذو حَدُورَةٍ**: yani toplanıklık ve çokluk sahibi. el-Azherî, el-Muerric’ten rivayet etti: Denir: Onun etrafında **حَدَرُوا** ve onunla **يَحْدُرُون**; onu kuşattıklarında; el-Ahtal dedi:
ونَفْسُ المَرْءِ تَرْصُدُها المَنَايا،
وتَحْدُرُ حَوْلَه حتى يُصارَا

el-Azherî: el-Leys dedi: **امرأَة حَدْراءُ** ve **رجل أَحدر**; el-Ferazdak dedi:
عَزَفْتَ بأَعْشاشٍ، وما كِدْتَ تَعْزِفُ،
وأَنْكَرْتَ من حَدْراءَ ما كنتَ تَعْرِفُ

Dedi: Bazıları dedi ki: **الحدراء**, özellikle atın güzelliği vasfındadır. Hadîste: Übeyy b. Halef, bir devesinin üzerindeydi ve “**يا حَدْرَاها**” diyordu; muradı: “Bunun gibi bir şey gören var mı?” Dedi: “**يا حَدْراءَ الإِبل**” murad etmiş olması da caizdir; kısalttı. O, **الأَحدر**’ın müennesihtir; o da uyluğu ve kalçası dolgun, üst tarafı ince olandır. Burada **البعير** ile dişi deveyi murad etti; o, erkek ve dişiye, insan gibi, kullanılır.

Ve bir şeyin **تَحَدُّرُ**’ü: onun gelişi/yönelişidir; ve **تَحَدَّرَ** **تَحَدُّراً** olmuştur; el-Ca‘dî dedi:
فلما ارْعَوَتْ في السَّيْرِ قَضَّيْنَ سَيْرَها،
تَحَدُّرَ أَحْوَى، يَرْكَبُ الدّرَّ، مُظْلِم

**الأَحوى**: gecedir. Ve onun **تحدّره**’si: gelişi/yönelişi. Ve **ارعوت**: yani vazgeçti. Ve **قلع** maddesinde: **الانحدار** ile **التقلع** birbirine yakındır; muradı: o, sağlamlaştırmayı kullanırdı; bu hâlde ondan şiddetli bir acele ve güçlü bir atılma görünmez.

Ve **حَدْراءُ**: bir kadının adıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح د ر * * الحَدُورُ * بالفتح الهبوط وهو المكان الذي * تَنْحَدِرُ * منه و * الحُدورُ * بالضم فعلك و * حَدَرَ * السفينة أرسلها إلى أسفل وبابه نصر ولا يقال * أحْدَرَها * و * حَدرَ * في قراءته وفي أذانه أسرع وبابه نصر و * الانحِدَارُ * الانهباط والموضع * مُنْحَدَرٌ * بفتح الدال و * تَحَدَّرَ * الدمع تنزّل

##### Türkçe

* ح د ر * * **الحَدُورُ** * (fetha ile) iniştir; ve o, kendisinden **تَنْحَدِرُ** olunan yerdir. Ve * **الحُدورُ** * (damme ile) senin fiilindir. Ve **حَدَرَ** gemiyi: onu aşağıya gönderdi; ve onun bâbı **نصر**’dır; ve **أحْدَرَها** denilmez. Ve **حَدرَ** kıraatinde ve ezanında: hızlandı; ve onun bâbı **نصر**’dır. Ve * **الانحِدَارُ** * iniştir; ve yer **مُنْحَدَرٌ**’dır, **الدال**’ın fethasıyla. Ve **تَحَدَّرَ** gözyaşı: indi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحدر بالفتح من كل شيء: الحط من علو إلى سفل والمطاوعة منه الانحدار، كالحدور بالضم، وإنما أطلقه اعتمادا على الشهرة. وقد حدره يحدره ويحدره حدرا وحدورا فانحدر: حطه من علو إلى سفل كذا في المحكم. قال الأزهري: وكل شيء أرسلته إلى أسفل فقد حدرته حدرا وحدورا. وحدرت السفينة: أرسلتها إلى أسفل، ولا يقال أحدرتها.
 من المجاز: الحدر في الأذان والقرآن: الإسراع، وفي حديث الأذان:  إذا أذنت فترسل، وإذا أقمت فاحدر  ، يتعدى ولا يتعدى، وفي الأساس: حدر القراءة حدرا: أسرع فيها: فحطها عن التمطيط. وفي المحكم: سميت القراءة السريعة الحدر، لأن صاحبها يحدرها حدرا، كالتحدير.
 من المجاز: الحدر: ورم الجلد وانتفاخه وغلظه من الضرب حدر جلده يحدر حدرا وحدروا: غلظ وانتفخ وورم، قال عمر بن أبي ربيعة:
  لو دب ذر فوق ضاحي جلدها                      لأبان من آثارهـن حـدورا. يعني الورم، كالإحدار والتحدير. حدر الجلد أيضا: توريمه، يقال: أحدر الجلد وحدره: ضربه حتى ورمه. وأحدر الجلد بنفسه وحدر وحدر: ورم: وفي حديث ابن عمر:  أنه ضرب رجلا ثلاثين سوطا كلها يبضع ويحدر  المعنى أن السياط أبضعت جلده وأحدرته، وقال الأصمعي: يبضع، يعني يشق الجلد، ويحدر يعني يورم، قال: واختلف في إعرابه، فقال بعضهم: يحدر إحدارا، وقال بعضهم: يحدر حدورا. قال الأزهري: وأظنهما لغتين، إذا جعلت الفعل للضرب، فأما إذا كان الفعل للجلد أنه الذي يرم، فإنهم يقولون: قد حدر جلده يحدر حدورا، لا ختلاف فيه أعلمه.

  من المجاز: الحدر: فتل هدب الثوب، يقال: حدرت الثوب، إذا فتلت أطراف هدبه، لأنك تقصره بالفتل، وتحتط من مقدار طوله، كما في الأساس، وفيه أيضا: ومنه: حدرج السوط، إذا فتله. وسوط محدرج، ضمت الجيم إليه، وقد سبق في موضعه. كالإحدار فيهما أي في التوريم والفتل، يقال: أحدر الجلد من الضرب إحدارا: جعله حادرا، وقد تقدم. وأحدر الثوب إحدار فتل أطراف هدبه وكفه، كما يفعل بأطراف الأكسية. والحدرة: الفتلة من فتل الأكسية.
 من المجاز: الحدر: إمشاء الدواء البطن. وقد حدر الدواء بطنه يحدره حدرا: أمشاه.
 الحدر: الإحاطة بالشيء، يحدر، بالضم، ويحدر، بالكسر، في الكل مما تقدم. وروى الأزهري عن المؤرج: يقال: حدروا حوله ويحدرون به، إذا طافوا به، قال الأخطل:
  ونفس المرء ترصدها المنايا                      وتحدر حوله حتى يصابـا. من المجاز: الحدر: السمن في غلظ وقصر، يقال: غلام حادر، أي قصير لحيم، كما يقال له: حطائط، كما في الأساس.
 من المجاز: الحدر: اجتماع خلق مع الغلظ، يقال: فتى حادر، أي غليظ مجتمع. وجمعهما حدرة كالحدارة، ككرامة، وفي بعض النسخ بالفتح والكسر معا ونقل الأزهري عن الليث: الحادر: الممتلئ شحما ولحما مع ترارة، فعله كنصر وكرم، ذكرهما ابن سيده، واقتصر الليث على الثاني، ونقله الجوهري عن الأصمعي.
 الحدر، بالتحريك: مكان ينحدر منه مثل الصبب، وفي الحديث:  كأنما ينحط في حدر  . كالحدور، كصبور، والأحدور، بالضم، والحدراء ككرماء، والحادور. والحدور في سفح جبل، وكل موضع منحدر. ويقال: وقعنا في حدور منكرة، وهي الهبوط. قال الأزهري: ويقال له: الحدراء، بوزن الصعداء.
 من المجاز: الحدر: سيلان العين بالدمع. حدرت تحدر، بالضم، وتحدر، بالكسر، والاسم منهما الحدورة، بالضم، والحدروة، بالفتح والحادورة، ذكر الثلاثة اللحياني، كما نقل عنه ابن سيده.
 الحدر: الحول في العين. قال الليث: وهو أحدر، وهي حدراء، أي أحول وحولاء. وعين حدرة بدرة وحدري ككفري بضمتين فتشديد مع فتح، آخره ألف مقصورة: عظيمة، أو حدرة غليظة. ونقل الأزهري عن الأصمعي: أما قولهم: عين حدرة فمعناه مكتنزة صلبة، وبدرة بالنظر. أو حدرة حادة النظر. وقيل: حدرة: واسعة، وبدرة: يبادر نظرها نظر الخيل، عن ابن الأعرابي. قال امرو القيس:
  عين لها حـدرة بـدرة                      وشقت مآقيها من أخر. وفي التهذيب: الحدرة: العين الواسعة الجاحظة. والحادر: الأسد، لشدة بطشه، كالحيدر والحيدرة ويقال: حيدرة بلا لام كما وقع التعبير به في بعض الأصول. وقال ابن الأعرابي: الحيدرة في الأسد مثل الملك في الناس. قال ثعلب: يعني لغلظ عنقه، وقوة ساعديه، والهاء والياء زائدتان، وقال: لم تختلف الرواة في أن هذه الأبيات لعلي بن أبي طالب رضي الله عنه:
  أنا الذي سمتني أمي حيدره.
  كليث غابات غليظ القصره.
  أكيلكم بالسيف كيل السندره. وزاد ابن بري في الرجز بعد القصره:
  أضرب بالسيف رقاب الكفره.

