# حدق (ح-د-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hadek : Hadek, patlıcan, sonra bütün bahçelerin adı olmuştur

- Harfler: ح - د - ق
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَدَائِقَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%A6%D9%90%D9%82%D9%8E.md) | فَعَائِلَ | Bostanlar | 2 | 2 | [27:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/ayet/27:60.md) |
| [وَحَدَائِقَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%A6%D9%90%D9%82%D9%8E.md) | وَفَعَائِلَ | Ve bostanlar | 1 | 1 | [80:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/ayet/80:30.md) |

## Mücavir kökler — 16 mücavir (24 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بهج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Behic çiçekli otlak yer demektir
2. [عنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · E’nab, Üzüm asması demektir
3. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bitki
4. [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Denk tutuyorlar
5. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ağaç
6. [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
7. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Su
8. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sahip
9. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Beraber
10. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
11. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Nezle” konaklama yeri demektir
12. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
13. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
14. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
15. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
16. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حدق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [روض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6.md), [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md), [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) |
| Zıt Kök | [بيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin etrafını dairesel olarak kuşatmak, çevrelemek ve göz bebeği gibi suyu ve bereketi korunaklı bir sınır içine almak |
| Çekirdek Özet 2 | Etrafı sınırlandırılmış, korunaklı, zengin meyve ve su kaynaklarıyla donatılmış cennet ve dünya bostanları |
| Çekirdek Özet 3 | Kuşatıcı bir koruma ve sınır sistemi içinde bereketi yoğunlaştıran, iç zenginliği dış etkenlerden muhafaza eden kapalı ekosistem |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan veya ağaçsız bir bostan sayarak kuşatılmışlık, çevrilmişlik ve yoğun koruma nüansını göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حد | Keskin sınır çizmek, uç belirlemek, bir alanı diğerinden net bir hatla ayırmak; [حدب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8.md) (tümsekleşmek, sınır oluşturmak), [حدث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB.md) (yeni bir sınır veya durum başlatmak), [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md) (keskinleştirmek, sınırlamak) köklerinde olduğu gibi | ق | Eklenen ق harfi dairesel toplanma, kapanma ve kavrama hareketi katarak doğrusal olan sınırı dairesel bir çevrelemeye ve içe dönük bir kuşatmaya dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Dış dünyaya karşı sınır çeken ve içeridekini muhafaza eden koruyucu engeli temsil eder. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Korunan alanın sınırındaki geçiş noktasını, sınır boyunca devam eden kontrolü belirtir. |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Çizilen sınırın dairesel olarak kapanmasını, toplanmasını ve odaklanmış bir merkez oluşturmasını sağlar. |
| حدق | Çitin dairesel olarak kapanıp bir merkezi bütünüyle kuşatması | Koruyucu bir sınırın veya engelin bir alanın ya da göz bebeğinin etrafını dairesel olarak sarıp bereketi ve görüşü içeride toplaması hareketini ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gözün renkli ve dairesel bebeği; bir şeyin etrafını tam bir halka şeklinde kuşatmak; etrafı duvar, çit veya yükseltiyle çevrili, içinde su ve meyve ağaçları bulunan korunaklı bahçe |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Antara b. Şeddâd el-Absî, suyla dolup dairesel biçimde parlayan korunaklı bahçeyi dirheme benzeterek şöyle der: فَتَرْكنَ كلَّ حَديقةٍ كالدِرْهَم / Ebu Züeyb el-Hüzelî göz bebeklerini nitelerken şöyle der: فالعَيْنُ بعدَهُمُ كأنَّ حِداقَها سُمِلَتْ / بشَوْكٍ فهـي عُـورٌ تـدْمَـعُ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi el-Ahtal, ölümün insanı her yönden kuşatmasını anlatırken kökü fiil formunda şöyle kullanır: المُنْعِمُون بنُو حَرْبٍ، وقد حَدَقَتْ / بيَ المَنِيّةُ، واسْتَبْطأْتُ أَنصارِي |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça حدق kökü, Sami dillerinin güney kolunda bir merkezi çevreleme, dairesel kuşatma ve suyla beslenen sınırlandırılmış alan tasavvuru etrafında gelişmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede doğrudan h-d-q kökü genellikle çit yapımında veya sınır belirlemede kullanılan dikenli çalı türlerini (ḥēdeq / חֵדֶק; bkz. Mişle [15:19](https://lisan.digital/tr/ayet/15:19.md), Mika [7:4](https://lisan.digital/tr/ayet/7:4.md)) ifade eder; bu durum çitle çevirme, koruyucu ve geçit vermez bir sınır kurma eylemiyle doğrudan anlamsal bağ taşır. Süryanicede de diken ve koruyucu sınır çitleriyle ilişkili formlar görülür. Arapçada kök, dikenli çitten ziyade bu çitle ya da duvarla dairesel olarak çevrilen korunaklı alana (حديقة) ve beyazlığın çevrelediği su dolu siyah göz bebeğine (حدقة) evrilerek semantik bir genişleme ve incelme kazanmıştır. Fonetik olarak ح ve د seslerinin oluşturduğu keskin sınır manası, ق harfinin dairesel kapalılığıyla birleşerek Arapçada bir varlığı çepeçevre kuşatma (أحدق) fiilini türetmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane's Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حد çekirdeğinden türeme dairesel kuşatma | Sınır koyma ve keskin ayırma anlamından dairesel çevrelenmiş bahçeye ve göz bebeğine geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ḥēdeq (dikenli sınır çalıları) | Sınır koruma ve etrafı engelle çevirme işlevinin Arapçada korunan alana ve dairesel çevrelemeye evrilmesi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik sınır ve çevreleme kökleri | Çevrilmiş, kapalı korunaklı alan modelleriyle yapısal paralellik | Muhtemel |

Kaynak: HALOT, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حدق | Anlamlı | Çevrelemek, kuşatmak | Etrafı sınırla çevrilmiş bahçe, dairesel göz bebeği | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [حقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%AF.md) | Anlamlı | Gizli öfke tutmak | Öfkeyi ve kini kalbin sınırları içinde hapsedip biriktirmek | Kur'an'da geçmez; içe hapsetme ilişkisi |
| [دحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%82.md) | Anlamlı | Uzaklaştırmak, mahrum etmek | Eli bir şeyden çekmek, iyilikten ve insanlardan uzağa sürmek | Kur'an'da geçmez; dışarı itme yönü |
| دقح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde ihmal edilmiş diziliş |
| [قحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D8%AF.md) | Anlamlı | Çıkıntılı olmak, asıl kök | Hörgücün sertleşip belirginleşmesi, devenin kök kemiği | Kur'an'da geçmez |
| [قدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD.md) | Anlamlı | Çakmak, oymak, yarmak | Ateş çıkarmak için sürtmek, tahtayı oyup kap yapmak | Kur'an'da geçer; zıt hareket (açma/oyma) |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حدق | Merkez | Kuşatılmış yeşillik ve bahçe | Etrafı duvar, çit veya yükseltiyle tam olarak çevrilmiş, dairesel korumaya alınmış bostan | Suyu, ağacı ve meyvesi olan, dış müdahalelerden yalıtılmış korunaklı alan |
| [روض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6.md) | Komşu | Sulak çayırlık | Doğal su birikintisiyle yeşeren, etrafında zorunlu bir çit veya duvar bulunmayan geniş açık yeşillik | Düzlük ve yayılma unsuru ön plandadır; etrafı çevrilmiş olma şartı yoktur |
| [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) | Komşu | Örtülü, sık ağaçlı bahçe | Ağaçların sıklığı sebebiyle toprağı ve içeriyi gizleyen, gözden saklayan büyük bahçe | Vurgu çevrelenmişlikte değil, ağaçların yoğunluğunun sağladığı örtücülük ve gizlemededir |
| [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) | Komşu | Genel kuşatma ve koruma | Bir şeyin çevresini sararak kontrol altına alma eylemi | Bahçe veya bitki şartı olmaksızın her türlü koruyucu kuşatmayı ifade eder |
| [بيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AF.md) | Zıt | Yok oluş, ıssız çöl | Hiçbir sınırı, suyu, bitkisi ve koruması bulunmayan helak edici açıklık | Sınırlı ve bereketli bahçenin tam karşıtı olan çöl ve tükeniş hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حدق | Kuşatmak, etrafı çevrili bahçe | Sınırla çevrilmiş su ve meyve dolu korunaklı alan ile göz bebeği | Kesin |
| Latince | Hortus inclusus, circumdare | Etrafı çevrilmiş bahçe, kuşatmak | Hortus inclusus kapalı bahçe anlamını tam verir; circumdare ise dairesel kuşatmayı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Enclosed garden, orchard, surround | Çevrili bostan, meyve bahçesi, çevrelemek | Sadece garden kelimesi çevrilmişlik nüansını eksik bırakır; enclosed orchard kavramı daha uygundur | Güçlü |
| Almanca | Umfriedeter Garten, umringen | Etrafı çitle çevrili bahçe, kuşatmak | Umfriedung koruyucu sınırı, Garten ise bereketi ifade ederek kökün iki yönünü de karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Jardin clos, entourer | Kapalı bahçe, etrafını sarmak | Clos unsuru koruyucu çiti, jardin ise meyve ve bitki zenginliğini aktarır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ | Dünya nimetleri, göz alıcı korunaklı bostanlar | Yaratılış delilleri ve ilahi lütufların sayıldığı bağlam; Neml [27:60](https://lisan.digital/tr/ayet/27:60.md) |
| حَدَائِقَ وَأَعْنَابًا | Ahiret mükafatı, cennetin meyve dolu bahçeleri | Takva sahiplerine vadedilen kurtuluş ve ebedi nimet bağlamı; Nebe [78:32](https://lisan.digital/tr/ayet/78:32.md) |
| وَحَدَائِقَ غُلْبًا | Sık, iri ve gövdeli ağaçlarla dolu dünya bahçeleri | İnsanın rızkı için yeryüzünün hazırlanışını anlatan nimet bağlamı; Abese [80:30](https://lisan.digital/tr/ayet/80:30.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cennet tasvirleri ve ilahi kudret delilleri | Cennet nimetlerinin cismaniyeti ve yaratılış ayetlerindeki mükemmel nizamın delaleti | İlahi lütfun sınırsızlığına karşılık nimetin korunaklı ve estetik bir formda sunuluşu |
| Fıkıh | Ziraat, sulama ve arazi mülkiyeti hükümleri | Etrafı duvarla çevrili bahçelerin (حديقة ve حائط) ihrazı, sulama önceliği ve zekat oranları | Korunaklı mülkiyet sınırı ile tabii açık arazinin hukuki ayrımı |
| Tefsir | حدائق kelimesinin جنات ile lafız farkı | Müfessirlerin bahçenin حديقة sayılması için etrafında duvar veya sınır bulunması şartını vurgulaması | Salt yeşillik değil, koruyucu duvarı olan meyveli zengin bostan tasavvuru |
| Hadis | Bakış, dikkat ve göz bebeği mecazları | Göz bebeğinin dikilerek bakılması (تحديق) ve okçuların hedefi vurmadaki mahareti bağlamı | Keskin odaklanma, tam dairesel çevrelenmiş görme merkezi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi mükafat ve koruma | İlahi koruma altına alınmış esenlik alanı | Dış kötülüklerden yalıtılmış saf huzur ve nimet üretme | Dinin vaat ettiği nihai kurtuluş, kaosun giremediği korunaklı bir bahçe formundadır. | Güçlü |
| İlmi | Ekoloji ve biyosfer | Kapalı ve kontrollü ekosistem | İç döngüleri koruyarak biyolojik verimliliği maksimize etme | Sınırları belirli bir alanın içindeki mikro klimanın canlılığı beslemesi ilkesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Sınır güvenliği ve egemenlik | Tahkim edilmiş, korunaklı egemenlik havzası | Toplumun refahını dış tecavüzlerden muhafaza etme | Düzen ve bereket, ancak sınırları tahkim edilmiş güvenli bir çerçevenin içinde var olabilir. | Muhtemel |
| İktisadi | Katma değerli tarımsal üretim | İleri derecede ıslah edilmiş, çevrilmiş sermaye alanı | Yüksek verimli meyve ve ürünleri dış zararlardan koruyarak biriktirme | Dışa açık mera hayvancılığı veya kuru tarımdan farklı olarak yoğun emekle korunan yüksek değerli üretim modelidir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kapalı sistem ve sınır değer problemi | Termodinamikte veya geometride sınırları kesin bir çeperle ($ \partial \Omega $) çevrilmiş, kütle veya enerji kaybı kontrollü iç alan ($ \Omega $) dinamiği | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal koruma ve güvenli yaşam alanı | Sosyolojide toplumsal kurumların bireyi ve üretilen kültürel sermayeyi kaos ortamından koruyan koruyucu sınırları | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | حديقة kelimesini modern Türkçedeki sıradan şehir parkı, alelade çiçeklik veya etrafı açık otsu bostan gibi algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Etrafı belirgin bir hatla, çitle veya duvarla tahkim edilmiş, içinde su kaynakları ve gövdeli ulu meyve ağaçları barındıran, dış etkilere kapalı zengin bir üretim ve huzur alanı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki cennet ve nimet tasvirlerinin mimari, koruyucu ve güvenlik boyutunun ıskalanarak estetiğin yalnızca rastgele bir yeşillikten ibaret sanılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın lütuf ve mükafat tasvirlerinde rastgele bir tabiatı değil; insan emeği, ilahi nizam, koruma, sınır ve estetiğin iç içe geçtiği tahkim edilmiş ekosistemleri öne çıkardığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış delillerinin sergilendiği kozmik nizam ayetlerinde (Neml [27:60](https://lisan.digital/tr/ayet/27:60.md)), ahiret mükafatının mekânsal boyutunun anlatıldığı kıyamet sahnelerinde (Nebe [78:32](https://lisan.digital/tr/ayet/78:32.md)) ve ilahi rızık düzeninin ayrıntılandırıldığı bağlamlarda (Abese [80:30](https://lisan.digital/tr/ayet/80:30.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bahçeyi korumasız ve dağınık bir bitki örtüsü zanneden yüzeysel bakışı düzeltir; bereketin devamı için koruyucu bir sınırın ve yapısal bir çeperin zorunlu olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir merkezi daire şeklinde saran sınır, su dolu göz bebeği ve etrafı çit veya duvarla çevrilmiş meyveli bahçe.
- Soyut anlam: Bir değerin veya bereketin dağılıp heba olmasını önlemek üzere etrafına çekilen koruyucu ve yalıtıcı sınır sistemi.
- Sistematik karşılık: Dış entropiye ve yıkıcı etkenlere karşı korunan, iç verimliliği artıran ve güvenliği garanti eden kapalı varlık alanı.
- LaTeX modeli: $$\Omega \subset \mathbb{R}^2, \quad \partial \Omega \cap E = \emptyset \implies \frac{d}{dt}\int_{\Omega} \rho(x, t) \, dx \ge 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\Omega$, korunan iç bahçeyi ve bereket alanını; $\partial \Omega$, bu alanı dairesel olarak kuşatan koruyucu sınırı veya çiti temsil eder. Sınırın dış tehdit kümesi olan $E$ ile kesişiminin boş olması ($\partial \Omega \cap E = \emptyset$), dış yıkıcı etkenlerin alana nüfuz edemediğini gösterir. Bu kapalılık sayesinde alan içindeki nimet, bereket ve değer yoğunluğu olan $\rho(x, t)$ fonksiyonunun toplam integralinin zamana bağlı değişimi sıfırdan büyük veya eşit kalmakta, yani iç bereket korunup artmaktadır.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Neml 27:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/ayet/27:60.md) — حَدَائِقَ

أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا أَئِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ

Meal (IK): Yoksa gökleri ve yeri yaratan, gökten size su indirip onunla bir ağacını dahi bitiremeyeceğiniz nice güzel bahçeler meydana getiren mi? Allah yanında başka bir ilah mı? Hayır, onlar sapıklıkta ısrar eden bir güruhtur.

### [Nebe 78:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/ayet/78:32.md) — حَدَائِقَ

حَدَائِقَ وَأَعْنَابًا

Meal (IK): Bahçeler ve bağlar.

### [Abese 80:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/ayet/80:30.md) — وَحَدَائِقَ

وَحَدَائِقَ غُلْبًا

Meal (IK): Sık ve bol ağaçlı bahçeler.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hadek : Hadek, patlıcan, sonra bütün bahçelerin adı olmuştur. Cennet ağaçlı bahçe, hadike ise ağaçsız bahçe, bostan demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والقاف والدال معهما
ق ح د، ح ق د، ق د ح، ح د ق، د ح ق، مستعملات
قحد:
القَحَدة: ما بينَ المأْنَتَيْن من شَحْم السَّنام. ناقةٌ مِقحاد: ضَخْمةُ القَحَدة، قال:
المُطْعِمُ القَوْمِ الخِفافِ الأَزوادْ		من كُلِّ كَوماءَ شَطُوطٍ مِقحادْ
حقد:
الحِقْدُ: الاسمُ، والحَقْدُ: الفِعلُ، حَقَدَ يَحقِدُ حَقْداً، وهو إمساكُ العَداوة في القلب والتَرَبُّصُ بفُرصتها.
قدح:
القَدّاح: مُتَّحِذُ الأقداح، وصنَعْتُه القِداحة. والقدّاح: أرْادٌ رَخْصةٌ من الفِسْفِسة، والواحد قَدّاحة. وأراد بالأَرآد جمعَ رُؤد وهو نَعْمةُ الشَّباب وغَضارتُه وأوَّليَّتُه ورَوْنَقُه. والمِقْدَح: الحديدة التي يُقْدَحُ بها. والقدّاح: الحَجَر الذي تُورَى منه النّارُ، قال روبة:
والمَرْوَ ذا القَدّاحِ مَضبُوَح الفِلَقْ
والقَدْحُ: فِعلُ القادِحِ بالزَّنْد وبالقدّاح ليُوري. والقَدْح: أُكّالٌ يَقَع في الشَّجَر وفي الأسنان. والقادِحةُ: الدُودة التي تأكُلُ الشَجَرَة والسِنَّ، قال اَلطِرِمّاح:
بَريٌء من العَيْبِ والقادِحهْ
وقال جميل:
رَمَى اللهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَةَ بالقَذَى		وفي الغُرِّ من أنيابِها بالقَوادِحِ

القِدْحة: اسم مُششتَقٌّ من الاقتداح بالزَّنْد. وفي الحديث: لو شاءَ اللهُ لجَعَلَ للنّاس قِدْحة ظُلْمةٍ كما جَعَلَ لهم قِدْحَة نورٍ. والإنسانُ يقتَدِحُ الأمرَ إذا نَظَرَ فيه ودَبَّر، قال عمرو بن العاص:
يا قاتَلَ اللهُ وَرْدانـاً وقِـدحـتَـه		أبدى لعمرُكَ ما في النفس وَردانُ
والقَديحُ: ما يَبْقَى في أسفل القِدْر فيُعْرَف بجَهْد، قال النابغة:
يَظَلُّ الإِماءُ يَبْتَدِرْنَ قَديحَهـا		كما ابتدَرَتْ كلبٌ مياهَ قراقِر
والمِقْدَحة: المِغرفة. والقِدْح: السَّهْمُ قبل أن يُراش ويُنصَل، وجمعُه قِداح.
حدق:
حَدَقَةُ العَيْن في الظاهر هي سواد العَيْن، وفي الباطن خَرَزَتُها، وتَجْمَع على حَدَق وحِداق أيضاً، قال أبو ذؤيب:
فالعَيْنُ بعدَهُمُ كأنَّ حِداقَها سُمِلَتْ		بشَوْكٍ فهـي عُـورٌ تـدْمَـعُ
والحديقةُ: أرضٌ ذاتُ شَجَر مُثْمِر، والجميع: الحَدائق. والحديقة من الرياض: ما أَحدَقَ بها حاجِزٌ أو أرضٌ مُرتفعة، قال عنترة:
فَتَرْكنَ كلَّ حَديقةٍ كالدِرْهَم
يعني في بَياضه واستدارته. والتَحديقُ: شدَّة النَظَر. وكُلُّ بشيءٍ استدارَ بشيءٍ فقد أَحدَقَ به.
دحق:
الدَّحْقُ: أن تقصُرَ يَدُ الرجُل وتناولُه عن الشَّيء، تقول: دَحَقْتُ يدَه عنه. وتقول: أدحَقَه الله: أي باعَدَه عن كلِّ خيَر. ورجل دَحيق مُدْحَق: مُنَحًّى عن الناس والخير، قال يصف العَيْرَ المغلُوب:
والدحيقَ العاملا
يَعني الذي قد أُخرجَ عن الحميرز تقول: دَحَقَتِ الرَّحِمُ: إذا رَمَتْ بالماء ولم تقبَلْه، قال النابغة:
لم يُحرمَوا حُسنَ الغذاء وأُمُّهُمْ		دَحَقَتْ عليك بناتقٍ مِذكـارِ
يَعني بامرأةٍ ناتقٍ مِذكارٍ. وقولُه: دَحَقَتْ عليك: فَضَلَتْ عليك بأولادٍ، أي على الذي يُفاخره.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الدال** onlarla birlikte

**ق ح د**، **ح ق د**، **ق د ح**، **ح د ق**، **د ح ق**، kullanılanlar

**قحد**:
**القَحَدة**: hörgücün yağından iki **المأْنَة** arasındaki şey. **مِقحاد** bir deve: **القَحَدة**’si iri olan. Dedi ki:
**المُطْعِمُ القَوْمِ الخِفافِ الأَزوادْ		من كُلِّ كَوماءَ شَطُوطٍ مِقحادْ**

**حقد**:
**الحِقْدُ**: isimdir; **الحَقْدُ**: fiildir. **حَقَدَ** **يَحقِدُ** **حَقْداً**: o, kalpte düşmanlığı tutmak ve onun fırsatını kollamaktır.

