# حدس (ح-د-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - د - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والسين والدال معهما
ح س د، س د ح، ح د س، د ح س مستعملات
حسد:
الحَسَدُ: معروف، والفعل: حَسَدَ يَحْسُد حَسَداً، ويقال: فلانٌ يُحْسَدُ على كذا فهو مَحْسود.
سدح:
السَّدْحُ : ذبحُكَ الحيوانَ وبَسْطُكَهُ على وجه الأرض، ويكونُ إضجاعك الشّيءَ على الأرضِ سَدْحاً، نحو القِرْبة المملوءة المسدوحة إلى جَنْبك. قال أبو النجم:
يأخذ فيه الحيّةَ النَّبوحا
ثمَّ يَبيتُ عنده مَذْبوحا
مُشَدَّخَ، الهامةِ أو مَسْدوحا
حدس:
الحَدْسُ: التَّوهّمُ في معاني الكلام والأُمور. وتقول: بَلَغني عنه أمرٌ فأنا أَحْدِسُ فيه، أي: أقول فيه بالظَّنّ. والحَدْسُ: سُرْعةٌ في السَّيْر، ومُضِيُّ على طريقةٍ مُسْتمرّة. قال:
كأَنَّها من بَعْدِ سيرٍ حَدْسِ
وحُدَسُ: حيٌّ من اليَمَن بالشّام. والعربُ تختلف في زَجْرِ البَغْل، فيقول: عَدَس، وبعض يقول: حَدَس، والحاءُ أصوبُ.
ويقال: إنّ حَدَساً قومٌ كانوا بَغّالينَ على عهد سُلَيْمانَ بن داودَ عليهما السّلام، وكانوا يَعْنُفُون على البغال، فإذا ذُكِروا نفرتِ البغالُ خوفاً مما كانت تَلْقَى منهم.
دحس:
الدَّحْسُ: التَّدْسيسُ للأمْرِ تَسْتبطِنُه وتَطْلُبُهُ أَخْفَى ما تَقْدِر عليه، ولذلك سُمّيت دوردة تحت التراب دحّاسة. وهي صَفْراء صُلْبة داهية، لها رأسٌ مُشَعَّب يَشُدُّه الصّبيان في الفخاخِ لصَيْد العصافير، لا تؤذي. قال: في الدّحس بمعنى الاستيطان:
ويَعْتِلونَ مَنْ مَأَى في الدَّحْسِ
من مأى: أي: من نمَّ. والمَأْيُ النّميمة. مَأَتُّ بين القوم: نَمَمْتُ.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **السين** ve **الدال** onlarla birlikte

**ح س د**، **س د ح**، **ح د س**، **د ح س** kullanımdadırlar.

**حسد**:
**الحَسَدُ**: bilinen (şey)dir; fiil: **حَسَدَ يَحْسُد حَسَداً**. Ve denilir: falan kimse şu şeye karşı **يُحْسَدُ**; o hâlde o **مَحْسود**dur.

**سدح**:
**السَّدْحُ**: hayvanı boğazlaman ve onu yerin yüzü üzerine yaymandır. Ve bir şeyi yere yatırman **سَدْحاً** olur; senin yanına doğru serilmiş dolu kırba gibi. Ebû’n-Necm dedi:
içinde yılanı, havlayan(ı) alır
sonra onun yanında boğazlanmış olarak geceleyip kalır
baş(ı) yarılmış, yahut serilmiş

**حدس**:
**الحَدْسُ**: sözün mânâlarında ve işlerde vehmetmedir. Ve dersin: ondan bana bir iş ulaştı; ben onda **أَحْدِسُ**; yani: onda zan ile söylerim. Ve **الحَدْسُ**: yürüyüşte bir sürattir ve sürekli bir yol üzere gitmedir. Dedi:
sanki o, **حَدْسِ** bir yürüyüşten sonra

Ve **حُدَسُ**: Şam’da Yemen’den bir kabiledir. Ve Arap, katırı ürkütmede ihtilaf eder; der ki: **عَدَس**; bazısı da der ki: **حَدَس**; ve **الحاء** daha isabetlidir.

Ve denilir: **حَدَساً** (adıyla anılan) bir kavim, Süleyman b. Dâvûd -ikisine de selâm olsun- zamanında katırcılar idiler; ve katırlara sert davranırlardı; onlar anıldığında, katırlar, onlardan görmekte oldukları şeyden korkarak ürkerdi.

**دحس**:
**الدَّحْسُ**: işi içten içe edinip onu araman; gücünün yettiği kadar gizli olanını istemendir; bundan dolayı toprağın altında (bulunan) **دوردة**ya **دحّاسة** adı verilmiştir. O, sarı, sert, belâlı (bir şey)dir; onun çatallı bir başı vardır; çocuklar onu serçe avlamak için tuzaklarda bağlarlar; zarar vermez. Dedi: **الدّحس**’ta, yerleşme mânâsında:
**الدَّحْسِ**’te sığınan kimseye musallat olurlar

**من مأى**: yani: kim gammazlık etti. Ve **المَأْيُ** gammazlıktır. Kavim arasında **مَأَتُّ**: gammazlık ettim.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَدْسُ: الظنُّ والتخمين. يقال: هو يَحْدسُ بالكسر، أي يقول شيئاً برأيه. أبو زيد: تَحَدَّسْتُ الأخبارَ وعن الأخبار، إذا تخبَّرْتُ عنها وأردتَ أن تَعلمها ن حيث لا يُعْلَمُ بك. والحَدْسُ أيضاً: الذَهاب في الأرض على غير هِداية. وحَدَسْتُ في لَبَّةِ البعير، أي وَجَأْتُها. وحَدَسْتُ بسهمٍ: رميت به. وحَدَسْتُ برجلي الشيءَ، أي وَطِئْتُهُ. وحَدَسَهُ، أي صَرَعَهُ. وقال الشاعر:
بمعتَرَكِ شَطِّ الحُبَيَّا تَـرى بـهمن القوم محدوساً وآخرَ حادسا

##### Türkçe

**الحَدْسُ**: zan ve tahmin. Denir ki: o **يَحْدسُ** (kesre ile), yani bir şeyi kendi görüşüyle söyler. Ebû Zeyd: **تَحَدَّسْتُ الأخبارَ** ve **عن الأخبار**; onlardan haber araştırdığım ve onları bilmek istediğim zaman; seninle bilinmediği bir yerden. Ve **الحَدْسُ** ayrıca: yeryüzünde hidayet olmaksızın gitmek. Ve **حَدَسْتُ في لَبَّةِ البعير**; yani onu vurdum. Ve **حَدَسْتُ بسهمٍ**: onunla attım. Ve **حَدَسْتُ برجلي الشيءَ**; yani ona bastım. Ve **حَدَسَهُ**; yani onu yere serdi. Şair dedi ki:
بمعتَرَكِ شَطِّ الحُبَيَّا تَـرى بـهمن القوم محدوساً وآخرَ حادسا

