# حدس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حدس

الحدس: الظن والتخمين، يقال: هو يحدس، بالكسر، أي يقول شيئا برأيه، وأصل الحدس: الرمي، ومنه حدس الظن، إنما هو رجم بالغيب، يقال حدست عليه ظني وندسته، إذا ظننت الظن ولا تحقه. قال الأزهري: الحدس: التوهم في معاني الكلام والأمور، يحدس، بالكسر، ويحدس بالضم، يقال: بلغني عن فلان أمر وأنا أحدس فيه، أي أقول بالظن والتوهم. والقصد بأي شيء كان ظنا أو رأيا أو دهاء. الحدس: الوطء، وقد حدس برجله الشيء، إذا وطئه. الحدس: الغلبة في الصراع، يقال: حدس بالرجل يحدسه حدسا، فهو حديس: صرعه وضرب به الأرض، قال عمرو بن معدي كرب:
  لمن طلل بالعمق أصبـح دارسـا                      تبدل آراما وعـينـا كـوانـسـا
  تبدل أدمان الظـبـاء وحـيرمـا                      وأصبحت في أطلالها اليوم جالسا
  بمعترك شط الحبـيا تـرى بـه                      من القوم محدوسا وآخر حادسـا قال الليث: الحدس: السرعة في السير، قال العجاج:
  حتى احتضرنا بعد سير حدس                      إمام رغس في نصاب رغس
  ملكه الله بـغـير نـحـس

  الحدس: المضي على استقامة، قيل: على طريقة مستمرة، كذا نص العباب، ونص الأزهري: على غير طريقة مستمرة، وقال الأموي: حدس في الأرض وعدس يحدس ويعدس، إذا ذهب فيها. الحدس: إضجاع الشاة للذبح، عن الصاغاني، وقد حدسها وحدس بها. الحدس: إناخة الناقة، وقد حدسها وحدس بها، عن ابن دريد، وقيل: أناخها ثم وجأ بشفرته في نحرها، وعن ابن دريد: إذا وجأ في سبلتها، أي نحرها. من الأول المثل السائر حدس لهم، وروى أبو زيد: حدسهم بمطفئة الرضف، أي ذبح لهم شاة مهزولة تطفئ النار ولا تنضج. ذكره أبو عبيدة، وزاد: أو سمينة، وقال الأزهري: معناه أنه ذبح لأضيافه الشاة سمينة أطفأت من شحمها تلك الرضف. وقال ابن كناسة: تقول العرب. إذا أمسى النجم قم الرأس، ففي الدار فاخنس، وفي بيتك فاجلس، وعظماهن فاحدس، وإن سئلت فاعبس، وأنهس بنيك وانهس. قوله: عظماهن فاحدس، معناه انحر أعظم الإبل، وقيل: قولهم: فاحدس، من حدست الأمور: توهمتها، كأنه يريد: تخير بوهمك عظماهن. وحدس، محركة: قوم كانوا على عهد سيدنا سليمان عليه السلام، وكانوا يعنفون على البغال، فإذا ذكروا نفرت البغال خوفا لما كانت لقيت منهم، نقله الصاغاني عن ابن أرقم الكوفي. فصار زجرا لهم. وقيل: حدس وعدس: اسما بغالين على عهد سيدنا سليمان عليه السلام، قال الصاغاني: وقول ابن أرقم يقوي قول من قال: حدس، في زجر البغال، وفي اللسان: والعرب تختلف في زجر البغال، فبعض يقول: حدس وبعض يقول عدس. قال الأزهري: وعدس أكثر من حدس، وسيأتي. وبنو حدس: بطن عظيم من العرب من لخم، وهو حدس بن أريش بن إراش بن جزيلة بن لخم، ومنه قول الشاعر:
  لا تخبزا خبزا وبسا بسا                      ملسا بذود الحدسي ملسا وقيل: هم بالجيم، وقد تقدم. ووكيع بن حدس، كما قاله يزيد بن هارون وأحمد بن حنبل، أو عدس، بضمتين فيهما: تابعي، وجعله الحافظ من الصحابة، في التبصير، وفيه نظر. قال ابن السكيت: يقال: بلغت به الحداس، بالكسر، أي الغاية التي يجرى إليها، أو أبلغ، ولا تقل: الإداس. والمحدس، كمجلس: المطلب، ويقال: فلان بعيد المحدس، وقال الشاعر:
  أهدي ثناء من بعيد المحدس وتحدس الأخبار، وتحدس عنها: تخبرها وأراد أن يعلمها من حيث لا يعلم به، وفي المحكم: وأراغها ليعلمها من حيث لا يعرفون به، وقال أبو زيد: تحدست عن الأخبار تحدسا، وتندست عنها تندسا، وتوجست، إذا كنت تريغ أخبار الناس لتعلمها من حيث لا يعلمون. ومما يستدرك عليه: حدس الكلام على عواهنه، إذا تعسفه ولم يتوقه. وقاله بالحدس، أي بالفراسة. والحدس: النظر الخفي، ومنه: الحندس، وسيأتي. والحدس: الضرب والذهاب في الأرض على غير هداية. وحدست بسهم: رميت. والحداس: الظنان. والحديس: المصروع به في الأرض كالمحدوس. والحدس، محركة: بلد بالشام. يسكنه قوم من بني لخم. والحدوس كصبور: الذي يرمي بنفسه في المهالك، قال رؤبة:
  قالت لماض لم يزل حدوسا انظر بقيته في عطس.

### Türkçe

**الحدس**: zan ve tahmin; denilir ki: o **يحدس** eder, kesre ile; yani bir şeyi kendi görüşüyle söyler. **الحدس**’in aslı: atmadır; ondan da **حدس الظن** (gelir); o ancak gayb ile taşlamadır. Denilir: **حدست عليه ظني** ve **ندسته**; zannı zannettiğin ve onu tahkik etmediğin zaman. el-Ezherî dedi: **الحدس**: sözün mânâlarında ve işlerde vehmetmektir; kesre ile **يحدس** eder; ve zamme ile **يحدس** eder; denilir: falandan bir iş bana ulaştı ve ben onda **أحدس** ediyorum; yani zan ve vehim ile söylüyorum. Ve kasıt, her ne ile olursa olsun, zan veya görüş veya zekâ (ile).

**الحدس**: ayak basmadır; ve ayağıyla bir şeye **حدس** etti; onu çiğnediği zaman.

**الحدس**: güreşte galebe; denilir: bir adamla **حدس** etti, onu **يحدسه** eder, **حدسا**; o hâlde o **حديس**tir: onu yere serdi ve onunla yere vurdu. Amr b. Ma‘dî Kerib dedi:
  Kimin için derinlikte bir harabe var ki sabahleyin silinmiş oldu,
  ceylanları ve ünsiyetli bir gözü değiştirdi.
  Ceylanların derilerini ve bir haremeyi değiştirdi,
  ve bugün onun harabelerinde oturur oldum.
  Habiyâ’nın kıyısında bir çarpışma yerinde ki orada görürsün,
  kavimden birini **محدوسا** ve bir başkasını **حادسا**.

el-Leys dedi: **الحدس**: yürüyüşte sürat; el-‘Accâc dedi:
  **حدس** bir yürüyüşten sonra yürüdük, nihayet hazır bulunduk,
  bir **رغس** imamı, bir **رغس** payında.
  Allah onu, uğursuzluk olmaksızın mülk sahibi kıldı.

**الحدس**: doğruluk üzere gitmek; denildi: devamlı bir yol üzere; **العباب**’ın nassı böyledir. el-Ezherî’nin nassı: devamlı bir yol üzere olmaksızın. el-Emevî dedi: yerde **حدس** etti ve **عدس** etti; **يحدس** eder ve **يعدس** eder; onda gittiği zaman.

**الحدس**: koyunu boğazlamak için yatırmak; es-Sağânî’den. Ve onu **حدس** etti ve onunla **حدس** etti.

**الحدس**: dişi deveyi çöktürmek; ve onu **حدس** etti ve onunla **حدس** etti; İbn Düreyd’den. Ve denildi: onu çöktürdü, sonra bıçağının ağzıyla onun boğazına sapladı. İbn Düreyd’den: onun **سبلة**sine sapladığı zaman; yani onu boğazladığı zaman.

Birinciden, dolaşan mesel: **حدس لهم**. Ebû Zeyd rivayet etti: **حدسهم بمطفئة الرضف**; yani onlara, ateşi söndüren ve pişirmeyen, zayıf bir koyun boğazladı. Onu Ebû Ubeyde zikretti ve artırdı: yahut semiz. el-Ezherî dedi: mânâsı, misafirlerine semiz bir koyun boğazlamasıdır; onun iç yağından o **الرضف**leri söndürdü. İbn Kinâse dedi: Araplar der ki: yıldız akşamleyin olunca, başı dik tut; evde ise, **فاخنس**; ve evinde otur; ve onların en irilerini **فاحدس** et; ve sorulursan, **فاعبس** et; ve oğullarını **أنهس** et ve **انهس**. Onun sözü: **عظماهن فاحدس**; mânâsı: develerin en irilerini boğazla. Ve denildi: onların sözü: **فاحدس**; **حدست الأمور**’dan (gelir): onları vehmettim; sanki ister: vehminle onların en irilerini seç.

Ve **حدس** (harekeli): efendimiz Süleyman عليه السلام zamanında olan bir kavim; katırlara sert davranırlardı; anıldıkları zaman katırlar, onlardan gördükleri şeyden korkarak ürkerdi. es-Sağânî onu İbn Erkâm el-Kûfî’den nakletti. Böylece onlar için bir ürkütme sözü oldu. Ve denildi: **حدس** ve **عدس**: efendimiz Süleyman عليه السلام zamanında iki katırın adıdır. es-Sağânî dedi: İbn Erkâm’ın sözü, katırları ürkütmede **حدس** diyenin sözünü kuvvetlendirir. Ve **اللسان**’da: Araplar katırları ürkütmede ihtilaf eder; bazısı **حدس** der, bazısı **عدس** der. el-Ezherî dedi: **عدس**, **حدس**’ten daha çoktur; ve gelecektir.

Ve Benû **حدس**: Araplardan, Lahm’dan büyük bir batın; o, **حدس** b. Erîş b. İrâş b. Cezîle b. Lahm’dır. Ondan şairin sözü:
  **بسا بسا** kuru bir ekmek ekmeyin,
  **الحدسي** sürüsünün yanında pürüzsüz, pürüzsüz.

Ve denildi: onlar **بالجيم** iledir; ve daha önce geçti.

Ve Vekî‘ b. **حدس**, Yezîd b. Hârûn ve Ahmed b. Hanbel’in dediği gibi; yahut **عدس**, ikisinde de iki zamme ile: tâbiîdir. Hâfız onu sahâbeden kıldı, **التبصير**’de; onda bakış vardır.

İbn es-Sikkît dedi: denilir: onunla **الحداس**’a ulaştım, kesre ile; yani kendisine doğru koşulan gaye; yahut daha ulaştırıcı; ve **الإداس** deme.

Ve **المحدس**, **كمجلس**: istek yeri. Ve denilir: falan, **بعيد المحدس**tir. Şair dedi:
  **بعيد المحدس**’ten bir övgü hediye ederim.

Ve haberleri **تحدس** etti; ve ondan **تحدس** etti: onu haber verir; ve onu, kendisi hakkında bilinmeksizin bilmek istedi. Ve **المحكم**’de: onu, kendisi hakkında bilinmeksizin bilmek için onu dolandırdı. Ebû Zeyd dedi: haberlerden **تحدست** ettim, **تحدسا**; ve ondan **تندست** ettim, **تندسا**; ve **توجست** ettim; insanların haberlerini, onların bilmediği yerden bilmek için dolandırdığın zaman.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **حدس الكلام على عواهنه**; onu zorladığı ve onu gözetmediği zaman. Ve onu **بالحدس** ile söyledi; yani firâset ile.

Ve **الحدس**: gizli bakış; ondan: **الحندس**; ve gelecektir.

Ve **الحدس**: vurma ve hidayet olmaksızın yerde gitme.

Ve bir ok ile **حدست** ettim: attım.

Ve **الحداس**: çok zanneden.

Ve **الحديس**: yere serilmiş olan; **كالمحدوس** gibi.

Ve **الحدس** (harekeli): Şam’da bir belde; Benû Lahm’dan bir kavim onu mesken tutar.

Ve **الحدوس** **كصبور**: kendisini helâk yerlerine atan kimse. Ru’be dedi:
  Dedi ki: bir **لماض**’a; o, hâlâ **حدوسا** olmaktan geri kalmadı;
  onun kalıntısına **عطس** içinde bak.