**قدح**:
**القَدّاح**: **الأقداح**’ı yapan; onun sanatı **القِداحة**’dır. Ve **القدّاح**: **الفِسْفِسة**’den ucuz **أرْاد**’dır; teki **قَدّاحة**’dır. Ve **الأَرآد** ile, **رُؤد**’un çoğulunu kastetti; o, gençliğin yumuşaklığı, tazeliği, ilkliği ve parlaklığıdır. Ve **المِقْدَح**: kendisiyle **يُقْدَحُ** olunan demirdir. Ve **القدّاح**: ondan ateş çıkarılan taştır; Rوبة dedi ki:
**والمَرْوَ ذا القَدّاحِ مَضبُوَح الفِلَقْ**
Ve **القَدْحُ**: **القادِح**’in **الزَّنْد** ile ve **القدّاح** ile, ateş çıkarsın diye yaptığı fiildir. Ve **القَدْح**: ağaçta ve dişlerde bulunan bir yiyicidir. Ve **القادِحةُ**: ağacı ve dişi yiyen kurtçuktur; **اَلطِرِمّاح** dedi ki:
**بَريٌء من العَيْبِ والقادِحهْ**
Ve Cemîl dedi ki:
**رَمَى اللهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَةَ بالقَذَى		وفي الغُرِّ من أنيابِها بالقَوادِحِ**

**القِدْحة**: **الزَّنْد** ile **الاقتداح**’tan türetilmiş bir isimdir. Hadiste: Allah dileseydi, insanlar için bir **قِدْحة** karanlık yapardı; onlar için bir **قِدْحَة** نور yaptığı gibi. Ve insan, işe baktığı ve tedbir ettiği zaman işi **يقتَدِحُ** eder; Amr b. el-Âs dedi ki:
**يا قاتَلَ اللهُ وَرْدانـاً وقِـدحـتَـه		أبدى لعمرُكَ ما في النفس وَردانُ**
Ve **القَديحُ**: tencerenin dibinde kalan, güçlükle bilinen şeydir; en-Nâbiga dedi ki:
**يَظَلُّ الإِماءُ يَبْتَدِرْنَ قَديحَهـا		كما ابتدَرَتْ كلبٌ مياهَ قراقِر**
Ve **المِقْدَحة**: kepçedir. Ve **القِدْح**: tüylendirilip demirlenmeden önce oktur; çoğulu **قِداح**’tır.

**حدق**:
**حَدَقَةُ العَيْن** dışta gözün siyahlığıdır; içte ise onun boncuğudur. Ve **حَدَق** ve **حِداق** üzerine de toplanır; Ebû Züeyb dedi ki:
**فالعَيْنُ بعدَهُمُ كأنَّ حِداقَها سُمِلَتْ		بشَوْكٍ فهـي عُـورٌ تـدْمَـعُ**
Ve **الحديقةُ**: meyveli ağaçları olan arazidir; hepsi: **الحَدائق**. Ve bahçelerden **الحديقة**: onu bir engelin yahut yüksek bir arazinin kuşattığı şeydir; Antara dedi ki:
**فَتَرْكنَ كلَّ حَديقةٍ كالدِرْهَم**
yani beyazlığında ve yuvarlaklığında. Ve **التَحديقُ**: bakışın şiddetidir. Ve her kim bir şeyle bir şeyin etrafını yuvarlakça sardıysa, onu **أَحدَقَ** etmiştir.

**دحق**:
**الدَّحْقُ**: adamın elinin ve uzanışının şeyden kısa kalmasıdır; dersin ki: **دَحَقْتُ** elini ondan. Ve dersin ki: Allah onu **أدحَقَه**: yani onu her hayırdan uzaklaştırdı. Ve **دَحيق مُدْحَق** bir adam: insanlardan ve hayırdan uzaklaştırılmıştır; yenilmiş yaban eşeğini vasfederken dedi ki:
**والدحيقَ العاملا**
yani eşeklerden çıkarılmış olan; dersin ki: **دَحَقَتِ الرَّحِمُ**: suyu attığı ve onu kabul etmediği zaman; en-Nâbiga dedi ki:
**لم يُحرمَوا حُسنَ الغذاء وأُمُّهُمْ		دَحَقَتْ عليك بناتقٍ مِذكـارِ**
yani **ناتقٍ مِذكارٍ** bir kadın ile. Ve onun sözü: **دَحَقَتْ عليك**: sana evlatlarla üstün geldi; yani onunla övündüğü kimseye karşı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَدَقَةُ العين: سوادُها الأعظمُ، والجمع حَدَقٌ وحِداقٌ. قال أبو ذؤيب:
فالعَيْنُ بعدهُم كَأَنَّ حِداقَـهـاسُمِلَتْ بِشَوْكٍ فهي عورٌ تَدْمَعُ
والتَحْديق: شدّة النظر. والحديقةُ: الروضةُ ذات الشجر. وقال تعالى: "وَحَدائِقَ غُلْباً" ويقال: الحديقةُ: كلُّ بستان عليه حائط. وحَدَقوا بالرَجُلِ وأَحْدَقوا به، أي أحاطوا به.

##### Türkçe

**حَدَقَةُ العين**: onun en büyük karalığı; çoğulu **حَدَقٌ** ve **حِداقٌ**’dır. Ebû Züeyb dedi ki:
فالعَيْنُ بعدهُم كَأَنَّ حِداقَـهـاسُمِلَتْ بِشَوْكٍ فهي عورٌ تَدْمَعُ
**والتَحْديق**: bakışın şiddeti. **والحديقةُ**: ağaçlı bahçe. Yüce Allah dedi ki: "وَحَدائِقَ غُلْباً" ve denilir ki: **الحديقةُ**: üzerinde duvar bulunan her bostan. Ve **حَدَقوا بالرَجُلِ** ve **أَحْدَقوا به**; yani onu kuşattılar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والقاف والدال
حقد ، حدق ، قدح ، قحد ، دحق : مستعملات .
قحد : قال الليث : القَحَدَةُ : ما بين المأْنَتَيْن من شَحْم السنام . وناقَةٌ مِقْحَاد : ضخمة القَحَدَة وأنشد : مِن كلِّ كَوْمَاءَ شَطُوطٍ مِقْحَادْ أبو عُبَيد عن الأصمعيِّ : المِقْحَاد : النَّاقةُ العظيمة السَّنام : ويقال للسَّنام : القَحَدَة ، قال : والشَّطُوطُ : العظيمة جَنْبَتَي السَّنَام . ثعلب عن ابن الأعرابيِّ قال : المَحْقِدُ
والمَحفِدُ والمحْتدُ والمَحْكِدُ كله الأصل ، قلت : وليس في ( كتاب أبي تُرَاب ) المَحْقِد مع المَحْتِد وذُكر عن ابن الأعرابي : المَحْفِدُ : أصل السَّنامِ بالفاء وعن أبي نَصْر مثله . شمر عن ابن الأعرابي : القَحَّاد : الرجل الفَرْدُ الذي لا أخ له ولا ولد . ويقال : واحدٌ قاحِدٌ وصَاخِدٌ وهو الصُّنْبُور . قلت : وروى أبو عمرو عن أبي العباس هذا الحرف بالفاء فقال : واحِدٌ فَاحِدٌ ، قلت : والصوابُ ما روى شمر عن ابن الأعرابي . أبو عُبيد : قَحَدت النَّاقة وأقْحَدَتْ : صارت مِقْحَاداً . حقد : شمر عن ابن الأعرابي : حَقِدَ المَعْدِنُ وأَحْقَدَ إذا لم يَخْرُجْ منه شيء وذهبت منالَتُه . الليث : الحِقْد : إمساكُ العداوة في القلب والتَربُّص بِفُرْصتها ، تقولُ : حقَد يَحْقِدُ على فلان حَقْداً فهو حاقِدٌ فالحَقْدُ الفعل ، والحِقْدُ الاسم . قلت : ويقال : رجل حَقودٌ . ومَعْدِن حاقِدٌ إذا لم يُنل شيئاً . وجَمْع الحِقْد أحْقَادٌ . قدح : الليث : القَدَحُ : من الآنية معروف . وجمعه أَقْدَاحٌ ، ومُتَّخِذه القَدَّاح ، وصناعتُه القِداحةُ . والقِدْحُ : قِدْح السَّهْم وجَمْعُه قِداح ، وَصانِعُه قَدَّاح أيضاً . قال : والْقَدَّاح : أُرْآدٌ رَخْصة من الفِسْفِسَة . الواحدة قَدَّاحة . قال والقَدَّاح : الحجر الذي يُورَى منه النار . وقال رُؤْبة : والْمَرْوَذَ القَدّاح مَضْبوحَ الفِلَق والقَدْحُ : قَدحُك بالزنْد وبالْقَدَّاحِ لِتُورِي والمِقْدَح : الحديدة التي يُقْدَح بها . والقَدْحُ : فِعْلُ القادح ، وقد قَدَحَ يَقْدَحُ ، وقال الأصمعي : يقال للتي تُضْرب فيخرج منها النارُ قَدّاحة . وقال الليث : القَدْح : أُكَالٌ يقع في الشجر والأسنان . والقادِحة : الدُّودَة التي تأكل الشجر والسِّنَّ ، تقول : قد أسْرَعت في أسنانه القَوادِح ، وقال الأصمعي : يقال : وقع القادحُ في خشبة بَيتِه يعني الآكل . ويُقال : عودٌ قد قُدح فيه إذا وَقع فيه القادحُ ، وقال جميل : رمى الله في عَيْنَي بُثَيْنَةَ بالقَذَى وفي الغُرِّ من أنيابِها بالقَوادِح وقال الليث : القِدْحَةُ : اسم مشتقٌ مِن اقتداح النار بالزنْد . وفي الحديث : ( لو شاء الله لجعل للنَّاسِ قِدْحَةَ ظُلْمَة كما جعل لهم قِدحة نُور ) . قال : والإنسان يَقْتَدِحُ الأمرَ إذا نظر فيه وَدَبَّرَه ، ويروى هذا البيتُ لعمرو بن العاص : يا قاتَل الله وَرْدَاناً وقِدْحَتَه أَبْدَى لعَمْرُكَ مافي النفس وَرْدَانُ وَوَرْدَان : غُلاَمٌ كان لعمرو بن العاص وكان حَصِيفاً ، فاسْتشارَه عَمْرو في أمر عليّ ح وأمر مُعاوية ، فأجابه وَرْدَان بما كان في نفسه ، وقال له : الآخرةُ مع علِيّ
والدنيا مع معاوية ، وما أراك تختار على الدنيا ، فقال عمرو : هذا البيت . ومن رواه : وقَدْحَتَه أَرَاد به مَرَّة واحِدَة . وقال الليث : القَدِيحُ : ما يبقى من أسفل القِدْر فيُغْرَفُ بجهد . وقال النابغةُ : فظل الإمَاءُ يَبْتَدِرْنَ قدِيحَها كما ابْتَدَرَتْ كَلْبٌ مياه قَراقِر وقال الأصمعي : يقال : قَدَحَ يَقْدَحُ قَدْحاً إذا ما غَرَف . ويقال : أعْطِني قُدْحَةً من مَرقتك أي غُرفة . والمِقْدحُ : ما يُغْرَفُ به ، وأنشد . لنَا مِقْدَحٌ منها وللجَارِ مِقْدح . ويقال : هو يَبْذُل قَدِيح قِدْرِه يعني ما غُرِف منها ، قال : والمِقْدحَة : المِغْرفة . قال : ويقال : قَدَحَ في القِدْح يَقْدَحُ وذلك إذَا خَزَقَ في السَّهْم بِسِنْخ النّصْل . وفي الحديث ( أَنَّ عُمَر كان يُقَوِّمُهُم في الصفّ كما يُقوِّمُ القَدَّاح القِدْحَ ) . قال : وأول ما يُقطع السهمُ ويُقْتَضَبُ يُسمى قِطْعاً ، والجميع الْقُطُوعُ ، ثم يُبْرَى فَيسمّى بَرِيّاً ، وذلك قبل أن يُقَوَّمَ ، فإذا قُوِّم وأنَّى له أن يُرَاش ويُنْصَل فهو القِدْح ، فَإِذَا رِيشَ ورُكِّبُ نَصْلُه صار سهماً . الأصمعي : قَدَّح فلانٌ فرسَه إذا ضَمَّره فهو مُقْدَّح . وَقَدَّحَت عَيْنُه إذا غارَتْ فهي مُقَدَّحَة . وقال أبو عُبيدة : ويقال : قَدَحَ في سَاقه إذا ما عَمِل في شيء يكرهه . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : تقول : فلان يَفُتُّ في عَضُد فلان ويَقْدَح في ساقه . قال : والعَضُد : أَهلُ بَيْته ، وسَاقُه : نَفسُه . وأما قول الشاعر : ولأنْت أَطْيَشُ حين تَغْدو سادِراً رَعِشَ الجَنَانِ من الْقَدُوحِ الأقْدَح فإنه أراد قول العرب : هو أَطْيَشُ من ذباب وكل ذباب أقدحُ ، ولا تراهُ إلا وكأنه يقدَحُ بيديه ، كما قال عنترة : هَزِجاً يَحُكُّ ذِرَاعه بذراعه قَدْحَ المُكِبّ على الزِّناد الأَجْذَم ويقال في مَثَل : ( صَدَقني وَسْمُ قِدْحه ) أي قال الحقَّ . قال أبو زيد : ويقولون : أبصِرْ وَسْمَ قِدْحِك أي اعْرِف نفسك وأنشد : ولَكن رَهْطُ أُمِّكَ من شُيَيْم فأبْصِرْ وَسمِ قِدْحِكَ في القِدَاح وقال أبو زيد : من أَمْثالهم ( إِقْدَحْ بِدِفْلَى في مَرْخ ) . مثل يُضْرَب للرجل الأديب الأريب ، قلت : وزنادُ الدِّفْلَى والْمَرخ كثيرة النار لا تَصْلِد . أبو عُبيد قال : القَادِحُ الصَّدْعُ في العود . حدق : قال الليث : الْحَدقُ : جماعة الحَدَقَةَ ، وهي في الظاهر سوادُ العيْنِ ، وفي الباطن خَرَزَتُها وتُجمعُ على الحِدَاقِ . وقال أبو ذُؤَيْب : فالعين بعدهم كأن حِدَاقها وقال غير الليث : السواد الأَعْظَمُ في العين هو الحَدَقة والأصغر هو النّاظِرُ وفيه إنسان العَيْنِ ، وإنما النَّاظر كالمِرْآةِ إذا استقْبَلْتَها
رأيت فيها شَخْصَك . وقال الفرَّاء في قول الله : ( وَنَخْلاً وَحَدَآئِقَ غُلْباً ) ( عَبَسَ : 30 ) قال : كل بستان كان عليه حائِطٌ فهو حديقة وما لم يكن عليه حائط لم يُقَلْ له حَدِيقة . وقال الزَّجّاج : الحدائقُ : البساتين والشجر المُلْتَفّ ، وقال الليث : الحَدِيقة : أرض ذات شجر مثمر ، والحديقة من الرياض : كل رَوْضَة قد أَحْدَقَ بها حاجز أو أرض مُرْتَفِعة . وقال عَنْتَرَةُ : فَتَرَكْنَ كل حَدِيقةٍ كالدرهم قال : وكل شيء اسْتدار بشيء فقد أَحْدَق به ، وتقول : عليه شامةٌ سَوْداءُ قد أَحْدَقَ بها بياض . قال : والتَّحْدِيق : شدة النظر . ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للباذِنْجَان الحَدَقُ وَالمَغْدُ . غيره : حَدَقَ فُلانٌ الشيء بِعَيْنِه يَحْدِقُه حَدْقاً إذا نظر إليه ، وَحَدَقَ الميِّتُ إذا فتح عيْنه وطرِف بها ، والحُدُوق : المصدر ، ورأيت المَيِّتَ يَحْدِقُ يَمْنَةً ويَسْرَةً أي يفتح عَيْنيه ويَنْظُر . وقال ابن شميل : حَدِيقُ الرَّوْضِ : ما أَعْشَبَ به والتَفّ . يقال : رَوْضَة بني فلان ما هي إلا حديقةٌ ما يجوز فيها شيء ، وقد أَحْدَقَتِ الرَّوْضَةُ عُشْباً ، وإذا لم يكن فيها عُشْبٌ فهي رَوْضَة . والحديقةُ : أرْض ذات شجر مُثْمِر . وكل شيء أحاط بشيء فقد أَحْدَقَ به . دحق : العرب تسمي العَيْر الذي غلب على عانَته دَحِيقاً . وقال ابن المُظفَّر : الدَّحْقُ : أن تَقصُر يَدُ الرَّجُل وتناوُلُه عن الشيء ، تقول : دَحَقْتُ يَدَ فُلان عن فلان ، وقد أَدْحَقَه الله أي باعده عن كل خَيْر ، ورجل دَحِيق مُدْحَق : مُنحّى عن النَّاس والخَيْر . قال : وَدَحَقَت الرَّحم إذا رَمَتْ بالماء فلم تقبله . وقال النَّابِغَة : دَحَقت عليك بِناتقٍ مِذْكارِ الأصمعي : الدَّحُوق من الإبل : التي يخرج رَحِمُها بعد نِتَاجِها . وقال ابن هانىء : الدَّاحِق من النساء : المُخْرِجَةُ رَحِمَها شَحْماً ولحماً . رواه شمر . وقال الأصمعي : تقول العربُ : قَبَّحَه الله وأمًّا رَمَعَتْ به ، ودَحَقَتْ به ، ودَمصت به ، بمعنى واحد . عمرو عن أبيه قال : الدَّحُوقُ من النِّسَاء : ضدُّ المَقَاليت وهنَّ المُتْمِئات .

##### Türkçe

**باب الحاء والقاف والدال**
**حقد** ، **حدق** ، **قدح** ، **قحد** ، **دحق** : kullanımdadır.

**قحد** : Leys dedi: **القَحَدَةُ**: hörgücün yağından iki **المأْنَة** arasındaki şeydir. Ve **ناقَةٌ مِقْحَاد**: **القَحَدَة**’si iri olan (dişi deve). Ve şu beyti okudu:
مِن كلِّ كَوْمَاءَ شَطُوطٍ مِقْحَادْ
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **المِقْحَاد**: hörgücü büyük dişi devedir. Ve hörgüce **القَحَدَة** denir, dedi. Ve dedi: **الشَّطُوطُ**: hörgücün iki yan tarafı büyük olan (deve). Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **المَحْقِدُ**
ve **المَحفِدُ** ve **المحْتدُ** ve **المَحْكِدُ**: hepsi asıldır. Dedim: (Ebû Türâb’ın kitabında) **المَحْقِد** , **المَحْتِد** ile birlikte yoktur. Ve İbnü’l-A‘râbî’den zikredildi: **المَحْفِدُ**: **الفاء** ile, hörgücün kökü. Ebû Nasr’dan da bunun benzeri. Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَحَّاد**: kardeşi ve çocuğu olmayan tek adam. Ve denir: **واحدٌ قاحِدٌ** ve **صَاخِدٌ**; o da **الصُّنْبُور**’dur. Dedim: Ebû Amr, Ebü’l-Abbâs’tan bu harfi **الفاء** ile rivayet etti de şöyle dedi: **واحِدٌ فَاحِدٌ**. Dedim: doğru olan, Şemmer’in İbnü’l-A‘râbî’den rivayet ettiğidir. Ebû Ubeyd: **قَحَدت** dişi deve ve **أقْحَدَتْ**: **مِقْحَاداً** oldu.

**حقد** : Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **حَقِدَ** maden ve **أَحْقَدَ**: ondan bir şey çıkmadığı ve elde edilişi gittiği zaman. Leys: **الحِقْد**: düşmanlığı kalpte tutmak ve fırsatını kollamaktır; dersin ki: **حقَد يَحْقِدُ** falana karşı **حَقْداً**; o hâlde o **حاقِدٌ**’dir; böylece **الحَقْدُ** fiildir, **الحِقْدُ** isimdir. Dedim: **رجل حَقودٌ** da denir. Ve bir şey elde edilmediğinde **مَعْدِن حاقِدٌ** (denir). **الحِقْد**’ın çoğulu **أحْقَادٌ**’dır.

