# حدر — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: حدر

باب الحاء والدال والراء معهما
د ح ر، ح د ر، ر د ح، ح ر د، د ر ح مستعملات
دحر:
دَحَرْتُه أدحَرُه دَحْراً أي بعَّدتُه ونَحَّيْتُه.
ومَلُوماً مَدْحُوراً أي: مطروداً.
حدر:
الحَدْر: ما تحدِرُه من عُلْوٍ إلى سُفْل، والمُطاوعة مه الأنْحدار، وحَدَرْتُ السَّفينة في الماء حُدوراً. والحَدور اسم مُنحَدَر الماء في انحطاط صبَبَه، وكذلك الحَدور في سَفْح جَبَل.
وحَدَرْتُ القرِاءةَ حَدْراً، وحَدَرَتْ عيَنْي الدَّمْعَ، وانحدَرَ الدمعُ.
وناقةٌ حادرةُ العيَنْيَنْ أي مُمتلئيها نِقْياً قدراتَوَتا وحَسُنَتا.
وكل رَيّان حَسَن الخَلْق حادر، وقد حَدُرَ حدراةً، قال:
وعَسيرٍ أدْماءَ حادرةِ الع		نِ خَنُوفٍ عَيْرانةٍ شِمْالال
وقال:
أُحِبُّ صَبيَّ السَّوْء من أجل أُمِّه		وأُبْغِضُه من بُغْضِها وهو حادِرُ
وامرأةٌ حَدْراءُ، ورجل أحْدَرُ.
والحَدْرة جزم: قَرْحةٌ تخرج بباطن جَفْن العَيْن وقد حَدَرتْ عينه حَدْراً. ويقال:الحَدْر في نعت العَيْن في حسنها خاصة مثل الحادرة، قال:
وأنكرْتَ من حَدْراءَ ما كنتَ تعرفُ
وحَيْدَرةُ: اسم علي بنأبي طالب -عليه السلام- في التوراة، وارتجَزَ فقال:
أنا الذي سَمَّتْني أُمّي حَيْدَرَه
وحَدَرَ جِلْده يحدُرُ حُدوراً أي تَوَرَّمَ، قال:
لو دَبَّ ذرٌّ فوقَ ضاحي جلدها		لأبانَ من آثارِهـنَّ حُـدورُ
ومنه يقال: حَدَرْتُ جلدَه بضرْبٍ، وأحْدَرتُ لغة.
ردح:
الرَّدْح: بَسْطُكَ الشَّيء فَتُسَوٍّي ظهرهَ بالأرض، قال أبو النجم:
بَيْتَ حُتُوفٍ مُكْفأً مَرْودحاً
شَخْتا خَفيّاً في الثَّرَى مدحُوحا
يصف القُتْرة. ويجيء في الشعر مُردَح مثل مَبْسُوط ومُبْسَط.
وناقةٌ رَداحٌ: ضَخْمة العَجيزة والمآكِم، تقول: رَدُحَت رَداحةً فهي رَدُوحٌ ورَداحٌ.
وكَبْشٌ رَداح: ضَخْم الأَلْية، قال:
ومَشَى الكُمأةُ إلى الكُما		ةِ وقُرِّبَ الكبَشْ الرَّداحْ
وكتيبة رَداح: مُلَمْلَمة كثيرة الفُرسان.
حرد:
الحَرَدُ مصدر الأحْرَد الذي إذا مَشَى رَفَعَ قوائمه رفعاً شديداً ويَضَعُها مكانَها من شِدَّة قَطافته في الدَّوابِّ وغيرها.
وحَرِدَ الرجلُ فهو أحرَد إذا ثَقُلَتْ عليه دِرعُه فلم يستطع الانبِساط في المشْي، قال:
إذا ما مَشَى في دِرْعِه غيرَ أحرَدِ
والحَرْدُ والحَرَد لغتان، يقال: حَرِدَ فهو حَرِد إذا اغتاظ فَتَحرَّشَ بالذي غاظه وهَمَّ به فهو حاردٌ، قال:
أُسُودُ شَرىً لاقَتَ أسُودَ خفيَّةٍ		تَساقَيْنَ سُمّاً، كَلُّهُنَّ حَـوارِدُ
وقطاً حُرْدٌ أيْ سِراع، قال:
بادَرْتُ حُرْاداً من قطاها النامي
وقول الله جل ذكره: " وغَدَوا على حَرْدٍ قادرين " ، أيْ على جِدٍّ من أمرهم.
وحَرِدَ السَّيْرُ إذا لم يستَوِ قَطْعُه.
والحُرْديّة: حِياصة الحَظيرة التي تُشَدُّ على حائطٍ من قَصَب عَرْضاً تقول: حَرَّدناه تحريداً، ويجمع على حَرادِيّ.
وحَيٌّ حَريدٌ: الذي ينزل مَنزِلاً من جَماعَة القبيلة لا يخالطهم في ارتِحاله وحُلُولِه.
والحِرْد: قِطعة من سِنَام.
والمُحاردةُ: انقِطاعُ اللَّبَن من المَواشي والإبِل، وناقة مُحاردِ: شديدةُ الحِراد.
والحَرْدُ: القَصْد، قال:
أَقَبلَ سَيْلٌ حاء من أمْر الله		يَحْرِدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلَّةْ

### Türkçe

باب **الحاء** ve **الدال** ve **الراء** onlarla birlikte
**د ح ر**، **ح د ر**، **ر د ح**، **ح ر د**، **د ر ح** kullanımdadırlar.

**دحر**:
**دَحَرْتُه** **أدحَرُه** **دَحْراً** yani onu uzaklaştırdım ve kenara çektim.
Ve **مَلُوماً مَدْحُوراً** yani: kovulmuş.