  من المجاز: الحادر: الغلام السمين الغليظ، المجتمع الخلق، أو الحسن الجميل الصبيح، ذكرهما ابن سيده. والجمع حدرة. ونقل الأزهري عن الليث: الحادر والحادرة: الغلام الممتلئ الشباب. وقال ثعلب: يقال: غلام حادر، إذا كان ممتلئ البدن، شديد البطش.
 في الكتاب العزيز:  وإنا لجميع حاذرون  وهي القراءة المشهورة، وقرأ:  وإنا لجميع حادرون  بالدال، أي مؤدون بالكراع، وفي نص التهذيب: في الكراع والسلاح. قال الأزهري: وهي قراءة عبد الله بن مسعود رضي الله عنه. قال: والقراءة بالذال لا غير، والدال شاذة لا يجوز عندي القراءة بها، وقرأ عاصم وسائر القراء بالذال. قلت: والدال المهملة قراءة ابن عمير واليماني، كما نقله الصنعاني وفسره بعض فقال: أي حذاق بالقتال، أقوياء، نشيطون له، من قولهم: غلام حادر، إذا كان شديد البطش، قوي الساعدين كما تقدم، أو سائرون طالبون موسى، عليه وعلى نبينا أفضل الصلاة والسلام، من قولهم: حدر الرجل حدرا، إذا انحط في صبب. والحادور: القرط في الأذن: جمعه حوادير. قال أبو النجم العجلي يصف امرأة:
  خدبة الخلق على تحضيرها                      بائنة المنكب من حادورها. أراد أنها طويلة العنق، وعظيمة العجر، على دقة خصرها، والبيت الذي بعده:
  يزينها أزهر في سفـورهـا                      فضلها الخالق في تصويرها. من المجاز: الحادور: الهلكة، كالحيدرة. قال أبو زيد: رماه الله بالحيدرة، أي بالهلكة. وقال الزمخشري: أي بداهية شديدة، كأنها الأسد في شدتها.
 من المجاز: الحادور: الدواء المسهل الذي يمشي البطن، وهو خلاف العاقول. والحيدار، بفتح فسكون: ما صلب من الحصى واكتنز، ومنه قول تميم بن أبي بن مقبل يصف ناقة:
  ترمي النجاد بحيدار الحصى قمزا                      في مشية سرح خلط أفانـينـا. وليس بتصحيف حيدان، بالنون، نبه عليه الصغاني. والحدرة، بالفتح: جرم قرحة تخرج بجفن العين، وقيل: ببياض الجفن فترم وتغلظ، والذي في التهذيب: بباطن الجفن. وليس فيه: ببياض، فأنا أخشى أن يكون هذا تحريفا من الكاتب. وقد حدرت عينه حدرا.
 الحدرة، بالضم: الكثرة والاجتماع. والذي في المحكم وغيره: حي ذو حدرة، أي ذو اجتماع وكثرة، فلينظر هذا مع عبارة المصنف. الحدرة: القطيع من الإبل نحو الصرمة، هي ما بين العشرة إلى الأربعين، فإذا بلغت الستين فهي الصدعة. ومال حوادر: مكتنزة ضخام، وعليه حدرة من غنم، وحدرة، أي قطعة، عن اللحياني. والأحدر من الإبل: الممتلئ الفخذين والعجز الدقيق الأعلى، وهي حدراء، ومنه حديث أبي بن خلف:  كان على بعير له وهو يقول: يا حدارها، يعني يا حدراء الإبل، فقصر، وهي تأنيث الأحدر، وأراد بالبعير هنا الناقة، وهو يقع على الذكر والأنثى، كالإنسان، ويجوز أن يريد: هل رأى أحد مثل هذا: قال الأزهري: وقال بعضهم: الحدراء: نعت حسن للخيل خاصة.
 حدراء: اسم امرأة شبب بها الفرزدق، قال:
  عزفت بأعشاش وما كدت تـعـزف                      وأنكرت من حدراء ما كنت تعرف.

  والحنادر، بالضم: الحاد البصر. ويقال: إنه لحنادر العين. والحندر، كقنفذ، والحندور، كسرسور، والحندورة، بضمهن، والحندورة، كهر كولة، يعني بكسر الأول وفتح الثالث والحندورة، بكسر الحاء وضم الدال وهذه عن ثعلب، والحندير، والحندارة، والحندور، والحنديرة، بكسرهن، كل ذلك: الحدقة، والحنديرة أجود.
 في الصحاح: يقال: هو علي حندر عينه وحندرتها وحندورها وحندورتها، أي يستثقله فلا يقدر النظر إليه، وفي بعض النسخ: فلا يقدر على النظر إليه، ونص الصحاح: ولا يقدر أن ينظر إليه بغضا. قال الفراء: يقال: جعلته على حندورة عيني، بالضم، وحنديرتها بالكسر، أي جعلته نصب عيني، وذكر الجوهري وغيره من الأئمة هذه المادة في ح ن د ر، إشارة إلى أن النون لا تزاد في ثاني الكلمة إلا بثبت، وتبعهم صاحب اللسان فأوردها هناك، ولم يتعرض لها في حدر. وستأتي للمصنف أيضا هناك، إشارة إلى ما ذكرنا، إن شاء الله تعالى.
 الحدر، كعتل: الغليظ الضخم. وانحدر جلده: تورم، كما في الصحاح. انحدر: انهبط وهو مطاوع حدره يحدره حدرا. وفي التهذيب في ترجمة قلع: الانحدار والتقلع قريب بعضه من بعض. أراد أنه يستعمل التثبت، ولا يبين منه في هذه الحال استعجال ومبادرة شديدة.
 والموضع منحدر. بضم فسكون ففتحات، ومنحدر، أتبعوا الضمة الضمة، كما قالوا: أنبيك وأنبوك. وروى بعضهم: منحدر بفتح فسكون ففتح فكسر.
 حدر الدمع يحدره حدرا وحدورا، وحدره فانحدر، وتحدر، أي تنزل.
 ومما يستدرك عليه: رأيت المطر يتحادر على لحيته، أي ينزل ويقطر، وهو يتفاعل من الحدور، وقد جاء في حديث الاستسقاء. وحدر اللثام عن حنكه: أماله. والحادرة: الغليظة. قال أبو كاهل اليشكري يصف ناقته، ويشبهها بالعقاب:
  كأن رجلي على شعواء حادرة                      ظمياء قد بل من طل خوافيها. ذكره الأزهري في ترجمة رنب.
 وفي حديث أم عطية:  ولد لنا غلام أحدر شيء  ، أي أسمن شيء وأغلظ. ورمح حادر: غليظ.
 والحوادر من كعوب الرماح: الغلاظ المستديرة. وجبل حادر: مرتفع. وحي حادر: مجتمع. وعدد حادر: كثير. وحبل حادر: شديد الفتل، قال:
  فما رويت حتى استبان سقاتـهـا                      قطوعا لمحبوك من الليف حادر. وحدر الوتر حدورة: غلظ واشتد. وقال أبو حنيفة: إذا كان الوتر قويا ممتلئا قيل: وتر حادر، وأنشد:
  أحب الصبي السوء من أجل أمه                      وأبغضه من بغضها وهو حادر. وقد حدر حدورة. وناقة حادرة العينين، إذا امتلأتا نقيا، واستوتا وحسنتا، قال الأعشى:
  وعسير أدماء حادرة العي                      ن خنوف عيرانة شملال. وكل ريان حسن الخلق حادر. وعين حدراء: حسنة، وقد حدرت. والحدر: النشز الغليظ من الأرض. ومن المجاز: حدرتهم السنة تحدرهم: جاءت بهم إلى الحضر. قال الحطيئة:
  جاءت به من بلاد الطور تحـدره                      حصاء لم تترك دون العصا شذبا.

  وقال الأزهري: حدرتهم السنة تحدرهم حدرا، إذا حطتهم، وجاءت بهم حدورا. وحدرة من غنم: قطعة. وحيدار الحصى: ما استدار منه. وحيدر، وحيدرة: اسمان. والحويدرة: اسم شاعر، وربما قالوا: الحادرة، وهو قطبة بن الحصين الغطفاني. قال ابن بري: سمي به لقول زبان بن سيار فيه:
  كأنك حادرة المـنـكـبـي                      ن رصعاء تنقض في حائر. قال: والحادرة: الضخمة المنكبين والرصعاء الممسوحة العجيزة، شبهه بضفدعة تصوت في منخفض الأرض.
 روي أن حسان بن ثابت رضي الله عنه كان إذا قيل له: أنشدنا قال: أنشدكم كلمة الحويدرة، يعني قصيدته التي أولها:
  بكرت سمية غدوة فتـربـع                      وغدت غدو مفارق لم يربع. قلت: ومن هذه القصيدة:
  فكأن فاها بـعـد أول رقـدة                      ثغب برابية لذيذ المـكـرع.
  بغريض سارية أدرته الصبـا                      من ماء أسجر طيب المستنقع. ورغيف حادر: تام، وقيل: هو الغليظ الحروف. وداء حادرد: مسهل ورجل حدرد: مستعجل. وتحدر الشيء: إقباله، وقد تحدر تحدرا. قال الجعدي:
  فلما ارعوت في السير قضين سيرهاتحدر أحوى يركب الدو مظلم. وحدر الحجر من الجبل: دحرجه. ومن المجاز: الدمع يحدر الكحل. والحدار، والحدرة: النازلة. وحدرة الحناء: محلة بمصر. وحدورة: أرض لبني الحارث بن كعب. وأبو توزة حدير السلمي، مولاهم، وأبو الزاهرية حدير بن كريب الحمصي، وحدير الأسلمي: تابعيون، ذكرهم ابن حبان في الثقات. وسفيان بن عبد الله بن محمد بن زياد بن حدير الأسدي، حدث عن زياد، كذا في تاريخ البخاري. والحيدرية: طائفة مجردون، وهم أتباع الشيخ حيدر الزواجي، الولي المشهور، وقد ذكرت هذه الطريقة ومبناها في كتابي: إتحاف الأصفياء بسلاسل الأولياء. وذكره ابن حبان في الثقات. وحديرة، كجهينة، فرس شراحيل بن عبد العزى الكلبي. وحدر، كسكر: من محال البصرة عند خطة مزينة. والأحدرية: القلنسوة.

##### Türkçe

**الحدر** fetha ile her şeyden: yükseklikten aşağıya indirme; ondan olan mutâvaat **الانحدار**’dır; damme ile **الحدور** gibi; onu ancak şöhrete dayanarak mutlak kullandı. Ve “**حدره** **يحدره** ve **يحدره** **حدرا** ve **حدورا**; böylece **انحدر**”: onu yükseklikten aşağıya indirdi; **المحكم**’de böyle. **الأزهري** dedi: Her şey ki onu aşağıya salıverdin, muhakkak onu **حدرته** **حدرا** ve **حدورا**. Ve “**حدرت السفينة**”: onu aşağıya salıverdim; “**أحدرتها**” denilmez.