**قدح** : Leys: **القَدَحُ**: kaplardan bilinen (bir kap). Çoğulu **أَقْدَاحٌ**; onu yapan **القَدَّاح**; sanatı **القِداحةُ**’dır. Ve **القِدْحُ**: okun **قِدْح**’ı; çoğulu **قِداح**; yapanı da yine **قَدَّاح**. Dedi: **الْقَدَّاح**: **الفِسْفِسَة**’den ucuz **أُرْآد**’dır. Tekili **قَدَّاحة**. Dedi: **القَدَّاح**: kendisinden ateş çıkarılan taştır. Rü’be dedi:
والْمَرْوَذَ القَدّاح مَضْبوحَ الفِلَق
Ve **القَدْحُ**: ateş çıkarmak için **الزَّنْد** ile ve **الْقَدَّاحِ** ile senin vurmandır. Ve **المِقْدَح**: kendisiyle ateş çıkarılan demirdir. Ve **القَدْحُ**: **القادح**’ın fiilidir; **قَدَحَ يَقْدَحُ**. Asmaî dedi: kendisine vurulup da ondan ateş çıkan şeye **قَدّاحة** denir. Leys dedi: **القَدْح**: ağaçlarda ve dişlerde meydana gelen bir yeniktir. **القادِحة**: ağacı ve dişi yiyen kurtçuktur; dersin ki: dişlerinde **القَوادِح** çabuklaştı. Asmaî dedi: **وقع القادحُ في خشبة بَيتِه** denir; yani yiyen (kurt). Ve denir: içine **القادح** düştüğünde **عودٌ قد قُدح فيه**. Cemîl dedi:
رمى الله في عَيْنَي بُثَيْنَةَ بالقَذَى
وفي الغُرِّ من أنيابِها بالقَوادِح
Leys dedi: **القِدْحَةُ**: **الزَّنْد** ile ateş çıkarma (**اقتداح**)dan türemiş bir isimdir. Hadiste: (Allah dileseydi, onlara **قِدْحَةَ ظُلْمَة** kılardı; onlara **قِدحة نُور** kıldığı gibi). Dedi: insan, bir işe baktığında ve onu tedbir ettiğinde işi **يَقْتَدِحُ**. Bu beyit Amr b. el-Âs’a rivayet edilir:
يا قاتَل الله وَرْدَاناً وقِدْحَتَه
أَبْدَى لعَمْرُكَ مافي النفس وَرْدَانُ
Ve **وَوَرْدَان**: Amr b. el-Âs’ın bir kölesiydi; akıllıydı. Amr, Ali h hakkındaki işte ve Muâviye işinde ona danıştı; **وَرْدَان** içindekini ona cevapladı ve ona dedi: âhiret Ali ile, dünya Muâviye ile; seni de dünyaya karşı seçer görmüyorum. Amr dedi: bu beyit. Kim **وقَدْحَتَه** diye rivayet ettiyse, onunla bir tek seferi murat etti. Leys dedi: **القَدِيحُ**: tencerenin altından kalan; güçlükle kepçelenen şeydir. Nâbiga dedi:
فظل الإمَاءُ يَبْتَدِرْنَ قدِيحَها
كما ابْتَدَرَتْ كَلْبٌ مياه قَراقِر
Asmaî dedi: kepçelediği zaman **قَدَحَ يَقْدَحُ قَدْحاً** denir. Ve denir: çorbadan bana bir **قُدْحَةً** ver; yani bir kepçe. Ve **المِقْدحُ**: kendisiyle kepçelenen şeydir. Ve şu beyit okundu:
لنَا مِقْدَحٌ منها وللجَارِ مِقْدح
Ve denir: o, tenceresinin **قَدِيح**’ini bağışlıyor; yani ondan kepçeleneni. Dedi: **المِقْدحَة**: kepçedir. Dedi: ve denir: okta, **النّصْل**’ın **سِنْخ**’ı ile yarıp deldiği zaman **قَدَحَ في القِدْح يَقْدَحُ**. Hadiste: (Ömer’in onları safta doğrulttuğu; **القَدَّاح**’ın **القِدْحَ**’ı doğrulttuğu gibi). Dedi: okun ilk kesilip yontulanına **قِطْعاً** denir; hepsi **الْقُطُوعُ**. Sonra yontulur da **بَرِيّاً** diye adlandırılır; bu, doğrultulmadan öncedir. Doğrultulunca ve ona tüy takılıp uç takılacak hâle gelince o **القِدْح**’tır; tüylenip ucu takılınca ok (**سهماً**) olur. Asmaî: bir kimse atını zayıflatıp incelttiğinde **قَدَّح** eder; o hâlde o **مُقْدَّح**’tır. Ve gözü çöktüğünde **قَدَّحَت عَيْنُه**; o hâlde o **مُقَدَّحَة**’dir. Ebû Ubeyde dedi: hoşlanmadığı bir şeyde çalıştığında **قَدَحَ في سَاقه** denir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dersin ki: falan, falanın **عَضُد**’unda gevşetir ve onun **سَاق**’ında ayıplar. Dedi: **العَضُد**: onun ev halkıdır; **سَاقُه**: kendisidir. Şairin şu sözüne gelince:
ولأنْت أَطْيَشُ حين تَغْدو سادِراً
رَعِشَ الجَنَانِ من الْقَدُوحِ الأقْدَح
orada Arapların sözünü murat etti: o, sinekten daha şaşkındır; her sinek **أقدحُ**’tır; onu ancak sanki iki eliyle vurup duruyor görürsün. Nitekim Antere dedi:
هَزِجاً يَحُكُّ ذِرَاعه بذراعه
قَدْحَ المُكِبّ على الزِّناد الأَجْذَم
Bir meselde denir: (Bana **وَسْمُ قِدْحه** doğru söyledi) yani hakkı söyledi. Ebû Zeyd dedi: ve derler: **أبصِرْ وَسْمَ قِدْحِك**; yani kendini bil. Ve şu beyit okundu:
ولَكن رَهْطُ أُمِّكَ من شُيَيْم
فأبْصِرْ وَسمِ قِدْحِكَ في القِدَاح
Ebû Zeyd dedi: onların mesellerinden: ( **إِقْدَحْ بِدِفْلَى في مَرْخ** ). Edebli, zeki adam hakkında darb-ı meseldir. Dedim: **الدِّفْلَى** ve **الْمَرخ**’ın çakma taşı çok ateşlidir; sertleşip kıvılcım vermez olmaz. Ebû Ubeyd dedi: **القَادِحُ**: dalda yarıktır.

**حدق** : Leys dedi: **الْحَدقُ**: **الحَدَقَة**’nın topluluğudur; o da dışta gözün siyahlığıdır; içte ise onun boncuğudur; **الحِدَاقِ** üzerine toplanır. Ebû Züeyb dedi:
فالعين بعدهم كأن حِدَاقها
Leys’ten başkası dedi: gözdeki en büyük siyahlık **الحَدَقة**’dır; daha küçüğü **النّاظِرُ**’dir; onda **إنسان العَيْنِ** vardır. **النَّاظر** ancak, karşısına geçtiğinde içinde suretini gördüğün ayna gibidir. Ferrâ, Allah’ın sözü hakkında: ( **وَنَخْلاً وَحَدَآئِقَ غُلْباً** ) (Abese: 30) dedi: üzerinde duvar olan her bostan **حديقة**’dır; üzerinde duvar olmayan için **حَدِيقة** denmez. Zeccâc dedi: **الحدائقُ**: bostanlar ve birbirine girmiş ağaçtır. Leys dedi: **الحَدِيقة**: meyveli ağaçlı bir topraktır; ve **الحديقة** (riyazdan): etrafını bir engelin yahut yüksek bir toprağın kuşattığı her **رَوْضَة**. Antere dedi:
فَتَرَكْنَ كل حَدِيقةٍ كالدرهم
Dedi: bir şey bir şeyle yuvarlaklaşıp çevrelendiyse onu **أَحْدَقَ به**. Ve dersin: üzerinde siyah bir ben var; onu bir beyazlık **أَحْدَقَ** etmiştir. Dedi: **التَّحْدِيق**: bakışın şiddetidir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: patlıcana **الحَدَقُ** ve **المَغْدُ** denir. Başkası: bir kimse bir şeye gözüyle baktığında **حَدَقَ فُلانٌ الشيء بِعَيْنِه يَحْدِقُه حَدْقاً** (denir). Ve ölü, gözünü açıp onunla kırptığında **حَدَقَ الميِّتُ** (denir). **الحُدُوق**: mastardır. Ve ölüyü sağa sola **يَحْدِقُ** görürüm; yani iki gözünü açar ve bakar. İbn Şümeyl dedi: **حَدِيقُ الرَّوْضِ**: onunla ot bitip birbirine girmiş olan şeydir. Denir: falanoğullarının çayırı ancak bir **حديقةٌ**’dır; içinde hiçbir şey geçmez. Ve çayır otu **أَحْدَقَتِ**; içinde ot yoksa o **رَوْضَة**’dir. Ve **الحديقةُ**: meyveli ağaçlı bir topraktır. Ve her şey bir şeyi kuşattıysa onu **أَحْدَقَ به**.

**دحق** : Araplar, sürüsüne galip gelen erkek eşeğe **دَحِيقاً** adını verir. İbnü’l-Muzaffer dedi: **الدَّحْقُ**: adamın elinin ve uzanışının bir şeyden kısa kalmasıdır. Dersin ki: falanın elini falandan **دَحَقْتُ**; ve Allah onu **أَدْحَقَه**; yani onu her hayırdan uzaklaştırdı. Ve **رجل دَحِيق مُدْحَق**: insanlardan ve hayırdan uzaklaştırılmıştır. Dedi: rahim, suyu atıp onu kabul etmediğinde **دَحَقَت الرَّحم**. Nâbiga dedi:
دَحَقت عليك بِناتقٍ مِذْكارِ
Asmaî: develerden **الدَّحُوق**: doğumundan sonra rahmi çıkan (deve)dir. İbn Hânî’ dedi: kadınlardan **الدَّاحِق**: rahmini yağ ve et olarak çıkarandır. Şemmer onu rivayet etti. Asmaî dedi: Araplar şöyle der: Allah onu çirkin kılsın; ve bir anne ki onunla **رَمَعَتْ**; ve onunla **دَحَقَتْ**; ve onunla **دَمصت**; tek bir mânâdadır. Amr, babasından dedi: kadınlardan **الدَّحُوقُ**: **المَقَاليت**’in zıddıdır; onlar da **المُتْمِئات**’tır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والدال وما يثلثهما)
  (حدر) الحاء والدال والراء أصلان: الهبوط، والامتلاء.
  فالأوّل حَدَرْتُ الشّيءَ إذا أَنزَلْتَه([1]). والحُدُور فعل الحادر. والحَدُور، بفتح الحاء: [المكان([2])] تَنْحَدِر منه.
  والأصل الثاني قولُهم للشَّيء الممتلئ حادر. يقال عَينٌ حَدْرَة بَدْرَة: ممتلِئة. وقد مضى شاهدُه([3]). وناقةٌ حادرةُ العينين، إذا امتلأتَا. وسُمِّيت حَدْراء لذلك. ويقال الحيدرة الأسد* ويمكن أن يكون اشتقاقُه من هذا. ومنه حَدَر جلْدُه تورّم يحدُر حُدورا([4]). وأحدرتُه، إذ ضربتَه حتَّى تؤثر فيه. والحَدْرة، بسكون الدال: قُرْحةٌ تخرج بباطن جَفْن العين. ويقال [حَيٌّ([5])] ذو حُدورة، أي ذُو اجتماعٍ وكَثْرة. قال:
وإنِّي لَمِنْ قومٍ تصيدُ رِماحُهمْ *** غَداةَ الصَّباحِ ذَا الحُدُورة والحَرْدِ([6])  والحُدْرَة: الصِّرمة([7])؛ سُمِّيت بذلك لتجمُّعها.
  ومما شذَّ عن الباب الحادُور: القُرْط. ويُنشد:
  * بائِنةُ المَنْكِبِ مِنْ حادُورِها([8]) *
   (حدس) الحاء والدال والسين أصلٌ واحدٌ يُشْبه الرّمْي والسُّرعة وما أشبه ذلك. فالحَدْس الظنّ. وقياسُهُ من الباب، لأنّا([9]) نقول: رَجَم بالظّنّ، كأنّه رَمَى به. والحَدْس: سُرعة السَّير. قال:
  * كأنّها مِنْ بَعْدِ سَيرٍ حَدْسِ([10]) *
  ويقال حَدَس به الأرضَ حَدْساً، إذا صَرَعَهُ. قال:
...............ترى به *** من القوم مَحدُوساً وآخَرَ حادساً([11])  ومنه أيضاً حَدَسْتُ في لَبَّةِ البعير، إذا وجَأْتَ في لَبَّتِه. وحدَسْتُ الشَّيءَ برِجْلي: وطئتُه. وحَدَسْت النّاقَة، إذا أنَخْتَها. وحَدَسْتُ بسهمي: رمَيت.
  (حدق) الحاء والدال والقاف أصلٌ واحدٌ، [وهو الشيء] يحيط بشيء. يقال حَدَقَ القومُ بالرّجُل وأحدقوا به. قال:
المطعِمون بَنُو حَربٍ وقَدْ حَدَقَتْ *** بي المنيّةُ واستبطأتُ أنصارِي([12])  وحَدَقَة العين مِن هذا، وهي السَّواد، لأنها تحيط بالصَّبِيّ([13])؛ والجمع حِداق. قال:
فالعين بَعْدَهمُ كأنّ حِداقَها *** سُمِلَتْ بشَوْكٍ فَهْيَ عَورٌ تَدْمَعُ([14])  والتّحديق: شِدّة النّظر. والحديقة: الأرضُ ذاتُ الشجَر. والحِنْدِيقة: الحَدَقَة([15]).
  (حدل) الحاء والدال واللام أصلٌ واحد، وهو المَيَل. يقال رجلٌ أحدَلُ، إذا كان في شِقِّه مَيَل، وهو الحَدَل. قال أبو عمرو: الأحدَل: الذي في مَنكِبَيه ورقَبَته انكبابٌ على صدره. ويقال قَوْسٌ مُحْدَلة وحَدْلاء، وذلك إذا تطامنَتْ سِيَتُها. والحَدْل: ضِدُّ العَدْل. قال أبو زيد: حَدَلَ عن الأمر يحدِل حَدْلاً. وإنه لَحدْلٌ غير عَدْل. ومما شذَّ عن الباب وما أدري أصحيحٌ هو أم لا، قولهم: الحَوْدل الذَّكر من القِرَدة([16]).
  (حدم) الحاء والدال والميم أصلٌ واحد، هو اشتداد الحرّ. يقال احتدم النهار: اشتدّ حره. واحتدم الحرّ. واحْتَدَمَتِ النار. وللنار حَدَمةٌ، وهو شدّتها، ويقال صوت التهابِها. قال الخليل: أحْدَمَتِ الشمسُ [الشيءَ([17])] فاحتدم، واحتَدَم صدْرُه غيظاً. فأمّا احتِدام الدّم فقال قوم: اشتدت حُمْرَتُه حتى يسودَّ؛ والصحيح أن يشتدّ حرُّه([18]). قال الفرّاء: قِدْرٌ حُدَمَةٌ، إذا كانت سريعةَ الغَلْي؛ وهي ضدّ الصَّلُود.
   (حدا) الحاء والدال والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو السَّوق. يقال حَدَا بإبله: زجَر بها وغَنَّى لها. ويقال للحمار إذا قَدَم أُتُنَه هو يَحْدُوها. قال:
  * حادِي ثلاثٍ من الحُقبِ السّماحيج([19]) *
  ويقال للسهم إذا مرَّ حَداه رِيشُه، وهَدَاه نَصْلُه. ويقال حَدَوْتُه على كذا، أي سُقْتُه وبعثتُه عليه. ويقال للشَّمال حَدْواء، لأنها تحدُو السحابَ، أي تسُوقُه.
  قال العجاج:
  * حَدْواء جاءَتْ مِنْ أعالي الطّورِ([20]) *
  وقولهم: [فلان([21])] يتحدَّى فلانا، إذا كانَ يُبارِيه ويُنازِعُه الغَلَبة. وهو من هذا الأصل؛ لأنه إذا فعل ذلك فكأنه يحدوه على الأمر. يقال أنا حُدَيَّاكَ لهذا الأمر، أي ابرُزْ لي فيه. قال عمرو بن كلثوم:
  * حُدَيَّا النَّاسِ كلِّهمُ جميعاً([22]) *
  (حدأ) الحاء والدال والهمزة أصلٌ واحد: طائرٌ أو مشبَّه به. فالحِدَأَة الطائر المعروف، والجمع الحِدَأ. قال:
  * كما تَدَانَى الحِدَأ الأُوِيُّ([23]) *
ومما يشبَّه به وغُيِّرتْ بعضُ حركاته الحَدَأَةُ، شِبهُ فأسٍ تُنقر به الحجارة. قال:
  * كالحَدَأ الوَقيعِ([24]) *
  ومما شذَّ عن الباب حَدِِئ* بالمكان: لَزِق.
  (حدب) الحاء والدال والباء أصلٌ واحد، وهو ارتفاع الشيء. فالحَدَب ما ارتفع من الأرض. قال الله تعالى: ﴿وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ﴾ [الأنبياء 96]. والحَدَب في الظَّهر؛ يقال حَدِب واحدَوْدَب. وناقة حَدْباء، إذا بدت حراقفُها؛ وكذلك الحِدْبار([25]). يقال هُنّ حُدْبٌ حَدَابيرُ. فأمّا قولهم حَدِبَ عليه إذا عطَف وأشفق، فهو من هذا، لأنّه كأنّه جَنَأَ عليه من الإشفاق، وذلك شبيهٌ بالحَدَب.
  (حدث) الحاء والدال والثاء أصلٌ واحد، وهو كونُ الشيء لم يكُنْ. يقال حدثَ أمرٌ بَعْد أن لم يكُن. والرجُل الحَدَثُ: الطريُّ السّن. والحديثُ مِنْ هذا؛ لأنّه كلامٌ يحْدُثُ منه الشيءُ بعدَ الشيء. ورجلٌ حدثٌ([26]): حَسَن الحديث. ورجل حِدْثُ نساءٍ، إذا كانَ يتحدَّث إليهنّ. ويقال هذه حِدِّيثى حَسَنَة، كخِطِّيبَى، يراد به الحديثُ.
  (حدج) الحاء والدال والجيم أصلٌ واحد يقرُب من حَدَق بالشيء إذا أحاط به. فالتَّحديج في النظر مثل التَّحديق. ومن الباب الحِدْج: مركبٌ من مَراكب النِّساء. يقال حَدَجْتُ البعيرَ، إذا شددْتَ عليه الحِدج. قال الأعشى:
ألا قُلْ لَميْثاءَ ما بالُهَا *** أبِالليل تُحْدَجُ أجْمالُها([27])  ومن الباب الحَدَجُ، وهو الحنظل إذا اشتدَّ وصَلُب، وإنما قُلنا ذلك لأنّه مستدير.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "حدرت بالشيء إذا نزلته"، صوابه من المجمل.
([2]) هذه التكملة من المجمل واللسان.
([3]) مضى في الجزء الأول (مادة بدر).
([4]) ويقال أيضاً حدر يحدر حدراً، من باب ضرب.
([5]) التكملة من المجمل واللسان.
([6]) في الأصل والمجمل: "ذو الحدورة" تحريف. والحرد: الغضب. وفي الأصل: "الحدر" صوابه في المجمل.
([7]) في اللسان: "والحدرة من الإبل، بالضم: نحو الصرمة".
([8]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (حدر).
([9]) في الأصل: "أنا".
([10]) الرجز في المجمل واللسان (حدس).
([11]) جزء بيت لمعد يكرب كما في اللسان (حدس). وقد استشهد بهذا الجزء في المجمل. وأنشده ياقوت في (الحبيا) بدون نسبة محرفاً. وهو بتمامه:
بمعترك شط الحبيا ترى به *** من القوم محدوساً وآخر حادسا    ومعد يكرب هذا هو غلفاء بن الحارث بن عمرو بن حجر آكل المرار الكندي. انظر الأغاني (11: 60، 62).
([12]) للأخطل في ديوانه 119 واللسان (حدق) برواية "المنعمون" فيهما.
([13]) في اللسان "الصبي: ناظر العين. وعزاه كراع إلى العامة".
([14]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 3 واللسان (حدق).
([15]) في الجمهرة (2: 123): "الحندوقة والحنديقة: الحدقة. ولا أدري ما صحته".
([16]) في الأصل: "القردان"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([17]) التكملة من المجمل.
([18]) اقتصر في المجمل على القول الأول.
([19]) لذى الرمة في ديوانه 73 والمجمل واللسان (حدا). وصدره:
* كأنه حين يرمي خلفهن به *
([20]) ديوان العجاج والمجمل واللسان (حدا).
([21]) التكملة من المجمل.
([22]) من معلقته. وعجزه: * مقارعة بنيهم عن بنينا *
([23]) للعجاج في ديوانه 67 والمجمل واللسان (حدأ).
([24]) جزء من بيت للشماخ في ديوانه 56 واللسان (حدأ). وهو بتمامه:
يبادرن العضاه بمقنعات *** نواجذهن كالحدأ الوقيع([25]) في الأصل: "الحدباء"، صوابه من المجمل وسياق القول.
([26]) يقال حدث، كفرح وندس، وحدث بالكسر.
([27]) ديوان الأعشى 116 والمجمل واللسان (حدج).

