# حدق — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D9%82/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حدق

حدَقَ به الشيءُ وأَحدقَ: اسْتَدارَ؛ قال الأَخطل:
المُنْعِمُون بنُو حَرْبٍ، وقد حَدَقَتْ
بيَ المَنِيّةُ، واسْتَبْطأْتُ أَنصارِي
وقال ساعدة:
وأُنْبِئْتُ أنَّ القومَ قد حَدَقُوا به،
فلا رَيْبَ أنْ قد كان ثَمَّ لَحيمُ
وكل شيء اسْتَدار بشيء وأَحاطَ به، فقد أَحدَقَ به. وتقول: عليه شامةٌ سوداء قد أحدقَ بها بياض.
والحَدِيقة من الرِّياض: كلُّ أَرض استدارت وأَحدق بها جاجزٌ أو أَرض مرتفعة؛ قال عنترة:
جادَتْ عليها كلُّ بِكْرٍ حُرًةٍ،
فتَرَكْنَ كلَّ حَديقةٍ كالدِّرْهمِ
ويروى: كلَّ قَرارةٍ؛ وقيل: الحَدِيقةُ كل أَرض ذات شجر مُثمر ونخل، وقيل: الحديقةُ البُسْتانُ والحائط وخص بعضهم به الجَنةَ من النخل والعنب؛ قال:
صُورِيّةٌ أُولِعْتُ باشْتِهارِها،
ناصِلةُ الحِقْوَيْنِ من إزارِها
يُطْرِقُ كلبُ الحَيِّ من حِذارِها،
أَعْطَيْتُ فيها طائِعاً أَو كارِها
حَدِيقةً غَلْباء في جِدارِها،
وفرَساً أُنْثى وعَبْداً فارِها
أَراد أَنه أَعطاها نخلاً وكَرْماً مُحْدَقاً عليها، وذلك أَفْخَم للنخل والكرم لأَنه لا يُحْدَق عليه إلا وهو مَضْنُون به مُنْفِسٌ، وإنما أَراد أَنه غالَى بمهرها على ما هي به من الاشْتِهار وخلائق الأَشرار، وقيل: الحَدِيقةُ حُفرة تكون في الوادي تَحْبِسُ الماء، وكلُّ وَطِيءٍ يَحْبس الماء في الوادي وإِن لم يكن الماء في بطنه، فهو حديقةٌ. والحدِيقةُ: أَعْمقُ من الغَديِر. والحديقةُ: القِطعة من الزرع؛ عن كراع، وكله في معنى الاستدارة. وفي التنزيل: وحدائقَ غُلْباً. وكلُّ بُستان كان عليه حائط، فهو حديقة، وما لم يكن عليه حائط لم يُقَل له حديقة. الزجاج: الحدائقُ البَساتين والشجر الملتف. وحدِيقُ الرَّوْضِ: ما أَعشب منه والتَفَّ. يقال: رَوْضة بني فلان ما هي إلا حديقة ما يجوز فيها شيء. وقد أَحدقت الرَّوْضةُ عُشْباً، وإذا لم يكن فيها عشب فهي رَوْضة. وفي الحديث: سمع من السحاب صوتاً يقول اسْقِ حَدِيقةَ فلان.
والحَدَقةُ: السواد المستدير وسط العين، وقيل: هي في الظاهر سواد العين وفي الباطن خَرَزَتها. الجوهري: حدَقةُ العين سوادها الأَعظم، والجمع حَدَقٌ وأَحداقٌ وحِداقٌ؛ قال أبو ذؤيب:
فالعَيْنُ بَعْدهمُ كأَنَّ حِداقَها
سُمِلَتْ بشوكٍ، فهي عُورٌ تَدْمَعُ
قال: حِداقَها أراد الحدَقةَ وما حولَها كما يقال للبعير ذو عَثانِين ومثله كثير. الأَزهري عن الليث: الحدَقُ جماعة الحدَقةِ، وهي في الظاهر سواد العين وفي الباطن خَرَزَتها، قال: وقال غيره السواد الأَعظم في العين هو الحدقة والأَصغر هو الناظر، وفيه إنسان العين، وإنما الناظر كالمِرآة إذا استقبلتها رأيتَ فيها شخصك. وقولهم في حديث الأَحنف: نزلوا في مثل حدَقةِ البعير أَي نزلوا في خِصْب، وشبَّهه بحدقة البعير لأَنها رَيّا من الماء، وقيل: إِنما أَراد أنَّ ذلك عندهم دائم لأَن النِّقْي لا يَبقى في جسد البعير بقاءَه في العين والسُّلامَى؛ قال ابن الأَثير: شبَّه بلادهم في كثرة مائها وخِصْبها بالعين لأَنها توصف بكثرة الماء والنَّداوة، ولأَن المُخ لا يبقى في شيءٍ من الأَعضاء بقاءه في العين.
والحُنْدُوقةُ والحِنْدِيقةُ: الحَدقةُ، قال ابن دريد: ولا أَدري ما صحتها.
والتَّحْدِيقُ: شدة النظر بالحدقة؛ وقولُ مُليحٍ الهذلي:
أَبي نَصَبَ الرَّاياتِ بين هَوازِنٍ
وبين تَمِيمٍ، بعدَ خَوْفٍ مُحَدِّقِ
أَراد أَمراً شديداً تُحَدِّقُ منه الرجال. وفي حديث مُعاوية بن الحكَم: فحدَّقني القومُ بأَبصارهم أَي رَمَوْني بحَدَقِهم، جمع حدَقة. وحدَقَ فلان الشيء بعينه يَحْدِقُه حَدْقاً إذا نظر إليه. وحدَق الميتُ إذا فتَح عينيه وطرَف بهما، والحُدوق المصدر. ورأَيتُ الميتَ يَحْدِقُ يَمْنةً ويَسْرة أَي يفتح عينيه وينظر.
والحَدْلَقَةُ، بزيادة اللام: مثل التَّحْديق، وقد حَدْلَقَ الرجل إذا أَدار حَدَقَته في النظر.
والحَدَقُ: الباذِنْجانُ، واحدتها حَدَقة، شبّه بحدَق المَها؛ قال: تَلْقَى بها بَيْضَ القَطا الكُدارِي،
توائماً كالحَدَقِ الصِّغارِ
ووجدنا بخط علي بن حمزة: الحذَقُ الباذنجان، بالذال المنقوطة، ولا أَعرفها. الأَزهري عن ابن الأَعرابي: يقال للباذنجان الحدق والمَغْد، وقد ذكر الجوهري في هذا الفصل الحَنْدَقُوق، قال ابن بري: وصوابه أَن يذكر في ترجمة حندق لأَن النون أَصلية، ووزنه فَعْلَلول، وكذا ذكره سيبويه وهو عنده صفة.