Mecazdan: **الحدر** ezanda ve Kur’an’da: sürat; ve ezan hadîsinde: “Ezan okursan ağır ağır salıver; ikamet getirirsen **فاحدر**”; geçişli olur ve geçişsiz olur; ve **الأساس**’ta: “**حدر القراءة حدرا**”: onda süratlendi: böylece onu uzatmadan aşağı indirdi. Ve **المحكم**’de: süratli okuma **الحدر** diye adlandırıldı; çünkü onun sahibi onu **حدرا** ile indirir; **التحدير** gibi.

Mecazdan: **الحدر**: derinin şişmesi, kabarması ve kalınlaşması; dövmeden. “**حدر جلده** **يحدر** **حدرا** ve **حدروا**”: kalınlaştı, kabardı ve şişti. **عمر بن أبي ربيعة** dedi:
  لو دب ذر فوق ضاحي جلدها                      لأبان من آثارهـن حـدورا.
Yani şişlik; **الإحدار** ve **التحدير** gibi. “**حدر الجلد**” dahi: onu şişirmek; denilir: “**أحدر الجلد** ve **حدره**”: onu dövdü, ta ki onu şişirdi. Ve “**أحدر الجلد**” kendi kendine, ve “**حدر**” ve “**حدر**”: şişti. Ve İbn Ömer hadîsinde: “Onun bir adamı otuz kamçı ile dövdüğü; hepsi **يبضع** ve **يحدر**.” Mânâ: kamçılar onun derisini **أبضعت** ve onu **أحدرته**. Ve **الأصمعي** dedi: “**يبضع**”, yani deriyi yarar; ve “**يحدر**” yani şişirir. Dedi: İ‘râbında ihtilaf edildi; kimi dedi: “**يحدر** **إحدارا**”; kimi dedi: “**يحدر** **حدورا**.” **الأزهري** dedi: İkisini de iki lehçe sanıyorum; fiili dövmeye kıldığın zaman. Ama fiil deriye olup da onun şiştiği olursa, onlar derler: “**قد حدر جلده يحدر حدورا**”; onda bildiğim bir ihtilaf yoktur.

Mecazdan: **الحدر**: elbisenin saçak ipliğini bükmek; denilir: “**حدرت الثوب**”, saçak uçlarını büktüğün zaman; çünkü sen onu bükmekle kısaltırsın ve uzunluğunun miktarından indirirsin; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve onda dahi: Bundan: “**حدرج السوط**”, onu büktüğü zaman. Ve “**سوط محدرج**”: **الجيم** ona katıldı; ve yerinde daha önce geçti. İkisinde, yani şişirmede ve bükmede, **الإحدار** gibi; denilir: “**أحدر الجلد من الضرب إحدارا**”: onu **حادرا** kıldı; ve daha önce geçti. Ve “**أحدر الثوب إحدار**”: saçak ve kenar uçlarını büktü; örtülerin uçlarında yapıldığı gibi. Ve **الحدرة**: örtüleri bükmekten olan büküm.

Mecazdan: **الحدر**: ilacın karnı yürütmesi. Ve “**حدر الدواء بطنه يحدره حدرا**”: onu yürüttü.

**الحدر**: şey ile kuşatma; damme ile **يحدر**, ve kesre ile **يحدر**; yukarıda geçenlerin hepsinde. Ve **الأزهري** **المؤرج**’den rivayet etti: denilir: “**حدروا حوله** ve **يحدرون به**”, onun etrafında dolaştıkları zaman. **الأخطل** dedi:
  ونفس المرء ترصدها المنايا                      وتحدر حوله حتى يصابـا.
Mecazdan: **الحدر**: kalınlık ve kısalık içinde semizlik; denilir: “**غلام حادر**”, yani kısa etli; ona denildiği gibi: **حطائط**; **الأساس**’ta olduğu gibi.

Mecazdan: **الحدر**: kalınlıkla birlikte yaratılışın toplanması; denilir: “**فتى حادر**”, yani kalın, toplanmış. İkisinin cem‘i **حدرة**’dir; **الحدارة** gibi; **كرامة** gibi. Bazı nüshalarda fetha ve kesre ikisi birlikte. Ve **الأزهري** **الليث**’ten nakletti: **الحادر**: dolu yağ ve et ile, **ترارة** ile beraber; fiili **نصر** ve **كرم** gibi; ikisini İbn Sîde zikretti; **الليث** ikinciyle yetindi; ve **الجوهري** onu **الأصمعي**’den nakletti.

**الحدر** hareke ile: ondan inilen yer; **الصبب** gibi. Ve hadîste: “Sanki **حدر** içinde aşağı iniyor.” **الحدور** gibi; **صبور** gibi. Ve damme ile **الأحدور**; ve **الحدراء** **كرماء** gibi; ve **الحادور**. Ve **الحدور** dağın eteğinde; ve her eğimli yer. Ve denilir: “Bilinmez bir **حدور**’a düştük”; o iniştir. **الأزهري** dedi: Ona **الحدراء** denilir; **الصعداء** vezninde.

Mecazdan: **الحدر**: gözün yaş ile akması. “**حدرت** **تحدر**” damme ile; ve “**تحدر**” kesre ile. İkisinin ismi: damme ile **الحدورة**; fetha ile **الحدروة**; ve **الحادورة**. Üçünü **اللحياني** zikretti; İbn Sîde’nin ondan naklettiği gibi.

**الحدر**: gözde şaşılık. **الليث** dedi: O **أحدر**’dır; o (dişi) **حدراء**’dır; yani şaşı ve şaşı. Ve “**عين حدرة بدرة**” ve “**حدري**” **ككفري** iki damme ile, sonra şeddeli, fetha ile; sonu maksûr elif: büyük; yahut **حدرة** kalın. Ve **الأزهري** **الأصمعي**’den nakletti: Onların “**عين حدرة**” sözleri: mânâsı, dolgun sert; ve “**بدرة**” bakışta. Yahut **حدرة** keskin bakışlı. Ve denildi: **حدرة**: geniş; ve **بدرة**: bakışı atların bakışını geçer; İbnü’l-A‘râbî’den. **امرو القيس** dedi:
  عين لها حـدرة بـدرة                      وشقت مآقيها من أخر.
Ve **التهذيب**’de: **الحدرة**: geniş, dışa fırlak göz. Ve **الحادر**: aslan; saldırmasının şiddetinden; **الحيدر** ve **الحيدرة** gibi. Ve denilir: **حيدرة** lamsız; bazı asıllarda onunla ifade edildiği gibi. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: Aslanda **الحيدرة**, insanlarda kral gibidir. **ثعلب** dedi: yani boynunun kalınlığından ve pazularının kuvvetinden; ve **الهاء** ile **الياء** ziyadedir. Ve dedi: Raviler, bu beyitlerin Ali b. Ebî Tâlib’e (Allah ondan razı olsun) ait olduğunda ihtilaf etmedi:
  أنا الذي سمتني أمي حيدره.
  كليث غابات غليظ القصره.
  أكيلكم بالسيف كيل السندره.
Ve İbn Berrî recezde **القصره**’den sonra artırdı:
  أضرب بالسيف رقاب الكفره.

Mecazdan: **الحادر**: semiz, kalın, yaratılışı toplanmış oğlan; yahut güzel, cemîl, parlak yüzlü çocuk; ikisini İbn Sîde zikretti. Cem‘i **حدرة**. Ve **الأزهري** **الليث**’ten nakletti: **الحادر** ve **الحادرة**: gençliği dolu oğlan. Ve **ثعلب** dedi: denilir: “**غلام حادر**”, bedeni dolu, saldırması şiddetli olduğu zaman.

Kitab-ı azîzde: “Ve biz elbette hepimiz **حاذرون**’uz”; o meşhur kıraattir. Ve “Ve biz elbette hepimiz **حادرون**’uz” diye okundu; **الدال** ile; yani **بالكراع** ile hazırlıklı olanlar. Ve **التهذيب**’in nassında: **في الكراع والسلاح**. **الأزهري** dedi: O, Abdullah b. Mes‘ûd’un (Allah ondan razı olsun) kıraatidir. Dedi: Kıraat **بالذال**’dan başkası değildir; **الدال** şâzdır; benim yanımda onunla okumak câiz olmaz. Ve Âsım ve diğer kurrâ **بالذال** ile okudu. Dedim: **الدال المهملة** İbn Umeyr ve Yemânî’nin kıraatidir; San‘ânî’nin naklettiği gibi. Ve bazıları onu tefsir etti de dedi: yani savaşta mahirler; güçlüler; ona canlı, çevikler; onların “**غلام حادر**” sözünden; o, saldırması şiddetli, pazuları güçlü olduğu zaman; yukarıda geçtiği gibi. Yahut yürüyenler, Mûsâ’yı (ona ve nebîmize en faziletli salât ve selâm olsun) arayanlar; onların “**حدر الرجل حدرا**” sözünden; **صبب** içinde aşağı indiği zaman. Ve **الحادور**: kulakta küpe; cem‘i **حوادير**. **أبو النجم العجلي** bir kadını vasfederek dedi:
  خدبة الخلق على تحضيرها                      بائنة المنكب من حادورها.
Onunla, boynunun uzun, kalçasının büyük; belinin inceliği üzerinde olduğunu istedi. Ve ondan sonraki beyit:
  يزينها أزهر في سفـورهـا                      فضلها الخالق في تصويرها.
Mecazdan: **الحادور**: helâk; **الحيدرة** gibi. **أبو زيد** dedi: “Allah onu **بالحيدرة** ile attı”; yani helâk ile. Ve **الزمخشري** dedi: yani şiddetli bir musibet; sanki şiddetinde aslandır.