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح س د
حسد ، حدس ، دحس ، سدح : مستعملة .
حسد : قال الليث : الحَسَدُ معروف ، والفعل حَسدَ يَحْسُدُ حَسَداً .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الحَسْدَلُ : القُرَادُ ، قال : ومنه أُخِذ الحسد لأنه يَقْشِرُ القَلْبَ كما يَقْشِر القُرادُ الجلد فيمتصّ دَمَهُ .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا حسَدَ إلا في اثْنتَين ، رجل آتاه الله مالاً فهو ينفقه آناء الليل والنهار ، ورجل آتاه الله قرآناً فهو يتلُوه ) . أخبرني المنذري عن أحمد بن يحيى أنه سُئل عن معنى هذا الحديث ، فقال : معناه لا حَسَد لا يضر إلا في اثنتين ، قال : والحَسَدُ أن يَرَى الإنسان لأخيه نِعْمةً فيتمنَّى أن تُزْوَى عنه وتكون له ، قال : والغَبْطُ : أن يتمنى أن يكون له مثلها من غبر أن تُزْوَى عنه ، قلت : فالغَبْطُ ضرب من الحسد ، وهو أخَفّ منه ، ألا ترى أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لمَّا سُئل : هل يضر الغَبْط ؟ فقال : نعم ، كما
يضُرّ الخبْطُ ، فأخبر أنه ضَارٌّ وليس كضرر الحسد الذي يتمنى صاحبه زَيَّ النعمة عن أخيه ، والخَبْطُ : ضَرْبُ ورق الشجر حتى يَتَحَاتَّ عنه ، ثم يَسْتَخلف من غير أن يَضُرّ ذلك بأصل الشجرة وأغصانها .
وقوله ج : ( لا حق إلا في اثنتين ) هو أن يتمنى أن يرزقه الله مالاً ينفق منه في سُبُل الخير ، أو يَتمنَّى أن يكون حافظاً لكتاب الله تعالى فيتلُوه آناء الليل والنهار ، ولا يتمنى أن يُرْزَأ صاحِبُ المال في ماله أو تَالِي القرآن في حفظه .
وأَصْلُ الحَسَدِ القَشر كما قال ابن الأعرابي .
سدح : قال الليث : السَّدْحُ : ذَبْحُك الحيوانَ ممدوداً على وجه الأرض وقد يكون إضْجاعُك الشيءَ على وجه الأرض سَدْحاً نحو القِرْبَة المملُوءَة المسْدُوحَة .
وقال أبو النجم يصف الحية :
يأْخذ فيه الحَيَّةَ النَّبُوحا
ثم يَبِيتُ عنده مذبُوحا
مُشَدَّخَ الهامةِ أو مَسْدُوحا
قلت : السَّدْح والسَّطْحُ واحد أبدلت الطاءُ فيه دالا ، كما يقال : مَطَّ ومَدَّ وما أشبهه .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : سَدَحَ بالمكان وردَحَ إذا أقام بالمكان أو المَرْعَى ، قال : وسَدَحْتُه أي صَرَعْتُه .
وقال ابن بُزُرْج : سَدَحت المرأة ورَدَحَت إذا حَظِيت عند زوجها ورَضِيَت .
حدس : قال الليث : الحَدْسُ : التّوَهُّم في معاني الكلام والأمُور . بلغني عن فلان أمْرٌ فأنا أَحْدِسُ فيه أي أقول بالظَّنِّ والتَّوَهُّم .
قال : والحَدْس في السير : سُرعَةٌ ومُضِيٌّ على طريقة مُسْتَمِرَّة . وأنشد :
كأنها من بَعْدِ سَيْرٍ حَدْسٍ
وحُدَسُ : اسم أبي حَيَ من العرَب .
والعرَب تختلِفُ في زجر البغال فبعضٌ يقول : عَدَس . وبعض يقول : حَدَس . قلت : وعَدَس أكثر من حَدَس . ومنه قول ابن مُفَرِّغٍ :
عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارَةٌ
نَجَوْتِ وهَذَا تَحمِلين طَلِيقُ
جعل عَدَسْ اسما للبغلة ، سماها بالزَّجر عَدسْ .
وقال ابن أرقم الكُوفيُّ : حَدَسْ : قوم كانوا على عهد سليمان بن داود ث وكانوا يَعْنُفُون على البغال ، فإذا ذُكِرُوا نَفَرت البِغالُ خوفاً لما كانت لَقِيَتْ منهم .
وقال اللِّحياني : حَدَسْتُ الشاة حَدْساً إذا أضجعتها لتذبحها ، ومنه المثَلُ السَّائر : ( حَدَسَهم بِمُطْفِئَة الرَّضْف ) .
وقال ابن كُناسَة : تقول العرب : إذا أمْسَى النَّجمُ قِمَّ الرأس فَعُظْمَاها فاحْدِس ، معناه انحر أعْظَم الإبل .
وقال أبو زيد حَدَسْتُ بالناقة : إذا أَنَخْتها .
وقال غيره : أصلُ الحَدْس : الرَّمْيُ ، ومنه حَدْسُ الظَّن إنما هو رَجْمٌ بالغيب .
الحَرَّاني عن ابن السكيت : يقال : بَلَغْتُ به الحِداسَ أي الغاية التي يُجْرَى إليها
وأبْعَدَ ، ولا تَقُل الإدَاسَ .
أبو عُبَيد عن الأُمَوِي : حَدَس في الأرض وعَدَسَ يَحْدِسُ ويَعْدِس إذا ذهب فيها .
وقال أبو زيد : تَحَدَّسْتُ عن الأخبار تَحدُّساً ، وتَنَدَّسْتُ عنها تَنَدُّساً ، وتَوَجَّسْتُ إذا كنتَ تُرِيغُ أخبارَ الناس لتعلمها من حيث لا يعلمون .
ويقال : حَدَسْتُ عليه ظَنِّي ونَدَسْتُه إذا ظَنَنْتَ الظَّنَّ ولم تَحُقَّه .
ومعنى المثل : حَدَسَهم بمُطْفِئَة الرَّضْف أنه ذبح لأضيافه شاةً سمينة أطفَأَت من شحمها ذلك الرَّضْف .
ويقال : دحَسَ بناقته إذا وجأ في سَبَلَتِها أي أناخها فوجأها في نحرها ، والسَّبَلَةُ هاهنا نحرُها . يقال : ملأ الدَّلوَ إلى أسْبالها أي إلى شِفَاهِها .
دحس : الليث : الدَّحْسُ : التَدّسِيسُ للأمور تستبطنها وتطلُبُها أخفى ما تَقْدِر عليه : ولذلك سُمِّيت دودةً تحت التراب دَحّاسَةً ، وهي صفراءُ صافية ، لها رأس مُشَعَّبُ يَشُدّها الصِّبيان في الفِخاخ لصيد العصافير ، لا تُؤْذِي ، وأنشد في الدَّحْس بمعنى الاستبطان :
وَيعْتِلُون مَنْ مَأَى في الدَّحْس
وقال بعض بني سُلَيْم : وِعاءٌ مَدْحُوسٌ ومَدْكُوسٌ ومَكْبُوسٌ بمعنى واحد ، وهذا يدل على أن الدَّيْحَسَ مثل الدَّيْكَس : وهو الشيءُ الكثير .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : دَحَسْتُ بين القوم دَحْساً : أفسدتُ بينهم ، وكذلك مَأَسْتُ وأرشْتُ .
وأنشدني أبو بكر الإيادي :
وإن دَحَسُوا بالشَّرِّ فاعْفُ تَكَرُّما
وإن خَنَسُوا عنك الحديثَ فلا تَسَلْ
النَّضْرُ : الدَّحَّاسُ : دُودٌ يُشَدُّ في الفَخِّ ، وجمعه دَحَاحِيس .
سُئل الأزهري عن الدَّاحس فقال : الدَّاحِسُ : قَرْحَةٌ تخرج باليد تسمى بالفارسية بَرْوَرَهْ .
وداحس : اسم فرس معروف .

##### Türkçe

ح س د
**حسد** ، **حدس** ، **دحس** ، **سدح** : kullanımdadır.

**حسد** : Leys dedi: **الحَسَدُ** bilinen (şey)dir; fiil **حَسدَ يَحْسُدُ حَسَداً**’dır.

Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الحَسْدَلُ** : **القُرَادُ** (kene)’dir. Dedi ki: Ondan **الحسد** alınmıştır; çünkü o, kalbi, **القُرادُ**’un deriyi soyup kanını emmesi gibi soyar.

Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi ki o dedi: “( **لا حسَدَ إلا في اثْنتَين** ، رجل آتاه الله مالاً فهو ينفقه آناء الليل والنهار ، ورجل آتاه الله قرآناً فهو يتلُوه )”. Münzirî bana, Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi: ona bu hadisin manası soruldu; dedi ki: Manası: “İki şey dışında zarar veren **حَسَد** yoktur.” Dedi ki: **الحَسَدُ**: insanın kardeşi için bir nimet görmesi, sonra onun kendisinden çekilip alınmasını ve kendisinin olmasını temenni etmesidir. Dedi ki: **الغَبْطُ**: onun kendisinden çekilip alınması olmaksızın, kendisi için onun benzerinin olmasını temenni etmesidir. Dedim ki: **الغَبْطُ** **الحسد**’den bir türdür ve ondan daha hafiftir. Görmez misin ki Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) sorulunca: “**الغَبْط** zarar verir mi?” dedi: “Evet; tıpkı **الخبْطُ**’un zarar verdiği gibi.” Böylece onun zararlı olduğunu haber verdi; fakat, sahibinin nimetin kardeşinden çekilip alınmasını temenni ettiği **الحسد**’in zararı gibi değildir. **الخَبْطُ**: ağacın yaprağını vurmak; ta ki ondan dökülüp ayrılsın; sonra, ağacın aslına ve dallarına zarar vermeksizin (yeniden) çıkar.

C’nin sözü: “( **لا حق إلا في اثنتين** )” şudur: Allah’ın kendisine, hayır yollarında harcayacağı bir mal rızıklandırmasını temenni etmesi; yahut Allah’ın kitabını koruyan (hâfız) olmasını temenni etmesi; böylece onu gece ve gündüzün saatlerinde okuması; ve mal sahibinin malında eksiltilmesini yahut Kur’an okuyanın hıfzında eksiltilmesini temenni etmemesidir.

**الحسد**’in aslı, İbnü’l-A‘râbî’nin dediği gibi, soyma/kabuk soymadır.

**سدح** : Leys dedi: **السَّدْحُ**: hayvanı, yer yüzü üzerine uzatılmış olarak boğazlamandır; ve bir şeyi yer yüzü üzerine yatırman da **سَدْحاً** olabilir; mesela dolu kırbanın, yere yatırılmış olanı: **المملُوءَة المسْدُوحَة**.

Ebu’n-Necm, yılanı vasfederek dedi:
يأْخذ فيه الحَيَّةَ النَّبُوحا
ثم يَبِيتُ عنده مذبُوحا
مُشَدَّخَ الهامةِ أو مَسْدُوحا

Dedim ki: **السَّدْح** ile **السَّطْحُ** birdir; onda **الطاءُ**’ı **دالا** olarak değiştirdin; tıpkı **مَطَّ** ve **مَدَّ** denildiği ve benzerleri gibi.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: **سَدَحَ** mekânda ve **رَدَحَ**: mekânda yahut mer‘âda ikamet ettiğinde (denir). Dedi ki: **وسَدَحْتُه** yani onu yere serdim/devirdim.

İbn Büzurc dedi: Kadın **سَدَحت** ve **رَدَحَت**: kocasının yanında gözde olduğunda ve razı olduğunda (denir).

**حدس** : Leys dedi: **الحَدْسُ**: sözün manalarında ve işlerde vehmetmedir. Falanın bir işi bana ulaştı; ben onda **أَحْدِسُ** ederim; yani zan ve vehim ile söylerim.

Dedi ki: yürüyüşte **الحَدْس**: bir sürat ve sürekli bir yol üzere gitmedir. Ve şu beyit okundu:
كأنها من بَعْدِ سَيْرٍ حَدْسٍ

Ve **حُدَسُ**: Araplardan bir kabilenin babasının adıdır.

Araplar, katırları sürmede ihtilaf eder: kimi “**عَدَس**” der; kimi “**حَدَس**” der. Dedim ki: **عَدَس** , **حَدَس**’ten daha çoktur. İbn Müferriğ’in sözü bundandır:
عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارَةٌ
نَجَوْتِ وهَذَا تَحمِلين طَلِيقُ
**عَدَسْ**’ı katır için bir isim kıldı; onu sürme (zecer) ile **عَدسْ** diye adlandırdı.

İbn Erkam el-Kûfî dedi: **حَدَسْ**: Süleyman b. Davud (onun üzerine selâm olsun) zamanında olan bir kavimdi; katırlara sert davranırlardı; onlar anıldığında, katırlar, onlardan gördükleri şeyden dolayı korkarak ürkerdi.

Lihyânî dedi: **حَدَسْتُ** koyunu **حَدْساً**: onu boğazlamak için yatırdığında (denir). Ondan, dolaşan mesel: “( **حَدَسَهم بِمُطْفِئَة الرَّضْف** )”.

İbn Kunâse dedi: Arap der ki: yıldız, başın tepesine akşamladığında, sonra ikisi büyüdüğünde, “**فاحْدِس**”; manası: en iri develeri boğazla.

Ebu Zeyd dedi: **حَدَسْتُ** dişi deve ile: onu çöktürdüğünde (denir).

Başkası dedi: **الحَدْس**’in aslı: atmaktır; ondan **حَدْسُ الظَّن** ancak gayba taş atmadır.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: denir ki: “**بَلَغْتُ به الحِداسَ**” yani kendisine doğru koşturulan ve daha uzağa götürülen gaye(ye ulaştım); “**الإدَاسَ**” deme.

Ebu ‘Ubeyd, el-Ümevî’den: **حَدَس** yerde ve **عَدَسَ يَحْدِسُ ويَعْدِس**: onda gittiğinde (denir).

Ebu Zeyd dedi: Haberlerden **تَحَدَّسْتُ** **تَحدُّساً**; onlardan **تَنَدَّسْتُ** **تَنَدُّساً**; ve **تَوَجَّسْتُ**: insanların haberlerini, onların bilmediği yerden bilmek için araştırıp yokladığında (denir).

Ve denir ki: **حَدَسْتُ** onun hakkında zannımı ve **نَدَسْتُه**: zannı zannettiğinde ve onu gerçekleştirmediğinde.

Meselin manası: “**حَدَسَهم بمُطْفِئَة الرَّضْف**”: misafirleri için semiz bir koyun boğazladı; onun yağından o **الرَّضْف** (kızgın taş) söndü.

Ve denir ki: **دحَسَ** dişi devesiyle: onun **سَبَلَتِها**’sına (yani gerdanına) sapladı; yani onu çöktürdü, sonra onu gerdanında dürttü; **السَّبَلَةُ** burada onun gerdanıdır. Denir ki: kovayı, onun **أسْبالها**’sına yani dudaklarına kadar doldurdu.

**دحس** : Leys: **الدَّحْسُ**: işleri, içine nüfuz ederek gizlice araştırmandır; onları, gücünün yettiği en gizli şekilde arar(sın). Bu yüzden, toprağın altında (bulunan) bir kurtçuğa **دَحّاسَةً** adı verildi; o, saf sarıdır; onun çatallı bir başı vardır; çocuklar onu, serçeleri avlamak için tuzaklarda bağlarlar; zarar vermez. Ve **الدَّحْس** hakkında, içe nüfuz etme manasında şu beyit okundu:
وَيعْتِلُون مَنْ مَأَى في الدَّحْس

Benî Süleym’den biri dedi: **وِعاءٌ مَدْحُوسٌ** ve **مَدْكُوسٌ** ve **مَكْبُوسٌ** bir manadadır; bu, **الدَّيْحَسَ**’ın **الدَّيْكَس** gibi olduğuna delalet eder: o da çok olan şeydir.

Ebu ‘Ubeyd, Ebu Zeyd’den: **دَحَسْتُ** kavmin arasında **دَحْساً**: aralarını bozdum; aynı şekilde **مَأَسْتُ** ve **أرشْتُ**.

Ebu Bekir el-İyâdî bana okuttu:
وإن دَحَسُوا بالشَّرِّ فاعْفُ تَكَرُّما
وإن خَنَسُوا عنك الحديثَ فلا تَسَلْ

Nadr: **الدَّحَّاسُ**: tuzağa bağlanan bir kurtçuktur; çoğulu **دَحَاحِيس**.

Ezherî’ye **الدَّاحس** hakkında soruldu; dedi ki: **الدَّاحِسُ**: elde çıkan bir yaradır; Farsçada **بَرْوَرَهْ** diye adlandırılır.

Ve **داحس**: bilinen bir atın adıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والدال وما يثلثهما)
  (حدر) الحاء والدال والراء أصلان: الهبوط، والامتلاء.
  فالأوّل حَدَرْتُ الشّيءَ إذا أَنزَلْتَه([1]). والحُدُور فعل الحادر. والحَدُور، بفتح الحاء: [المكان([2])] تَنْحَدِر منه.
  والأصل الثاني قولُهم للشَّيء الممتلئ حادر. يقال عَينٌ حَدْرَة بَدْرَة: ممتلِئة. وقد مضى شاهدُه([3]). وناقةٌ حادرةُ العينين، إذا امتلأتَا. وسُمِّيت حَدْراء لذلك. ويقال الحيدرة الأسد* ويمكن أن يكون اشتقاقُه من هذا. ومنه حَدَر جلْدُه تورّم يحدُر حُدورا([4]). وأحدرتُه، إذ ضربتَه حتَّى تؤثر فيه. والحَدْرة، بسكون الدال: قُرْحةٌ تخرج بباطن جَفْن العين. ويقال [حَيٌّ([5])] ذو حُدورة، أي ذُو اجتماعٍ وكَثْرة. قال:
وإنِّي لَمِنْ قومٍ تصيدُ رِماحُهمْ *** غَداةَ الصَّباحِ ذَا الحُدُورة والحَرْدِ([6])  والحُدْرَة: الصِّرمة([7])؛ سُمِّيت بذلك لتجمُّعها.
  ومما شذَّ عن الباب الحادُور: القُرْط. ويُنشد:
  * بائِنةُ المَنْكِبِ مِنْ حادُورِها([8]) *
   (حدس) الحاء والدال والسين أصلٌ واحدٌ يُشْبه الرّمْي والسُّرعة وما أشبه ذلك. فالحَدْس الظنّ. وقياسُهُ من الباب، لأنّا([9]) نقول: رَجَم بالظّنّ، كأنّه رَمَى به. والحَدْس: سُرعة السَّير. قال:
  * كأنّها مِنْ بَعْدِ سَيرٍ حَدْسِ([10]) *
  ويقال حَدَس به الأرضَ حَدْساً، إذا صَرَعَهُ. قال:
...............ترى به *** من القوم مَحدُوساً وآخَرَ حادساً([11])  ومنه أيضاً حَدَسْتُ في لَبَّةِ البعير، إذا وجَأْتَ في لَبَّتِه. وحدَسْتُ الشَّيءَ برِجْلي: وطئتُه. وحَدَسْت النّاقَة، إذا أنَخْتَها. وحَدَسْتُ بسهمي: رمَيت.
  (حدق) الحاء والدال والقاف أصلٌ واحدٌ، [وهو الشيء] يحيط بشيء. يقال حَدَقَ القومُ بالرّجُل وأحدقوا به. قال:
المطعِمون بَنُو حَربٍ وقَدْ حَدَقَتْ *** بي المنيّةُ واستبطأتُ أنصارِي([12])  وحَدَقَة العين مِن هذا، وهي السَّواد، لأنها تحيط بالصَّبِيّ([13])؛ والجمع حِداق. قال:
فالعين بَعْدَهمُ كأنّ حِداقَها *** سُمِلَتْ بشَوْكٍ فَهْيَ عَورٌ تَدْمَعُ([14])  والتّحديق: شِدّة النّظر. والحديقة: الأرضُ ذاتُ الشجَر. والحِنْدِيقة: الحَدَقَة([15]).
  (حدل) الحاء والدال واللام أصلٌ واحد، وهو المَيَل. يقال رجلٌ أحدَلُ، إذا كان في شِقِّه مَيَل، وهو الحَدَل. قال أبو عمرو: الأحدَل: الذي في مَنكِبَيه ورقَبَته انكبابٌ على صدره. ويقال قَوْسٌ مُحْدَلة وحَدْلاء، وذلك إذا تطامنَتْ سِيَتُها. والحَدْل: ضِدُّ العَدْل. قال أبو زيد: حَدَلَ عن الأمر يحدِل حَدْلاً. وإنه لَحدْلٌ غير عَدْل. ومما شذَّ عن الباب وما أدري أصحيحٌ هو أم لا، قولهم: الحَوْدل الذَّكر من القِرَدة([16]).
  (حدم) الحاء والدال والميم أصلٌ واحد، هو اشتداد الحرّ. يقال احتدم النهار: اشتدّ حره. واحتدم الحرّ. واحْتَدَمَتِ النار. وللنار حَدَمةٌ، وهو شدّتها، ويقال صوت التهابِها. قال الخليل: أحْدَمَتِ الشمسُ [الشيءَ([17])] فاحتدم، واحتَدَم صدْرُه غيظاً. فأمّا احتِدام الدّم فقال قوم: اشتدت حُمْرَتُه حتى يسودَّ؛ والصحيح أن يشتدّ حرُّه([18]). قال الفرّاء: قِدْرٌ حُدَمَةٌ، إذا كانت سريعةَ الغَلْي؛ وهي ضدّ الصَّلُود.
   (حدا) الحاء والدال والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو السَّوق. يقال حَدَا بإبله: زجَر بها وغَنَّى لها. ويقال للحمار إذا قَدَم أُتُنَه هو يَحْدُوها. قال:
  * حادِي ثلاثٍ من الحُقبِ السّماحيج([19]) *
  ويقال للسهم إذا مرَّ حَداه رِيشُه، وهَدَاه نَصْلُه. ويقال حَدَوْتُه على كذا، أي سُقْتُه وبعثتُه عليه. ويقال للشَّمال حَدْواء، لأنها تحدُو السحابَ، أي تسُوقُه.
  قال العجاج:
  * حَدْواء جاءَتْ مِنْ أعالي الطّورِ([20]) *
  وقولهم: [فلان([21])] يتحدَّى فلانا، إذا كانَ يُبارِيه ويُنازِعُه الغَلَبة. وهو من هذا الأصل؛ لأنه إذا فعل ذلك فكأنه يحدوه على الأمر. يقال أنا حُدَيَّاكَ لهذا الأمر، أي ابرُزْ لي فيه. قال عمرو بن كلثوم:
  * حُدَيَّا النَّاسِ كلِّهمُ جميعاً([22]) *
  (حدأ) الحاء والدال والهمزة أصلٌ واحد: طائرٌ أو مشبَّه به. فالحِدَأَة الطائر المعروف، والجمع الحِدَأ. قال:
  * كما تَدَانَى الحِدَأ الأُوِيُّ([23]) *
ومما يشبَّه به وغُيِّرتْ بعضُ حركاته الحَدَأَةُ، شِبهُ فأسٍ تُنقر به الحجارة. قال:
  * كالحَدَأ الوَقيعِ([24]) *
  ومما شذَّ عن الباب حَدِِئ* بالمكان: لَزِق.
  (حدب) الحاء والدال والباء أصلٌ واحد، وهو ارتفاع الشيء. فالحَدَب ما ارتفع من الأرض. قال الله تعالى: ﴿وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ﴾ [الأنبياء 96]. والحَدَب في الظَّهر؛ يقال حَدِب واحدَوْدَب. وناقة حَدْباء، إذا بدت حراقفُها؛ وكذلك الحِدْبار([25]). يقال هُنّ حُدْبٌ حَدَابيرُ. فأمّا قولهم حَدِبَ عليه إذا عطَف وأشفق، فهو من هذا، لأنّه كأنّه جَنَأَ عليه من الإشفاق، وذلك شبيهٌ بالحَدَب.
  (حدث) الحاء والدال والثاء أصلٌ واحد، وهو كونُ الشيء لم يكُنْ. يقال حدثَ أمرٌ بَعْد أن لم يكُن. والرجُل الحَدَثُ: الطريُّ السّن. والحديثُ مِنْ هذا؛ لأنّه كلامٌ يحْدُثُ منه الشيءُ بعدَ الشيء. ورجلٌ حدثٌ([26]): حَسَن الحديث. ورجل حِدْثُ نساءٍ، إذا كانَ يتحدَّث إليهنّ. ويقال هذه حِدِّيثى حَسَنَة، كخِطِّيبَى، يراد به الحديثُ.
  (حدج) الحاء والدال والجيم أصلٌ واحد يقرُب من حَدَق بالشيء إذا أحاط به. فالتَّحديج في النظر مثل التَّحديق. ومن الباب الحِدْج: مركبٌ من مَراكب النِّساء. يقال حَدَجْتُ البعيرَ، إذا شددْتَ عليه الحِدج. قال الأعشى:
ألا قُلْ لَميْثاءَ ما بالُهَا *** أبِالليل تُحْدَجُ أجْمالُها([27])  ومن الباب الحَدَجُ، وهو الحنظل إذا اشتدَّ وصَلُب، وإنما قُلنا ذلك لأنّه مستدير.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "حدرت بالشيء إذا نزلته"، صوابه من المجمل.
([2]) هذه التكملة من المجمل واللسان.
([3]) مضى في الجزء الأول (مادة بدر).
([4]) ويقال أيضاً حدر يحدر حدراً، من باب ضرب.
([5]) التكملة من المجمل واللسان.
([6]) في الأصل والمجمل: "ذو الحدورة" تحريف. والحرد: الغضب. وفي الأصل: "الحدر" صوابه في المجمل.
([7]) في اللسان: "والحدرة من الإبل، بالضم: نحو الصرمة".
([8]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (حدر).
([9]) في الأصل: "أنا".
([10]) الرجز في المجمل واللسان (حدس).
([11]) جزء بيت لمعد يكرب كما في اللسان (حدس). وقد استشهد بهذا الجزء في المجمل. وأنشده ياقوت في (الحبيا) بدون نسبة محرفاً. وهو بتمامه:
بمعترك شط الحبيا ترى به *** من القوم محدوساً وآخر حادسا    ومعد يكرب هذا هو غلفاء بن الحارث بن عمرو بن حجر آكل المرار الكندي. انظر الأغاني (11: 60، 62).
([12]) للأخطل في ديوانه 119 واللسان (حدق) برواية "المنعمون" فيهما.
([13]) في اللسان "الصبي: ناظر العين. وعزاه كراع إلى العامة".
([14]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 3 واللسان (حدق).
([15]) في الجمهرة (2: 123): "الحندوقة والحنديقة: الحدقة. ولا أدري ما صحته".
([16]) في الأصل: "القردان"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([17]) التكملة من المجمل.
([18]) اقتصر في المجمل على القول الأول.
([19]) لذى الرمة في ديوانه 73 والمجمل واللسان (حدا). وصدره:
* كأنه حين يرمي خلفهن به *
([20]) ديوان العجاج والمجمل واللسان (حدا).
([21]) التكملة من المجمل.
([22]) من معلقته. وعجزه: * مقارعة بنيهم عن بنينا *
([23]) للعجاج في ديوانه 67 والمجمل واللسان (حدأ).
([24]) جزء من بيت للشماخ في ديوانه 56 واللسان (حدأ). وهو بتمامه:
يبادرن العضاه بمقنعات *** نواجذهن كالحدأ الوقيع([25]) في الأصل: "الحدباء"، صوابه من المجمل وسياق القول.
([26]) يقال حدث، كفرح وندس، وحدث بالكسر.
([27]) ديوان الأعشى 116 والمجمل واللسان (حدج).

ـ

##### Türkçe

(**باب الحاء والدال وما يثلثهما**)
  (**حدر**) **الحاء** ve **الدال** ve **الراء** iki asıldır: iniş; ve doluluk.
  Birincisi: **حَدَرْتُ** şeyi, onu indirdiğin zaman. **الحُدُور** **الحادر**’in fiilidir. **الحَدُور**, **الحاء**’ın fethiyle: [yer]; ondan aşağı inilen.
  İkinci asıl: dolu olan şeye onların **حادر** demeleridir. Denir: **عَينٌ حَدْرَة بَدْرَة**: dolu. Onun şahidi geçmişti. Ve iki gözü dolu olduğunda **ناقةٌ حادرةُ العينين**. Bu sebeple **حَدْراء** diye adlandırıldı. Ve denir: **الحيدرة** aslandır; bunun iştikakı da bundan olabilir. Ondan: derisi şişti; **حَدَر**; **حُدورا** olarak **يحدُر**. Ve **أحدرتُه**: onu vurdun da onda iz bıraktığın zaman. **الحَدْرة**, **الدال**’ın sükûnuyla: göz kapağının iç tarafında çıkan bir yaradır. Ve denir: [bir kabile] **ذو حُدورة**; yani toplanma ve çokluk sahibi. Dedi ki:
وإنِّي لَمِنْ قومٍ تصيدُ رِماحُهمْ *** غَداةَ الصَّباحِ ذَا الحُدُورة والحَرْدِ  **الحُدْرَة**: sürü parçası; toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı.
  بابtan şâz olanlardan: **الحادُور**: küpe. Ve şu okunur:
  * بائِنةُ المَنْكِبِ مِنْ حادُورِها *

   (**حدس**) **الحاء** ve **الدال** ve **السين** tek bir asıldır; atmaya ve sürate ve buna benzer şeye benzer. O hâlde **الحَدْس** zandır. Kıyas olarak بابtandır; çünkü biz deriz: zan ile taşladı; sanki onunla attı. **الحَدْس**: yürüyüşün sürati. Dedi ki:
  * كأنّها مِنْ بَعْدِ سَيرٍ حَدْسِ *
  Ve denir: onu yere **حَدَس** ile **حَدْساً**; onu yere serdiği zaman. Dedi ki:
...............ترى به *** من القوم مَحدُوساً وآخَرَ حادساً  Ondan ayrıca: devenin gerdanında **حَدَسْتُ**; onun gerdanına sapladığın zaman. Ve **حدَسْتُ** şeyi ayağımla: onu çiğnedim. Ve **حَدَسْت** dişi deveyi: onu çöktürdüğün zaman. Ve **حَدَسْتُ** ok(um)la: attım.
  (**حدق**) **الحاء** ve **الدال** ve **القاف** tek bir asıldır; [o, bir şeyi] bir şeyin kuşatmasıdır. Denir: kavim adamı **حَدَقَ** ile kuşattı ve onu **أحدقوا** ile kuşattılar. Dedi ki:
المطعِمون بَنُو حَربٍ وقَدْ حَدَقَتْ *** بي المنيّةُ واستبطأتُ أنصارِي  **حَدَقَة** göz de bundandır; o siyahlıktır; çünkü **الصَّبِيّ**’yi kuşatır; çoğulu **حِداق**. Dedi ki:
فالعين بَعْدَهمُ كأنّ حِداقَها *** سُمِلَتْ بشَوْكٍ فَهْيَ عَورٌ تَدْمَعُ  **التّحديق**: bakışın şiddetidir. **الحديقة**: ağaçlı arazi. **الحِنْدِيقة**: **الحَدَقَة**.
  (**حدل**) **الحاء** ve **الدال** ve **اللام** tek bir asıldır; o, meyildir. Denir: **رجلٌ أحدَلُ**; böğründe meyil olduğu zaman; o da **الحَدَل**’dir. Ebû Amr dedi: **الأحدَل**: iki omzunda ve boynunda göğsüne doğru kapanma olan kimsedir. Ve denir: **قَوْسٌ مُحْدَلة** ve **حَدْلاء**; bu, onun iki ucu alçaldığı zaman olur. **الحَدْل**: **العَدْل**’in zıddıdır. Ebû Zeyd dedi: işten **حَدَلَ**; **حَدْلاً** olarak **يحدِل**. Ve o, **عَدْل** değil **حدْل**’dir. بابtan şâz olanlardan, doğru mudur değil midir bilmiyorum: onların **الحَوْدل** demeleri; maymunların erkeği.
  (**حدم**) **الحاء** ve **الدال** ve **الميم** tek bir asıldır; o, sıcağın şiddetlenmesidir. Denir: gündüz **احتدم**: sıcağı şiddetlendi. Ve sıcak **احتدم**. Ve ateş **احْتَدَمَت**. Ateş için **حَدَمةٌ** vardır; o, onun şiddetidir; ve denir: onun alevlenmesinin sesi. Halîl dedi: güneş [şeyi] **أحْدَمَت** de o **احتدم**; ve göğsü öfkeyle **احتَدَم**. Kanın **احتِدام**’ına gelince, bir kavim dedi: kızıllığı şiddetlendi de kararana kadar; doğru olan, hararetinin şiddetlenmesidir. Ferrâ dedi: **قِدْرٌ حُدَمَةٌ**: kaynaması hızlı olduğu zaman; o, **الصَّلُود**’un zıddıdır.
   (**حدا**) **الحاء** ve **الدال** ve illetli harf tek bir asıldır; o, sevktir. Denir: develeriyle **حَدَا**: onlarla bağırdı ve onlara şarkı söyledi. Ve eşek için, dişilerini öne sürdüğünde, o onları **يَحْدُوها**. Dedi ki:
  * حادِي ثلاثٍ من الحُقبِ السّماحيج *
  Ve ok için denir: geçtiğinde tüyü onu **حَداه**; ve temreni onu **هَدَاه**. Ve denir: onu şuna **حَدَوْتُه**; yani onu sevk ettim ve ona gönderdim. Ve kuzey rüzgârına **حَدْواء** denir; çünkü bulutu **تحدُو** eder; yani onu sevk eder.
  A‘câc dedi:
  * حَدْواء جاءَتْ مِنْ أعالي الطّورِ *
  Ve onların sözü: [falanca] falancaya **يتحدَّى** eder; ona denk olur ve galibiyet için onunla çekişir olduğu zaman. Bu asıldandır; çünkü bunu yaptığında sanki onu işe sevk ediyor gibidir. Denir: ben bu iş için senin **حُدَيَّاكَ**’ınım; yani onda bana karşı çık. Amr b. Külsûm dedi:
  * حُدَيَّا النَّاسِ كلِّهمُ جميعاً *
  (**حدأ**) **الحاء** ve **الدال** ve **الهمزة** tek bir asıldır: bir kuş yahut ona benzetilen. **الحِدَأَة** bilinen kuştur; çoğulu **الحِدَأ**. Dedi ki:
  * كما تَدَانَى الحِدَأ الأُوِيُّ *
Ve ona benzetilenlerden ve harekelerinin bir kısmı değiştirilmiş olan: **الحَدَأَةُ**; taşların onunla oyulduğu balta benzeri şey. Dedi ki:
  * كالحَدَأ الوَقيعِ *
  بابtan şâz olanlardan: mekâna **حَدِِئ**: yapıştı.
  (**حدب**) **الحاء** ve **الدال** ve **الباء** tek bir asıldır; o, şeyin yükselmesidir. **الحَدَب**: yerden yükselen şeydir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ﴾. Ve sırtta **الحَدَب**; denir: **حَدِب** ve **احدَوْدَب**. Ve **ناقة حَدْباء**: hörgüç kemikleri göründüğü zaman; aynı şekilde **الحِدْبار**. Denir: onlar **حُدْبٌ حَدَابيرُ**. Onların “ona **حَدِبَ عليه**” demelerine gelince, eğilip şefkat ettiğinde; bu da bundandır; çünkü şefkatten ona doğru eğilmiş gibidir; bu da **الحَدَب**’e benzer.
  (**حدث**) **الحاء** ve **الدال** ve **الثاء** tek bir asıldır; o, şeyin olmamış iken olmasıdır. Denir: bir iş **حدثَ**; olmamış olduktan sonra. Ve **الحَدَثُ** adam: yaşı taze olan. **الحديث** de bundandır; çünkü o, ondan şeyin şeyden sonra meydana geldiği sözdür. Ve **رجلٌ حدثٌ**: sözü güzel. Ve **رجل حِدْثُ نساءٍ**: kadınlarla konuşur olduğu zaman. Ve denir: bu benim **حِدِّيثى**’m güzel; **خِطِّيبَى** gibi; bununla **الحديث** kastedilir.
  (**حدج**) **الحاء** ve **الدال** ve **الجيم** tek bir asıldır; **حَدَق** ile bir şeyi kuşatmaya yaklaşır. O hâlde bakışta **التَّحديج**, **التَّحديق** gibidir. بابtan: **الحِدْج**; kadınların bineklerinden bir binektir. Denir: deveyi **حَدَجْتُ**; üzerine **الحِدج**’i bağladığın zaman. A‘şâ dedi:
ألا قُلْ لَميْثاءَ ما بالُهَا *** أبِالليل تُحْدَجُ أجْمالُها  Ve بابtan: **الحَدَجُ**; o, kabak (حنظل) sertleşip katılaştığında; bunu ancak onun yuvarlak olması sebebiyle söyledik.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح د س
قال ذلك بالحدس وهو الفراسة وحدس في نفسه وحدس الشيء‏:‏ حزره‏.‏
ورجل حـداس وفلان ما حدس إلا حسد وأصله من حدسته بكذا إذا رميته وهو نحو الرجم بالظن‏.‏
وفلان بعيد المحدس وتحدست عن الأخبار‏:‏ تبحثت عنها لأعلم ما لا يعلمه غيري‏.‏
وتقول‏:‏ مازال يتحسـس ويتحـدس حتـى خبر‏.‏
وسروا في حندس ا لليل وفي حنادس الظلم وهو من الحدس الذي هو نظر خاف‏.‏