### Türkçe

**حدَقَ** ile ona şey **حدَقَ** etti ve **أَحدقَ**: yuvarlaklaştı; el-Aḫṭal dedi:
المُنْعِمُون بنُو حَرْبٍ، وقد **حَدَقَتْ**
بيَ المَنِيّةُ، واسْتَبْطأْتُ أَنصارِي

Ve Sâʿide dedi:
وأُنْبِئْتُ أنَّ القومَ قد **حَدَقُوا** به،
فلا رَيْبَ أنْ قد كان ثَمَّ لَحيمُ

Her şey bir şeyle yuvarlaklaşıp onu kuşattıysa, ona **أَحدقَ** etmiştir. Ve dersin: onun üzerinde siyah bir ben vardır; onunla **أَحدقَ** etmiş bir beyazlık.

Ve **الحَدِيقة** riyâzdan: her yuvarlaklaşmış ve onunla bir engel kuşatmış olduğu yer, yahut yüksek bir yer; ʿAntere dedi:
جادَتْ عليها كلُّ بِكْرٍ حُرًةٍ،
فتَرَكْنَ كلَّ **حَديقةٍ** كالدِّرْهمِ

Ve rivayet olunur: كلَّ قَرارةٍ; ve denildi: **الحَدِيقةُ** meyve veren ağaç ve hurma sahibi her yerdir; ve denildi: **الحديقةُ** bostan ve duvar, ve bazısı onu hurma ve üzümden olan cennete tahsis etti; dedi:
صُورِيّةٌ أُولِعْتُ باشْتِهارِها،
ناصِلةُ الحِقْوَيْنِ من إزارِها
يُطْرِقُ كلبُ الحَيِّ من حِذارِها،
أَعْطَيْتُ فيها طائِعاً أَو كارِها
**حَدِيقةً** غَلْباء في جِدارِها،
وفرَساً أُنْثى وعَبْداً فارِها

Onun muradı: ona, üzerine **مُحْدَقاً** olan hurma ve asma verdiğidir; ve bu, hurma ve asma için daha görkemlidir; çünkü üzerine ancak o, kendisiyle kıskanılan, nefis bir şey iken **يُحْدَق** olunur. Ancak muradı: onun şöhreti ve şerirlerin huyları üzere olduğu şeye karşılık, onun mehrinde aşırıya gittiğidir. Ve denildi: **الحَدِيقةُ** vadide olup suyu hapseden bir çukurdur; ve vadide suyu hapseden her alçak yer, su onun karnında olmasa bile, o bir **حديقةٌ**dir. Ve **الحدِيقةُ**: **الغَديِر**den daha derindir. Ve **الحديقةُ**: ekinden bir parça; Kurâʿ’dan; ve hepsi yuvarlaklaşma manasındadır. Ve tenzilde: وحدائقَ غُلْباً. Ve her bostan ki üzerinde bir duvar vardır, o bir **حديقة**dir; üzerinde duvar olmayan şeye **حديقة** denilmez. ez-Zeccâc: **الحدائقُ** bostanlar ve birbirine dolanmış ağaçtır. Ve **حدِيقُ الرَّوْضِ**: ondan otlanmış ve birbirine dolanmış olan şeydir. Denilir: رَوْضة بني فلان ما هي إلا **حديقة** ما يجوز فيها شيء; yani içinde hiçbir şey geçmez. Ve **أَحدقت** er-ravda otla; eğer onda ot yoksa o **رَوْضة**dir. Ve hadiste: buluttan bir ses işitti: “Falancanın **حَدِيقةَ**sini sula” diyor.