Mecazdan: **الحادور**: karnı yürüten müshil ilaç; ve o, **العاقول**’un zıddıdır. Ve fetha sonra sükûn ile **الحيدار**: çakıldan sertleşen ve sıkılaşan şey. Ve ondan, Temîm b. Ebî b. Mukbil’in bir deveyi vasfederek sözü:
  ترمي النجاد بحيدار الحصى قمزا                      في مشية سرح خلط أفانـينـا.
Ve **حيدان** (sonunda **النون** ile) tashîf değildir; **الصغاني** buna dikkat çekti. Ve fetha ile **الحدرة**: göz kapağında çıkan çıbanın cismi; ve denildi: kapağın beyazında; böylece şişer ve kalınlaşır. Ve **التهذيب**’de olan: kapağın iç tarafında. Ve onda “beyazında” yoktur; ben korkarım ki bu, kâtibin bir tahrifi olsun. Ve “**حدرت عينه حدرا**”.

Damme ile **الحدرة**: çokluk ve toplanma. **المحكم** ve başkasında olan: “**حي ذو حدرة**”, yani toplanma ve çokluk sahibi. Öyleyse bu, musannifin ibaresiyle beraber incelensin. **الحدرة**: develerden sürü; **الصرمة** gibi; o, on ile kırk arasıdır; altmışa ulaştığı zaman o **الصدعة**’dır. Ve “**مال حوادر**”: sıkılaşmış iri mallar. Ve onun üzerinde “**حدرة من غنم**” ve “**حدرة**”, yani parça; **اللحياني**’den. Ve develerden **الأحدر**: uylukları dolu, sağrısı; üst tarafı ince; o (dişi) **حدراء**’dır. Ve ondan, Ebî b. Halef hadîsi: “O, bir devesinin üzerinde idi ve diyordu: ‘Ey **حدارها**!’”; yani “Ey develerin **حدراء**’sı!”; böylece kısalttı. Ve o, **الأحدر**’ın müennesi. Ve burada **البعير** ile dişi deveyi kastetti; o, erkek ve dişiye söylenir; **الإنسان** gibi. Ve câizdir ki şunu kastetsin: “Bunun benzerini bir kimse gördü mü?” **الأزهري** dedi: Ve bazıları dedi: **الحدراء** atlar için özellikle güzel bir sıfattır.

**حدراء**: **الفرزدق**’ın kendisiyle teşbîb ettiği bir kadının adı. Dedi:
  عزفت بأعشاش وما كدت تـعـزف                      وأنكرت من حدراء ما كنت تعرف.

Ve **الحنادر** (ötre ile): görmenin keskinliği. Ve denilir: “Şüphesiz o, gözün **لحنادر**’idir.” Ve **الحندر** ( **قنفذ** gibi), ve **الحندور** ( **سرسور** gibi), ve **الحندورة** (onların ötrelisiyle), ve **الحندورة** ( **هر كولة** gibi), yani birincinin kesresi ve üçüncünün fethasıyla; ve **الحندورة** ( **الحاء**’ın kesresi ve **الدال**’ın ötrelisiyle); bu, **ثعلب**’dendir; ve **الحندير**, ve **الحندارة**, ve **الحندور**, ve **الحنديرة** (onların kesresiyle); bütün bunlar: **الحدقة**’dır; ve **الحنديرة** daha iyidir.

**الصحاح**’ta: denilir: “O, gözünün **حندر**’i üzerinedir; ve onun **حندرتها**’sı ve onun **حندورها**’sı ve onun **حندورتها**’sı (üzerinedir)”; yani onu ağır bulur da ona bakmaya güç yetiremez; ve bazı nüshalarda: “ona bakmaya güç yetiremez”; ve **الصحاح**’ın nassı: “ve ona, buğzdan dolayı bakmaya güç yetiremez.” **الفراء** dedi: denilir: “Onu gözümün **حندورة**’si üzerine yaptım” (ötre ile) ve onun **حنديرتها**’sı (kesre ile); yani onu gözümün karşısına diktim. Ve **الجوهري** ve diğer imamlar bu maddeyi **ح ن د ر**’de zikrettiler; kelimenin ikincisinde **النون**’un ancak bir sabit ile ziyade edilmeyeceğine işaret olarak. Ve **اللسان** sahibi de onlara tâbi oldu da onu orada getirdi; ve **حدر**’da ona temas etmedi. Ve musannif için de orada gelecektir; zikrettiğimize işaret olarak, yüce Allah dilerse.

**الحدر** ( **عتل** gibi): kalın, iri. “Derisi **انحدر** oldu”: şişti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **انحدر**: indi; ve o, “onu **حدره**; onu **يحدره** **حدرا**”nın mutâviidir. Ve **التهذيب**’de **قلع** tercümesinde: **الانحدار** ile **التقلع** birbirinin bir kısmına yakındır. Muradı: sebat kullanılır; ve bu hâlde ondan acele ve şiddetli bir atılma açıklanmaz.

Ve yer: **منحدر**. Ötre, sonra sükûn, sonra fethalarla; ve **منحدر**: ötreyi ötreye tâbi kıldılar; “**أنبيك** ve **أنبوك**” dedikleri gibi. Ve bazısı rivayet etti: **منحدر**; fetha, sonra sükûn, sonra fetha, sonra kesre ile.

Gözyaşı **حدر** eder; onu **يحدره** **حدرا** ve **حدورا**; ve onu **حدره** de **انحدر** oldu; ve **تحدر**; yani indi.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: “Yağmuru sakalı üzerine **يتحادر** eder gördüm”; yani iner ve damlar; ve o, **الحدور**’dan **يتفاعل**’dir; ve **الاستسقاء** hadîsinde gelmiştir. Ve peçeyi çenesi üzerinden **حدر** etti: onu eğdi. Ve **الحادرة**: kalın olan. **أبو كاهل اليشكري** devesini vasfederken ve onu kartala benzetirken dedi:

كأن رجلي على شعواء حادرة
ظمياء قد بل من طل خوافيها.

Onu **الأزهري**, **رنب** tercümesinde zikretti.

Ve **أم عطية** hadîsinde: “Bize bir oğlan doğdu; (o) şeyin en **أحدر**’ı”; yani en semiz şey ve en kalın. Ve **حادر** mızrak: kalın.

Ve mızrak topuklarından **الْحَوَادِر**: yuvarlak kalınlar. Ve **حادر** dağ: yüksek. Ve **حادر** mahalle: toplanmış. Ve **حادر** sayı: çok. Ve **حادر** ip: bükümü şiddetli. Dedi:

فما رويت حتى استبان سقاتـهـا
قطوعا لمحبوك من الليف حادر.

Ve kiriş **حدر** etti **حدورة**: kalınlaştı ve şiddetlendi. Ve **أبو حنيفة** dedi: kiriş güçlü, dolu olursa denilir: “**حادر** kiriş.” Ve inşad etti:

أحب الصبي السوء من أجل أمه
وأبغضه من بغضها وهو حادر.

Ve o, **حدر** etti **حدورة**. Ve iki gözü **حادرة** deve: ikisi safça dolduğunda, düzleştiğinde ve güzelleştiğinde. **الأعشى** dedi:

وعسير أدماء حادرة العي
ن خنوف عيرانة شملال.

Ve her dolgun, güzel yaratılışlı olan: **حادر**. Ve **حدراء** göz: güzel; ve **حدرت** olmuştur. Ve **الحدر**: yerden kalın tümsek. Ve mecazdandır: “Sene onları **تحدرهم** eder”: onları şehirlere getirdi. **الحطيئة** dedi:

جاءت به من بلاد الطور تحـدره
حصاء لم تترك دون العصا شذبا.

Ve **الأزهري** dedi: “Sene onları **تحدرهم** eder **حدرا**”; onları indirdiğinde ve onları **حدورا** ile getirdiğinde. Ve koyundan **حدرة**: parça. Ve çakılın **حيدار**’ı: ondan yuvarlaklaşan şey. Ve **حيدر** ve **حيدرة**: iki isim. Ve **الحويدرة**: bir şairin adı; ve belki dediler: **الحادرة**; o, **قطبة بن الحصين الغطفاني**’dir. **ابن بري** dedi: **زبان بن سيار**’ın onun hakkında sözünden dolayı onunla adlandırıldı:

كأنك حادرة المـنـكـبـي
ن رصعاء تنقض في حائر.

Dedi: **الحادرة**: iki omzu iri olan; ve **الرصعاء**: kalçası silik olan; onu, yerin alçağında ses çıkaran bir kurbağaya benzetti.

Rivayet olundu ki **حسان بن ثابت** (Allah ondan razı olsun) kendisine “Bize inşad et” denildiğinde derdi: “Size **الحويدرة**’nin kelimesini inşad ediyorum”; yani başı şu olan kasidesini:

بكرت سمية غدوة فتـربـع
وغدت غدو مفارق لم يربع.

Dedim: Ve bu kasidedendir:

فكأن فاها بـعـد أول رقـدة
ثغب برابية لذيذ المـكـرع.

بغريض سارية أدرته الصبـا
من ماء أسجر طيب المستنقع.

Ve **حادر** ekmek: tam; ve denildi: o, harfleri kalın olandır. Ve **حادرد** hastalık: ishal ettirici. Ve **حدرد** adam: aceleci. Ve şeyin **تحدر**’i: onun gelişi; ve **تحدر** etti **تحدرا**. **الجعدي** dedi:

فلما ارعوت في السير قضين سيرهاتحدر أحوى يركب الدو مظلم.