**حدر**:
**الحَدْر**: yükseklikten aşağıya indirdiğin şeydir; ve (buna) uyma **الأنْحدار** iledir. Ve gemiyi suda **حُدوراً** (olmak üzere) indirdim. Ve **الحَدور** suyun, döküldüğü inişinde, aşağıya doğru eğiminin adıdır; ve aynı şekilde **الحَدور** bir dağın yamacındadır.
Ve okumayı **حَدْراً** okudum; ve gözüm yaşı akıttı; ve yaş aktı.
Ve **حادرةُ العيَنْيَنْ** bir dişi deve: yani ikisi de iliğe (yağa) dolu; sanki ikisi de şişti ve güzelleşti.
Ve her suya kanmış, yaratılışı güzel olan **حادر**dır; ve **حدراةً** (olmak üzere) **حَدُرَ** olmuştur. Dedi ki:
وعَسيرٍ أدْماءَ حادرةِ الع		نِ خَنُوفٍ عَيْرانةٍ شِمْالال
Ve dedi ki:
أُحِبُّ صَبيَّ السَّوْء من أجل أُمِّه		وأُبْغِضُه من بُغْضِها وهو حادِرُ
Ve **حَدْراءُ** bir kadın; ve **أحْدَرُ** bir erkek.
Ve **الحَدْرة** (Cezm ile): göz kapağının iç tarafında çıkan bir yaradır; ve gözü **حَدْراً** (olmak üzere) **حَدَرتْ**. Ve denir ki: **الحَدْر** gözün niteliğinde, özellikle güzelliğinde, **الحادرة** gibi (kullanılır). Dedi ki:
وأنكرْتَ من حَدْراءَ ما كنتَ تعرفُ
Ve **حَيْدَرةُ**: Tevrat’ta Ali b. Ebî Tâlib’in -aleyhi’s-selâm- adıdır; ve recez söyledi de dedi ki:
أنا الذي سَمَّتْني أُمّي حَيْدَرَه
Ve **حَدَرَ** derisi **حُدوراً** (olmak üzere) **يحدُرُ**: yani şişti. Dedi ki:
لو دَبَّ ذرٌّ فوقَ ضاحي جلدها		لأبانَ من آثارِهـنَّ حُـدورُ
Ve bundan denir ki: bir vuruşla derisini **حَدَرْتُ**; ve **أحْدَرتُ** bir lehçedir.

**ردح**:
**الرَّدْح**: bir şeyi yayman; böylece sırtını yerle bir düzlersin. Ebû’n-Necm dedi ki:
بَيْتَ حُتُوفٍ مُكْفأً مَرْودحاً
شَخْتا خَفيّاً في الثَّرَى مدحُوحا
Tozu tasvir eder. Ve şiirde **مُردَح** gelir; **مَبْسُوط** ve **مُبْسَط** gibi.
Ve **رَداحٌ** bir dişi deve: sağrısı ve kalçaları iri. Dersin ki: **رَدُحَت** **رَداحةً**; o hâlde o **رَدُوحٌ** ve **رَداحٌ**dır.
Ve **رَداح** bir koç: kuyruk yağı iri. Dedi ki:
ومَشَى الكُمأةُ إلى الكُما		ةِ وقُرِّبَ الكبَشْ الرَّداحْ
Ve **رَداح** bir tabur: derli toplu, süvarisi çok.

**حرد**:
**الحَرَدُ**: **الأحْرَد**’in masdarıdır; o ki yürüdüğünde ayaklarını şiddetli bir kaldırışla kaldırır ve onları yerlerine, bineklerde ve başkalarında, adımının sertliğinden dolayı koyar.
Ve adam **حَرِدَ** olur; o hâlde o **أحرَد**dır: zırhı ona ağır geldiğinde, yürüyüşte yayılıp açılmaya güç yetiremez. Dedi ki:
إذا ما مَشَى في دِرْعِه غيرَ أحرَدِ
Ve **الحَرْدُ** ile **الحَرَد** iki lehçedir. Denir ki: adam **حَرِدَ**; o hâlde o **حَرِد**dir: öfkelendiğinde, kendisini öfkelendirene sataşır ve ona (kötülük) kasteder; o hâlde o **حاردٌ**dır. Dedi ki:
أُسُودُ شَرىً لاقَتَ أسُودَ خفيَّةٍ		تَساقَيْنَ سُمّاً، كَلُّهُنَّ حَـوارِدُ
Ve **حُرْدٌ** (olan) bir **قطاً**: yani hızlılar. Dedi ki:
بادَرْتُ حُرْاداً من قطاها النامي
Ve Allah’ın -azze ve celle- sözü: " وغَدَوا على حَرْدٍ قادرين " yani işlerinden bir ciddiyet üzere.
Ve **السَّيْرُ** **حَرِدَ**: onun kat edişi düzgün olmadığında.
Ve **الحُرْديّة**: kamıştan enlemesine bir duvara bağlanan çitin kuşatmasıdır; dersin ki: onu **تحريداً** (olmak üzere) **حَرَّدناه**; ve **حَرادِيّ** üzerine çoğul yapılır.
Ve **حَريدٌ** bir kabile: kabilenin topluluğundan ayrı bir menzile inen; göçünde ve konaklamasında onlarla karışmayan.
Ve **الحِرْد**: hörgüçten bir parça.
Ve **المُحاردةُ**: davarlardan ve develerden sütün kesilmesidir; ve **مُحاردِ** bir dişi deve: **الحِراد**ı şiddetli.
Ve **الحَرْدُ**: kasıttır. Dedi ki:
أَقَبلَ سَيْلٌ حاء من أمْر الله		يَحْرِدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلَّةْ
