# حدس — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D8%B3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حدس

ح س د
حسد ، حدس ، دحس ، سدح : مستعملة .
حسد : قال الليث : الحَسَدُ معروف ، والفعل حَسدَ يَحْسُدُ حَسَداً .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الحَسْدَلُ : القُرَادُ ، قال : ومنه أُخِذ الحسد لأنه يَقْشِرُ القَلْبَ كما يَقْشِر القُرادُ الجلد فيمتصّ دَمَهُ .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا حسَدَ إلا في اثْنتَين ، رجل آتاه الله مالاً فهو ينفقه آناء الليل والنهار ، ورجل آتاه الله قرآناً فهو يتلُوه ) . أخبرني المنذري عن أحمد بن يحيى أنه سُئل عن معنى هذا الحديث ، فقال : معناه لا حَسَد لا يضر إلا في اثنتين ، قال : والحَسَدُ أن يَرَى الإنسان لأخيه نِعْمةً فيتمنَّى أن تُزْوَى عنه وتكون له ، قال : والغَبْطُ : أن يتمنى أن يكون له مثلها من غبر أن تُزْوَى عنه ، قلت : فالغَبْطُ ضرب من الحسد ، وهو أخَفّ منه ، ألا ترى أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لمَّا سُئل : هل يضر الغَبْط ؟ فقال : نعم ، كما
يضُرّ الخبْطُ ، فأخبر أنه ضَارٌّ وليس كضرر الحسد الذي يتمنى صاحبه زَيَّ النعمة عن أخيه ، والخَبْطُ : ضَرْبُ ورق الشجر حتى يَتَحَاتَّ عنه ، ثم يَسْتَخلف من غير أن يَضُرّ ذلك بأصل الشجرة وأغصانها .
وقوله ج : ( لا حق إلا في اثنتين ) هو أن يتمنى أن يرزقه الله مالاً ينفق منه في سُبُل الخير ، أو يَتمنَّى أن يكون حافظاً لكتاب الله تعالى فيتلُوه آناء الليل والنهار ، ولا يتمنى أن يُرْزَأ صاحِبُ المال في ماله أو تَالِي القرآن في حفظه .
وأَصْلُ الحَسَدِ القَشر كما قال ابن الأعرابي .
سدح : قال الليث : السَّدْحُ : ذَبْحُك الحيوانَ ممدوداً على وجه الأرض وقد يكون إضْجاعُك الشيءَ على وجه الأرض سَدْحاً نحو القِرْبَة المملُوءَة المسْدُوحَة .
وقال أبو النجم يصف الحية :
يأْخذ فيه الحَيَّةَ النَّبُوحا
ثم يَبِيتُ عنده مذبُوحا
مُشَدَّخَ الهامةِ أو مَسْدُوحا
قلت : السَّدْح والسَّطْحُ واحد أبدلت الطاءُ فيه دالا ، كما يقال : مَطَّ ومَدَّ وما أشبهه .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : سَدَحَ بالمكان وردَحَ إذا أقام بالمكان أو المَرْعَى ، قال : وسَدَحْتُه أي صَرَعْتُه .
وقال ابن بُزُرْج : سَدَحت المرأة ورَدَحَت إذا حَظِيت عند زوجها ورَضِيَت .
حدس : قال الليث : الحَدْسُ : التّوَهُّم في معاني الكلام والأمُور . بلغني عن فلان أمْرٌ فأنا أَحْدِسُ فيه أي أقول بالظَّنِّ والتَّوَهُّم .
قال : والحَدْس في السير : سُرعَةٌ ومُضِيٌّ على طريقة مُسْتَمِرَّة . وأنشد :
كأنها من بَعْدِ سَيْرٍ حَدْسٍ
وحُدَسُ : اسم أبي حَيَ من العرَب .