Ve taşı dağdan **حدر** etti: onu yuvarladı. Ve mecazdandır: gözyaşı sürmeyi **يحدر** eder. Ve **الحدار** ve **الحدرة**: inen (yer). Ve **حدرة الحناء**: Mısır’da bir mahalle. Ve **حدورة**: **بني الحارث بن كعب**’a ait bir arazi. Ve **أبو توزة حدير السلمي** (onların mevlâsı), ve **أبو الزاهرية حدير بن كريب الحمصي**, ve **حدير الأسلمي**: tâbiîlerdir; **ابن حبان** onları **الثقات**’ta zikretti. Ve **سفيان بن عبد الله بن محمد بن زياد بن حدير الأسدي**: **زياد**’dan rivayet etti; **البخاري**’nin tarihinde böyle. Ve **الحيدرية**: soyunuklar taifesi; ve onlar, meşhur veli **الشيخ حيدر الزواجي**’nin tâbileridir; ve bu tarikatı ve binasını kitabımda zikrettim: **إتحاف الأصفياء بسلاسل الأولياء**. Ve **ابن حبان** onu **الثقات**’ta zikretti. Ve **حديرة** ( **جهينة** gibi): **شراحيل بن عبد العزى الكلبي**’nin atı. Ve **حدر** ( **سكر** gibi): **مزينة** planı yanında Basra’nın mahallelerindendir. Ve **الأحدرية**: külah.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَدَرَ
1 حَدَرَ حدر , aor. حَدُرَ (M, Msb, K, &c.) and حَدِرَ , (M, K,) inf. n. حُدُورٌ (T, S, M, Msb, K) and حَدْرٌ, (T, M, K,) He made to descend, or to go down or downwards or down a declivity; sent, let, or put, down, or from a higher to a lower place or position; (T, S, M, A, Msb, K;) as also ↓ احدر: (Msb:) [or this latter is not chaste; for, accord. to J,] one says, حَدَرَ السَّفِينَةَ he lowered the ship; or sent it to a lower place, (S,) or from a higher to a lower part of a river; (A;) but one should not say, احدرها. (S.) You say also, حَدَرَ الحَجَرَ مِنَ الجَبَلِ He rolled down the stone from the mountain. (A.) ― -b2- حَدَرَتْهُمُ السَّنَةُ (tropical:) Dearth, scarcity, or drought, made them to descend [from the desert]; brought them to a descent; (T, S;) brought them, (TA,) or brought them down, or made them to descend, (A,) to the towns, or villages. (A, TA.) ― -b3- حَدَرَ اللِّثَامَ عَنْ حَنَكِهِ He turned down the لثام [or muffler] from the part beneath his chin. (TA.) ― -b4- حَدَرَ الدَّمْعَ, aor. حَدُرَ and حَدِرَ , inf. n. حُدُورٌ and حَدْرٌ, He shed, or let fall, tears; as also ↓ حدّرهُ. (TA.) And العَيْنُ تَحْدُرُ الدَّمْعَ, (A, K, *) and تَحْدِرُهُ, inf. n. حَدَرٌ, (K,) (tropical:) The eye sheds, or lets fall, tears; (A;) or flows with tears. (K.) And الدَّمْعُ يَحْدُرُ الكُحْلَ (tropical:) [The tears make the collyrium to flow down]. (A.) ― -b5- حَدَرَ الدَّوَآءُ بَطْنَهُ, (A,) aor. حَدُرَ , (TA,) inf. n. حَدْرٌ, (K,) (tropical:) The medicine made his belly to discharge itself. (A, K.) [And الطَّمْثَ ↓ حدّر (assumed tropical:) It (a medicine) caused the menstrual flux to descend: see مُحَدِّرٌ.] -A2- حَدَرَ, (T, S, Mgh, K,) aor. حَدُرَ and حَدِرَ , (K,) inf. n. حَدْرٌ; (S, Mgh, K;) and ↓ احدر, (T, S, A, K,) inf. n. اـِحْدَارٌ; (K;) (tropical:) He made the skin to swell, (T, S, A, Mgh, K,) and to become thick, (A,) by beating. (T, S, A, Mgh.) -A3- حَدَرَ الثَّوْبَ, (A, K,) aor. حَدُرَ and حَدِرَ , inf. n. حَدْرٌ; (K;) and ↓ احدرهُ, (S, K,) inf. n. اـِحْدَارٌ; (K;) (tropical:) He twisted the unwoven warp, (K,) or the extremities of the unwoven warp, (S, A,) of the garment, or piece of cloth; (S, A, K;) like as is done with the ends of [garments of the kind called] أَكْسِيَة [pl. of كِسَآء]: (S:) because its length is thus diminished. (A.) -A4- See 7. ― -b2- [Hence,] حَدَرَ فِى القِرَآءَةِ, (S, Mgh, Msb, K, *) and فِى الأَذَانِ, (S, Mgh, Msb,) and فِى الاـِقَامَةِ, (Msb,) aor. حَدُرَ (S, Mgh, Msb, K) and حَدِرَ , (K,) inf. n. حَدْرٌ; (S, Mgh, Msb, K;) and ↓ حدّر, inf. n. تَحْدِيرٌ; (K;) and حَدَرَ القِرَآءَةَ, (A, Msb,) and الأَذَانَ, and الاـِقَامَةَ; (Msb;) (tropical:) He hastened, or was quick, in the reading, or recitation, (S, A, Mgh, Msb, K, *) and in the call to prayer, (S, Mgh, Msb,) and in the [form of words called the] اقامة; (Msb;) and he hastened the reading, or recitation, &c. (Msb.) -A5- حَدَرَ and حَدُرَ, inf. n. [of the latter, accord. to analogy,] حُدُورَةٌ, It (a bow-string) was thick and strong. (TA. [See also حَادِرٌ.]) ― -b2- And [hence, app.,] (tropical:) It (a boy) was, or became, such as is termed حَادِرٌ [q. v.]: (TA:) [or] حَدُرَ, aor. حَدُرَ ; (Lth, As, S, A, K;) and حَدَرَ, aor. حَدُرَ ; (ISd, K;) inf. n. [of the former] حَدَارَةٌ (A, K) and حَدْرٌ; (S, K;) (tropical:) he was, or became, compact in make, (As, S, K,) and thick: (TA:) or short and fleshy: (A:) and he was, or became, fat, with thickness, (K, TA,) and shortness. (TA. [See حَادِرٌ.]) ― -b3- And حَدَرَ, (T, S, A, K,) aor. حَدُرَ (T, S, K) and حَدِرَ , (K,) inf. n. حُدُورٌ (T, S, A) and حَدْرٌ; (K;) and ↓ احدر, inf. n. اـِحْدَارٌ; and ↓ حدّر, inf. n. تَحْدِيرٌ; (K, TA;) or tho first form only; (T;) (tropical:) It (the skin) became swollen, (T, S, TA,) as also ↓ انحدر, (S, K,) by reason of beating: (T, S, TA:) or became swollen and thick, by reason thereof. (A, K.) ― -b4- حَدُرَتِ العَيْنُ, inf. n. حَدَارَةٌ, (assumed tropical:) The eye was, or became, large and wide: (Msb:) was, or became, beautiful. (TA.)

2 حَدَّرَ see 1, in four places.

4 أَحْدَرَ see 1, in four places. -A2- Also احدر الثَّوْبَ (assumed tropical:) He sewed the garment, or piece of cloth, the second time, after the [slight sewing termed] مَلّ, or شَلّ. (S.)

تحدّر الدَّمْعُ
5 تحدّر الدَّمْعُ تحدر الدمع (S, K *) and ↓ تحادر (A) The tears descended gently, or little by little. (S, A, K. *) And عَلَى لِحْيَتِهِ ↓ رَأَيْتُ المَطَرَ يَتَحَادَرُ I saw the rain descending and dropping upon his beard. (TA.)

6 تَحَاْدَرَ see 5, in two places.

انحدر
7 انحدر أنحدر انحدر ٱنحدر He, or it, descended; went down, downwards, down a declivity, or from a higher to a lower place or position: (S, A, Msb, K:) and [in like manner] ↓ حَدَرَ, inf. n. حَدْرٌ, (TA,) or حُدُورٌ, (A,) he went down, or descended, a declivity. (A, TA.) [Hence,] اِنْحَدَرْتُ اـِلَى البَصْرَةِ I went down to El-Basrah. (S.) ― -b2- Also He journeyed, or went, towards El-'Irلk, and Syria, and 'Omلn: opposed to أَصْعَدَ, which signifies “ he journeyed, or went, towards Nejd, and El- Hijلz, and El-Yemen: ” (ISk, on the authority of 'Omلrah, TA in art. صعد:) or the former, he journeyed, or went, towards El-'Irلk: and the latter, “ he journeyed, or went, towards the Kibleh: ” (Aboo-Sakhr, T, TA ubi suprà:) and ↓ مُنْحَدَرٌ is used as an inf. n. of the former; like as مُصعَدٌ is of the latter: (T, TA ubi suprà:) also, the former verb, he returned from any town or country: and the latter, “ he commenced a journey or the like, in any direction. ” (Ibn-'Arafeh, TA ubi suprà.) ― -b3- Also, said of a place, It sloped down. (Msb.) -A2- See also 1, last sentence but one.

حَدَرٌ
حَدَرٌ حدر : see حَدُورٌ, in two places.

حَدْرَةٌ
حَدْرَةٌ حدر حدره حدرة A single thread, of the threads of a [garment of the kind called] كِسَآء. (TA.) [See حَدَرَ الثَّوْبَ.] -A2- عَيْنٌ حَدْرَةٌ (As, T, S, Msb, K) and ↓ حُدُرَّى (K) (assumed tropical:) An eye compact and hard: (As, T, S:) or thick and hard: (K:) or wide and large and projecting: (T:) or large and wide: (Msb:) or large: (K:) or wide: (TA:) or sharp-sighted. (K.)

حُدْرَةٌ
حُدْرَةٌ حدر حدره حدرة A herd of camels, (S, K,) like, or about, a صِرْمَة, (S,) which is [as some say] from ten to forty: when they amount to sixty, they are termed a صِدْعَة: (TA:) a flock of sheep or goats. (Lh, TA.) ― -b2- See also حُدُورَةٌ.

حَدْرَآءُ
حَدْرَآءُ حدرآء : see حَدُورٌ. -A2- عَيْنٌ حَدْرَآءُ (assumed tropical:) A beautiful eye. (TA.)

حُدُرَّى
حُدُرَّى حدرى حدري : see حَدْرَةٌ.

حَدُورٌ
حَدُورٌ حدور (S, A, Msb, K) and ↓ حَدَرٌ (S, K) and ↓ حَدْرَآءُ, (T, K,) of the same measure as صَفْرَآءُ, (T,) [in the CK, erroneously, حُدَرَآء,] and ↓ أُحْدُورٌ and ↓ حَادُورٌ (K) and ↓ مُنْحَدَرٌ (S, K) [which is of frequent occurrence] and ↓ مُنْحُدُرٌ and ↓ مُنْحَدِرٌ, or ↓ مَنْحَدِرٌ, or ↓ مُنْحَدُرٌ, (as in different copies of the K, the last of these being the third form given in the CK,) A declivity, or declivous place; a place sloping down; a slope; a place of descent, or by which one descends: (S, A, Msb, K:) a حدور is at the foot of a mountain, and in any place. (TA.) You say, هَبَطْنَا فِى حَدُورِ صَعْبَةٍ [We descended a difficult declivity]. (A.) And ↓ كَأَنَّمَا يَنْحَطُّ فِى حَدَرٍ [As though he were descending a declivity]: (S:) occurring in a trad. (TA.)