ـ

##### Türkçe

(باب **الحاء** ve **الدال** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**حدر**) **الحاء** ve **الدال** ve **الراء** iki asıldır: iniş, ve doluluk.
  Birincisi: **حَدَرْتُ** şeyi, onu indirdiğin zaman. **الحُدُور** **الحادر**’in fiilidir. **الحَدُور**, **الحاء**’ın fethiyle: [yer]; ondan inilir.
  İkinci asıl: dolu olan şeye onların **حادر** demeleridir. Denir: **عَينٌ حَدْرَة بَدْرَة**: dolu. Onun şahidi geçmişti. Ve **ناقةٌ حادرةُ العينين**, ikisi dolduğunda. Bu sebeple **حَدْراء** diye adlandırıldı. Ve denir: **الحيدرة** aslandır; bunun iştikakı da bundan olabilir. Ondan: **حَدَر** derisi şişti; **حُدورا** şişer. Ve **أحدرتُه**: ona vurdun da onda iz bıraktığın zaman. **الحَدْرة**, **الدال**’ın sükûnuyla: göz kapağının iç tarafında çıkan bir yara. Ve denir: [bir **حَيٌّ**] **ذو حُدورة**, yani toplanma ve çokluk sahibi. Dedi ki:
وإنِّي لَمِنْ قومٍ تصيدُ رِماحُهمْ *** غَداةَ الصَّباحِ ذَا الحُدُورة والحَرْدِ  **الحُدْرَة**: sürü parçası; toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı.
  بابtan şâz olan şeylerden: **الحادُور**: küpe. Ve inşad olunur:
  * بائِنةُ المَنْكِبِ مِنْ حادُورِها *

   (**حدس**) **الحاء** ve **الدال** ve **السين** bir asıldır; atmaya ve sürate ve buna benzer şeye benzer. **الحَدْس** zan(dır). Onun kıyası بابtandır; çünkü biz deriz: zan ile taşladı; sanki onunla attı. **الحَدْس**: yürüyüşün sürati. Dedi ki:
  * كأنّها مِنْ بَعْدِ سَيرٍ حَدْسِ *
  Ve denir: **حَدَس** onunla yere **حَدْساً**, onu yere serdiğin zaman. Dedi ki:
...............ترى به *** من القوم مَحدُوساً وآخَرَ حادساً  Ondan da: **حَدَسْتُ** devenin gerdan çukurunda; onun gerdan çukuruna sapladığın zaman. Ve **حدَسْتُ** şeyi ayağımla: onu çiğnedim. Ve **حَدَسْت** dişi deveyi, onu çöktürdüğün zaman. Ve **حَدَسْتُ** ok(um)la: attım.
  (**حدق**) **الحاء** ve **الدال** ve **القاف** bir asıldır, [o da şeydir]; bir şeyi kuşatır. Denir: **حَدَقَ** kavim adamı kuşattı ve **أحدقوا** onunla. Dedi ki:
المطعِمون بَنُو حَربٍ وقَدْ حَدَقَتْ *** بي المنيّةُ واستبطأتُ أنصارِي  **حَدَقَة** göz de bundandır; o siyahlıktır, çünkü **الصَّبِيّ**’yi kuşatır; çoğulu **حِداق**. Dedi ki:
فالعين بَعْدَهمُ كأنّ حِداقَها *** سُمِلَتْ بشَوْكٍ فَهْيَ عَورٌ تَدْمَعُ  **التّحديق**: bakışın şiddeti. **الحديقة**: ağaçlı yer. **الحِنْدِيقة**: **الحَدَقَة**.
  (**حدل**) **الحاء** ve **الدال** ve **اللام** bir asıldır; o da meyildir. Denir: **رجلٌ أحدَلُ**, yan tarafında meyil olduğu zaman; o **الحَدَل**’dir. Ebû Amr dedi: **الأحدَل**: iki omzunda ve boynunda göğsüne doğru kapanma olan kimsedir. Ve denir: **قَوْسٌ مُحْدَلة** ve **حَدْلاء**; bu, onun iki ucu alçaldığı zaman. **الحَدْل**: **العَدْل**’in zıddı. Ebû Zeyd dedi: **حَدَلَ** işten sap(tı), **حَدْلاً** sapar. Ve o, adil olmayan bir **حدْل**’dir. بابtan şâz olan ve onun sahih mi değil mi bilmediğim şeylerden: onların **الحَوْدل** demeleri; maymunların erkeği.
  (**حدم**) **الحاء** ve **الدال** ve **الميم** bir asıldır; o, sıcağın şiddetlenmesidir. Denir: **احتدم** gündüz: sıcağı şiddetlendi. Ve **احتدم** sıcak. Ve **احْتَدَمَتِ** ateş. Ateş için **حَدَمةٌ** vardır; o, onun şiddetidir; ve denir: onun alevlenmesinin sesi. Halîl dedi: **أحْدَمَتِ** güneş [şeyi], o da **فاحتدم**; ve **احتَدَم** göğsü öfkeden. Ama kanın **احتِدام**’ına gelince, bir kavim dedi: kızıllığı şiddetlendi de kararana kadar; doğru olan, hararetinin şiddetlenmesidir. Ferrâ dedi: **قِدْرٌ حُدَمَةٌ**, kaynaması hızlı olduğu zaman; o, **الصَّلُود**’un zıddıdır.
   (**حدا**) **الحاء** ve **الدال** ve illetli harf bir asıldır; o da sevk etmektir. Denir: **حَدَا** develeriyle: onlarla azarladı ve onlara şarkı söyledi. Ve eşeğe, dişilerini öne sürdüğünde, o onları **يَحْدُوها** denir. Dedi ki:
  * حادِي ثلاثٍ من الحُقبِ السّماحيج *
  Ve oka, geçtiği zaman, tüyleri onu **حَداه**; ve temreni onu **هَدَاه** denir. Ve **حَدَوْتُه** onu şuna, yani onu sürdüm ve ona sevk ettim. Ve kuzey rüzgârına **حَدْواء** denir; çünkü bulutu **تحدُو** eder, yani onu sürer.
  A‘câc dedi:
  * حَدْواء جاءَتْ مِنْ أعالي الطّورِ *
  Ve onların sözü: [**فلان**] **يتحدَّى** falanı, ona denk olmaya ve galibiyet için çekişmeye başladığı zaman. O, bu asıldandır; çünkü bunu yaptığında sanki onu işe sevk ediyor gibidir. Denir: Ben bu iş için senin **حُدَيَّاكَ**’ınım; yani onda bana karşı çık. Amr b. Külsûm dedi:
  * حُدَيَّا النَّاسِ كلِّهمُ جميعاً *
  (**حدأ**) **الحاء** ve **الدال** ve **الهمزة** bir asıldır: bir kuş yahut ona benzetilen. **الحِدَأَة** bilinen kuştur; çoğulu **الحِدَأ**. Dedi ki:
  * كما تَدَانَى الحِدَأ الأُوِيُّ *
Ve ona benzetilen ve bazı harekeleri değiştirilmiş olan şeylerden: **الحَدَأَةُ**; taşların onunla oyulduğu, balta benzeri bir şey. Dedi ki:
  * كالحَدَأ الوَقيعِ *
  بابtan şâz olan şeylerden: **حَدِِئ** yerde: yapıştı.
  (**حدب**) **الحاء** ve **الدال** ve **الباء** bir asıldır; o, şeyin yükselmesidir. **الحَدَب** yerden yükselen şeydir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ﴾. **الحَدَب** sırttadır; denir: **حَدِب** ve **احدَوْدَب**. Ve **ناقة حَدْباء**, hörgüç kemikleri göründüğü zaman; aynı şekilde **الحِدْبار**. Denir: onlar **حُدْبٌ حَدَابيرُ**. Ama onların sözü: **حَدِبَ** ona, eğilip şefkat ettiği zaman; bu da bundandır, çünkü şefkatten ona doğru eğilmiş gibidir; bu da **الحَدَب**’e benzer.
  (**حدث**) **الحاء** ve **الدال** ve **الثاء** bir asıldır; o, şeyin olmamışken olmasıdır. Denir: **حدثَ** bir iş, olmamışken sonra oldu. Ve **الرجل الحَدَثُ**: yaşı taze olan. **الحديث** de bundandır; çünkü o, ondan şeyin şeyden sonra meydana geldiği bir sözdür. Ve **رجلٌ حدثٌ**: sözü güzel. Ve **رجل حِدْثُ نساءٍ**, kadınlarla konuşur olduğu zaman. Ve denir: bu benim **حِدِّيثى**’m güzeldir; **خِطِّيبَى** gibi; bununla **الحديث** kastedilir.
  (**حدج**) **الحاء** ve **الدال** ve **الجيم** bir asıldır; **حَدَق** ile, bir şeyi kuşattığında, yakın olur. Bakışta **التَّحديج**, **التَّحديق** gibidir. بابtan: **الحِدْج**; kadınların bineklerinden bir binek. Denir: **حَدَجْتُ** deveyi; üzerine **الحِدج**’i bağladığın zaman. A‘şâ dedi:
ألا قُلْ لَميْثاءَ ما بالُهَا *** أبِالليل تُحْدَجُ أجْمالُها  Ve بابtan: **الحَدَجُ**; o, acı kavun, sertleşip katılaştığı zaman; bunu ancak onun yuvarlak olması sebebiyle söyledik.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- ﴿حدائق ذات بهجة﴾ [النمل/60]، جمع حديقة، وهي قطعة من الأرض ذات ماء، سميت تشبيها بحدقة العين في الهيئة وحصول الماء فيها، وجمع الحدقة حداق وأحداق، وحدق تحديقا: شدد النظر، وحدقوا به وأحدقوا: أحاطوا به، تشبيها بإدارة الحدقة.

##### Türkçe

- ﴿حدائق ذات بهجة﴾ [النمل/60]، **حديقة**’nin çoğuludur; o, su sahibi olan yerden bir parçadır; şekil bakımından ve içinde su bulunması bakımından gözün **حدقة**’sine benzetilerek adlandırılmıştır. **حدقة**’nin çoğulu **حداق** ve **أحداق**’tır. **حدق** تحديقا: bakışı şiddetlendirdi. **حدقوا به** ve **أحدقوا**: onunla kuşattılar; **حدقة**’nin çevrilmesine benzetilerek.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح د ق
هم في مثل حدقة البعير أي في خصب وماء كثير وهي موصوفة بكثرة الماء‏.‏
وهم رماة الحدق‏:‏ للمهرة في النضال‏.‏
وتقول‏:‏ الرامي إذا حذق لم يخطيء الحدق‏.‏
وتكلمت على حدق القوم أي وهم ينظرون إليّ‏.‏
قال أبو النجم‏:‏ وكلمة حزم تغص الخطيب على حدق القوم أمضيتها وحدق إليّ ونظر إليّ بتحذيق وحدقه بعينه‏:‏ نظر إليه فهو حاذق‏.‏
ورأيت المريض يحدق يمنة ويسرة‏.‏
ورأيت الذبيحة حادقة‏.‏
وقد أحدقوا به إذا أحاطوا‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ورد عليّ كتابك فتنزهت في أنق رياضه وبهجة حدائقه‏.‏
وفلان قد أحدقت به المنية‏.‏

##### Türkçe

ح د ق
Onlar, devenin **حدقة**’si gibidir; yani bolluk ve çok su içindedir; o, suyun çokluğu ile nitelenmiştir.‏
Ve onlar **رماة الحدق**’tur: atış taliminde (hedefi) iyi vuranlar için.‏
Ve dersin ki: okçu, **حذق** ettiği zaman **الحدق**’ı ıskalamaz.‏
Ve **حدق القوم** üzerinde konuştum; yani onlar bana bakıyorlarken.‏
Ebû’n-Necm dedi ki: Ve bir **حزم** kelimesi, hatibi, kavmin **حدق**’ı üzerinde boğar; onu geçirdim; ve bana **حدق** etti ve bana baktı **بتحذيق** ile; ve onu gözüyle **حدقه**: ona baktı; o hâlde o **حاذق**’tır.‏
Ve hastayı gördüm; sağa ve sola **يحدق**.‏
Ve boğazlanmışı **حادقة** gördüm.‏
Ve ona **أحدقوا** ettiler; kuşattıkları zaman.‏
Ve mecazdan: Kitabın bana geldi; onun bahçelerinin en güzelinde ve **حدائق**’inin sevinç ve güzelliğinde gezindim.‏
Ve falana ölüm **أحدقت** etmiştir.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

حدَقَ به الشيءُ وأَحدقَ: اسْتَدارَ؛ قال الأَخطل:
المُنْعِمُون بنُو حَرْبٍ، وقد حَدَقَتْ
بيَ المَنِيّةُ، واسْتَبْطأْتُ أَنصارِي
وقال ساعدة:
وأُنْبِئْتُ أنَّ القومَ قد حَدَقُوا به،
فلا رَيْبَ أنْ قد كان ثَمَّ لَحيمُ
وكل شيء اسْتَدار بشيء وأَحاطَ به، فقد أَحدَقَ به. وتقول: عليه شامةٌ سوداء قد أحدقَ بها بياض.
والحَدِيقة من الرِّياض: كلُّ أَرض استدارت وأَحدق بها جاجزٌ أو أَرض مرتفعة؛ قال عنترة:
جادَتْ عليها كلُّ بِكْرٍ حُرًةٍ،
فتَرَكْنَ كلَّ حَديقةٍ كالدِّرْهمِ
ويروى: كلَّ قَرارةٍ؛ وقيل: الحَدِيقةُ كل أَرض ذات شجر مُثمر ونخل، وقيل: الحديقةُ البُسْتانُ والحائط وخص بعضهم به الجَنةَ من النخل والعنب؛ قال:
صُورِيّةٌ أُولِعْتُ باشْتِهارِها،
ناصِلةُ الحِقْوَيْنِ من إزارِها
يُطْرِقُ كلبُ الحَيِّ من حِذارِها،
أَعْطَيْتُ فيها طائِعاً أَو كارِها
حَدِيقةً غَلْباء في جِدارِها،
وفرَساً أُنْثى وعَبْداً فارِها
أَراد أَنه أَعطاها نخلاً وكَرْماً مُحْدَقاً عليها، وذلك أَفْخَم للنخل والكرم لأَنه لا يُحْدَق عليه إلا وهو مَضْنُون به مُنْفِسٌ، وإنما أَراد أَنه غالَى بمهرها على ما هي به من الاشْتِهار وخلائق الأَشرار، وقيل: الحَدِيقةُ حُفرة تكون في الوادي تَحْبِسُ الماء، وكلُّ وَطِيءٍ يَحْبس الماء في الوادي وإِن لم يكن الماء في بطنه، فهو حديقةٌ. والحدِيقةُ: أَعْمقُ من الغَديِر. والحديقةُ: القِطعة من الزرع؛ عن كراع، وكله في معنى الاستدارة. وفي التنزيل: وحدائقَ غُلْباً. وكلُّ بُستان كان عليه حائط، فهو حديقة، وما لم يكن عليه حائط لم يُقَل له حديقة. الزجاج: الحدائقُ البَساتين والشجر الملتف. وحدِيقُ الرَّوْضِ: ما أَعشب منه والتَفَّ. يقال: رَوْضة بني فلان ما هي إلا حديقة ما يجوز فيها شيء. وقد أَحدقت الرَّوْضةُ عُشْباً، وإذا لم يكن فيها عشب فهي رَوْضة. وفي الحديث: سمع من السحاب صوتاً يقول اسْقِ حَدِيقةَ فلان.
والحَدَقةُ: السواد المستدير وسط العين، وقيل: هي في الظاهر سواد العين وفي الباطن خَرَزَتها. الجوهري: حدَقةُ العين سوادها الأَعظم، والجمع حَدَقٌ وأَحداقٌ وحِداقٌ؛ قال أبو ذؤيب:
فالعَيْنُ بَعْدهمُ كأَنَّ حِداقَها
سُمِلَتْ بشوكٍ، فهي عُورٌ تَدْمَعُ
قال: حِداقَها أراد الحدَقةَ وما حولَها كما يقال للبعير ذو عَثانِين ومثله كثير. الأَزهري عن الليث: الحدَقُ جماعة الحدَقةِ، وهي في الظاهر سواد العين وفي الباطن خَرَزَتها، قال: وقال غيره السواد الأَعظم في العين هو الحدقة والأَصغر هو الناظر، وفيه إنسان العين، وإنما الناظر كالمِرآة إذا استقبلتها رأيتَ فيها شخصك. وقولهم في حديث الأَحنف: نزلوا في مثل حدَقةِ البعير أَي نزلوا في خِصْب، وشبَّهه بحدقة البعير لأَنها رَيّا من الماء، وقيل: إِنما أَراد أنَّ ذلك عندهم دائم لأَن النِّقْي لا يَبقى في جسد البعير بقاءَه في العين والسُّلامَى؛ قال ابن الأَثير: شبَّه بلادهم في كثرة مائها وخِصْبها بالعين لأَنها توصف بكثرة الماء والنَّداوة، ولأَن المُخ لا يبقى في شيءٍ من الأَعضاء بقاءه في العين.
والحُنْدُوقةُ والحِنْدِيقةُ: الحَدقةُ، قال ابن دريد: ولا أَدري ما صحتها.
والتَّحْدِيقُ: شدة النظر بالحدقة؛ وقولُ مُليحٍ الهذلي:
أَبي نَصَبَ الرَّاياتِ بين هَوازِنٍ
وبين تَمِيمٍ، بعدَ خَوْفٍ مُحَدِّقِ
أَراد أَمراً شديداً تُحَدِّقُ منه الرجال. وفي حديث مُعاوية بن الحكَم: فحدَّقني القومُ بأَبصارهم أَي رَمَوْني بحَدَقِهم، جمع حدَقة. وحدَقَ فلان الشيء بعينه يَحْدِقُه حَدْقاً إذا نظر إليه. وحدَق الميتُ إذا فتَح عينيه وطرَف بهما، والحُدوق المصدر. ورأَيتُ الميتَ يَحْدِقُ يَمْنةً ويَسْرة أَي يفتح عينيه وينظر.
والحَدْلَقَةُ، بزيادة اللام: مثل التَّحْديق، وقد حَدْلَقَ الرجل إذا أَدار حَدَقَته في النظر.
والحَدَقُ: الباذِنْجانُ، واحدتها حَدَقة، شبّه بحدَق المَها؛ قال: تَلْقَى بها بَيْضَ القَطا الكُدارِي،
توائماً كالحَدَقِ الصِّغارِ
ووجدنا بخط علي بن حمزة: الحذَقُ الباذنجان، بالذال المنقوطة، ولا أَعرفها. الأَزهري عن ابن الأَعرابي: يقال للباذنجان الحدق والمَغْد، وقد ذكر الجوهري في هذا الفصل الحَنْدَقُوق، قال ابن بري: وصوابه أَن يذكر في ترجمة حندق لأَن النون أَصلية، ووزنه فَعْلَلول، وكذا ذكره سيبويه وهو عنده صفة.

##### Türkçe

**حدَقَ** ile ona şey **حدَقَ** etti ve **أَحدقَ**: yuvarlaklaştı; el-Aḫṭal dedi:
المُنْعِمُون بنُو حَرْبٍ، وقد **حَدَقَتْ**
بيَ المَنِيّةُ، واسْتَبْطأْتُ أَنصارِي

Ve Sâʿide dedi:
وأُنْبِئْتُ أنَّ القومَ قد **حَدَقُوا** به،
فلا رَيْبَ أنْ قد كان ثَمَّ لَحيمُ

Her şey bir şeyle yuvarlaklaşıp onu kuşattıysa, ona **أَحدقَ** etmiştir. Ve dersin: onun üzerinde siyah bir ben vardır; onunla **أَحدقَ** etmiş bir beyazlık.

Ve **الحَدِيقة** riyâzdan: her yuvarlaklaşmış ve onunla bir engel kuşatmış olduğu yer, yahut yüksek bir yer; ʿAntere dedi:
جادَتْ عليها كلُّ بِكْرٍ حُرًةٍ،
فتَرَكْنَ كلَّ **حَديقةٍ** كالدِّرْهمِ

Ve rivayet olunur: كلَّ قَرارةٍ; ve denildi: **الحَدِيقةُ** meyve veren ağaç ve hurma sahibi her yerdir; ve denildi: **الحديقةُ** bostan ve duvar, ve bazısı onu hurma ve üzümden olan cennete tahsis etti; dedi:
صُورِيّةٌ أُولِعْتُ باشْتِهارِها،
ناصِلةُ الحِقْوَيْنِ من إزارِها
يُطْرِقُ كلبُ الحَيِّ من حِذارِها،
أَعْطَيْتُ فيها طائِعاً أَو كارِها
**حَدِيقةً** غَلْباء في جِدارِها،
وفرَساً أُنْثى وعَبْداً فارِها

Onun muradı: ona, üzerine **مُحْدَقاً** olan hurma ve asma verdiğidir; ve bu, hurma ve asma için daha görkemlidir; çünkü üzerine ancak o, kendisiyle kıskanılan, nefis bir şey iken **يُحْدَق** olunur. Ancak muradı: onun şöhreti ve şerirlerin huyları üzere olduğu şeye karşılık, onun mehrinde aşırıya gittiğidir. Ve denildi: **الحَدِيقةُ** vadide olup suyu hapseden bir çukurdur; ve vadide suyu hapseden her alçak yer, su onun karnında olmasa bile, o bir **حديقةٌ**dir. Ve **الحدِيقةُ**: **الغَديِر**den daha derindir. Ve **الحديقةُ**: ekinden bir parça; Kurâʿ’dan; ve hepsi yuvarlaklaşma manasındadır. Ve tenzilde: وحدائقَ غُلْباً. Ve her bostan ki üzerinde bir duvar vardır, o bir **حديقة**dir; üzerinde duvar olmayan şeye **حديقة** denilmez. ez-Zeccâc: **الحدائقُ** bostanlar ve birbirine dolanmış ağaçtır. Ve **حدِيقُ الرَّوْضِ**: ondan otlanmış ve birbirine dolanmış olan şeydir. Denilir: رَوْضة بني فلان ما هي إلا **حديقة** ما يجوز فيها شيء; yani içinde hiçbir şey geçmez. Ve **أَحدقت** er-ravda otla; eğer onda ot yoksa o **رَوْضة**dir. Ve hadiste: buluttan bir ses işitti: “Falancanın **حَدِيقةَ**sini sula” diyor.