والعرَب تختلِفُ في زجر البغال فبعضٌ يقول : عَدَس . وبعض يقول : حَدَس . قلت : وعَدَس أكثر من حَدَس . ومنه قول ابن مُفَرِّغٍ :
عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارَةٌ
نَجَوْتِ وهَذَا تَحمِلين طَلِيقُ
جعل عَدَسْ اسما للبغلة ، سماها بالزَّجر عَدسْ .
وقال ابن أرقم الكُوفيُّ : حَدَسْ : قوم كانوا على عهد سليمان بن داود ث وكانوا يَعْنُفُون على البغال ، فإذا ذُكِرُوا نَفَرت البِغالُ خوفاً لما كانت لَقِيَتْ منهم .
وقال اللِّحياني : حَدَسْتُ الشاة حَدْساً إذا أضجعتها لتذبحها ، ومنه المثَلُ السَّائر : ( حَدَسَهم بِمُطْفِئَة الرَّضْف ) .
وقال ابن كُناسَة : تقول العرب : إذا أمْسَى النَّجمُ قِمَّ الرأس فَعُظْمَاها فاحْدِس ، معناه انحر أعْظَم الإبل .
وقال أبو زيد حَدَسْتُ بالناقة : إذا أَنَخْتها .
وقال غيره : أصلُ الحَدْس : الرَّمْيُ ، ومنه حَدْسُ الظَّن إنما هو رَجْمٌ بالغيب .
الحَرَّاني عن ابن السكيت : يقال : بَلَغْتُ به الحِداسَ أي الغاية التي يُجْرَى إليها
وأبْعَدَ ، ولا تَقُل الإدَاسَ .
أبو عُبَيد عن الأُمَوِي : حَدَس في الأرض وعَدَسَ يَحْدِسُ ويَعْدِس إذا ذهب فيها .
وقال أبو زيد : تَحَدَّسْتُ عن الأخبار تَحدُّساً ، وتَنَدَّسْتُ عنها تَنَدُّساً ، وتَوَجَّسْتُ إذا كنتَ تُرِيغُ أخبارَ الناس لتعلمها من حيث لا يعلمون .
ويقال : حَدَسْتُ عليه ظَنِّي ونَدَسْتُه إذا ظَنَنْتَ الظَّنَّ ولم تَحُقَّه .
ومعنى المثل : حَدَسَهم بمُطْفِئَة الرَّضْف أنه ذبح لأضيافه شاةً سمينة أطفَأَت من شحمها ذلك الرَّضْف .
ويقال : دحَسَ بناقته إذا وجأ في سَبَلَتِها أي أناخها فوجأها في نحرها ، والسَّبَلَةُ هاهنا نحرُها . يقال : ملأ الدَّلوَ إلى أسْبالها أي إلى شِفَاهِها .
دحس : الليث : الدَّحْسُ : التَدّسِيسُ للأمور تستبطنها وتطلُبُها أخفى ما تَقْدِر عليه : ولذلك سُمِّيت دودةً تحت التراب دَحّاسَةً ، وهي صفراءُ صافية ، لها رأس مُشَعَّبُ يَشُدّها الصِّبيان في الفِخاخ لصيد العصافير ، لا تُؤْذِي ، وأنشد في الدَّحْس بمعنى الاستبطان :
وَيعْتِلُون مَنْ مَأَى في الدَّحْس
وقال بعض بني سُلَيْم : وِعاءٌ مَدْحُوسٌ ومَدْكُوسٌ ومَكْبُوسٌ بمعنى واحد ، وهذا يدل على أن الدَّيْحَسَ مثل الدَّيْكَس : وهو الشيءُ الكثير .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : دَحَسْتُ بين القوم دَحْساً : أفسدتُ بينهم ، وكذلك مَأَسْتُ وأرشْتُ .
وأنشدني أبو بكر الإيادي :
وإن دَحَسُوا بالشَّرِّ فاعْفُ تَكَرُّما
وإن خَنَسُوا عنك الحديثَ فلا تَسَلْ
النَّضْرُ : الدَّحَّاسُ : دُودٌ يُشَدُّ في الفَخِّ ، وجمعه دَحَاحِيس .
سُئل الأزهري عن الدَّاحس فقال : الدَّاحِسُ : قَرْحَةٌ تخرج باليد تسمى بالفارسية بَرْوَرَهْ .
وداحس : اسم فرس معروف .

### Türkçe

ح س د
**حسد** ، **حدس** ، **دحس** ، **سدح** : kullanımdadır.

**حسد** : Leys dedi: **الحَسَدُ** bilinen (şey)dir; fiil **حَسدَ يَحْسُدُ حَسَداً**’dır.

Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الحَسْدَلُ** : **القُرَادُ** (kene)’dir. Dedi ki: Ondan **الحسد** alınmıştır; çünkü o, kalbi, **القُرادُ**’un deriyi soyup kanını emmesi gibi soyar.

Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi ki o dedi: “( **لا حسَدَ إلا في اثْنتَين** ، رجل آتاه الله مالاً فهو ينفقه آناء الليل والنهار ، ورجل آتاه الله قرآناً فهو يتلُوه )”. Münzirî bana, Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi: ona bu hadisin manası soruldu; dedi ki: Manası: “İki şey dışında zarar veren **حَسَد** yoktur.” Dedi ki: **الحَسَدُ**: insanın kardeşi için bir nimet görmesi, sonra onun kendisinden çekilip alınmasını ve kendisinin olmasını temenni etmesidir. Dedi ki: **الغَبْطُ**: onun kendisinden çekilip alınması olmaksızın, kendisi için onun benzerinin olmasını temenni etmesidir. Dedim ki: **الغَبْطُ** **الحسد**’den bir türdür ve ondan daha hafiftir. Görmez misin ki Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) sorulunca: “**الغَبْط** zarar verir mi?” dedi: “Evet; tıpkı **الخبْطُ**’un zarar verdiği gibi.” Böylece onun zararlı olduğunu haber verdi; fakat, sahibinin nimetin kardeşinden çekilip alınmasını temenni ettiği **الحسد**’in zararı gibi değildir. **الخَبْطُ**: ağacın yaprağını vurmak; ta ki ondan dökülüp ayrılsın; sonra, ağacın aslına ve dallarına zarar vermeksizin (yeniden) çıkar.

C’nin sözü: “( **لا حق إلا في اثنتين** )” şudur: Allah’ın kendisine, hayır yollarında harcayacağı bir mal rızıklandırmasını temenni etmesi; yahut Allah’ın kitabını koruyan (hâfız) olmasını temenni etmesi; böylece onu gece ve gündüzün saatlerinde okuması; ve mal sahibinin malında eksiltilmesini yahut Kur’an okuyanın hıfzında eksiltilmesini temenni etmemesidir.

**الحسد**’in aslı, İbnü’l-A‘râbî’nin dediği gibi, soyma/kabuk soymadır.

**سدح** : Leys dedi: **السَّدْحُ**: hayvanı, yer yüzü üzerine uzatılmış olarak boğazlamandır; ve bir şeyi yer yüzü üzerine yatırman da **سَدْحاً** olabilir; mesela dolu kırbanın, yere yatırılmış olanı: **المملُوءَة المسْدُوحَة**.

Ebu’n-Necm, yılanı vasfederek dedi:
يأْخذ فيه الحَيَّةَ النَّبُوحا
ثم يَبِيتُ عنده مذبُوحا
مُشَدَّخَ الهامةِ أو مَسْدُوحا

Dedim ki: **السَّدْح** ile **السَّطْحُ** birdir; onda **الطاءُ**’ı **دالا** olarak değiştirdin; tıpkı **مَطَّ** ve **مَدَّ** denildiği ve benzerleri gibi.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: **سَدَحَ** mekânda ve **رَدَحَ**: mekânda yahut mer‘âda ikamet ettiğinde (denir). Dedi ki: **وسَدَحْتُه** yani onu yere serdim/devirdim.

İbn Büzurc dedi: Kadın **سَدَحت** ve **رَدَحَت**: kocasının yanında gözde olduğunda ve razı olduğunda (denir).

**حدس** : Leys dedi: **الحَدْسُ**: sözün manalarında ve işlerde vehmetmedir. Falanın bir işi bana ulaştı; ben onda **أَحْدِسُ** ederim; yani zan ve vehim ile söylerim.

Dedi ki: yürüyüşte **الحَدْس**: bir sürat ve sürekli bir yol üzere gitmedir. Ve şu beyit okundu:
كأنها من بَعْدِ سَيْرٍ حَدْسٍ

Ve **حُدَسُ**: Araplardan bir kabilenin babasının adıdır.

Araplar, katırları sürmede ihtilaf eder: kimi “**عَدَس**” der; kimi “**حَدَس**” der. Dedim ki: **عَدَس** , **حَدَس**’ten daha çoktur. İbn Müferriğ’in sözü bundandır:
عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارَةٌ
نَجَوْتِ وهَذَا تَحمِلين طَلِيقُ
**عَدَسْ**’ı katır için bir isim kıldı; onu sürme (zecer) ile **عَدسْ** diye adlandırdı.