حَدُورَةٌ
حَدُورَةٌ حدور حدوره حدورة : see what next follows.

حُدُورَةٌ
حُدُورَةٌ حدور حدوره حدورة and ↓ حَدُورَةٌ and ↓ حَادُورَةٌ (tropical:) A flow, or flowing, of tears from the eye. (Lh, ISd, K, TA.) -A2- Also the first, (S,) so accord. to the M, &c., (TA,) or ↓ حُدْرَةٌ, (K,) Multitude, and congregation. (S, M, K.) You say حَىٌّ ذُو حُدُورَةٍ A tribe numerous and congregated. (S, M.)

حَادِرُ
حَادِرُ حادر A rope strongly twisted: a bow-string strong and full. (TA. [See also 1.]) ― -b2- A thick spear. (TA.) And كُعُوبٌ حَوَادِرُ Thick and round knots, or joints, of a spear. (TA.) ― -b3- A cake of bread (رَغِيف) complete: or having thick edges. (TA.) ― -b4- (tropical:) A man compact in make: (S:) a boy short and fleshy: (A:) a youth thick and compact: (TA:) or full of fat and flesh, with softness, or thinness, of skin: (Lth, Az:) a boy full in body, and of great force: (Th:) or a boy full of youthful vigour; as also حَادِرَةٌ: [but this is an intensive epithet:] (Lth, Az:) or a fat boy: (K:) or a boy fat, thick, and compact in make: (ISd:) or goodly, or beautiful: (ISd, K:) pl. حَدَرَةٌ. (TA.) Also the fem., حَادِرَةٌ, (assumed tropical:) A thick, or bulky, she-camel. (T in art. رنب.) And the same, (assumed tropical:) Bulky in the shoulder-joints. (IB.) And حَوَادِرُ [the pl. fem.] (assumed tropical:) Compact and bulky camels or the like. (TA.) ― -b5- (assumed tropical:) Anything full of moisture, and of beautiful make. (TA.) And حَادِرَةُ العَيْنَيْنِ (assumed tropical:) A she-camel having full eyes: (S:) or having eyes full of fat, equal, and beautiful. (TA.) ― -b6- A tribe congregated. (TA.) ― -b7- A lofty mountain. (TA.) ― -b8- See also الحَيْدَرَةُ.

حُنْدُرٌ
حُنْدُرٌ حندر and ↓ حُنْدُورَةٌ (S, K) and ↓ حُنْدُورٌ (K) and ↓ حِنْدُورَةٌ (Th, K) and ↓ حِنْدَوْرَةٌ, and ↓ حِنْدِيرٌ and ↓ حِنْدِيرَةٌ and ↓ حِنْدَوْرٌ and ↓ حِنْدَارَةٌ, (K,) of which ↓ حِنْدِيرَةٌ is the most approved form, (TA,) The black of the eye. (S, K.) One says, هُوَ عَلَى حُنْدُرِ عَيْنِهِ and عَيْنِهِ ↓ حُنْدُورَةِ (S, K) and ↓ حُنْدُورِ عَيْنِهِ and عَيْنِهِ ↓ حِنْدَوْرَةِ (TA) (assumed tropical:) He is deemed burdensome, or troublesome, by him, so that he cannot look at him by reason of hatred. (S, K.) And عَيْنِى ↓ جَعَلْتُهُ عَلَى حِنْدِيرَةِ and عَيْنِى ↓ حُنْدُورَةِ (assumed tropical:) I made him, or it, a conspicuous object, or a thing in full view, of my eye. (S, K.) Several lexicographers mention these forms in art. حندر, regarding the ن as a radical letter, as it should not be held to be augmentative, when occupying the second place in a word, unless on strong evidence. (TA.)

حَيْدَرٌ
حَيْدَرٌ حيدر and الحَيْدَرُ: see what next follows.

الحَيْدَرَةُ
الحَيْدَرَةُ الحيدره الحيدرة (assumed tropical:) The lion; (S, K;) as also ↓ الحَيْدَرُ, (K,) and ↓ حَيْدَرٌ, without ال, (TA,) and ↓ الحَادِرُ: (Kudot;:) or the lion that is, among other lions, like the king among men; (IAar;) because of the thickness of his neck, and the strength of his fore legs. (Th, TA.) ― -b2- Also حَيْدَرَةٌ (tropical:) Destruction, or perdition; (AZ, K;) and so ↓ حَادُورٌ: (K:) or a severe calamity; as though it were a lion in its severity. (A.)

حَادُورٌ
حَادُورٌ حادور : see حَدُورٌ. -A2- Also An ear-ring; syn. قُرْطٌ: (S, K:) pl. حَوَادِيرُ. (TA.) -A3- (tropical:) A laxative medicine; (A, K, * TA;) contr. of عَاقُولٌ. (A.) -A4- See also الحَيْدَرَةُ.

حَادُورَةُ
حَادُورَةُ حادوره حادورة : see حُدُورَةُ.

حُنْدُورٌ
حُنْدُورٌ حندور and حِنْدَوْرٌ: see حُنْدُرٌ, in three places.

حِنْدِيرٌ
حِنْدِيرٌ حندير : see حُنْدُرٌ.

حِنْدَارَةٌ
حِنْدَارَةٌ حنداره حندارة : see حُنْدُرٌ.

حُنْدُورَةٌ
حُنْدُورَةٌ حندوره حندورة and حِنْدُورَةٌ and حِنْدَوْرَةٌ: see حُنْدُرٌ, in six places.

حِنْدِيرَةٌ
حِنْدِيرَةٌ حنديره حنديرة : see حُنْدُرٌ, in three places.

أَحْدَرُ
أَحْدَرُ ذ (assumed tropical:) More, most, or very, fat and thick. (TA.)

أُحْدُورٌ
أُحْدُورٌ ذ : see حَدُورٌ.

مُحَدِّرٌ لِلطَّمْثِ
مُحَدِّرٌ لِلطَّمْثِ محدر للطمث (assumed tropical:) [Emmenagogue]. (K in arts. نجذ and جزر &c.)

مُنْحَدَرٌ
مُنْحَدَرٌ منحدر and مُنْحُدُرٌ and مُنْحَدِرٌ, or مَنْحَدِرٌ, or مُنْحَدُرٌ: see حَدُورٌ: -A2- and for the first, see also 7.