Ve **الحَدَقةُ**: gözün ortasındaki yuvarlak siyahlık; ve denildi: o, dışta gözün siyahlığıdır, içte ise onun tanesidir. el-Cevherî: gözün **حدَقةُ**si onun en büyük siyahlığıdır; çoğulu **حَدَقٌ** ve **أَحداقٌ** ve **حِداقٌ**tur; Ebû Ḏuʾeyb dedi:
فالعَيْنُ بَعْدهمُ كأَنَّ **حِداقَها**
سُمِلَتْ بشوكٍ، فهي عُورٌ تَدْمَعُ

Dedi: **حِداقَها** ile **الحدَقةَ**yı ve onun çevresini murad etti; nitekim deve için “ذو عَثانِين” denir; bunun benzeri çoktur. el-Ezherî, el-Leys’ten: **الحدَقُ** **الحدَقةِ**nin topluluğudur; o, dışta gözün siyahlığıdır, içte ise onun tanesidir, dedi. Ve başkası dedi: gözdeki en büyük siyahlık **الحدقة**dir, daha küçüğü **الناظر**dir; onda **إنسان العين** vardır. Ancak **الناظر** aynaya benzer; onu karşıladığında onda kendi şahsını görürsün. Ve onların el-Aḥnef hadîsinde sözleri: “مثل **حدَقةِ** البعير”e indiler; yani berekete indiler. Ve onu devenin **حدَقة**sine benzetti; çünkü o, sudan doymuştur. Ve denildi: ancak muradı, bunun onlarda daim olduğudur; çünkü **النِّقْي** devenin bedeninde, gözde ve **السُّلامَى**da kaldığı kadar kalmaz. İbnü’l-Esîr dedi: onların beldelerini, suyunun çokluğu ve bereketi bakımından göze benzetti; çünkü o, su çokluğu ve nemlilikle vasfedilir; ve çünkü ilik, uzuvların hiçbirinde gözde kaldığı kadar kalmaz.

Ve **الحُنْدُوقةُ** ve **الحِنْدِيقةُ**: **الحَدقةُ**; İbn Düreyd dedi: onun sıhhatini bilmiyorum.

Ve **التَّحْدِيقُ**: **الحدقة** ile bakışın şiddeti; Müleyḥ el-Huḏelî’nin sözü:
أَبي نَصَبَ الرَّاياتِ بين هَوازِنٍ
وبين تَمِيمٍ، بعدَ خَوْفٍ مُحَدِّقِ

Muradı: erkeklerin ondan **تُحَدِّقُ** ettiği şiddetli bir iştir. Ve Muʿâviye b. el-Ḥakem hadîsinde: “فحدَّقني القومُ بأَبصارهم” yani beni **حدَقِ**leriyle attılar; **حدَقة**nin cem‘i. Ve falan, gözüyle şeye **حدَقَ** eder, ona **حَدْقاً** **يَحْدِقُه**: ona baktığında. Ve ölü **حدَقَ** eder: iki gözünü açtığında ve onlarla kırptığında; ve **الحُدوق** masdardır. Ve ölüyü gördüm, sağa ve sola **يَحْدِقُ**; yani iki gözünü açar ve bakar.

Ve **الحَدْلَقَةُ**, lâmın ziyadesiyle: **التَّحْديق** gibidir; ve adam **حَدْلَقَ** etti: bakışta **حَدَقَته**sini döndürdüğünde.

Ve **الحَدَقُ**: patlıcandır; bir tanesi **حَدَقة**dir; **المَها**nın **حدَق**ına benzetildi; dedi:
تَلْقَى بها بَيْضَ القَطا الكُدارِي،
توائماً كالحَدَقِ الصِّغارِ

Ve Ali b. Ḥamza’nın hattıyla bulduk: **الحذَقُ** patlıcandır, noktalı **الذال** ile; onu bilmiyorum. el-Ezherî, İbnü’l-Aʿrâbî’den: patlıcana **الحدق** ve **المَغْد** denilir. Ve el-Cevherî bu fasıl içinde **الحَنْدَقُوق**u zikretti; İbn Berî dedi: doğrusu, **حندق** tercümesinde zikretmesidir; çünkü nûn aslîdir; vezni **فَعْلَلول**dür. Sîbeveyh de onu böyle zikretti; ve o, onun yanında bir sıfattır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح د ق * * حَدَقةُ * العين سوادها الأعظم والجمع * حَدَقٌ * و * حِدَاقٌ * و * التحدِيقُ * شدة النظر و * الحَدِيقةُ * الروضة ذات الشجر قال الله تعالى ﴿وحدائق غلبا﴾ وقيل الحديقة كل بستان عليه حائط و * حَدَّقُوا * به * تحدِيقاً * و * أحْدقوا * به أحاطوا به

##### Türkçe

* ح د ق * * **حَدَقةُ** * gözün en büyük siyahlığıdır; çoğulu **حَدَقٌ** ve **حِدَاقٌ**’dur. Ve **التحدِيقُ** bakışın şiddetidir. Ve **الحَدِيقةُ** ağaçlı çayırdır. Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وحدائق غلبا**﴾ . Ve denildi ki: **الحديقة** duvarı olan her bostandır. Ve **حَدَّقُوا** onunla **تحدِيقاً**; ve **أحْدقوا** onunla: onu kuşattılar.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحدقة، محركة: سواد العين عن ابن دريد ، وهو المستدير وسط العين، وقيل: هي في الظاهر سوادها، وفي الباطن خرزتها، وقال الجوهري: سوادها الأعظم، وقال غيره: السواد الأعظم في العين هي الحدقة، والأصغر هو الناظر، وفيه إنسان العين، وإنما الناظر كالمرآة إذا استقبلتها رأيت فيها شخصك، وقولهم: في حديث الأحنف: نزلوا في مثل حدقة البعير أي: نزلوا في خصب، وشبهه بحدقة البعير لأنها ريا من الماء، قال ابن الأثير: لأنها توصف بكثرة الماء والنداوة، ولأن المخ لا يبقى في شيء من الأعضاء بقاءه في العين كالحندوقة بالضم والحنديقة بالكسر، قال ابن دريد: ولا أدري ما صحتها، ج: حدق بحذف الهاء وأحداق، وحداق واقتصر الجوهري على الأول والثاني، وأنشد لأبي ذؤيب:
  فالعين بعدهم كأن حـداقـهـا                      سملت بشوك، فهي عور تدمع قال: حداقها أراد الحدقة وما حولها، كما يقال للبعير: ذو عثانين، ومثله كثير وحدقوا به يحدقون: إذا أطافوا به قال الأخطل يمدح بني أمية:
  المنعمون بنو حرب وقد حدقت                      بي المنية واستبطأت أنصاري كأحدقوا به، وكل شيء استدار بشيء، وأحاط به، فقد أحدق به وتقول: عليه شامة سوداء قد أحدق بها بياض. واحدودقوا بالشيء: مثل حدقوا به، وأحدقوا، نقله الصاغاني. وحدق فلان الشيء بعينه يحدقه حدقا: إذا نظر إليه وفي حديث معاوية بن الحكم: فحدقني القوم بأبصارهم أي: رموني بحدقهم. ورأيت الميت يحدق يمنة ويسرة حدوقا بالضم: إذا فتح عينيه، وطرف بهما. وحدق فلانا: إذا أصاب حدقته. ويقال للقوم المصيبين في الرماية: رماه الحدق. والحدق، محركة: الباذنجان نقله الأزهري عن ابن الأعرابي، واحدتها حدقة، شبه بحدق المها، قال:
  تلقى بها بيض القطا الكدارى
  توائما كالحدق الصغار ووجد بخط علي بن حمزة: الحذق: الباذنجان، بالذال المنقوطة، ولا يعرف. والحديقة: الروضة ذات الشجر كما في الصحاح، وهي كل أرض استدارت، وأحدق بها حاجز، أو أرض مرتفعة قال عنترة:
  جادت عليها كل بكر حرة                      فتركن كل حديقة كالدرهم

  ويروى: كل قرارة. وقيل: الحديقة: حفرة تكون في الوادي تحبس الماء، وكل وطئ يحبس الماء في الوادي وإن لم يكن الماء في بطنه: حديقة، والحديقة أعمق من الغدير ج: حدائق وفي التنزيل العزيز:  وحدائق غلبا  أو الحديقة: البستان عليه الحائط، وخص بعضهم من النخل والشجر الملتف، وهو قول ابن دريد والزجاج، وخص بعضهم الشجر بالمثمر، وقال بعضهم: بل هي الجنة من نخل وعنب ، قال:
  ضورية أولعت باشتهارها
  ناصلة الحقوين من إزارها
  يطرق كلب الحي من حذارها
  أعطيت فيها طائعا أو كارها
  حديقة غلباء في جدارها
  وفرسا أنثى وعبدا فارها أراد أنه أعطاها نخلا وكرما محدقا عليها، وذلك أفخم للنخل والكرم، لأنه لا يحدق عليه إلا وهو مضنون به، وإنما أراد أنه غالى بمهرها على ما هي به من الاشتهار، وخلائق الأشرار. أو كل ما أحاط به البناء: حديقة، وما لم يكن عليه حائط ، فليس بحديقة. أو الحديقة: القطعة من النخل ومنه حديث ثابت بن قيس بن شماس رضي الله عنه: اقبل الحديقة، وطلقها تطليقة. والحديقة: ة، من أعراض المدينة على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، كانت بها وقعة بين الأوس والخزرج، وإياها أراد قيس بن الخطيم بقوله:
  أجالدهم يوم الحديقة حـاسـرا                      كأن يدي بالسيف مخراق لاعب وحديقة الرحمن: بستان كان لمسيلمة الكذاب بفناء اليمامة، فلما قتل عندها سميت حديقة الموت. والحديقة، كسفينة وكجهينة: ع، لبني يربوع بقلة الحزن، وضبطه في التكملة كسفينة.
 وقد أحدقت الروضة. عشبا: صارت حديقة وإذا لم يكن فيها عشب فهي روضة، نقله الزجاج. والتحديق: شدة النظر نقله الجوهري.
 ومما يستدرك عليه: الحديقة: القطعة من الزرع، عن كراع. والمحدق، كمحدث: الأمر الشديد تحدق منه الرجال. وتكلمت على حدق القوم، أي: وهم ينظرون إلي. ورأيت الذبيحة حادقة. وفلان أحدقت به المنية، أي: أحاطت، وهذا مجاز. ومنه أيضا قولهم: ورد على كتابك فتنزهت في بهجة حدائقه.

##### Türkçe

**الحدقة**، harekeli: İbn Düreyd’den: gözün karasıdır; ve o, gözün ortasındaki yuvarlaktır. Ve denildi: o, dışta onun karasıdır; içte ise onun tanesidir. Cevherî dedi: onun en büyük karasıdır. Ve başkası dedi: gözdeki en büyük kara **الحدقة**’dır; daha küçüğü ise **الناظر**’dır; ve onda **إنسان العين** vardır. Ve ancak **الناظر**, ayna gibidir; onu karşıladığında onda şahsını görürsün. Ve onların sözü: **الأحنف**’in hadisinde: “Devenin **حدقة**’sı gibi bir yere indiler” yani: bir verimliliğe indiler. Ve onu devenin **حدقة**’sına benzetti; çünkü o, sudan kanmışlıktır. İbnü’l-Esîr dedi: çünkü çok su ve nemlilikle vasfedilir. Ve çünkü ilik, organların hiçbirinde gözde kaldığı kadar kalmaz; **الحندوقة** (ötre ile) ve **الحنديقة** (kesre ile) gibi. İbn Düreyd dedi: ve ben onun sıhhatini bilmiyorum. Çoğulu: **حدق** (هاء’nın hazfiyle) ve **أحداق** ve **حداق**; Cevherî birinci ve ikinciyle yetindi. Ve Ebû Züeyb’den inşad etti:
  “Göz, onlardan sonra sanki onun **حداق**’ı
  dikenle dağlanmış; o kördür, yaş döker.”
Dedi: onun **حداق**’ı ile **الحدقة**’yı ve onun çevresindekini kastetti; tıpkı deveye “iki **عثانين** sahibi” denildiği gibi; ve bunun benzeri çoktur. Ve “**حدقوا** onunla, **يحدقون**”: onu kuşattıklarında. Ahtal, Benî Ümeyye’yi överken dedi:
  “İhsan edenler Harb oğullarıdır; hâlbuki **المنية** beni **حدقت**
  ve ben yardımcılarımı geciktirdim.”
“**أحدقوا** onunla” gibi. Ve her şey bir şeyle yuvarlak olduysa ve onu kuşattıysa, muhakkak onunla **أحدق** etmiştir. Ve dersin: “Onun üzerinde siyah bir ben vardır; onunla beyazlık **أحدق** etmiştir.” Ve “**واحدودقوا** şey ile”: “**حدقوا** onunla” ve “**أحدقوا**” gibidir; Sâgânî onu nakletti. Ve “Falanca, şeyi gözüyle **حدق** eder, onu **يحدقه** **حدقا**”: ona baktığında. Ve Muâviye b. el-Hakem’in hadisinde: “Kavim beni bakışlarıyla **حدقني** etti” yani: beni **حدق**’larıyla attılar. Ve “Ölüyü sağa ve sola **يحدق** eder gördüm; **حدوقا** (ötre ile)”: iki gözünü açtığında ve ikisiyle kırptığında. Ve “Falancayı **حدق** etti”: onun **حدقة**’sına isabet ettiğinde. Ve atışta isabet eden kavme denilir: “Onu **الحدق** attı.”

Ve **الحدق**, harekeli: patlıcandır; Ezherî onu İbnü’l-A‘râbî’den nakletti. Tekili **حدقة**’dır; **حدق**’ı **المها**’nın **حدق**’ına benzetildi. Dedi:
  “Onunla, kara renkli yaban güvercinlerinin beyazlarını karşılar
  ikizler hâlinde, küçük **الحدق** gibi.”
Ve Ali b. Hamza’nın hattında bulundu: **الحذق**: patlıcandır; noktalı **ذ** ile; ve bilinmez.

Ve **الحديقة**: **الصحاح**’ta olduğu üzere ağaçlı çayırdır; ve o, her yuvarlaklaşmış arazidir; ve onunla bir engel kuşatmıştır; yahut yüksek bir arazidir. Antere dedi:
  “Her hür genç deve onun üzerine bolca yağmur döktü de
  her **حديقة**’yı dirhem gibi bıraktılar.”

Rivayet olunur: “her **قرارة**.” Ve denildi: **الحديقة**: vadide suyu tutan bir çukur; ve vadide suyu tutan her alçak yer, su onun karnında olmasa bile: **حديقة**’dır. Ve **الحديقة**, **الغدير**’den daha derindir. Çoğulu: **حدائق**. Ve aziz tenzilde: **وحدائق غلبا**. Yahut **الحديقة**: üzerinde duvar olan bostandır. Ve bazısı onu, birbirine dolanmış hurma ve ağaçtan tahsis etti; bu, İbn Düreyd ve Zeccâc’ın sözüdür. Ve bazısı ağacı meyveli olana tahsis etti. Ve bazısı dedi: bilakis o, hurma ve üzümden olan bahçedir. Dedi:
  “Zarûriyye; şöhretiyle tutulup kalmış,
  izarından iki böğrü açık,
  korkusundan mahallenin köpeği yaklaşır,
  ona, isteyerek yahut istemeyerek verdim:
  duvarında gür bir **حديقة**;
  ve bir dişi at ve çevik bir köle.”
Onu kastetti ki: ona, etrafı kuşatılmış hurma ve asma verdi; ve bu, hurma ve asma için daha görkemlidir; çünkü onun üzerine ancak kıskanılan bir şey olduğu hâlde kuşatma yapılır. Ve ancak o, şöhret bakımından ve kötülerin huyları bakımından onda olan şeye rağmen, onun mehirinde pahalıya gittiğini kastetti. Yahut bina ile kuşatılmış her şey: **حديقة**’dır; ve üzerinde duvar olmayan şey ise **حديقة** değildir. Yahut **الحديقة**: hurmadan bir parçadır; ve ondan, Sâbit b. Kays b. Şemmâs رضي الله عنه hadisi: “**الحديقة**’yı kabul et ve onu bir boşamayla boşa.”

Ve **الحديقة**: ة, Medine’nin arazilerindendir; sakinine en faziletli salât ve selâm olsun. Orada Evs ile Hazrec arasında bir vak‘a olmuştu; ve Kays b. el-Hatîm, şu sözüyle onu kastetti:
  “**الحديقة** günü onları, zırhsız olarak çarpışırım;
  sanki elimdeki kılıç, oyuncunun bezi.”
Ve **حديقة الرحمن**: Yemâme’nin avlusunda, Müseylime el-Kezzâb’ın bir bostanı idi; o, onun yanında öldürülünce **حديقة الموت** diye adlandırıldı. Ve **الحديقة**, **كسفينة** ve **كجهينة** gibi: bir yer adıdır; Benî Yerbû‘a aittir, az engebelilikte. Ve onun ضبط’ı **التكملة**’de **كسفينة** gibi gelmiştir.

Ve çayır, otça **أحدقت** etti: **حديقة** oldu; ve onda ot yoksa o, çayırdır; Zeccâc onu nakletti. Ve **التحديق**: bakışın şiddetidir; Cevherî onu nakletti.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الحديقة**: ekinden bir parça; Kurâ‘dan. Ve **المحدق**, **كمحدث** gibi: şiddetli iş; erkekler ondan **تحدق** eder. Ve “kavmin **حدق**’ı üzerinde konuştum” yani: onlar bana bakarken. Ve “kesilmiş hayvanı **حادقة** gördüm.” Ve “falancayı **المنية** **أحدقت** etti” yani: kuşattı; ve bu mecazdır. Ve bundan da onların sözü: “Kitabına cevap geldi de onun **حدائق**’inin sevinci içinde gezindim.”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَدَقَهُ
1 حَدَقَهُ حدق حدقه حدقة (K, TA) بِعَيْنِهِ, aor. حَدِقَ , inf. n. حَدْقٌ, (TA,) He looked at it. (K, TA.) It is said in a trad., فَحَدَقَنِى القَوْمُ بِأَبْصَارِهِمْ And the people, or party, cast the blacks of their eyes at me. (TA.) And حَدَقَهُ He, or it, hit, or hurt, the black of his eye. (K.) -A2- حَدَقَ, (K, TA,) aor. حَدِقَ , (TA,) inf. n. حُدُوقٌ, said of one that is dying (مَيِّت), He opened his eyes, and moved his eyelids, or twinkled with his eyes. (K.) You say, رَأَيْتُ المَيِّتَ يَحْدِقُ I saw him that was dying open his eyes, &c. (TA.) -A3- See also 4.

حدّق
2 حدّق حدق , (Mgh,) or حدّق النَّظَرَ, (Msb,) inf. n. تَحْدِيقٌ, (S, Mgh, Msb, K,) He looked hardly, or intently, (S, Mgh, Msb, K,) and rolled the black of the eye, (Har p. 221,) اـِلَيْهِ at him: (Mgh, Msb:) and ↓ حَدْلَقَةٌ, with an augmentative ل, is like تَحْدِيقٌ; [the verb of which it is the inf. n., namely,] ↓ حَدْلَقَ, said of a man, signifying he rolled the black of his eye in looking. (S.)

احدقوا بِهِ
4 احدقوا بِهِ احدقوا به احدقوا بة ; (S, Mgh, Msb, K;) and ↓ حَدَقُوا به, (S, Msb, K,) aor. حَدِقَ , (Msb, K,) inf. n. حَدْقٌ; (TK;) and به ↓ احدود قوا; (Sgh, K;) They surrounded, encompassed, or encircled, him, or it; (S, Mgh, Msb;) namely, a man, (S,) or a town or the like: (Msb:) or they went round or round about, circuited, or compassed, him, or it. (K.) You say of anything, احدق به as meaning It surrounded, encompassed, or encircled, it; (TA;) as, for instance, a house [or a wall] surrounds a garden. (Mgh.) Thus you say, عَلَيْهِ شَامَةٌ سَوْدَآءُ قَدْ أَحْدَقَ بِهَا بَيَاضٌ [Upon him is a black mole which whiteness has surrounded]. (TA.) And أَحْدَقَتْ بِهِ المَنِيَّةُ (tropical:) Death encompassed him. (TA.) ― -b2- أَحْدَقُوا بِهِ الأَحْدَاقِ, a phrase used by El- Hareeree, means They made the blacks of the eyes to surround him. (Har p. 186.) -A2- احدقتِ الرَّوْضَةُ, (K,) or احدقت الروضة عُشْبًا, (Zj, TA,) i. e. [The meadow] became a حَدِيقَة [q. v.], (Zj, K,) [by producing herbs such as are termed عشب; for] without عشب it is a روضة. (Zj, TA.)

12 اـِحْدَوْدَقَ see 4.

حَدْلَقَ
Q. Q. 1 حَدْلَقَ حدلق , and its inf. n. حَدْلَقَةٌ: see 2.