İbn Erkam el-Kûfî dedi: **حَدَسْ**: Süleyman b. Davud (onun üzerine selâm olsun) zamanında olan bir kavimdi; katırlara sert davranırlardı; onlar anıldığında, katırlar, onlardan gördükleri şeyden dolayı korkarak ürkerdi.

Lihyânî dedi: **حَدَسْتُ** koyunu **حَدْساً**: onu boğazlamak için yatırdığında (denir). Ondan, dolaşan mesel: “( **حَدَسَهم بِمُطْفِئَة الرَّضْف** )”.

İbn Kunâse dedi: Arap der ki: yıldız, başın tepesine akşamladığında, sonra ikisi büyüdüğünde, “**فاحْدِس**”; manası: en iri develeri boğazla.

Ebu Zeyd dedi: **حَدَسْتُ** dişi deve ile: onu çöktürdüğünde (denir).

Başkası dedi: **الحَدْس**’in aslı: atmaktır; ondan **حَدْسُ الظَّن** ancak gayba taş atmadır.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: denir ki: “**بَلَغْتُ به الحِداسَ**” yani kendisine doğru koşturulan ve daha uzağa götürülen gaye(ye ulaştım); “**الإدَاسَ**” deme.

Ebu ‘Ubeyd, el-Ümevî’den: **حَدَس** yerde ve **عَدَسَ يَحْدِسُ ويَعْدِس**: onda gittiğinde (denir).

Ebu Zeyd dedi: Haberlerden **تَحَدَّسْتُ** **تَحدُّساً**; onlardan **تَنَدَّسْتُ** **تَنَدُّساً**; ve **تَوَجَّسْتُ**: insanların haberlerini, onların bilmediği yerden bilmek için araştırıp yokladığında (denir).

Ve denir ki: **حَدَسْتُ** onun hakkında zannımı ve **نَدَسْتُه**: zannı zannettiğinde ve onu gerçekleştirmediğinde.

Meselin manası: “**حَدَسَهم بمُطْفِئَة الرَّضْف**”: misafirleri için semiz bir koyun boğazladı; onun yağından o **الرَّضْف** (kızgın taş) söndü.

Ve denir ki: **دحَسَ** dişi devesiyle: onun **سَبَلَتِها**’sına (yani gerdanına) sapladı; yani onu çöktürdü, sonra onu gerdanında dürttü; **السَّبَلَةُ** burada onun gerdanıdır. Denir ki: kovayı, onun **أسْبالها**’sına yani dudaklarına kadar doldurdu.

**دحس** : Leys: **الدَّحْسُ**: işleri, içine nüfuz ederek gizlice araştırmandır; onları, gücünün yettiği en gizli şekilde arar(sın). Bu yüzden, toprağın altında (bulunan) bir kurtçuğa **دَحّاسَةً** adı verildi; o, saf sarıdır; onun çatallı bir başı vardır; çocuklar onu, serçeleri avlamak için tuzaklarda bağlarlar; zarar vermez. Ve **الدَّحْس** hakkında, içe nüfuz etme manasında şu beyit okundu:
وَيعْتِلُون مَنْ مَأَى في الدَّحْس

Benî Süleym’den biri dedi: **وِعاءٌ مَدْحُوسٌ** ve **مَدْكُوسٌ** ve **مَكْبُوسٌ** bir manadadır; bu, **الدَّيْحَسَ**’ın **الدَّيْكَس** gibi olduğuna delalet eder: o da çok olan şeydir.

Ebu ‘Ubeyd, Ebu Zeyd’den: **دَحَسْتُ** kavmin arasında **دَحْساً**: aralarını bozdum; aynı şekilde **مَأَسْتُ** ve **أرشْتُ**.

Ebu Bekir el-İyâdî bana okuttu:
وإن دَحَسُوا بالشَّرِّ فاعْفُ تَكَرُّما
وإن خَنَسُوا عنك الحديثَ فلا تَسَلْ

Nadr: **الدَّحَّاسُ**: tuzağa bağlanan bir kurtçuktur; çoğulu **دَحَاحِيس**.

Ezherî’ye **الدَّاحس** hakkında soruldu; dedi ki: **الدَّاحِسُ**: elde çıkan bir yaradır; Farsçada **بَرْوَرَهْ** diye adlandırılır.

Ve **داحس**: bilinen bir atın adıdır.