##### Türkçe

**حَدَرَ**
1 **حَدَرَ** حدر , muzâri‘ı **حَدُرَ** (M, Msb, K, &c.) ve **حَدِرَ** , (M, K,) mastarı **حُدُورٌ** (T, S, M, Msb, K) ve **حَدْرٌ**, (T, M, K,) O, indirdi; aşağıya, aşağı doğru, bir yokuş aşağı indirdi; gönderdi, saldı yahut koydu; daha yüksek bir yerden yahut konumdan daha aşağı bir yere yahut konuma (T, S, M, A, Msb, K;) ve ayrıca ↓ **احدر**: (Msb:) [yahut bu ikincisi fasih değildir; çünkü J’ye göre] şöyle denir: **حَدَرَ السَّفِينَةَ** “gemiyi indirdi”; yahut onu daha aşağı bir yere (S,) yahut bir nehrin daha yüksek bir kısmından daha aşağı bir kısmına (A;) fakat **احدرها** denmemelidir. (S.) Yine şöyle dersin: **حَدَرَ الحَجَرَ مِنَ الجَبَلِ** “taşı dağdan aşağı yuvarladı.” (A.) ― -b2- **حَدَرَتْهُمُ السَّنَةُ** (mecaz:) Kıtlık, darlık yahut kuraklık onları [çölden] inmeye sevk etti; onları bir inişe getirdi; (T, S;) onları getirdi, (TA,) yahut onları aşağı indirdi, yahut inmeye sevk etti, (A,) şehirlere yahut köylere. (A, TA.) ― -b3- **حَدَرَ اللِّثَامَ عَنْ حَنَكِهِ** **لثام**ı [yahut yüz örtüsünü] çenesinin altındaki kısımdan aşağı çevirdi. (TA.) ― -b4- **حَدَرَ الدَّمْعَ**, muzâri‘ı **حَدُرَ** ve **حَدِرَ** , mastarı **حُدُورٌ** ve **حَدْرٌ**, gözyaşı döktü yahut gözyaşını akıttı; ayrıca ↓ **حدّرهُ**. (TA.) Ve **العَيْنُ تَحْدُرُ الدَّمْعَ**, (A, K, *) ve **تَحْدِرُهُ**, mastarı **حَدَرٌ**, (K,) (mecaz:) göz gözyaşı döker yahut gözyaşını akıtır; (A;) yahut gözyaşıyla akar. (K.) Ve **الدَّمْعُ يَحْدُرُ الكُحْلَ** (mecaz:) [gözyaşı sürmeyi aşağı akıtır]. (A.) ― -b5- **حَدَرَ الدَّوَآءُ بَطْنَهُ**, (A,) muzâri‘ı **حَدُرَ** , (TA,) mastarı **حَدْرٌ**, (K,) (mecaz:) ilaç onun karnını boşalttı. (A, K.) [Ve **الطَّمْثَ** ↓ **حدّر** (varsayılan mecaz:) O (bir ilaç) hayız akıntısını indirdi: bk. **مُحَدِّرٌ**.] -A2- **حَدَرَ**, (T, S, Mgh, K,) muzâri‘ı **حَدُرَ** ve **حَدِرَ** , (K,) mastarı **حَدْرٌ**; (S, Mgh, K;) ve ↓ **احدر**, (T, S, A, K,) mastarı **اـِحْدَارٌ**; (K;) (mecaz:) dövmekle deriyi şişirdi, (T, S, A, Mgh, K,) ve kalınlaştırdı. (A,) (T, S, A, Mgh.) -A3- **حَدَرَ الثَّوْبَ**, (A, K,) muzâri‘ı **حَدُرَ** ve **حَدِرَ** , mastarı **حَدْرٌ**; (K;) ve ↓ **احدرهُ**, (S, K,) mastarı **اـِحْدَارٌ**; (K;) (mecaz:) elbisenin yahut kumaş parçasının dokunmamış çözgüsünü, (K,) yahut dokunmamış çözgünün uçlarını, (S, A,) büktü; (S, A, K;) **أَكْسِيَة** [**كِسَآء**ın çoğulu] türünden elbiselerin uçlarına yapıldığı gibi: (S:) çünkü böylece onun boyu kısalır. (A.) -A4- 7’ye bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **حَدَرَ فِى القِرَآءَةِ**, (S, Mgh, Msb, K, *) ve **فِى الأَذَانِ**, (S, Mgh, Msb,) ve **فِى الاـِقَامَةِ**, (Msb,) muzâri‘ı **حَدُرَ** (S, Mgh, Msb, K) ve **حَدِرَ** , (K,) mastarı **حَدْرٌ**; (S, Mgh, Msb, K;) ve ↓ **حدّر**, mastarı **تَحْدِيرٌ**; (K;) ve **حَدَرَ القِرَآءَةَ**, (A, Msb,) ve **الأَذَانَ**, ve **الاـِقَامَةَ**; (Msb;) (mecaz:) okumada yahut kıraatte (S, A, Mgh, Msb, K, *) ve ezanda (S, Mgh, Msb,) ve [lafız şekli denilen] **اقامة**da (Msb;) acele etti yahut hızlı oldu; ve okumayı yahut kıraati vb. acele yaptı. (Msb.) -A5- **حَدَرَ** ve **حَدُرَ**, mastarı [ikincisinin, kıyasa göre,] **حُدُورَةٌ**, O (yay kirişi) kalın ve güçlü oldu. (TA. [Ayrıca **حَادِرٌ**’e de bak.]) ― -b2- Ve [görünüşe göre bundan dolayı,] (mecaz:) O (bir oğlan) **حَادِرٌ** diye adlandırılan türden oldu yahut öyle oldu: (TA:) [yahut] **حَدُرَ**, muzâri‘ı **حَدُرَ** ; (Lth, As, S, A, K;) ve **حَدَرَ**, muzâri‘ı **حَدُرَ** ; (ISd, K;) mastarı [birincinin] **حَدَارَةٌ** (A, K) ve **حَدْرٌ**; (S, K;) (mecaz:) yapılışta sıkı/derli toplu oldu, (As, S, K,) ve kalın: (TA:) yahut kısa ve etli: (A:) ve kalınlıkla (K, TA,) ve kısalıkla (TA) şişman oldu yahut şişmanlaştı. (TA. [Bk. **حَادِرٌ**.]) ― -b3- Ve **حَدَرَ**, (T, S, A, K,) muzâri‘ı **حَدُرَ** (T, S, K) ve **حَدِرَ** , (K,) mastarı **حُدُورٌ** (T, S, A) ve **حَدْرٌ**; (K;) ve ↓ **احدر**, mastarı **اـِحْدَارٌ**; ve ↓ **حدّر**, mastarı **تَحْدِيرٌ**; (K, TA;) yahut yalnız birinci kalıp; (T;) (mecaz:) O (deri) dövme sebebiyle şişti; (T, S, TA,) ayrıca ↓ **انحدر**, (S, K,) dövme sebebiyle: (T, S, TA:) yahut bunun sebebiyle şişti ve kalınlaştı. (A, K.) ― -b4- **حَدُرَتِ العَيْنُ**, mastarı **حَدَارَةٌ**, (varsayılan mecaz:) göz büyük ve geniş oldu yahut oldu: (Msb:) güzel oldu yahut oldu. (TA.)

2 **حَدَّرَ** 1’e bak, dört yerde.

4 **أَحْدَرَ** 1’e bak, dört yerde. -A2- Ayrıca **احدر الثَّوْبَ** (varsayılan mecaz:) **مَلّ** yahut **شَلّ** denilen [hafif dikiş]ten sonra elbiseyi yahut kumaş parçasını ikinci defa dikti. (S.)

**تحدّر الدَّمْعُ**
5 **تحدّر الدَّمْعُ** تحدر الدمع (S, K *) ve ↓ **تحادر** (A) Gözyaşları yumuşakça yahut azar azar indi. (S, A, K. *) Ve **عَلَى لِحْيَتِهِ** ↓ **رَأَيْتُ المَطَرَ يَتَحَادَرُ** “Yağmurun sakalı üzerine inip damladığını gördüm.” (TA.)

6 **تَحَاْدَرَ** 5’e bak, iki yerde.

**انحدر**
7 **انحدر** أنحدر انحدر ٱنحدر O, yahut o şey, indi; aşağı gitti, aşağı doğru, bir yokuş aşağı, yahut daha yüksek bir yerden yahut konumdan daha aşağı bir yere yahut konuma: (S, A, Msb, K:) ve [aynı şekilde] ↓ **حَدَرَ**, mastarı **حَدْرٌ**, (TA,) yahut **حُدُورٌ**, (A,) o bir yokuş aşağı gitti yahut indi. (A, TA.) [Bundan dolayı,] **اِنْحَدَرْتُ اـِلَى البَصْرَةِ** “Basra’ya indim.” (S.) ― -b2- Ayrıca Irak’a, Şam’a ve Umân’a doğru yolculuk etti yahut gitti: “Necd’e, Hicaz’a ve Yemen’e doğru yolculuk etti yahut gitti” anlamındaki **أَصْعَدَ**’ın karşıtıdır: (ISk, ‘Omârah’tan naklen, TA, md. صعد:) yahut birincisi, Irak’a doğru yolculuk etti yahut gitti; ikincisi ise “kıbleye doğru yolculuk etti”: (Aboo-Sakhr, T, TA aynı yerde:) ve ↓ **مُنْحَدَرٌ** birincinin mastarı olarak kullanılır; tıpkı **مُصعَدٌ**’ın ikincinin mastarı olması gibi: (T, TA aynı yerde:) ayrıca birinci fiil, herhangi bir şehirden yahut ülkeden geri döndü; ikincisi ise “herhangi bir yöne doğru bir yolculuğa yahut benzerine başladı.” (Ibn-‘Arafeh, TA aynı yerde.) ― -b3- Ayrıca bir yer hakkında söylenir: aşağıya meyletti. (Msb.) -A2- Ayrıca 1’e bak, sondan bir önceki cümle.

**حَدَرٌ**
**حَدَرٌ** حدر : **حَدُورٌ**’a bak, iki yerde.

**حَدْرَةٌ**
**حَدْرَةٌ** حدر حدره حدرة **كِسَآء** [denilen elbise]nin ipliklerinden bir tek iplik. (TA.) [Bk. **حَدَرَ الثَّوْبَ**.] -A2- **عَيْنٌ حَدْرَةٌ** (As, T, S, Msb, K) ve ↓ **حُدُرَّى** (K) (varsayılan mecaz:) sıkı ve sert bir göz: (As, T, S:) yahut kalın ve sert: (K:) yahut geniş ve büyük ve dışa çıkık: (T:) yahut büyük ve geniş: (Msb:) yahut büyük: (K:) yahut geniş: (TA:) yahut keskin görüşlü. (K.)

**حُدْرَةٌ**
**حُدْرَةٌ** حدر حدره حدرة Bir deve sürüsü, (S, K,) bir **صِرْمَة** gibi yahut ona yakın, (S,) ki o [bazılarının dediğine göre] ondan kırka kadardır: altmışa ulaştıklarında **صِدْعَة** diye adlandırılırlar: (TA:) koyun yahut keçi sürüsü. (Lh, TA.) ― -b2- Ayrıca **حُدُورَةٌ**’a da bak.

**حَدْرَآءُ**
**حَدْرَآءُ** حدرآء : **حَدُورٌ**’a bak. -A2- **عَيْنٌ حَدْرَآءُ** (varsayılan mecaz:) güzel bir göz. (TA.)

**حُدُرَّى**
**حُدُرَّى** حدرى حدري : **حَدْرَةٌ**’ye bak.

**حَدُورٌ**
**حَدُورٌ** حدور (S, A, Msb, K) ve ↓ **حَدَرٌ** (S, K) ve ↓ **حَدْرَآءُ**, (T, K,) **صَفْرَآءُ** vezninde, (T,) [CK’de yanlışlıkla **حُدَرَآء**] ve ↓ **أُحْدُورٌ** ve ↓ **حَادُورٌ** (K) ve ↓ **مُنْحَدَرٌ** (S, K) [ki çokça vâkidir] ve ↓ **مُنْحُدُرٌ** ve ↓ **مُنْحَدِرٌ**, yahut ↓ **مَنْحَدِرٌ**, yahut ↓ **مُنْحَدُرٌ**, (K’nın farklı nüshalarında; bunların sonuncusu CK’de verilen üçüncü şekildir,) Bir iniş, yahut meyilli yer; aşağıya eğimli bir yer; bir yokuş; iniş yeri, yahut onunla inilen yer: (S, A, Msb, K:) bir **حدور** dağın eteğindedir ve her yerde olur. (TA.) Şöyle dersin: **هَبَطْنَا فِى حَدُورِ صَعْبَةٍ** “[Zor bir inişte indik].” (A.) Ve ↓ **كَأَنَّمَا يَنْحَطُّ فِى حَدَرٍ** “[Sanki bir inişte iniyor gibi]”: (S:) bir hadiste vâkidir. (TA.)

**حَدُورَةٌ**
**حَدُورَةٌ** حدور حدوره حدورة : şimdi gelen şeye bak.

**حُدُورَةٌ**
**حُدُورَةٌ** حدور حدوره حدورة ve ↓ **حَدُورَةٌ** ve ↓ **حَادُورَةٌ** (mecaz:) gözden gözyaşının akması yahut akış. (Lh, ISd, K, TA.) -A2- Ayrıca birincisi, (S,) M vb.’ye göre, (TA,) yahut ↓ **حُدْرَةٌ**, (K,) Çokluk ve toplanma. (S, M, K.) Şöyle dersin: **حَىٌّ ذُو حُدُورَةٍ** “çok ve toplanmış bir kabile.” (S, M.)