حَدَقٌ
حَدَقٌ حدق : see حَدَقَةٌ, in three place. ― -b2- Also The [fruit of the] بَاذِنْجَان [q. v.: accord. to Forskهl (Flora ئgypt. Arab., p. 47), solanum cordatum]: (IAar, Az, K:) [a coll. gen. n.:] n. un. with ة: likened to the blacks of the eyes of the [species of antelope called] مَهَا: in the handwriting of 'Alee Ibn-Hamzeh, written حذق, with the dotted ذ; but this is not known. (TA.)

حَدَقَةٌ
حَدَقَةٌ حدق حدقه حدقة (S, Msb, K, &c.) and ↓ حُنْدُوقَةُ and ↓ حِنْدِيقَةٌ, (K,) but IDrd doubts the correctness of this, (TA,) The black of the eye; (IDrd, Msb, K;) i. e. the round part in the middle of the eye; (TA;) the greater black of the eye; (S, TA;) the smaller being the نَاظِر [or pupil], in which is what is termed اـِنْسَانُ العَيْنِ, for it is like a mirror, in which one facing it sees his figure; (TA;) [the part, of the eye, that is surrounded by the white; the iris, together with the whole of the anterior chamber of the eye;] what is in the middle of the white of the eye: (Zj in his “Khalk el-Insلn:”) or, as some say, externally, the black of the eye; and internally, its خَرَزَة [or lens]: (TA:) [and sometimes the eye, absolutely; as, for instance, in a phrase mentioned voce ذَابَ, in art. ذوب:] pl. ↓ حَدَقٌ, (S, Msb, K) [or rather this is a coll. gen. n.,] and [the pl. is] أَحْدَاقٌ [a pl. of pauc.] (K) and حَدَقَاتٌ (Msb) and حِدَاقٌ; (S, Msb, K;) which last is applied by Aboo-Dhu-eyb to the حَدَقَة together with what surrounds it. (TA.) [Hence,] ↓ تَكَلَّمْتُ عَلَى حَدَقِ القَوْمِ I spoke while the people, or party, looked at me. (TA.) And ↓ رُمَاةُ الحَدَقِ Those who hit the mark in throwing or shooting. (TA.) And نَزَلُوا فِى مِثْلِ حَدَقَةِ البَعِيرِ (tropical:) They alighted, or alighted and abode, in a tract abounding with herbage; likened to the حدقة of the camel because this is plentifully supplied with moisture. (TA from a trad.)

حَدِيقَةٌ
حَدِيقَةٌ حديقه حديقة A walled garden; a garden surrounded by a wall: (S, Msb, TA:) of the measure فَعِيلَةٌ in the sense of the measure مَفْعُولَةٌ: (Msb:) or any round piece of land surrounded by a fence or the like, or by elevated land: (TA:) or whatever is surrounded by building: (K:) and, by extension of its application, a garden, though without a wall: (Msb:) or a meadow, or garden, (رَوْضَة,) having trees: (S, K:) or a garden of palm-trees and of other trees, (Zj, IDrd, K,) dense and luxuriant, (Zj, IDrd, TA,) and, as some say, fruit-bearing: (TA:) or a garden (جَنَّة) of palmtrees and grape-vines: (TA:) or a distinct collection of palm-trees: (K:) or a plot of seedproduce: (Kr, TA:) or a hollow in a valley, that retains water: and any depressed place in a valley, that retains water, thought water be not in its bottom: (TA:) pl. حَدَائِقُ. (S, Msb, K.) Hence the saying, وَ رَدَ عَلَىَّ كِتَابُكَ فَتَنَزَّهْتُ فِى بَهْجَةِ حَدَائِقِهِ (tropical:) [Thy letter has come to me, and I have recreated myself in contemplating the beauty of its garden-like phrases]. (TA.)

حُدَلِقَةٌ
حُدَلِقَةٌ حدلقه حدلقة (mentioned in the K in art. حدلق) A large حَدَقَة [or black of the eye]: (S, K:) a meaning which shows the ل to be augmentative: (TA:) or some part of the body that is unknown: (K:) one says, أَكَلَ الذِّئْبُ مِنَ الشَّاةِ الحُدَلِقَةَ [the wolf ate, of the sheep, or goat, the حدلقة]: A'Obeyd says, it is some part of the body thereof, but I know not what it is: (S:) or the eye: (S, K:) so says Lh; (S;) and so Kr: (TA:) As heard an Arab of the desert, of the Benoo-Saad, say that it means its غَلْصَمَة [or epiglottis]. (IB, TA.) ― -b2- عَيْنٌ حُدَلِقَةٌ An eye of which the ball, or globe, is prominent, or large and prominent; or of which the black is prominent; syn. جَاحِظَةٌ. (TA.)

حَدَوْلَقٌ
حَدَوْلَقٌ حدولق Short and compact. (IDrd, K.)

حُنْدُوقَةٌ
حُنْدُوقَةٌ حندوقه حندوقة : see حَدَقَةٌ.

حِنْدِيقَةٌ
حِنْدِيقَةٌ حنديقه حنديقة : see حَدَقَةٌ.

حَنْدَقُوقٌ
حَنْدَقُوقٌ حندقوق and its vars. (mentioned in this art. by J and Sgh): see art. حندق.

مُحَدِّقٌ
مُحَدِّقٌ محدق A difficult, or distressing, affair or event; in consequence of which men look hardly, or intently. (TA.)

##### Türkçe

**حَدَقَهُ**
1 **حَدَقَهُ** **حدق** **حدقه** **حدقة** (K, TA) **بِعَيْنِهِ**, muzâri‘i **حَدِقَ**, mastar ismi **حَدْقٌ**, (TA,) Ona baktı. (K, TA.) Bir hadiste şöyle denilmiştir: **فَحَدَقَنِى القَوْمُ بِأَبْصَارِهِمْ** Ve kavim, yahut topluluk, gözlerinin siyahlarını bana doğru attı. (TA.) Ve **حَدَقَهُ** O, yahut o (şey), onun gözünün siyahına vurdu, yahut onu incitti. (K.) -A2- **حَدَقَ**, (K, TA,) muzâri‘i **حَدِقَ**, (TA,) mastar ismi **حُدُوقٌ**, ölmekte olan ( **مَيِّت** ) kimse hakkında söylenir: Gözlerini açtı ve göz kapaklarını oynattı, yahut gözleriyle kırptı. (K.) Şöyle dersin: **رَأَيْتُ المَيِّتَ يَحْدِقُ** Ölmekte olanı gözlerini açarken vb. gördüm. (TA.) -A3- 4’e de bak.

**حدّق**
2 **حدّق** **حدق**, (Mgh,) yahut **حدّق النَّظَرَ**, (Msb,) mastar ismi **تَحْدِيقٌ**, (S, Mgh, Msb, K,) Sertçe, yahut dikkatle baktı, (S, Mgh, Msb, K,) ve gözün siyahını yuvarladı, (Har p. 221,) **اـِلَيْهِ** ona: (Mgh, Msb:) ve ↓ **حَدْلَقَةٌ**, artırma bir **ل** ile, **تَحْدِيقٌ** gibidir; [mastar ismi olduğu fiil, yani] ↓ **حَدْلَقَ**, bir adam hakkında söylenir; bakarken gözünün siyahını yuvarladı anlamındadır. (S.)

**احدقوا بِهِ**
4 **احدقوا بِهِ** **احدقوا به** **احدقوا بة**; (S, Mgh, Msb, K;) ve ↓ **حَدَقُوا به**, (S, Msb, K,) muzâri‘i **حَدِقَ**, (Msb, K,) mastar ismi **حَدْقٌ**; (TK;) ve **به** ↓ **احدود قوا**; (Sgh, K;) Onu, yahut onu (şeyi), kuşattılar, çevrelediler, yahut çepeçevre sardılar; (S, Mgh, Msb;) yani bir adamı, (S,) yahut bir kasabayı veya benzerini: (Msb:) yahut onun, yahut onun (şeyin), etrafında dolaştılar, çevresini dolaştılar, yahut etrafını sardılar. (K.) Herhangi bir şey hakkında **احدق به** dersin; “Onu kuşattı, çevreledi, yahut çepeçevre sardı” anlamında; (TA;) meselâ bir ev [yahut bir duvar] bir bahçeyi kuşatır. (Mgh.) Böylece şöyle dersin: **عَلَيْهِ شَامَةٌ سَوْدَآءُ قَدْ أَحْدَقَ بِهَا بَيَاضٌ** [Onun üzerinde, beyazlığın kuşattığı siyah bir ben vardır]. (TA.) Ve **أَحْدَقَتْ بِهِ المَنِيَّةُ** (mecaz:) Ölüm onu kuşattı. (TA.) ― -b2- **أَحْدَقُوا بِهِ الأَحْدَاقِ**, Harîrî’nin kullandığı bir ibaredir; “Gözlerin siyahlarını onun etrafını sarar kıldılar” demektir. (Har p. 186.) -A2- **احدقتِ الرَّوْضَةُ**, (K,) yahut **احدقت الروضة عُشْبًا**, (Zj, TA,) yani [çayır] bir **حَدِيقَة** [bkz.] oldu, (Zj, K,) [**عشب** denilen otlar bitirmek suretiyle; çünkü] **عشب** olmaksızın o bir **روضة**’dır. (Zj, TA.)

12 **اـِحْدَوْدَقَ**: 4’e bak.

**حَدْلَقَ**
Q. Q. 1 **حَدْلَقَ** **حدلق**, ve onun mastar ismi **حَدْلَقَةٌ**: 2’ye bak.

**حَدَقٌ**
**حَدَقٌ** **حدق**: üç yerde **حَدَقَةٌ**’ye bak. ― -b2- Ayrıca **بَاذِنْجَان**’ın [meyvesi]: (IAar, Az, K:) [cins isim topluluğu:] tekili ة iledir: [antilop türü denilen] **مَهَا**’nın gözlerinin siyahlarına benzetilmiştir: ‘Alî İbn-Hamzeh’in yazısında, noktalı **ذ** ile **حذق** yazılmıştır; fakat bu bilinmez. (TA.)

**حَدَقَةٌ**
**حَدَقَةٌ** **حدق** **حدقه** **حدقة** (S, Msb, K, &c.) ve ↓ **حُنْدُوقَةُ** ve ↓ **حِنْدِيقَةٌ**, (K,) fakat IDrd bunun doğruluğundan şüphe eder, (TA,) Gözün siyahı; (IDrd, Msb, K;) yani gözün ortasındaki yuvarlak kısım; (TA;) gözün daha büyük siyahı; (S, TA;) daha küçük olanı **نَاظِر**’dir [yahut gözbebeği]; onun içinde **اـِنْسَانُ العَيْنِ** denilen şey vardır; çünkü o, bir aynaya benzer; ona karşı duran kimse, onda suretini görür; (TA;) [gözün beyazının kuşattığı kısım; irisin, gözün ön kamarasının bütünüyle birlikte;] gözün beyazının ortasında olan şey: (Zj, “Khalk el-Insân”ında:) yahut bazılarına göre, dıştan gözün siyahı; içten ise onun **خَرَزَة**’si [yahut merceği]: (TA:) [ve bazen mutlak olarak göz; meselâ ذَابَ maddesinde, ذوب babında zikredilen bir ibarede:] çoğulu ↓ **حَدَقٌ**, (S, Msb, K) [yahut daha doğrusu bu bir cins isim topluluğudur,] ve [çoğulu] **أَحْدَاقٌ** [azlık çoğulu] (K) ve **حَدَقَاتٌ** (Msb) ve **حِدَاقٌ**; (S, Msb, K;) bu sonuncusu, Ebû-Dhu-eyb tarafından, **حَدَقَة** ile onu kuşatan şey birlikte için kullanılır. (TA.) [Bundan dolayı,] ↓ **تَكَلَّمْتُ عَلَى حَدَقِ القَوْمِ** Kavim, yahut topluluk, bana bakarken konuştum. (TA.) Ve ↓ **رُمَاةُ الحَدَقِ** Atmada yahut ok atmada hedefi vuranlar. (TA.) Ve **نَزَلُوا فِى مِثْلِ حَدَقَةِ البَعِيرِ** (mecaz:) Otça bol bir yerde konakladılar, yahut konaklayıp kaldılar; devenin **حدقة**’sine benzetilmiştir; çünkü bu, bolca nemle beslenmiştir. (TA, bir hadisten.)

**حَدِيقَةٌ**
**حَدِيقَةٌ** **حديقه** **حديقة** Duvarlı bahçe; bir duvarla çevrili bahçe: (S, Msb, TA:) ölçüsü **فَعِيلَةٌ**, ölçü **مَفْعُولَةٌ** manasında: (Msb:) yahut çit veya benzeriyle, yahut yükseltilmiş araziyle çevrili herhangi bir yuvarlak arazi parçası: (TA:) yahut bina ile çevrili olan her şey: (K:) ve kullanımının genişletilmesiyle, duvarsız olsa da bahçe: (Msb:) yahut ağaçlı bir çayır, yahut bahçe, ( **رَوْضَة** ): (S, K:) yahut hurma ağaçları ve başka ağaçlardan bir bahçe, (Zj, IDrd, K,) sık ve gür, (Zj, IDrd, TA,) ve bazılarına göre meyve veren: (TA:) yahut hurma ağaçları ve üzüm asmalarından bir bahçe ( **جَنَّة** ): (TA:) yahut hurma ağaçlarından müstakil bir topluluk: (K:) yahut ekin mahsulü yeri: (Kr, TA:) yahut vadide su tutan bir çukur: ve vadide su tutan her alçak yer; dibinde su olmasa bile: (TA:) çoğulu **حَدَائِقُ**. (S, Msb, K.) Bundan dolayı şu söz: **وَ رَدَ عَلَىَّ كِتَابُكَ فَتَنَزَّهْتُ فِى بَهْجَةِ حَدَائِقِهِ** (mecaz:) [Mektubun bana geldi de, onun bahçe gibi ifadelerinin güzelliğinde gezindim]. (TA.)

**حُدَلِقَةٌ**
**حُدَلِقَةٌ** **حدلقه** **حدلقة** (K’da حدلق maddesinde zikredilmiştir) Büyük bir **حَدَقَة** [yahut gözün siyahı]: (S, K:) bu anlam, **ل**’nin artırma olduğunu gösterir: (TA:) yahut bedenden bilinmeyen bir parça: (K:) şöyle denir: **أَكَلَ الذِّئْبُ مِنَ الشَّاةِ الحُدَلِقَةَ** [kurt, koyundan yahut keçiden, **الحُدَلِقَة**’yı yedi]: A‘Obeyd der ki: O, onun bedeninden bir parçadır; fakat onun ne olduğunu bilmiyorum: (S:) yahut göz: (S, K:) Lh böyle söyler; (S;) ve Kr de böyle: (TA:) Benû-Sa‘d’dan bir bedevî Arap’tan, onun bununla onun **غَلْصَمَة**’sini [yahut epiglotunu] kastettiğini işitmiştir. (IB, TA.) ― -b2- **عَيْنٌ حُدَلِقَةٌ** Küresi belirgin, yahut büyük ve belirgin bir göz; yahut siyahı belirgin bir göz; eş anlamlısı **جَاحِظَةٌ**. (TA.)

**حَدَوْلَقٌ**
**حَدَوْلَقٌ** **حدولق** Kısa ve derli toplu. (IDrd, K.)

**حُنْدُوقَةٌ**
**حُنْدُوقَةٌ** **حندوقه** **حندوقة**: **حَدَقَةٌ**’ye bak.

**حِنْدِيقَةٌ**
**حِنْدِيقَةٌ** **حنديقه** **حنديقة**: **حَدَقَةٌ**’ye bak.

**حَنْدَقُوقٌ**
**حَنْدَقُوقٌ** **حندقوق** ve onun varyantları (bu maddede J ve Sgh tarafından zikredilmiştir): حندق maddesine bak.

**مُحَدِّقٌ**
**مُحَدِّقٌ** **محدق** Zor, yahut sıkıntı verici bir iş veya olay; bunun sonucunda insanlar sertçe, yahut dikkatle bakarlar. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَدَقَ
حَدَقَ I ( n. ac. حَدْق 1 ,  حُدُوْق 27 ),
a.  Surrounded, enclosed, encircled, encompassed.

b.  see II .

حَدَّقَ
حَدَّقَ II
a.  [ Ila ], Eyed narrowly, gazed, stared, peered at.

أَحْدَقَ
أَحْدَقَ IV ,
a.  see I (a) .

حَدَقَة
حَدَقَة 4t , ( pl. حَدَق 4 ,  حِدَاْق 23 ,  أَحْدَاْق 38 ),
a.  Pupil or black of the eye.

حَاْدِق
حَاْدِق 21 ,
a.  Ingenious, clever.

حَدِيْقَة
حَدِيْقَة 25t , ( pl. حَدَاْئِقُ 46 ),
a.  Garden, orchard &c.

##### Türkçe

حَدَقَ
حَدَقَ I ( i. ac. **حَدْق** 1 , **حُدُوْق** 27 ),
a. Kuşattı, çevreledi, etrafını sardı, ihata etti.

b. II’ye bak.

حَدَّقَ
حَدَّقَ II
a. [ **إِلَى** ], gözü kısarak baktı, baktı, dik dik baktı, gözünü dikip baktı.

أَحْدَقَ
أَحْدَقَ IV ,
a. I (a)’ya bak.

حَدَقَة
حَدَقَة 4t , ( pl. **حَدَق** 4 , **حِدَاْق** 23 , **أَحْدَاْق** 38 ),
a. Göz bebeği veya gözün siyahı.

حَاْدِق
حَاْدِق 21 ,
a. Zeki, akıllı.

حَدِيْقَة
حَدِيْقَة 25t , ( pl. **حَدَاْئِقُ** 46 ),
a. Bahçe, meyvelik vb.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حدق
حَدَقَ - يَحْدِقُ - حَدِيْقَة - حَدائِق