##### Türkçe

ح د س
Bunu **بالحدس** ile söyledi; o, **الفراسة**dır. Ve kendi içinde **حدس** etti. Ve **حدس** etmek, şeyi: onu tahmin etti.

Ve **حـداس** bir adam. Ve falan kimse, **حدس** etmedi de ancak **حسد** etti. Ve onun aslı, “**حدسته** onu bununla”dandır; onu attığım zaman; ve o, zan ile taşlama gibidir.

Ve falan kimse **بعيد المحدس**tir. Ve haberlerden **تحدست**: onları araştırdım; benden başkasının bilmediğini bileyim diye.

Ve dersin ki: Durmadan **يتحسـس** eder ve **يتحـدس** ederdi; nihayet bildi.

Ve gecenin **حندس**inde yürüdüler; ve karanlıkların **حنادس**inde. Ve o, gizli bir bakış olan **الحدس**tendir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَزهري: الحَدْسُ التوهم في معاني الكلام والأُمور؛ بلغني عن فلان أَمر وأَنا أَحْدُسُ فيه أَي أَقول بالظن والتوهم. وحَدَسَ عليه ظنه يَحْدِسه ويَحْدُسُه حَدْساً: لم يحققه. وتَحَدَّسَ أَخبارَ الناس وعن أَخبار الناس: تَخَيَّر عنها وأَراغها ليعلمها من حيث لا يعرفون به. وبَلَغَ به الحِدَاسَ أَي الأَمرَ الذي ظن أَنه الغاية التي يجري إِليها وأَبعد، ولا تقل الإِدَاسَ: وأَصلُ الحَدْسِ الرمي، ومنه حَدْسُ الظن إِنما هو رَجْمٌ بالغيب. والحَدْسُ: الظنّ والتخمين. يقال: هو يَحْدِس، بالكسر، أَي يقول شيئاً برأَيه. أَبو زيد: تَحَدَّسْتُ ع الأَخبار تَحَدُّساً وتَنَدَّسْتُ عنها تَنَدُّساً وتَوَجَّسْت إِذا كنت تُرِيغُ أَخبار الناس لتعلمها من حيث لا يعلمون. ويقال: حَدَسْتُ عليه ظني ونَدَسْتُه إِذا ظننت الظن ولا تَحُقُّه. وحَدَسَ الكلامَ على عواهِنِه: تَعَسَّفه ولم يَتَوَقَّه. وحَدَسَ الناقة يَحْدِسُها حَدْساً: أَناخها، وقيل: أَناخها ثم وَجَأَ بشَفْرَتِه في منحرها. وحَدَس بالناقة: أَناخها، وفي التهذيب؛ إِذا وَجَأَ في سَبَلتها، والسَّبَلَةُ ههنا: نَحْرُها. يقال: ملأ الوادي إِلى أَسبالِه أَي إِلى شفاهِه. وحَدَسْتُ في لَبَّةٍ البعير أَي وَجَأْتها. وحَدَس الشاةَ يَحْدِسها حَدْساً: أَضجعها ليذبحها. وحَدَسَ بالشاة: ذبحها. ومنه المثل السائر: حَدَسَ لهم بمُطْفِئَةِ الرَّضْفِ؛ يعني الشاة المهزولة، وقال الأَزهري: معناه أَنه ذبح لأَضيافه شاة سمينة أَطفأَت من شحمها تلك الرَّضْف. وقال ابن كناسَةَ: تقول العرب: إِذا أَمسى النَّجْمُ قِمَّ الرأْس فَعُظْماها فاحْدِسْ؛ معناه انْحَرْ أَعظم الإِبل. وحَدَس بالرجل يَحْدِسُ حَدْساً، فهو حَدِيسٌ: صَرَعَه؛ قال معد يكرب: لمن طَلَلٌ بالعَمْقِ أَصْبَحَ دارِسا؟
تَبَدَّلَ آراماً وعِيناً كَوانِسا
تَبَدَّلَ أُدْمانَ الظِّباءِ وحَيْرَماً،
وأَصْبَحْتُ في أَطلالِها اليومَ جالِسا
بمُعْتَرَكٍ شَطَّ الحُبَيَّا تَرَى به،
من القوم، مَحْدُوساً وآخر حادِسا
العَمْقُ: ما بَعُدَ من طرف المفازة. والآرام: الظباء البيض البطون. والعِينُ: بقر الوحش. والكَوانِسُ: المقيمة في أَكنستها. وكناس الظبي والبقرة: بينهما. والحُبَيَّا: موضع. وشَطُّه: ناحيته. والحَيْرَمُ: بقر الوحش، الواحدة حَيرمة. وحَدَسَ به الأَرض حَدْساً: ضربها به. وحَدَسَ الرجلَ: وَطِئَه. والحَدْسُ: السرعة والمُضِيُّ على استقامة، ويوصف به فيقال: سَيْرٌ حَدْسٌ؛ قال:
كأَنها من بَعْدِس سَيْرٍ حَدْسِ
فهو على ما ذكرنا صفة وقد يكون بدلاً. وحَدَسَ في الأَرض يَحْدِسُ حَدْساً: ذهب. والحَدْسُ: الذهاب في الأَرض على غير هداية. قال الأَزهري: الحَدْسُ في السير سرعة ومضيٌّ على غير طريقة مستمرة. الأُمَوِيُّ: حَدَس في الأَرض وعَدَسَ يَحْدِسُ ويَعْدِسُ إِذا ذهب فيها.
وبنو حَدَسٍ: حَيٌّ من اليمن؛ قال:
لا تَخْبِزا خَبْزاً وبُسّا بَسَّا،
مَلْساً بذَوْدِ الحَدَسِيِّ مَلْسا
وحَدَسٌ: اسم أَبي حيٍّ من العرب وحَدَسْتُ بسهم: رميت. وحَدَسْتُ برجلي الشيء أَي وَطِئْتُه. وحَدَسْ: زجر للبغال كعَدَسْ، وقيل: حَدَسْ وعَدَسْ اسما بَغَّالَيْن على عهد سليمان بن داود، عليهما السلام، كانا يَعْنُفانِ على البِغالِ، فإِذا ذُكِرَا نَفَرَتْ خوفاً مما كانت تلقى منهما؛ قال:
إِذا حَمَلْتُ بِزَّتي على حَدَسْ
والعرب تختلف في زجر البغال فبعض يقول: عَدَسْ، وبعض يقول: حَدَسْ؛ قال الأَزهري: وعَدَسْ أَكثر من حَدَسْ؛ ومنه قول ابن مُفَرَّع: عَدَسْ ما لعَبَّادٍ عليكِ إِمارَةٌ
نَجَوْتُ، وهذا تَحْمِلينَ طَلِيقُ
جعل عَدَسْ اسماً للبغلة، سماها بالزَّجْرِ: عَدَسْ.

##### Türkçe

الأَزهري: **الحَدْسُ** sözün mânalarında ve işlerde vehmetmektir; bana falandan bir iş ulaştı ve ben onda **أَحْدُسُ**; yani zan ve vehim ile söylerim. Ve **حَدَسَ عليه ظنه يَحْدِسه ويَحْدُسُه حَدْساً**: onu tahkik etmedi. Ve **تَحَدَّسَ أَخبارَ الناس** ve **عن أَخبار الناس**: ondan seçip ayıkladı ve onu (haberleri) eğip bükerek (gizlice) araştırdı ki, onların kendisiyle bilmedikleri yerden onu bilsin. Ve onu **الحِدَاسَ**’a ulaştırdı; yani, kendisinin, kendisine doğru cereyan ettiği gaye olduğunu zannettiği ve daha uzak olan işe; ve **الإِدَاسَ** deme: ve **الحَدْسِ**’in aslı atmadır; ondan da **حَدْسُ الظن** ancak gayba taş atmadır. Ve **الحَدْسُ**: zan ve tahmindir. Denir: o **يَحْدِس** (kesre ile); yani, kendi görüşüyle bir şey söyler. أَبو زيد: **تَحَدَّسْتُ ع الأَخبار تَحَدُّساً** ve **تَنَدَّسْتُ عنها تَنَدُّساً** ve **تَوَجَّسْت**; insanların haberlerini, onların bilmedikleri yerden bilmek için eğip bükerek araştırıyor olduğun zaman. Ve denir: **حَدَسْتُ عليه ظني ونَدَسْتُه**; zannı zannettiğin ve onu tahkik etmediğin zaman. Ve **حَدَسَ الكلامَ على عواهِنِه**: onu zorladı ve onu sakınmadı. Ve **حَدَسَ الناقة يَحْدِسُها حَدْساً**: onu çöktürdü; ve denildi: onu çöktürdü, sonra bıçağının ağzıyla onun boğaz çukuruna sapladı. Ve **حَدَس بالناقة**: onu çöktürdü; ve **التهذيب**’de: onun **سَبَلتها**’sına sapladığı zaman; ve **السَّبَلَةُ** burada: onun boğaz çukurudur. Denir: vadiyi **أَسبالِه**’ine kadar doldurdu; yani, dudaklarına kadar. Ve **حَدَسْتُ في لَبَّةٍ البعير**; yani, onu sapladım. Ve **حَدَس الشاةَ يَحْدِسها حَدْساً**: onu kesmek için yatırdı. Ve **حَدَسَ بالشاة**: onu kesti. Ondan da dolaşan mesel: **حَدَسَ لهم بمُطْفِئَةِ الرَّضْفِ**; yani zayıf koyun; ve الأَزهري dedi: mânâsı, misafirleri için, yağı o **الرَّضْف**’i söndüren semiz bir koyun kestiğidir. Ve ابن كناسَة dedi: Araplar der: yıldız, başın tepesine akşamladığı zaman, o ikisinin en büyüğü ise, **فاحْدِسْ**; mânâsı: develerin en büyüğünü boğazla. Ve **حَدَس بالرجل يَحْدِسُ حَدْساً، فهو حَدِيسٌ**: onu yere serdi; معد يكرب dedi:

لمن طَلَلٌ بالعَمْقِ أَصْبَحَ دارِسا؟
تَبَدَّلَ آراماً وعِيناً كَوانِسا
تَبَدَّلَ أُدْمانَ الظِّباءِ وحَيْرَماً،
وأَصْبَحْتُ في أَطلالِها اليومَ جالِسا
بمُعْتَرَكٍ شَطَّ الحُبَيَّا تَرَى به،
من القوم، مَحْدُوساً وآخر حادِسا

**العَمْقُ**: çölün kenarından uzak olan şeydir. Ve **الآرام**: karınları beyaz ceylanlardır. Ve **العِينُ**: yaban sığırıdır. Ve **الكَوانِسُ**: inlerinde ikamet edenlerdir. Ve ceylanın ve sığırın **كناس**’ı: ikisinin arasındadır. Ve **الحُبَيَّا**: bir yerdir. Ve onun **شَطُّه**: onun tarafıdır. Ve **الحَيْرَمُ**: yaban sığırıdır; bir tanesi **حَيرمة**’dir. Ve **حَدَسَ به الأَرض حَدْساً**: onunla yere vurdu. Ve **حَدَسَ الرجلَ**: onu çiğnedi. Ve **الحَدْسُ**: sürat ve dosdoğru üzere yürüyüştür; onunla vasfedilir de denir: **سَيْرٌ حَدْسٌ**; dedi ki:

كأَنها من بَعْدِس سَيْرٍ حَدْسِ

O, zikrettiğimiz üzere bir sıfattır; ve bedel de olabilir. Ve **حَدَسَ في الأَرض يَحْدِسُ حَدْساً**: gitti. Ve **الحَدْسُ**: hidayet olmaksızın yerde gitmektir. الأَزهري dedi: yürüyüşte **الحَدْسُ**, sürat ve devamlı bir yol üzere olmaksızın yürüyüştür. الأُمَوِيُّ: **حَدَس في الأَرض وعَدَسَ يَحْدِسُ ويَعْدِسُ**; onda gittiği zaman.

Ve **بنو حَدَسٍ**: Yemen’den bir kabiledir; dedi ki:

لا تَخْبِزا خَبْزاً وبُسّا بَسَّا،
مَلْساً بذَوْدِ الحَدَسِيِّ مَلْسا

Ve **حَدَسٌ**: Araplardan bir kabilenin babasının adıdır. Ve **حَدَسْتُ بسهم**: attım. Ve **حَدَسْتُ برجلي الشيء**; yani, onu çiğnedim. Ve **حَدَسْ**: katırlara sürme (azarlama) sözüdür; **عَدَسْ** gibi. Ve denildi: **حَدَسْ** ve **عَدَسْ**, Süleyman b. Davud zamanında, ikisine de selâm olsun, iki katırcının adıdır; katırlara sert davranırlardı; ikisi zikredildiği zaman, onlardan gördükleri şeyden korkarak ürkerlerdi; dedi ki:

إِذا حَمَلْتُ بِزَّتي على حَدَسْ

Ve Araplar katırları sürmede ihtilaf eder; kimi der: **عَدَسْ**; kimi der: **حَدَسْ**. الأَزهري dedi: **عَدَسْ**, **حَدَسْ**’ten daha çoktur; ve ondandır ابن مُفَرَّع’ın sözü:

عَدَسْ ما لعَبَّادٍ عليكِ إِمارَةٌ
نَجَوْتُ، وهذا تَحْمِلينَ طَلِيقُ

**عَدَسْ**’i katırın adı kıldı; onu sürme sözüyle adlandırdı: **عَدَسْ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح د س * * الحَدْسُ * الظن والتخمين وبابه ضرب يقال هو يحدس أي يقول شيئا برأيه و * الحِندِسُ * بكسر الحاء والدال الليل الشديد الظلمة

##### Türkçe

* ح د س * * **الحَدْسُ** * zan ve tahmin; babı **ضرب**’dır. Denir ki: “o **يحدس**”, yani kendi görüşüyle bir şey söyler. Ve * **الحِندِسُ** * — **الحاء** ve **الدال**’ın kesriyle — çok şiddetli karanlık gece.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحدس: الظن والتخمين، يقال: هو يحدس، بالكسر، أي يقول شيئا برأيه، وأصل الحدس: الرمي، ومنه حدس الظن، إنما هو رجم بالغيب، يقال حدست عليه ظني وندسته، إذا ظننت الظن ولا تحقه. قال الأزهري: الحدس: التوهم في معاني الكلام والأمور، يحدس، بالكسر، ويحدس بالضم، يقال: بلغني عن فلان أمر وأنا أحدس فيه، أي أقول بالظن والتوهم. والقصد بأي شيء كان ظنا أو رأيا أو دهاء. الحدس: الوطء، وقد حدس برجله الشيء، إذا وطئه. الحدس: الغلبة في الصراع، يقال: حدس بالرجل يحدسه حدسا، فهو حديس: صرعه وضرب به الأرض، قال عمرو بن معدي كرب:
  لمن طلل بالعمق أصبـح دارسـا                      تبدل آراما وعـينـا كـوانـسـا
  تبدل أدمان الظـبـاء وحـيرمـا                      وأصبحت في أطلالها اليوم جالسا
  بمعترك شط الحبـيا تـرى بـه                      من القوم محدوسا وآخر حادسـا قال الليث: الحدس: السرعة في السير، قال العجاج:
  حتى احتضرنا بعد سير حدس                      إمام رغس في نصاب رغس
  ملكه الله بـغـير نـحـس

  الحدس: المضي على استقامة، قيل: على طريقة مستمرة، كذا نص العباب، ونص الأزهري: على غير طريقة مستمرة، وقال الأموي: حدس في الأرض وعدس يحدس ويعدس، إذا ذهب فيها. الحدس: إضجاع الشاة للذبح، عن الصاغاني، وقد حدسها وحدس بها. الحدس: إناخة الناقة، وقد حدسها وحدس بها، عن ابن دريد، وقيل: أناخها ثم وجأ بشفرته في نحرها، وعن ابن دريد: إذا وجأ في سبلتها، أي نحرها. من الأول المثل السائر حدس لهم، وروى أبو زيد: حدسهم بمطفئة الرضف، أي ذبح لهم شاة مهزولة تطفئ النار ولا تنضج. ذكره أبو عبيدة، وزاد: أو سمينة، وقال الأزهري: معناه أنه ذبح لأضيافه الشاة سمينة أطفأت من شحمها تلك الرضف. وقال ابن كناسة: تقول العرب. إذا أمسى النجم قم الرأس، ففي الدار فاخنس، وفي بيتك فاجلس، وعظماهن فاحدس، وإن سئلت فاعبس، وأنهس بنيك وانهس. قوله: عظماهن فاحدس، معناه انحر أعظم الإبل، وقيل: قولهم: فاحدس، من حدست الأمور: توهمتها، كأنه يريد: تخير بوهمك عظماهن. وحدس، محركة: قوم كانوا على عهد سيدنا سليمان عليه السلام، وكانوا يعنفون على البغال، فإذا ذكروا نفرت البغال خوفا لما كانت لقيت منهم، نقله الصاغاني عن ابن أرقم الكوفي. فصار زجرا لهم. وقيل: حدس وعدس: اسما بغالين على عهد سيدنا سليمان عليه السلام، قال الصاغاني: وقول ابن أرقم يقوي قول من قال: حدس، في زجر البغال، وفي اللسان: والعرب تختلف في زجر البغال، فبعض يقول: حدس وبعض يقول عدس. قال الأزهري: وعدس أكثر من حدس، وسيأتي. وبنو حدس: بطن عظيم من العرب من لخم، وهو حدس بن أريش بن إراش بن جزيلة بن لخم، ومنه قول الشاعر:
  لا تخبزا خبزا وبسا بسا                      ملسا بذود الحدسي ملسا وقيل: هم بالجيم، وقد تقدم. ووكيع بن حدس، كما قاله يزيد بن هارون وأحمد بن حنبل، أو عدس، بضمتين فيهما: تابعي، وجعله الحافظ من الصحابة، في التبصير، وفيه نظر. قال ابن السكيت: يقال: بلغت به الحداس، بالكسر، أي الغاية التي يجرى إليها، أو أبلغ، ولا تقل: الإداس. والمحدس، كمجلس: المطلب، ويقال: فلان بعيد المحدس، وقال الشاعر:
  أهدي ثناء من بعيد المحدس وتحدس الأخبار، وتحدس عنها: تخبرها وأراد أن يعلمها من حيث لا يعلم به، وفي المحكم: وأراغها ليعلمها من حيث لا يعرفون به، وقال أبو زيد: تحدست عن الأخبار تحدسا، وتندست عنها تندسا، وتوجست، إذا كنت تريغ أخبار الناس لتعلمها من حيث لا يعلمون. ومما يستدرك عليه: حدس الكلام على عواهنه، إذا تعسفه ولم يتوقه. وقاله بالحدس، أي بالفراسة. والحدس: النظر الخفي، ومنه: الحندس، وسيأتي. والحدس: الضرب والذهاب في الأرض على غير هداية. وحدست بسهم: رميت. والحداس: الظنان. والحديس: المصروع به في الأرض كالمحدوس. والحدس، محركة: بلد بالشام. يسكنه قوم من بني لخم. والحدوس كصبور: الذي يرمي بنفسه في المهالك، قال رؤبة:
  قالت لماض لم يزل حدوسا انظر بقيته في عطس.

##### Türkçe

**الحدس**: zan ve tahmin; denilir ki: o **يحدس** eder, kesre ile; yani bir şeyi kendi görüşüyle söyler. **الحدس**’in aslı: atmadır; ondan da **حدس الظن** (gelir); o ancak gayb ile taşlamadır. Denilir: **حدست عليه ظني** ve **ندسته**; zannı zannettiğin ve onu tahkik etmediğin zaman. el-Ezherî dedi: **الحدس**: sözün mânâlarında ve işlerde vehmetmektir; kesre ile **يحدس** eder; ve zamme ile **يحدس** eder; denilir: falandan bir iş bana ulaştı ve ben onda **أحدس** ediyorum; yani zan ve vehim ile söylüyorum. Ve kasıt, her ne ile olursa olsun, zan veya görüş veya zekâ (ile).

**الحدس**: ayak basmadır; ve ayağıyla bir şeye **حدس** etti; onu çiğnediği zaman.

**الحدس**: güreşte galebe; denilir: bir adamla **حدس** etti, onu **يحدسه** eder, **حدسا**; o hâlde o **حديس**tir: onu yere serdi ve onunla yere vurdu. Amr b. Ma‘dî Kerib dedi:
  Kimin için derinlikte bir harabe var ki sabahleyin silinmiş oldu,
  ceylanları ve ünsiyetli bir gözü değiştirdi.
  Ceylanların derilerini ve bir haremeyi değiştirdi,
  ve bugün onun harabelerinde oturur oldum.
  Habiyâ’nın kıyısında bir çarpışma yerinde ki orada görürsün,
  kavimden birini **محدوسا** ve bir başkasını **حادسا**.

el-Leys dedi: **الحدس**: yürüyüşte sürat; el-‘Accâc dedi:
  **حدس** bir yürüyüşten sonra yürüdük, nihayet hazır bulunduk,
  bir **رغس** imamı, bir **رغس** payında.
  Allah onu, uğursuzluk olmaksızın mülk sahibi kıldı.

**الحدس**: doğruluk üzere gitmek; denildi: devamlı bir yol üzere; **العباب**’ın nassı böyledir. el-Ezherî’nin nassı: devamlı bir yol üzere olmaksızın. el-Emevî dedi: yerde **حدس** etti ve **عدس** etti; **يحدس** eder ve **يعدس** eder; onda gittiği zaman.

**الحدس**: koyunu boğazlamak için yatırmak; es-Sağânî’den. Ve onu **حدس** etti ve onunla **حدس** etti.

**الحدس**: dişi deveyi çöktürmek; ve onu **حدس** etti ve onunla **حدس** etti; İbn Düreyd’den. Ve denildi: onu çöktürdü, sonra bıçağının ağzıyla onun boğazına sapladı. İbn Düreyd’den: onun **سبلة**sine sapladığı zaman; yani onu boğazladığı zaman.

Birinciden, dolaşan mesel: **حدس لهم**. Ebû Zeyd rivayet etti: **حدسهم بمطفئة الرضف**; yani onlara, ateşi söndüren ve pişirmeyen, zayıf bir koyun boğazladı. Onu Ebû Ubeyde zikretti ve artırdı: yahut semiz. el-Ezherî dedi: mânâsı, misafirlerine semiz bir koyun boğazlamasıdır; onun iç yağından o **الرضف**leri söndürdü. İbn Kinâse dedi: Araplar der ki: yıldız akşamleyin olunca, başı dik tut; evde ise, **فاخنس**; ve evinde otur; ve onların en irilerini **فاحدس** et; ve sorulursan, **فاعبس** et; ve oğullarını **أنهس** et ve **انهس**. Onun sözü: **عظماهن فاحدس**; mânâsı: develerin en irilerini boğazla. Ve denildi: onların sözü: **فاحدس**; **حدست الأمور**’dan (gelir): onları vehmettim; sanki ister: vehminle onların en irilerini seç.

Ve **حدس** (harekeli): efendimiz Süleyman عليه السلام zamanında olan bir kavim; katırlara sert davranırlardı; anıldıkları zaman katırlar, onlardan gördükleri şeyden korkarak ürkerdi. es-Sağânî onu İbn Erkâm el-Kûfî’den nakletti. Böylece onlar için bir ürkütme sözü oldu. Ve denildi: **حدس** ve **عدس**: efendimiz Süleyman عليه السلام zamanında iki katırın adıdır. es-Sağânî dedi: İbn Erkâm’ın sözü, katırları ürkütmede **حدس** diyenin sözünü kuvvetlendirir. Ve **اللسان**’da: Araplar katırları ürkütmede ihtilaf eder; bazısı **حدس** der, bazısı **عدس** der. el-Ezherî dedi: **عدس**, **حدس**’ten daha çoktur; ve gelecektir.

Ve Benû **حدس**: Araplardan, Lahm’dan büyük bir batın; o, **حدس** b. Erîş b. İrâş b. Cezîle b. Lahm’dır. Ondan şairin sözü:
  **بسا بسا** kuru bir ekmek ekmeyin,
  **الحدسي** sürüsünün yanında pürüzsüz, pürüzsüz.

Ve denildi: onlar **بالجيم** iledir; ve daha önce geçti.

Ve Vekî‘ b. **حدس**, Yezîd b. Hârûn ve Ahmed b. Hanbel’in dediği gibi; yahut **عدس**, ikisinde de iki zamme ile: tâbiîdir. Hâfız onu sahâbeden kıldı, **التبصير**’de; onda bakış vardır.

İbn es-Sikkît dedi: denilir: onunla **الحداس**’a ulaştım, kesre ile; yani kendisine doğru koşulan gaye; yahut daha ulaştırıcı; ve **الإداس** deme.

Ve **المحدس**, **كمجلس**: istek yeri. Ve denilir: falan, **بعيد المحدس**tir. Şair dedi:
  **بعيد المحدس**’ten bir övgü hediye ederim.

Ve haberleri **تحدس** etti; ve ondan **تحدس** etti: onu haber verir; ve onu, kendisi hakkında bilinmeksizin bilmek istedi. Ve **المحكم**’de: onu, kendisi hakkında bilinmeksizin bilmek için onu dolandırdı. Ebû Zeyd dedi: haberlerden **تحدست** ettim, **تحدسا**; ve ondan **تندست** ettim, **تندسا**; ve **توجست** ettim; insanların haberlerini, onların bilmediği yerden bilmek için dolandırdığın zaman.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **حدس الكلام على عواهنه**; onu zorladığı ve onu gözetmediği zaman. Ve onu **بالحدس** ile söyledi; yani firâset ile.

Ve **الحدس**: gizli bakış; ondan: **الحندس**; ve gelecektir.

Ve **الحدس**: vurma ve hidayet olmaksızın yerde gitme.

Ve bir ok ile **حدست** ettim: attım.

Ve **الحداس**: çok zanneden.

Ve **الحديس**: yere serilmiş olan; **كالمحدوس** gibi.

Ve **الحدس** (harekeli): Şam’da bir belde; Benû Lahm’dan bir kavim onu mesken tutar.