**حَادِرُ**
**حَادِرُ** حادر Sıkı bükülmüş bir ip: güçlü ve dolgun bir yay kirişi. (TA. [Ayrıca 1’e de bak.]) ― -b2- Kalın bir mızrak. (TA.) Ve **كُعُوبٌ حَوَادِرُ** mızrağın kalın ve yuvarlak boğumları yahut ek yerleri. (TA.) ― -b3- Tam bir ekmek çöreği (**رَغِيف**): yahut kalın kenarlı olan. (TA.) ― -b4- (mecaz:) yapılışta sıkı/derli toplu bir adam: (S:) kısa ve etli bir oğlan: (A:) kalın ve sıkı/derli toplu bir delikanlı: (TA:) yahut yumuşaklıkla yahut incelikle deriyle birlikte yağ ve etçe dolu: (Lth, Az:) bedence dolgun ve çok kuvvetli bir oğlan: (Th:) yahut gençlik gücüyle dolu bir oğlan; ayrıca **حَادِرَةٌ**: [fakat bu, pekiştirmeli bir sıfattır:] (Lth, Az:) yahut şişman bir oğlan: (K:) yahut şişman, kalın ve yapılışta sıkı/derli toplu bir oğlan: (ISd:) yahut gösterişli yahut güzel: (ISd, K:) çoğulu **حَدَرَةٌ**. (TA.) Ayrıca müennesi **حَادِرَةٌ**, (varsayılan mecaz:) kalın yahut iri bir dişi deve. (T, md. رنب.) Ve aynı (varsayılan mecaz:) omuz eklemlerinde iri. (IB.) Ve **حَوَادِرُ** [müennes çoğulu] (varsayılan mecaz:) sıkı/derli toplu ve iri develer yahut benzerleri. (TA.) ― -b5- (varsayılan mecaz:) rutubetçe dolu ve yapılışı güzel olan her şey. (TA.) Ve **حَادِرَةُ العَيْنَيْنِ** (varsayılan mecaz:) gözleri dolgun bir dişi deve: (S:) yahut gözleri yağla dolu, düzgün ve güzel olan. (TA.) ― -b6- Toplanmış bir kabile. (TA.) ― -b7- Yüksek bir dağ. (TA.) ― -b8- Ayrıca **الحَيْدَرَةُ**’ye bak.

**حُنْدُرٌ**
**حُنْدُرٌ** حندر ve ↓ **حُنْدُورَةٌ** (S, K) ve ↓ **حُنْدُورٌ** (K) ve ↓ **حِنْدُورَةٌ** (Th, K) ve ↓ **حِنْدَوْرَةٌ**, ve ↓ **حِنْدِيرٌ** ve ↓ **حِنْدِيرَةٌ** ve ↓ **حِنْدَوْرٌ** ve ↓ **حِنْدَارَةٌ**, (K,) bunlardan ↓ **حِنْدِيرَةٌ** en makbul şekildir, (TA,) gözün siyahlığı. (S, K.) Şöyle denir: **هُوَ عَلَى حُنْدُرِ عَيْنِهِ** ve **عَيْنِهِ** ↓ **حُنْدُورَةِ** (S, K) ve ↓ **حُنْدُورِ عَيْنِهِ** ve **عَيْنِهِ** ↓ **حِنْدَوْرَةِ** (TA) (varsayılan mecaz:) ona ağır yahut sıkıntı verici görülür; öyle ki nefret sebebiyle ona bakamaz. (S, K.) Ve **عَيْنِى** ↓ **جَعَلْتُهُ عَلَى حِنْدِيرَةِ** ve **عَيْنِى** ↓ **حُنْدُورَةِ** (varsayılan mecaz:) onu yahut onu, gözümün tam görüşünde, gözümün belirgin bir nesnesi yaptım. (S, K.) Birkaç lugatçi bu şekilleri md. **حندر**’de zikreder; **النون**’u aslî harf sayarak; çünkü bir kelimede ikinci yerde bulunduğunda, güçlü delil olmadıkça, ziyade harf sayılmamalıdır. (TA.)

**حَيْدَرٌ**
**حَيْدَرٌ** حيدر ve **الحَيْدَرُ**: şimdi gelen şeye bak.

**الحَيْدَرَةُ**
**الحَيْدَرَةُ** الحيدره الحيدرة (varsayılan mecaz:) aslan; (S, K;) ayrıca ↓ **الحَيْدَرُ**, (K,) ve ↓ **حَيْدَرٌ**, ال’siz, (TA,) ve ↓ **الحَادِرُ**: (Kudot;:) yahut aslanlar arasında, insanlar arasında kral gibi olan aslan; (IAar;) boynunun kalınlığı ve ön ayaklarının kuvveti sebebiyle. (Th, TA.) ― -b2- Ayrıca **حَيْدَرَةٌ** (mecaz:) helâk yahut yok oluş; (AZ, K;) ve böylece ↓ **حَادُورٌ**: (K:) yahut şiddetli bir musibet; sanki şiddetinde bir aslanmış gibi. (A.)

**حَادُورٌ**
**حَادُورٌ** حادور : **حَدُورٌ**’a bak. -A2- Ayrıca bir küpe; eş anlamlısı **قُرْطٌ**: (S, K:) çoğulu **حَوَادِيرُ**. (TA.) -A3- (mecaz:) müshil bir ilaç; (A, K, * TA;) **عَاقُولٌ**’un zıddı. (A.) -A4- Ayrıca **الحَيْدَرَةُ**’ye bak.

**حَادُورَةُ**
**حَادُورَةُ** حادوره حادورة : **حُدُورَةُ**’ye bak.

**حُنْدُورٌ**
**حُنْدُورٌ** حندور ve **حِنْدَوْرٌ**: **حُنْدُرٌ**’e bak, üç yerde.

**حِنْدِيرٌ**
**حِنْدِيرٌ** حندير : **حُنْدُرٌ**’e bak.

**حِنْدَارَةٌ**
**حِنْدَارَةٌ** حنداره حندارة : **حُنْدُرٌ**’e bak.

**حُنْدُورَةٌ**
**حُنْدُورَةٌ** حندوره حندورة ve **حِنْدُورَةٌ** ve **حِنْدَوْرَةٌ**: **حُنْدُرٌ**’e bak, altı yerde.

**حِنْدِيرَةٌ**
**حِنْدِيرَةٌ** حنديره حنديرة : **حُنْدُرٌ**’e bak, üç yerde.

**أَحْدَرُ**
**أَحْدَرُ** ذ (varsayılan mecaz:) daha çok, en çok, yahut pek, şişman ve kalın. (TA.)

**أُحْدُورٌ**
**أُحْدُورٌ** ذ : **حَدُورٌ**’a bak.

**مُحَدِّرٌ لِلطَّمْثِ**
**مُحَدِّرٌ لِلطَّمْثِ** محدر للطمث (varsayılan mecaz:) [hayız söktürücü]. (K, md.ler: نجذ ve جزر &c.)

**مُنْحَدَرٌ**
**مُنْحَدَرٌ** منحدر ve **مُنْحُدُرٌ** ve **مُنْحَدِرٌ**, yahut **مَنْحَدِرٌ**, yahut **مُنْحَدُرٌ**: **حَدُورٌ**’a bak: -A2- ve birincisi için ayrıca 7’ye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَدَرَ
حَدَرَ I ,  U ( n. ac. حَدْر 1 ,  حُدُوْر 27 ),
a.  Lowered, let down, let fall; shed ( tears ).

b.  Launched ( ship ).

c.  Descended, went down.

d.  Became hard, swollen ( skin ).

َُ
Bau U ( n. ac. حَدْر 1 ,  حَدَاْرَة 22t ),
a.  Was big, fat, thick-set; was large, wide; was short and thick.

تَحَدَّرَ
تَحَدَّرَ V ,
a.  Descended; flowed, trickled down ( tears ).

اِنْحَدَرَ
اِنْحَدَرَ VII ,
a.  Descended, got down; tumbled down.

b.  Was hard, horny ( skin ).

حَدْرَة
حَدْرَة 1t ,
a.  Tumour, swelling; sty ( in the eye ).

حَدَر
حَدَر 4 ,
a.  Descent, declivity, slope, incline.

حَدُوْر
حَدُوْر 26 ,
a.  Declivity, steep; precipice.

حُدُوْر
حُدُوْر 27 ,
a.  Descent.

اِنْحَدَرَ
N. Ag. اِنْحَدَرَ VII ,
a.  Sloping, inclining.

حُنْدُر
حُنْدُر ,  حُنْدُوْر P. ,
a.  Pupil of the eye.

حَيْدَر
حَيْدَر
a.  Small-made.

b.  Lion.

##### Türkçe

**حَدَرَ**
**حَدَرَ** I, U (n. ac. **حَدْر** 1, **حُدُوْر** 27),
a. Aşağı indirdi, aşağı saldı, düşürdü; (gözyaşlarını) döktü.

b. (gemiyi) denize indirdi.

c. İndi, aşağı gitti.

d. Sertleşti, şişti (deri).

َُ
Bau U (n. ac. **حَدْر** 1, **حَدَاْرَة** 22t),
a. Büyük, şişman, kalın yapılı oldu; büyük, geniş oldu; kısa ve kalın oldu.

**تَحَدَّرَ**
**تَحَدَّرَ** V,
a. İndi; (gözyaşları) aktı, süzüldü.

**اِنْحَدَرَ**
**اِنْحَدَرَ** VII,
a. İndi, aşağı indi; yuvarlanıp düştü.

b. Sert, nasırlı oldu (deri).

**حَدْرَة**
**حَدْرَة** 1t,
a. Tümör, şişlik; arpacık (gözde).

**حَدَر**
**حَدَر** 4,
a. İniş, yokuş aşağılık, eğim, meyil.

**حَدُوْر**
**حَدُوْر** 26,
a. Yokuş aşağılık, dik; uçurum.

**حُدُوْر**
**حُدُوْر** 27,
a. İniş.

**اِنْحَدَرَ**
N. Ag. **اِنْحَدَرَ** VII,
a. Eğimli, meyilli.

**حُنْدُر**
**حُنْدُر**, **حُنْدُوْر** P.,
a. Gözbebeği.

**حَيْدَر**
**حَيْدَر**
a. Küçük yapılı.

b. Aslan.