حَدَقَ - يَحْدِقُ + كائن أو شيء أو أمر+ بـِ شيء أومكان: أحاط به على شكل سور دائري ملتف ومرتفع
حَديْقَة: على وزن " فعيلة" فاعل مرة من " حـَدَقَ - يَحْدِقُ ": اسم مكان خاص منه: الأرض أو البستان المزروع والمحاط من جميع جوانبه بأشجار عالية تلتف حوله وتفصله عما سواه
حَدائِق: جمع " حَدِيْقَة "
أَحْدَقَ - يُحْدِقُ + كائن أو أمر + بكائن: على وزن" أفعل" من " حَدَقَ - يَحْدِقُ":جعله " يَحْدِقُ": جعل نفسه أو من يطيعه يلتف ويحيط حول كائن من مرتفع عال
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الإغلاق ومنع الحركة من الكائن أو إليه بالإحاطة بمانع"، وهي:
حَاط َ - يَحُوْطُ، حَدَقَ - يَحْدِقُ، سَارَ - يَسُوْرُ، طَوَقَ - يَطُوْقُ، حَالَ - يَحُوْلُ، سَرْدَقَ - يُسَردِقُ
حدائق
 	﴿أمن خلق السماوات والأرض وأنزل لكم من السماء ماء فأنبتنا به حدائق ذات بهجة ما كان لكم أن تنبتوا شجرهاأإله مع الله بل هم قوم يعدلون (60)﴾ النمل ﴿فلينظر الإنسان إلى طعامه (24) أنا صببنا الماء صبا (25) ثم شققنا الأرض شقا (26) فأنبتنا فيها حبا (27) وعنبا وقضبا (28) وزيتونا ونخلا (29) وحدائق غلبا (30) وفاكهة وأبا (31) متاعا لكم ولأنعامكم (32)﴾ عبس
 	﴿حدائق وأعنابا (32)﴾ النبأ
مختار الصحاح
● [حدق] ح د ق: حَدَقةُ العين سوادها الأعظم والجمع حَدَقٌ و حِدَاقٌ و التحدِيقُ شدة النظر و الحَدِيقةُ الروضة ذات الشجر قال الله تعالى ﴿وحدائق غلبا﴾ وقيل الحديقة كل بستان عليه حائط و حَدَّقُوا به تحدِيقاً و أحْدقوا به أحاطوا به
الراغب
حدق
}حدائق ذات بهجة{ [النمل/60]، جمع حديقة، وهي قطعة من الأرض ذات ماء، سميت تشبيها بحدقة العين في الهيئة وحصول الماء فيها، وجمع الحدقة حداق وأحداق، وحدق تحديقا: شدد النظر، وحدقوا به وأحدقوا: أحاطوا به، تشبيها بإدارة الحدقة.
ملخص اللسان
1.     حدَقَ فلان الشيء بعينه يَحْدِقُه حَدْقاً إذا نظر إليه.
2.     وكل شيء اسْتَدار بشيء وأَحاطَ به، فقد أَحدَقَ به.
3.     حدَقَ به الشيءُ وأَحدقَ: اسْتَدارَ؛
4.     والحَدِيقة من الرِّياض: كلُّ أَرض استدارت وأَحدق بها حاجزٌ أو أَرض مرتفعة؛
5.     الحَدِيقةُ كل أَرض ذات شجر مُثمر ونخل،
6.     الحديقةُ البُسْتانُ والحائط وخص بعضهم به الجَنةَ من النخل والعنب؛
7.      الحَدِيقةُ حُفرة تكون في الوادي تَحْبِسُ الماء،
8.     والحَدَقةُ: السواد المستدير وسط العين،
9.     حدَقةُ العين سوادها الأَعظم،
10.                        والتَّحْدِيقُ: شدة النظر بالحدقة؛
11.                        فحدَّقني القومُ بأَبصارهم أَي رَمَوْني بحَدَقِهم،
12.                        والحدِيقةُ:    أَعْمقُ من الغَديِر.
13.                         والحديقةُ: القِطعة من الزرع؛
14.                        الحدائقُ    البَساتين والشجر الملتف.
15.                        نزلوا في مثل    حدَقةِ البعير أَي نزلوا في خِصْب،
16.                        وحدِيقُ الرَّوْضِ: ما أَعشب منه والتَفَّ.
17.                        والحَدَقةُ: هي في الظاهر سواد العين  وفي الباطن خَرَزَتها.
18.                        وحدَق الميتُ إذا فتَح  عينيه وطرَف بهما،
19.                        ورأَيتُ الميتَ يَحْدِقُ يَمْنةً  ويَسْرة أَي يفتح عينيه وينظر.
20.                        وقد حَدْلَقَ الرجل إذا أَدار حَدَقَته في النظر.
21.                        والحَدَقُ: الباذِنْجانُ،
لسان العرب
● - حدق: حدَقَ به الشيءُ وأَحدقَ: اسْتَدارَ؛ قال الأَخطل:    المُنْعِمُون بنُو حَرْبٍ، وقد حَدَقَتْ    بيَ المَنِيّةُ، واسْتَبْطأْتُ أَنصارِي    وقال ساعدة:    وأُنْبِئْتُ أنَّ القومَ قد حَدَقُوا به،    فلا رَيْبَ أنْ قد كان ثَمَّ لَحيمُ    وكل شيء اسْتَدار بشيء وأَحاطَ به، فقد أَحدَقَ به. وتقول: عليه شامةٌ    سوداء قد أحدقَ بها بياض.    والحَدِيقة من الرِّياض: كلُّ أَرض استدارت وأَحدق بها جاجزٌ أو أَرض    مرتفعة؛ قال عنترة:    جادَتْ عليها كلُّ بِكْرٍ حُرًةٍ،    فتَرَكْنَ كلَّ حَديقةٍ كالدِّرْهمِ    ويروى: كلَّ قَرارةٍ؛ وقيل: الحَدِيقةُ كل أَرض ذات شجر مُثمر ونخل،    وقيل: الحديقةُ البُسْتانُ والحائط وخص بعضهم به الجَنةَ من النخل والعنب؛    قال:    صُورِيّةٌ أُولِعْتُ باشْتِهارِها،    ناصِلةُ الحِقْوَيْنِ من إزارِها    يُطْرِقُ كلبُ الحَيِّ من حِذارِها،    أَعْطَيْتُ فيها طائِعاً أَو كارِها    حَدِيقةً غَلْباء في جِدارِها،    وفرَساً أُنْثى وعَبْداً فارِها    أَراد أَنه أَعطاها نخلاً وكَرْماً مُحْدَقاً عليها، وذلك أَفْخَم للنخل    والكرم لأَنه لا يُحْدَق عليه إلا وهو مَضْنُون به مُنْفِسٌ، وإنما    أَراد أَنه غالَى بمهرها على ما هي به من الاشْتِهار وخلائق الأَشرار، وقيل:    الحَدِيقةُ حُفرة تكون في الوادي تَحْبِسُ الماء، وكلُّ وَطِيءٍ يَحْبس    الماء في الوادي وإِن لم يكن الماء في بطنه، فهو حديقةٌ. والحدِيقةُ:    أَعْمقُ من الغَديِر. والحديقةُ: القِطعة من الزرع؛ عن كراع، وكله في معنى    الاستدارة. وفي التنزيل: وحدائقَ غُلْباً. وكلُّ بُستان كان عليه حائط، فهو    حديقة، وما لم يكن عليه حائط لم يُقَل له حديقة. الزجاج: الحدائقُ    البَساتين والشجر الملتف. وحدِيقُ الرَّوْضِ: ما أَعشب منه والتَفَّ. يقال:    رَوْضة بني فلان ما هي إلا حديقة ما يجوز فيها شيء. وقد أَحدقت الرَّوْضةُ    عُشْباً، وإذا لم يكن فيها عشب فهي رَوْضة. وفي الحديث: سمع من السحاب    صوتاً يقول اسْقِ حَدِيقةَ فلان.    والحَدَقةُ: السواد المستدير وسط العين، وقيل: هي في الظاهر سواد العين    وفي الباطن خَرَزَتها. الجوهري: حدَقةُ العين سوادها الأَعظم، والجمع    حَدَقٌ وأَحداقٌ وحِداقٌ؛ قال أبو ذؤيب:    فالعَيْنُ بَعْدهمُ كأَنَّ حِداقَها    سُمِلَتْ بشوكٍ، فهي عُورٌ تَدْمَعُ    قال: حِداقَها أراد الحدَقةَ وما حولَها كما يقال للبعير ذو عَثانِين    ومثله كثير. الأَزهري عن الليث: الحدَقُ جماعة الحدَقةِ، وهي في الظاهر    سواد العين وفي الباطن خَرَزَتها، قال: وقال غيره السواد الأَعظم في العين    هو الحدقة والأَصغر هو الناظر، وفيه إنسان العين، وإنما الناظر كالمِرآة    إذا استقبلتها رأيتَ فيها شخصك. وقولهم في حديث الأَحنف: نزلوا في مثل    حدَقةِ البعير أَي نزلوا في خِصْب، وشبَّهه بحدقة البعير لأَنها رَيّا من    الماء، وقيل: إِنما أَراد أنَّ ذلك عندهم دائم لأَن النِّقْي لا يَبقى في    جسد البعير بقاءَه في العين والسُّلامَى؛ قال ابن الأَثير: شبَّه بلادهم    في كثرة مائها وخِصْبها بالعين لأَنها توصف بكثرة الماء والنَّداوة، ولأَن    المُخ لا يبقى في شيءٍ من الأَعضاء بقاءه في العين.    والحُنْدُوقةُ والحِنْدِيقةُ: الحَدقةُ، قال ابن دريد: ولا أَدري ما    صحتها.    والتَّحْدِيقُ: شدة النظر بالحدقة؛ وقولُ مُليحٍ الهذلي:    أَبي نَصَبَ الرَّاياتِ بين هَوازِنٍ    وبين تَمِيمٍ، بعدَ خَوْفٍ مُحَدِّقِ    أَراد أَمراً شديداً تُحَدِّقُ منه الرجال. وفي حديث مُعاوية بن الحكَم:    فحدَّقني القومُ بأَبصارهم أَي رَمَوْني بحَدَقِهم، جمع حدَقة. وحدَقَ    فلان الشيء بعينه يَحْدِقُه حَدْقاً إذا نظر إليه. وحدَق الميتُ إذا فتَح    عينيه وطرَف بهما، والحُدوق المصدر. ورأَيتُ الميتَ يَحْدِقُ يَمْنةً    ويَسْرة أَي يفتح عينيه وينظر.    والحَدْلَقَةُ، بزيادة اللام: مثل التَّحْديق، وقد حَدْلَقَ الرجل إذا    أَدار حَدَقَته في النظر.    والحَدَقُ: الباذِنْجانُ، واحدتها حَدَقة، شبّه بحدَق المَها؛ قال:    تَلْقَى بها بَيْضَ القَطا الكُدارِي،    توائماً كالحَدَقِ الصِّغارِ    ووجدنا بخط علي بن حمزة: الحذَقُ الباذنجان، بالذال المنقوطة، ولا    أَعرفها. الأَزهري عن ابن الأَعرابي: يقال للباذنجان الحدق والمَغْد، وقد ذكر    الجوهري في هذا الفصل الحَنْدَقُوق، قال ابن بري: وصوابه أَن يذكر في    ترجمة حندق لأَن النون أَصلية، ووزنه فَعْلَلول، وكذا ذكره سيبويه وهو عنده    صفة.
مقاييس اللغة:
(حدق) الحاء والدال والقاف أصلٌ واحدٌ، [وهو الشيء] يحيط بشيء. يقال حَدَقَ القومُ بالرّجُل وأحدقوا به. قال:
المطعِمون بَنُو حَربٍ وقَدْ حَدَقَتْ *** بي المنيّةُ واستبطأتُ أنصارِي([12])
وحَدَقَة العين مِن هذا، وهي السَّواد، لأنها تحيط بالصَّبِيّ([13])؛ والجمع حِداق. قال:
فالعين بَعْدَهمُ كأنّ حِداقَها *** سُمِلَتْ بشَوْكٍ فَهْيَ عَورٌ تَدْمَعُ([14])
والتّحديق: شِدّة النّظر. والحديقة: الأرضُ ذاتُ الشجَر. والحِنْدِيقة: الحَدَقَة([15]).
القاموس المحيط:
الحَدَقَةُ، محرَّكةً سَوادُ العَينِ، كالحُنْدوقَةِ والحِنْديقَةِ، ج حَدَقٌ وأحداقٌ وحِداقٌ. وحَدَقوا به يَحْدِقونَ أطافوا به، كأَحْدَقوا واحْدَوْدَقوا، و الشيءَ نَظَرَ إليه، و المَيِّتُ حُدوقاً فتح عَيْنَيْهِ، وطَرَفَ بهما، و فلاناً أصابَ حَدَقَتَهُ. والحَدَقُ، محرَّكةً الباذِنْجانُ. والحَديقَةُ الرَّوْضَةُ ذاتُ الشجرِ، ج حَدائِقُ، أو البُسْتانُ من النخلِ والشجرِ، أو كلُّ ما أحاطَ به البِناءُ، أو القِطْعَةُ من النَّخْلِ، و ة من أعْراضِ المدينةِ. وحَديقَةُ الرَّحْمنِ بُسْتانٌ كان لمُسَيْلِمَةَ الكَذَّابِ، فلما قُتِلَ عندَها سُمِّيَتْ حَديقَةَ الموتِ. وكجُهَيْنَةَ ع لبني يَرْبوعٍ. وأحْدَقَتِ الرَّوْضَةُ صارتْ حَديقَةً.
والتَّحْديقُ: شِدَّةُ النَّظَرِ.
تاج العروس:
ح - د - ق
الحَدَقَةُ محرَّكَة : سوادُ العَيْنِ عن ابن دريدٍ وهو المسْتَدِيرُ وَسَطَ العينِ وقِيلَ : هي في الظّاهِرِ سوادُها وفي الباطِن خَرَزَتُها وقال الجَوْهَرِي : سوادُها الأَعْظَم وقال غيرُه : السّوادُ الأَعْظَمُ في العينِ هي الحَدَقَة والأصْغَرُ هو الناظِر وفيه إِنسانُ العَيْنِ وإِنّما الناظِرُ كالمِرْآةِ إِذا اسْتَقْبَلْتَها رأيت فِيها شَخْصَك وقولُهم : في حديث الأَحْنَف : نَزَلوا في مِثلِ حَدَقَةِ البَعيرِ أي : نَزَلوا في خصب وشَبَّهَهُ بحَدَقَةِ البَعيرِ لأَنها رَيَّا من الماءَ قال ابنُ الأَثِيرِ : لأَنهّا توصَفُ بكثرةِ الماءَ والنَّداوَةِ ولأَن المُخ لا يَبْقَى في شيء من الأعضْاءَ بقاءَه في العَيْنِ كالحُنْدُوقَةِ بالضَّمِّ والحِنْدِيقَةِ بالكسرِ قال ابن دريْدٍ : ولا أدْرِي ما صِحَّتُها ج : حَدَق بحَذْفِ الهاءَ وأَحداق وحِداقٌ واقتصرَ الجوهريُّ على الأَول والثانِي وأَنْشَدَ لأَبِي ذُؤيْبٍ :
فالعَينُ بَعْدَهُمُ كأَنَّ حِداقَها ... سُمِلتْ بشَوْكٍ فَهْي عُورٌ تَدْمَعُ قالَ : حِداقها أَرادَ الحَدَقَةَ وما حَوْلَها كما يُقال للبَعِيرِ : ذُو عَثانِينَ ومِثْلُه كَثِير وحَدَقُوا به يَحْدِقونَ : إِذا أطافُوا به قالَ الأخْطَلُ يَمْدَحُ بَنِي أمَيَّةَ :
المُنْعِمُونَ بَنُو حَربٍ وقَدْ حَدَقَتْ ... بي المَنِيةُ واستَبطَأتُ أَنْصارِي كأحْدَقُوا به وكُلًّ شيء اسْتَدارَ بشَيءً وأحاطَ بهِ فقد أَحْدَقَ به وتَقُول : عليه شامَة سَوْداء قد أَحَدَقَ بِها بَياض . واحدَوْدَقُوا بالشَّيءَ : مثل حَدَقُوا به وأحدَقُوا نقله الصّاغانِي . وحَدَقَ فلان الشيء بعَيْنِه يَحْدِقُه حَدْقاً : إِذا نَظَر إلَيهِ وفي حَدِيثٍ مُعاوِيَةَ بنِ الحَكَم : فحَدَقَنِي القَوْمُ بأبْصارِهِم أي : رَمَوْنِي بحَدَقِهِم . ورأيْتُ المَيِّت يَحْدِقُ يَمْنَةً ويَسْرَةً حُدوقاً بالضمِّ : إِذا فَتَح عَيْنَيه وطَرَفَ بهما . وحدَقَ فُلاناً : إِذا أَصابَ حَدَقَتَه . ويُقالُ للقَوم المُصِيبِينَ في الرِّمايَةِ : رُماه الحَدَقِ . والحَدَقُ مُحَرَّكَة : الباذِنْجانُ نَقَلَهُ الأزْهَري عن ابنِ الأعرابِيِّ واحِدَتها حَدَقَةَ شُبِّهَ بحَدَقِ المَها قال :
" تَلْقَى بِها بِيضَ القَطا الكُدارِى
" تَوائِماً كالحَدَقِ الصّغارِ ووُجِدَ بخَطِّ علي بنِ حَمزَةَ : الحذَقُ : الباذِنْجانُ بالذال المَنْقُوطة ولا يُعرَفُ . والحَدِيقَةُ : الروضَة ذاتُ الشجَرِ كما في الصِّحاحِ وهي كُلُّ أرضٍ استَدارَتْ وأَحْدَقَ بها حاجِز أو أرضٌ مُرتَفِعَةٌ قال عَنْتَرَةُ :
جادَتْ عَلَيْها كُل بِكر حُرة ... فتَرَكْنَ كُلَّ حَدِيقَةٍ كالدرهَم
ويُروَى : كُلَّ قَرارَةٍ . وقِيلَ : الحَدِيقَةُ : حُفْرة تكونُ في الوادِي تَحْبِسُ الماءَ وكُل وَطِئ يَحْبِس الماءَ في الوادِي وإن لم يَكُن الماءُ في بَطنِه : حَدِيقَةٌ والحَدِيقَةُ أعْمَقُ من الغَدِيرِ ج : حَدائِقُ وفي التنْزِيلِ العَزِيزِ : " وحَدائِقَ غُلْباً " أَو الحَدِيقَةُ : البُسْتانُ عليه الحائِطُ وخَصَّ بعضُهُم من النَّخْلِ والشَّجَرِ المُلْتَف وهو قَوْلُ ابنِ دُرَيْدِ والزَّجّاج وخَصَّ بعضهم الشَّجَر بالمُثْمِرِ وقال بَعضُهُم : بل هي الجَنَّة من نَخْلٍ وعِنَبٍ قال :
" ضَوْرِيَّةٌ أولِعْتُ باشْتِهارِها
" ناصِلَةُ الحِقْوَيْنِ من إِزارِها
" يُطْرِقُ كَلْبُ الحَيِّ من حِذارِها
" أعطَيْتُ فيها طائِعاً أو كارِهَا
" حَدِيقَةً غَلْباء في جِدارِها
" وفَرَساً أنْثَى وعَبْداً فارِهَا أرادَ أَنه أَعطاها نَخْلاً وكَرْماً مُحْدَقًا عَلَيها وذلك أَفْخَمُ للنَّخْلِ والكَرْم لأنه لا يُحْدَقُ عليه إِلاّ وهو مَضْنُونٌ بهِ وإِنَّما أَرادَ أَنه غالَى بمَهْرِها عَلَى ما هِي به من الاشْتِهارِ وخَلائِق الأَشرارِ . أَو كُلُّ ما أَحاطَ بهِ البِناءُ : حَدِيقةٌ وما لمْ يَكُنْ عليه حائِطٌ فليسَ بحَدِيقةٍ . أو الحَدِيقةُ : القِطْعَةُ من النَّخْل ومنه حَدِيثُ ثابِتِ بنِ قَيْسِ بن شَماسٍ رضيَ اللهُ عنه : اقْبَلِ الحدِيقَةَ وطَلِّقْها تَطْلِيقَةً . والحَدِيقَةُ : ة من أَعْراضِ المَدِينَةِ على ساكِنِها أَفْضَلُ الصَّلاةِ والسّلام كانتْ بها وَقعَةِّ بينَ الأَوْسِ والخَزرَجَ وإَياّها أَرادَ قيس بنُ الخَطِيم بقَوْلِه :
أجالِدُهُمْ يومَ الحَدِيقَةِ حاسِراً ... كأَنَّ يَدِي بالسَّيْفِ مِخْراقُ لاعِبِ وحَدِيقَةُ الرَّحْمنِ : بُسْتانٌ كان لمسَيْلِمَةَ الكَذّابِ بفِناءَ اليَمامةِ فلمّا قُتِلَ عندَها سُمِّيَتْ حَدِيقَةَ المَوْتِ . والحَدِيقَةُ كسَفِينة وكجُهَيْنَةَ : ع لبَنِي يربوع بقُلَّةَ الحَزْنِ وضَبَطه في التكملةِ كسَفِينَة
وقد أَحْدَقَت الرَّوْضَةُ . عُشْباً : صارَتْ حَدِيقَةً وإِذا لم يَكن فيها عُشْبٌ فهي رَوْضَةٌ نقله الزَّجّاج . والتَّحْدِيقُ : شِدَّةُ النَّظَرِ نَقَلَه الجَوهَرِيًّ
ومما يسْتَدْرَكُ عليه : الحَدِيقَةُ : القِطعَةُ من الزَّرْع عن كُراع . والمحَدِّقُ كمُحَدِّثِ : الأَمْرُ الشّدِيدُ تُحَدِّقُ منه الرِّجالُ . وتَكَلَّمت على حَدَقِ القَوْم أَي : وهم ينْظُرونَ إِليَّ . ورأَيتُُ الذَّبِيحَةَ حادِقَةً . وفلانٌ أَحْدَقَت بهِ المَنِية أَي : أحاطتْ وهذا مجازٌ . ومنه أَيْضاً قولهم : ورَدَ علىَّ كتابك فتنَزَّهْتُ في بَهْجَةِ حَدائِقِه

##### Türkçe

حدق
**حَدَقَ** - **يَحْدِقُ** - **حَدِيْقَة** - **حَدائِق**

**حَدَقَ - يَحْدِقُ** + bir varlık veya şey veya iş + bir şeye veya yere **بِ**: onunla, dolanmış ve yüksek dairesel bir sur biçiminde kuşattı
**حَديْقَة**: “**فعيلة**” vezni üzere, “**حـَدَقَ - يَحْدِقُ**”tan bir defalık fâil: ondan özel bir mekân adı: her yanından, onun etrafına dolanan ve onu başkasından ayıran yüksek ağaçlarla çevrili, ekilmiş arazi veya bahçe
**حَدائِق**: “**حَدِيْقَة**”nin çoğulu
**أَحْدَقَ - يُحْدِقُ** + bir varlık veya iş + bir varlığa **بِ**: “**حَدَقَ - يَحْدِقُ**”tan “**أفعل**” vezni üzere: onu “**يَحْدِقُ**” kıldı: kendisini veya kendisine itaat edeni, yüksek bir yerden bir varlığın etrafında dolanıp kuşatır kıldı
Ve lafız, “(bir engelle kuşatarak) varlıktan veya varlığa hareketi kapatma ve engelleme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَاط َ - يَحُوْطُ**، **حَدَقَ - يَحْدِقُ**، **سَارَ - يَسُوْرُ**، **طَوَقَ - يَطُوْقُ**، **حَالَ - يَحُوْلُ**، **سَرْدَقَ - يُسَردِقُ**

حدائق
	﴿Gökleri ve yeri yaratan ve sizin için gökten su indiren kimdir? Biz onunla sevinç sahibi bahçeler bitirdik; onların ağaçlarını bitirmeniz size ait değildir. Allah ile beraber bir ilâh mı? Bilakis onlar (haktan) sapan bir kavimdir (60)﴾ **النمل** ﴿İnsan yediğine baksın (24) Biz suyu döke döke döktük (25) sonra yeri yarıp yardık (26) böylece onda tane bitirdik (27) ve üzüm ve yonca (28) ve zeytin ve hurma (29) ve gür bahçeler (30) ve meyve ve ot (31) size ve hayvanlarınıza bir faydalanma olarak (32)﴾ **عبس**
	﴿Bahçeler ve üzümler (32)﴾ **النبأ**

مختار الصحاح
● [حدق] ح د ق: **حَدَقةُ العين** gözün en büyük siyahlığıdır; çoğulu **حَدَقٌ** ve **حِدَاقٌ**tur. **التحدِيقُ** bakışın şiddetidir. **الحَدِيقةُ** ağaçlı çayırdır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وحدائق غلبا**﴾. Ve denildi ki: **الحديقة** üzerinde duvar bulunan her bahçedir. “**حَدَّقُوا به**” **تحدِيقاً** ve “**أحْدقوا به**”: onu kuşattılar.