Ve **الحدوس** **كصبور**: kendisini helâk yerlerine atan kimse. Ru’be dedi:
  Dedi ki: bir **لماض**’a; o, hâlâ **حدوسا** olmaktan geri kalmadı;
  onun kalıntısına **عطس** içinde bak.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَدَسَ
1 حَدَسَ حدس , [aor., app., حَدِسَ and ٌ,] inf. n. حَدْسٌ, He threw, cast, or shot. (TA.) You say, حَدَسْتُ بِسَهْمٍ I shot an arrow. (S.) And حَدَسْتُهُ بِكَذَا I threw, cast, or shot, at him with such a thing. (A.) -A2- Hence, حَدْسُ الظَّنِّ The conjecturing without evidence or proof. (TA.) You say, حَدَسَ, (S, A, Msb, K,) aor. حَدِسَ (S, Msb, K) and حَدُسَ , (K,) inf. n. حَدْسٌ, (S, A, Msb, K,) He opined: (S, A, K:) or he formed a confirmed opinion: (Msb:) he formed a surmise, or an opinion; or he spoke conjecturally, or surmising: (S, A, K:) he surmised respecting the meanings of speech or language, (A, K,) and things. (K.) And هُوَ يَحْدِسُ He says a thing according to his opinion. (S, TA.) And بَلَغَنِى عَنْ فُلَانٍ أَمْرٌ وَ أَنَا أَحْدِسُ فِيهِ A thing has been told me of such a one, and I speak of it conjecturally, or surmising. (TA.) And حَدَسْتُ عَلَيْهِ ظَنِّى I formed my opinion of it, not being certain of it; as also نَدَسْتُ. (TA.) And حَدَسَ الكَلَامَ عَلَى عَوَاهِنِهِ He spoke without anything to guide him, and without caution. (TA.) And حَدَسَ الشَّىْءَ He computed by conjecture the quantity, measure, or the like, of the thing. (A.) And قَالَهُ بِالحَدْسِ [generally meaning He said it conjecturally, or surmising: but also meaning] he said it by means of intuition. (A, TA.) [حَدْسٌ is also explained in the A as signifying نَظَرٌ خَافٍ: in the TA نَظَرٌ خَفِىٌّ: both app. meaning An obscure, or an occult, mode of judging of a thing.] ― -b2- حَدْسٌ is also syn. with قَصْدٌ, (K,) used transitively, (T, K,) [app. signifying The aiming at a thing,] by, or with, whatever thing it be; [app. meaning by any mental operation;] by opinion, or by judgment, or by intelligence or cunning sagacity. (TA.) -A3- حَدَسَ فِى الأَرْضِ, (El-Umawee, Msb,) aor. حَدِسَ , (El-Umawee, TA,) inf. n. حَدْسٌ, (S,) He went away, (S, Msb, TA,) or journeyed, (TA,) into, or in, or through, the country, or land, without guidance: (S, Msb, TA:) or simply he went away into, or in, the country, or land; as also عَدَسَ. (El-Umawee, TA.) ― -b2- [Hence, app., the phrase حَدَسَ فِى صَدْرِى شَىْءٌ, which seems to mean A thing came at random into my mind. See هَجَسَ.] ― -b3- Also حَدَسَ, inf. n. as above, He went in a right course, or direction: (TA:) or in one regular, uniform, or constant, course: (O, K:) or, accord. to Az, not in one regular, uniform, or constant, course. (TA.) ― -b4- And حَدَسَ فِى السَّيْرِ, (Msb,) inf. n. حَدْسٌ, (K,) He hastened, or was quick, in pace, or in journeying. (Msb, K.)

تحدّس الأَخْبَارَ
5 تحدّس الأَخْبَارَ ذ , (S, K,) and عَنِ الأَخْبَارِ, (AZ, S, A, K,) He sought to learn the news, or tidings, without others' knowing of him; (AZ, S, M, A, K;) as also تندّس عنها, and توّجس: (AZ, TA:) or he sought for, or inquired respecting, the news, or tidings, in order to know what others knew not. (A.)

حَدَّاسٌ
حَدَّاسٌ حداس One who opines, or conjectures, much; syn. ظَنَّانٌ. (TA.)

##### Türkçe

**حَدَسَ**
1 **حَدَسَ** **حدس** , [muzâri‘, muhtemelen, **حَدِسَ** ve ٌ,] mastar ismi **حَدْسٌ**, O attı, fırlattı veya vurdu. (TA.) Şöyle dersin: **حَدَسْتُ بِسَهْمٍ** “Bir ok attım.” (S.) Ve **حَدَسْتُهُ بِكَذَا** “Ona böyle bir şey ile attım, fırlattım veya vurdum.” (A.) -A2- Bundan dolayı, **حَدْسُ الظَّنِّ** Delil veya ispat olmaksızın zannetme. (TA.) Şöyle dersin: **حَدَسَ**, (S, A, Msb, K,) muzâri‘i **حَدِسَ** (S, Msb, K) ve **حَدُسَ** , (K,) mastar ismi **حَدْسٌ**, (S, A, Msb, K,) O kanaat etti: (S, A, K:) veya o, pekişmiş bir kanaat oluşturdu: (Msb:) o, bir zannı, yahut bir kanaati oluşturdu; yahut o, tahmin ederek, yahut zannederek konuştu: (S, A, K:) o, sözün veya dilin mânaları hakkında, (A, K,) ve şeyler hakkında zannetti. (K.) Ve **هُوَ يَحْدِسُ** O, bir şeyi kendi kanaatine göre söyler. (S, TA.) Ve **بَلَغَنِى عَنْ فُلَانٍ أَمْرٌ وَ أَنَا أَحْدِسُ فِيهِ** “Bana falan kimse hakkında bir şey ulaştı ve ben onun hakkında tahmin ederek, yahut zannederek konuşuyorum.” (TA.) Ve **حَدَسْتُ عَلَيْهِ ظَنِّى** “Onda kanaatimi oluşturdum; onda kesin olmaksızın;” bunun gibi **نَدَسْتُ** da. (TA.) Ve **حَدَسَ الكَلَامَ عَلَى عَوَاهِنِهِ** O, kendisini yönlendirecek bir şey olmaksızın ve sakınma olmaksızın konuştu. (TA.) Ve **حَدَسَ الشَّىْءَ** O, şeyin miktarını, ölçüsünü veya benzerini tahmin ile hesapladı. (A.) Ve **قَالَهُ بِالحَدْسِ** [genellikle “Onu tahmin ederek, yahut zannederek söyledi” mânasındadır: fakat ayrıca şu mânaya da gelir:] onu sezgi vasıtasıyla söyledi. (A, TA.) [**حَدْسٌ** A’da **نَظَرٌ خَافٍ** mânasında olarak da açıklanmıştır: TA’da **نَظَرٌ خَفِىٌّ**: ikisi de görünüşe göre “bir şey hakkında hüküm vermenin kapalı, yahut gizli bir tarzı” mânasındadır.] ― -b2- **حَدْسٌ** ayrıca **قَصْدٌ** ile eşanlamlıdır, (K,) geçişli olarak kullanılır, (T, K,) [görünüşe göre “bir şeye yönelme” mânasındadır,] her ne şey ile olursa olsun; [görünüşe göre herhangi bir zihnî işlem ile mânasındadır;] kanaat ile, yahut hüküm ile, yahut zekâ veya kurnaz bir keskinlik ile. (TA.) -A3- **حَدَسَ فِى الأَرْضِ**, (El-Umawee, Msb,) muzâri‘i **حَدِسَ** , (El-Umawee, TA,) mastar ismi **حَدْسٌ**, (S,) O uzaklaştı, (S, Msb, TA,) yahut yolculuk etti, (TA,) ülkenin, yahut arazinin içine, yahut içinde, yahut boyunca, kılavuz olmaksızın: (S, Msb, TA:) yahut sadece ülkenin, yahut arazinin içine, yahut içinde gitti; bunun gibi **عَدَسَ** da. (El-Umawee, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı, görünüşe göre, **حَدَسَ فِى صَدْرِى شَىْءٌ** ibaresi; ki şu mânaya geliyor görünür: “Bir şey rastgele zihnime geldi.” **هَجَسَ**’a bak.] ― -b3- Ayrıca **حَدَسَ**, yukarıdaki gibi mastar ismi ile, O doğru bir gidişte, yahut yönde gitti: (TA:) yahut düzenli, yeknesak, yahut sürekli bir gidişte: (O, K:) yahut Az’a göre, düzenli, yeknesak, yahut sürekli bir gidişte değil. (TA.) ― -b4- Ve **حَدَسَ فِى السَّيْرِ**, (Msb,) mastar ismi **حَدْسٌ**, (K,) O, yürüyüşte, yahut yolculukta acele etti, yahut hızlı oldu. (Msb, K.)

**تحدّس الأَخْبَارَ**
5 **تحدّس الأَخْبَارَ** ذ , (S, K,) ve **عَنِ الأَخْبَارِ**, (AZ, S, A, K,) O, başkaları kendisini bilmeden haberleri, yahut haberleri öğrenmeye çalıştı; (AZ, S, M, A, K;) bunun gibi **تندّس عنها**, ve **توّجس**: (AZ, TA:) yahut o, başkalarının bilmediğini bilmek için haberleri, yahut haberleri aradı, yahut hakkında soruşturdu. (A.)

**حَدَّاسٌ**
**حَدَّاسٌ** **حداس** Çokça kanaat eden, yahut çokça tahmin eden kimse; eşanlamlısı **ظَنَّانٌ**. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَدَسَ
حَدَسَ I ,  U ( n. ac. حَدْس 1 )
a.  [ Fī ], Surmised, conjectured, formed hypotheses about.

b.  Wandered; spoke at random.

c.  Threw down, trod under foot, trampled.

تَحَدَّسَ
تَحَدَّسَ V ,
a.  Made inquiries about, inquired into ( news &  c. ).

حَدْس
حَدْس 1 ,
a.  Intelligence, quickness, acuteness.

حَدِيْس
حَدِيْس 25
a.  [ coll. ],  see

حَدَث
حَدَث حَدِيْس 25 .

##### Türkçe

حَدَسَ
**حَدَسَ** I, U (isim-fiil: **حَدْس** 1)
a. [**فِي** ile], zannetti, tahmin etti, hakkında faraziyeler kurdu.

b. Dolaştı; rastgele konuştu.

c. Aşağı attı, ayak altında çiğnedi, çiğnedi.

تَحَدَّسَ
**تَحَدَّسَ** V,
a. Hakkında soruşturdu, araştırdı (haber vb.).

حَدْس
**حَدْس** 1,
a. Zekâ, çabukluk, keskinlik.

حَدِيْس
**حَدِيْس** 25
a. [topluluk ismi], bakınız

حَدَث
**حَدَث** **حَدِيْس** 25.