Ve **الحَدَقةُ**: gözün ortasındaki yuvarlak siyahlık; ve denildi: o, dışta gözün siyahlığıdır, içte ise onun tanesidir. el-Cevherî: gözün **حدَقةُ**si onun en büyük siyahlığıdır; çoğulu **حَدَقٌ** ve **أَحداقٌ** ve **حِداقٌ**tur; Ebû Ḏuʾeyb dedi:
فالعَيْنُ بَعْدهمُ كأَنَّ **حِداقَها**
سُمِلَتْ بشوكٍ، فهي عُورٌ تَدْمَعُ

Dedi: **حِداقَها** ile **الحدَقةَ**yı ve onun çevresini murad etti; nitekim deve için “ذو عَثانِين” denir; bunun benzeri çoktur. el-Ezherî, el-Leys’ten: **الحدَقُ** **الحدَقةِ**nin topluluğudur; o, dışta gözün siyahlığıdır, içte ise onun tanesidir, dedi. Ve başkası dedi: gözdeki en büyük siyahlık **الحدقة**dir, daha küçüğü **الناظر**dir; onda **إنسان العين** vardır. Ancak **الناظر** aynaya benzer; onu karşıladığında onda kendi şahsını görürsün. Ve onların el-Aḥnef hadîsinde sözleri: “مثل **حدَقةِ** البعير”e indiler; yani berekete indiler. Ve onu devenin **حدَقة**sine benzetti; çünkü o, sudan doymuştur. Ve denildi: ancak muradı, bunun onlarda daim olduğudur; çünkü **النِّقْي** devenin bedeninde, gözde ve **السُّلامَى**da kaldığı kadar kalmaz. İbnü’l-Esîr dedi: onların beldelerini, suyunun çokluğu ve bereketi bakımından göze benzetti; çünkü o, su çokluğu ve nemlilikle vasfedilir; ve çünkü ilik, uzuvların hiçbirinde gözde kaldığı kadar kalmaz.

Ve **الحُنْدُوقةُ** ve **الحِنْدِيقةُ**: **الحَدقةُ**; İbn Düreyd dedi: onun sıhhatini bilmiyorum.

Ve **التَّحْدِيقُ**: **الحدقة** ile bakışın şiddeti; Müleyḥ el-Huḏelî’nin sözü:
أَبي نَصَبَ الرَّاياتِ بين هَوازِنٍ
وبين تَمِيمٍ، بعدَ خَوْفٍ مُحَدِّقِ

Muradı: erkeklerin ondan **تُحَدِّقُ** ettiği şiddetli bir iştir. Ve Muʿâviye b. el-Ḥakem hadîsinde: “فحدَّقني القومُ بأَبصارهم” yani beni **حدَقِ**leriyle attılar; **حدَقة**nin cem‘i. Ve falan, gözüyle şeye **حدَقَ** eder, ona **حَدْقاً** **يَحْدِقُه**: ona baktığında. Ve ölü **حدَقَ** eder: iki gözünü açtığında ve onlarla kırptığında; ve **الحُدوق** masdardır. Ve ölüyü gördüm, sağa ve sola **يَحْدِقُ**; yani iki gözünü açar ve bakar.

Ve **الحَدْلَقَةُ**, lâmın ziyadesiyle: **التَّحْديق** gibidir; ve adam **حَدْلَقَ** etti: bakışta **حَدَقَته**sini döndürdüğünde.

Ve **الحَدَقُ**: patlıcandır; bir tanesi **حَدَقة**dir; **المَها**nın **حدَق**ına benzetildi; dedi:
تَلْقَى بها بَيْضَ القَطا الكُدارِي،
توائماً كالحَدَقِ الصِّغارِ

Ve Ali b. Ḥamza’nın hattıyla bulduk: **الحذَقُ** patlıcandır, noktalı **الذال** ile; onu bilmiyorum. el-Ezherî, İbnü’l-Aʿrâbî’den: patlıcana **الحدق** ve **المَغْد** denilir. Ve el-Cevherî bu fasıl içinde **الحَنْدَقُوق**u zikretti; İbn Berî dedi: doğrusu, **حندق** tercümesinde zikretmesidir; çünkü nûn aslîdir; vezni **فَعْلَلول**dür. Sîbeveyh de onu böyle zikretti; ve o, onun yanında bir sıfattır.