الراغب
حدق
﴿**حدائق ذات بهجة**﴾ [**النمل/60**]، **حديقة**nin çoğuludur; o, suyu olan bir toprak parçasıdır; şekil bakımından ve içinde su bulunması bakımından gözün **حدقة**sine benzetilerek adlandırılmıştır. **الحدقة**nin çoğulu **حداق** ve **أحداق**tır. **حدق** **تحديقا**: bakışı şiddetlendirdi. “**حدقوا به**” ve “**أحدقوا**”: onu kuşattılar; **حدقة**nin döndürülmesine benzeterek.

ملخص اللسان
1. **حدَقَ** falan, şeyi gözüyle **يَحْدِقُه** **حَدْقاً**: ona baktığı zaman.
2. Ve her şey, bir şeyle yuvarlaklaşıp onu kuşatırsa, ona **أَحدَقَ** etmiştir.
3. Şey, onunla **حدَقَ** etti ve **أَحدقَ**: yuvarlaklaştı;
4. Ve **الحَدِيقة** riyazdan: her arazi ki yuvarlaklaştı ve ona bir engel veya yüksek bir arazi **أَحدق** etti;
5. **الحَدِيقةُ** meyve veren ağaç ve hurma sahibi her arazidir,
6. **الحديقةُ** bahçe ve duvardır; bazısı onu hurma ve üzümden olan cennete tahsis etti;
7. **الحَدِيقةُ** vadide bulunan, suyu hapseden bir çukurdur,
8. Ve **الحَدَقةُ**: gözün ortasındaki yuvarlak siyahlıktır,
9. **حدَقةُ العين** onun en büyük siyahlığıdır,
10. Ve **التَّحْدِيقُ**: **حدقة** ile bakışın şiddetidir;
11. “**فحدَّقني القومُ بأَبصارهم**” yani beni **حَدَقِ**leriyle attılar,
12. Ve **الحدِيقةُ**: gölcükten daha derindir.
13. Ve **الحديقةُ**: ekinden bir parçadır;
14. **الحدائقُ** bahçeler ve dolanmış ağaçtır.
15. “**نزلوا في مثل حدَقةِ البعير**” yani bollukta indiler,
16. **وحدِيقُ الرَّوْضِ**: ondan otlanmış ve dolanmış olan şeydir.
17. Ve **الحَدَقةُ**: zahirde gözün siyahlığı, batında onun tanesidir.
18. Ve ölü **حدَق** etti: iki gözünü açtığı ve onlarla kırptığı zaman,
19. Ve ölüyü gördüm, **يَحْدِقُ** sağa ve sola: yani iki gözünü açar ve bakar.
20. Ve adam **حَدْلَقَ** etti: bakışta **حَدَقَتَه**sini döndürdüğü zaman.
21. Ve **الحَدَقُ**: patlıcandır,

لسان العرب
● - حدق: Şey, onunla **حدَقَ** etti ve **أَحدقَ**: yuvarlaklaştı; **الأَخطل** dedi ki:
المُنْعِمُون بنُو حَرْبٍ، وقد حَدَقَتْ
بيَ المَنِيّةُ، واسْتَبْطأْتُ أَنصارِي
Ve **ساعدة** dedi:
وأُنْبِئْتُ أنَّ القومَ قد حَدَقُوا به،
فلا رَيْبَ أنْ قد كان ثَمَّ لَحيمُ
Ve her şey, bir şeyle yuvarlaklaşıp onu kuşatırsa, ona **أَحدَقَ** etmiştir. Ve dersin: onun üzerinde siyah bir ben vardır; onunla beyazlık **أحدق** etmiştir. Ve **الحَدِيقة** riyazdan: her arazi ki yuvarlaklaştı ve ona bir engel veya yüksek bir arazi **أَحدق** etti; **عنترة** dedi:
جادَتْ عليها كلُّ بِكْرٍ حُرًةٍ،
فتَرَكْنَ كلَّ حَديقةٍ كالدِّرْهمِ
Ve rivayet olunur: “**كلَّ قَرارةٍ**”; ve denildi ki: **الحَدِيقةُ** meyve veren ağaç ve hurma sahibi her arazidir; ve denildi ki: **الحديقةُ** bahçe ve duvardır; bazısı onu hurma ve üzümden olan cennete tahsis etti; dedi ki:
صُورِيّةٌ أُولِعْتُ باشْتِهارِها،
ناصِلةُ الحِقْوَيْنِ من إزارِها
يُطْرِقُ كلبُ الحَيِّ من حِذارِها،
أَعْطَيْتُ فيها طائِعاً أَو كارِها
حَدِيقةً غَلْباء في جِدارِها،
وفرَساً أُنْثى وعَبْداً فارِها
Onun muradı: ona, üzerinde dolanıp kuşatılmış hurma ve asma verdi; ve bu, hurma ve asma için daha görkemlidir; çünkü onun üzerine ancak, kendisi kıskanılan, değerli görülen olduğu halde **يُحْدَق** edilir; ancak muradı: onun şöhreti ve kötülerin huyları üzere bulunduğu şeye karşılık, onun mehrinde aşırıya gitti. Ve denildi ki: **الحَدِيقةُ** vadide bulunan, suyu hapseden bir çukurdur; ve vadide suyu hapseden her alçak yer, su onun içinde olmasa bile, o **حديقةٌ**dir. Ve **الحدِيقةُ**: gölcükten daha derindir. Ve **الحديقةُ**: ekinden bir parçadır; **كراع**dan; ve hepsi yuvarlaklaşma manasındadır. Ve tenzilde: **وحدائقَ غُلْباً**. Ve üzerinde duvar bulunan her bahçe **حديقة**dir; üzerinde duvar bulunmayan şeye **حديقة** denilmez. **الزجاج**: **الحدائقُ** bahçeler ve dolanmış ağaçtır. **وحدِيقُ الرَّوْضِ**: ondan otlanmış ve dolanmış olan şeydir. Denilir: falan oğullarının çayırı ancak bir **حديقة**dir; onda hiçbir şey geçmez. Ve çayır, otla **أَحدقت** etti; eğer onda ot yoksa o **رَوْضة**dır. Ve hadiste: buluttan bir ses işitti; “Falanın **حَدِيقة**sini sula” diyordu. Ve **الحَدَقةُ**: gözün ortasındaki yuvarlak siyahlıktır; ve denildi ki: zahirde gözün siyahlığı, batında onun tanesidir. **الجوهري**: **حدَقةُ العين** onun en büyük siyahlığıdır; çoğulu **حَدَقٌ** ve **أَحداقٌ** ve **حِداقٌ**tur; **أبو ذؤيب** dedi:
فالعَيْنُ بَعْدهمُ كأَنَّ حِداقَها
سُمِلَتْ بشوكٍ، فهي عُورٌ تَدْمَعُ
Dedi ki: “**حِداقَها**” ile **الحدَقة**yi ve onun çevresini murad etti; tıpkı deve için “ذو عَثانِين” denildiği gibi; ve bunun benzeri çoktur. **الأَزهري** **الليث**ten: **الحدَقُ** **الحدَقة**nin topluluğudur; o, zahirde gözün siyahlığı, batında onun tanesidir; dedi ki: ve başkası dedi: gözdeki en büyük siyahlık **الحدقة**dir; daha küçüğü **الناظر**dır; onda **إنسان العين** vardır; ancak **الناظر** ayna gibidir; onu karşıladığında onda kendi şahsını görürsün. Ve **الأَحنف** hadîsinde onların sözü: “**نزلوا في مثل حدَقةِ البعير**” yani bollukta indiler; onu devenin **حدقة**sine benzetti; çünkü o su ile suludur; ve denildi ki: ancak muradı, bunun onlarda daimî olduğudur; çünkü ilik, devenin bedeninde gözde ve parmak boğumunda kaldığı gibi kalmaz; **ابن الأَثير** dedi: onların beldelerini, suyunun çokluğu ve bolluğu bakımından göze benzetti; çünkü o, suyun çokluğu ve nemlilikle vasfedilir; ve çünkü ilik, organların hiçbirinde gözde kaldığı kadar kalmaz. Ve **الحُنْدُوقةُ** ve **الحِنْدِيقةُ**: **الحَدقةُ**dir; **ابن دريد** dedi: onun sıhhatini bilmiyorum. Ve **التَّحْدِيقُ**: **حدقة** ile bakışın şiddetidir; **مُليحٍ الهذلي**nin sözü:
أَبي نَصَبَ الرَّاياتِ بين هَوازِنٍ
وبين تَمِيمٍ، بعدَ خَوْفٍ مُحَدِّقِ
Onun muradı: erkeklerin ondan **تُحَدِّقُ** ettiği şiddetli bir iştir. Ve **مُعاوية بن الحكَم** hadîsinde: “**فحدَّقني القومُ بأَبصارهم**” yani beni **حَدَقِ**leriyle attılar; **حدَقة**nin çoğulu. Ve falan, şeyi gözüyle **يَحْدِقُه** **حَدْقاً**: ona baktığı zaman. Ve ölü **حدَق** etti: iki gözünü açtığı ve onlarla kırptığı zaman; ve **الحُدوق** masdardır. Ve ölüyü gördüm, **يَحْدِقُ** sağa ve sola: yani iki gözünü açar ve bakar. Ve **الحَدْلَقَةُ**, lâmın ziyadesiyle: **التَّحْديق** gibidir; ve adam **حَدْلَقَ** etti: bakışta **حَدَقَتَه**sini döndürdüğü zaman. Ve **الحَدَقُ**: patlıcandır; bir tanesi **حَدَقة**dir; **المَها**nın **حدق**una benzetildi; dedi ki:
تَلْقَى بها بَيْضَ القَطا الكُدارِي،
توائماً كالحَدَقِ الصِّغارِ
Ve Ali b. Hamza’nın hattıyla bulduk: **الحذَقُ** patlıcandır; noktalı **ذ** ile; onu bilmiyorum. **الأَزهري** İbnü’l-A‘râbî’den: patlıcana **الحدق** ve **المَغْد** denilir; ve **الجوهري** bu fasılda **الحَنْدَقُوق**u zikretti; **ابن بري** dedi: doğrusu, **حندق** tercümesinde zikredilmesidir; çünkü **النون** aslîdir; vezni **فَعْلَلول**dur; ve **سيبويه** de onu böyle zikretti; o, onun yanında sıfattır.

مقاييس اللغة:
(**حدق**) **الحاء** ve **الدال** ve **القاف** tek bir asıldır; ve o, bir şeyin bir şeyi kuşatmasıdır. Denilir: kavim adamı **حَدَقَ** etti ve ona **أحدقوا** ettiler. Dedi ki:
المطعِمون بَنُو حَربٍ وقَدْ حَدَقَتْ *** بي المنيّةُ واستبطأتُ أنصارِي([12])
Ve **حَدَقَة العين** bundandır; o, siyahlıktır; çünkü **الصَّبِيّ**yi kuşatır([13]); çoğulu **حِداق**tır. Dedi ki:
فالعين بَعْدَهمُ كأنّ حِداقَها *** سُمِلَتْ بشَوْكٍ فَهْيَ عَورٌ تَدْمَعُ([14])
Ve **التّحديق**: bakışın şiddetidir. Ve **الحديقة**: ağaç sahibi arazidir. Ve **الحِنْدِيقة**: **الحَدَقَة**dir([15]).

القاموس المحيط:
**الحَدَقَةُ** (harekeli): gözün siyahlığıdır; **الحُنْدوقَةِ** ve **الحِنْديقَةِ** gibi; çoğulu **حَدَقٌ** ve **أحداقٌ** ve **حِداقٌ**tur. Ve “**حَدَقوا به**” **يَحْدِقونَ**: onun etrafını sardılar; “**أَحْدَقوا**” ve “**احْدَوْدَقوا**” gibi. Ve şeyi: ona baktı. Ve ölü **حُدوقاً**: iki gözünü açtı ve onlarla kırptı. Ve falana: onun **حَدَقَتَهُ**sine isabet etti. Ve **الحَدَقُ** (harekeli): patlıcandır. Ve **الحَديقَةُ**: ağaçlı çayırdır; çoğulu **حَدائِقُ**; yahut hurma ve ağaçtan bahçedir; yahut bina ile kuşatılmış her şeydir; yahut hurmadan bir parçadır; ve Medine’nin çevrelerinden bir yer adıdır. Ve **حَديقَةُ الرَّحْمنِ**: yalancı Müseylime’nin bir bahçesiydi; onun yanında öldürülünce **حَديقَةَ الموتِ** diye adlandırıldı. Ve **جُهَيْنَةَ** gibi: Benî Yerbû‘ için bir yer adıdır. Ve çayır **أحْدَقَتِ** etti: bahçe oldu.
Ve **التَّحْديقُ**: bakışın şiddetidir.

تاج العروس:
ح - د - ق
**الحَدَقَةُ** (harekeli): İbn Düreyd’den, gözün siyahlığıdır; o, gözün ortasındaki yuvarlaktır. Ve denildi ki: zahirde onun siyahlığı, batında onun tanesidir. Ve **الجَوْهَرِي** dedi: onun en büyük siyahlığıdır. Ve başkası dedi: gözdeki en büyük siyahlık **الحَدَقَة**dir; daha küçüğü **الناظِر**dır; onda **إِنسانُ العَيْنِ** vardır; ancak **الناظِرُ** ayna gibidir; onu karşıladığında onda kendi şahsını görürsün. Ve onların sözü: **الأَحْنَف** hadîsinde: “**نَزَلوا في مِثلِ حَدَقَةِ البَعيرِ**” yani bollukta indiler; onu devenin **حَدَقَة**sine benzetti; çünkü o su ile suludur. **ابنُ الأَثِيرِ** dedi: çünkü o, suyun çokluğu ve nemlilikle vasfedilir; ve çünkü ilik, organların hiçbirinde gözde kaldığı kadar kalmaz. **الحُنْدُوقَةِ** (ötre ile) ve **الحِنْدِيقَةِ** (kesre ile) gibi. **ابن دريْدٍ** dedi: onun sıhhatini bilmiyorum. Çoğulu: **حَدَق** (هاء’yı düşürerek) ve **أَحداق** ve **حِداق**tır; **الجوهريُّ** birinci ve ikinciyle yetindi. Ve **أَبِي ذُؤيْبٍ**den şunu inşad etti:
فالعَينُ بَعْدَهُمُ كأَنَّ حِداقَها ... سُمِلتْ بشَوْكٍ فَهْي عُورٌ تَدْمَعُ
Dedi ki: “**حِداقها**” ile **الحَدَقَة**yi ve onun çevresini murad etti; tıpkı deveye “ذُو عَثانِينَ” denildiği gibi; ve bunun benzeri çoktur. Ve “**حَدَقُوا به**” **يَحْدِقونَ**: onu çepeçevre sardıkları zaman. **الأخْطَلُ** Benî Ümeyye’yi överken dedi:
المُنْعِمُونَ بَنُو حَربٍ وقَدْ حَدَقَتْ ... بي المَنِيةُ واستَبطَأتُ أَنْصارِي
“**أحْدَقُوا به**” gibi. Ve her şey, bir şeyle yuvarlaklaşıp onu kuşatırsa, ona **أَحْدَقَ** etmiştir. Ve dersin: onun üzerinde siyah bir ben vardır; onunla beyazlık **أَحَدَقَ** etmiştir. Ve “**واحدَوْدَقُوا**” şey ile: “**حَدَقُوا به**” ve “**أحدَقُوا**” gibidir; **الصّاغانِي** nakletti. Ve falan, şeyi gözüyle **يَحْدِقُه** **حَدْقاً**: ona baktığı zaman. Ve **مُعاوِيَةَ بنِ الحَكَم** hadîsinde: “**فحَدَقَنِي القَوْمُ بأبْصارِهِم**” yani beni **حَدَقِ**leriyle attılar. Ve ölüyü gördüm, **يَحْدِقُ** sağa ve sola; **حُدوقاً** (ötre ile): iki gözünü açtığı ve onlarla kırptığı zaman. Ve falanı **حدَقَ** etti: onun **حَدَقَتَهُ**sine isabet ettiği zaman. Ve atışta isabet eden kavme: “**رُماه الحَدَقِ**” denilir. Ve **الحَدَقُ** (harekeli): patlıcandır; **الأزْهَري** onu İbnü’l-A‘râbî’den nakletti; bir tanesi **حَدَقَةَ**dir; **المَها**nın **حَدَقِ**ine benzetildi; dedi ki:
" تَلْقَى بِها بِيضَ القَطا الكُدارِى
" تَوائِماً كالحَدَقِ الصّغارِ
Ve Ali b. Hamza’nın hattıyla bulundu: **الحذَقُ**: patlıcan; noktalı **ذ** ile; bilinmez. Ve **الحَدِيقَةُ**: **الصِّحاح**ta olduğu gibi ağaçlı çayırdır; o, her arazi ki yuvarlaklaştı ve ona bir engel veya yüksek bir arazi **أَحْدَقَ** etti. **عَنْتَرَةُ** dedi:
جادَتْ عَلَيْها كُل بِكر حُرة ... فتَرَكْنَ كُلَّ حَدِيقَةٍ كالدرهَم
Ve rivayet olunur: “**كُلَّ قَرارَةٍ**”. Ve denildi ki: **الحَدِيقَةُ** vadide bulunan, suyu hapseden bir çukurdur; ve vadide suyu hapseden her alçak yer, su onun içinde olmasa bile: **حَدِيقَةٌ**dir. Ve **الحَدِيقَةُ** gölcükten daha derindir; çoğulu **حَدائِقُ**tur. Ve aziz tenzilde: “**وحَدائِقَ غُلْباً**”. Yahut **الحَدِيقَةُ**: üzerinde duvar bulunan bahçedir; bazısı onu hurma ve dolanmış ağaçtan tahsis etti; bu, İbn Düreyd’in ve **الزَّجّاج**ın sözüdür. Ve bazısı ağaçtan meyve vereni tahsis etti. Ve bazısı dedi: bilakis o, hurma ve üzümden cennettir; dedi ki:
" ضَوْرِيَّةٌ أولِعْتُ باشْتِهارِها
" ناصِلَةُ الحِقْوَيْنِ من إِزارِها
" يُطْرِقُ كَلْبُ الحَيِّ من حِذارِها
" أعطَيْتُ فيها طائِعاً أو كارِهَا
" حَدِيقَةً غَلْباء في جِدارِها
" وفَرَساً أنْثى وعَبْداً فارِهَا
Onun muradı: ona, üzerinde dolanıp kuşatılmış hurma ve asma verdi; ve bu, hurma ve asma için daha görkemlidir; çünkü onun üzerine ancak, kendisi kıskanılan olduğu halde **يُحْدَقُ** edilir; ancak muradı: onun şöhreti ve kötülerin huyları üzere bulunduğu şeye karşılık, onun mehrinde aşırıya gitti. Yahut bina ile kuşatılmış her şey: **حَدِيقةٌ**dir; üzerinde duvar bulunmayan şey **بحَدِيقةٍ** değildir. Yahut **الحَدِيقةُ**: hurmadan bir parçadır; ondan, Sâbit b. Kays b. Şemmâs (Allah ondan razı olsun) hadîsi: “**اقْبَلِ الحدِيقَةَ وطَلِّقْها تَطْلِيقَةً**”. Ve **الحَدِيقَةُ**: Medine’nin çevrelerinden bir yer adıdır; sakinlerine en faziletli salât ve selâm olsun; orada Evs ile Hazrec arasında bir vak‘a oldu; ve onu, Kays b. el-Hatîm şu sözüyle murad etti:
أجالِدُهُمْ يومَ الحَدِيقَةِ حاسِراً ... كأَنَّ يَدِي بالسَّيْفِ مِخْراقُ لاعِبِ
Ve **حَدِيقَةُ الرَّحْمنِ**: Yemâme avlusunda yalancı Müseylime’nin bir bahçesiydi; onun yanında öldürülünce **حَدِيقَةَ المَوْتِ** diye adlandırıldı. Ve **الحَدِيقَةُ** “**سَفِينة**” gibi ve “**جُهَيْنَة**” gibi: Kulletü’l-Hazn’da Benî Yerbû‘ için bir yer adıdır; **التكملة**de “**سَفِينَة**” gibi ضبط edildi.
Ve çayır **أَحْدَقَت** etti; otla: bahçe oldu; eğer onda ot yoksa o **رَوْضَةٌ**dur; **الزَّجّاج** nakletti. Ve **التَّحْدِيقُ**: bakışın şiddetidir; **الجَوهَرِيّ** nakletti.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الحَدِيقَةُ**: ekinden bir parça; **كُراع**dan. Ve **المحَدِّقُ** “**مُحَدِّث**” gibi: erkeklerin ondan **تُحَدِّقُ** ettiği şiddetli iştir. Ve “kavmin **حَدَقِ**i üzerinde konuştum” yani onlar bana bakarken. Ve boğazlanmışı **حادِقَةً** gördüm. Ve falan: ona **المَنِية** **أَحْدَقَت** etti; yani kuşattı; bu mecazdır. Ve bundan da onların sözü: “Kitabın bana geldi; onun **حَدائِق**inin sevinci içinde gezindim.”
