# حدق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حدق

الحدقة، محركة: سواد العين عن ابن دريد ، وهو المستدير وسط العين، وقيل: هي في الظاهر سوادها، وفي الباطن خرزتها، وقال الجوهري: سوادها الأعظم، وقال غيره: السواد الأعظم في العين هي الحدقة، والأصغر هو الناظر، وفيه إنسان العين، وإنما الناظر كالمرآة إذا استقبلتها رأيت فيها شخصك، وقولهم: في حديث الأحنف: نزلوا في مثل حدقة البعير أي: نزلوا في خصب، وشبهه بحدقة البعير لأنها ريا من الماء، قال ابن الأثير: لأنها توصف بكثرة الماء والنداوة، ولأن المخ لا يبقى في شيء من الأعضاء بقاءه في العين كالحندوقة بالضم والحنديقة بالكسر، قال ابن دريد: ولا أدري ما صحتها، ج: حدق بحذف الهاء وأحداق، وحداق واقتصر الجوهري على الأول والثاني، وأنشد لأبي ذؤيب:
  فالعين بعدهم كأن حـداقـهـا                      سملت بشوك، فهي عور تدمع قال: حداقها أراد الحدقة وما حولها، كما يقال للبعير: ذو عثانين، ومثله كثير وحدقوا به يحدقون: إذا أطافوا به قال الأخطل يمدح بني أمية:
  المنعمون بنو حرب وقد حدقت                      بي المنية واستبطأت أنصاري كأحدقوا به، وكل شيء استدار بشيء، وأحاط به، فقد أحدق به وتقول: عليه شامة سوداء قد أحدق بها بياض. واحدودقوا بالشيء: مثل حدقوا به، وأحدقوا، نقله الصاغاني. وحدق فلان الشيء بعينه يحدقه حدقا: إذا نظر إليه وفي حديث معاوية بن الحكم: فحدقني القوم بأبصارهم أي: رموني بحدقهم. ورأيت الميت يحدق يمنة ويسرة حدوقا بالضم: إذا فتح عينيه، وطرف بهما. وحدق فلانا: إذا أصاب حدقته. ويقال للقوم المصيبين في الرماية: رماه الحدق. والحدق، محركة: الباذنجان نقله الأزهري عن ابن الأعرابي، واحدتها حدقة، شبه بحدق المها، قال:
  تلقى بها بيض القطا الكدارى
  توائما كالحدق الصغار ووجد بخط علي بن حمزة: الحذق: الباذنجان، بالذال المنقوطة، ولا يعرف. والحديقة: الروضة ذات الشجر كما في الصحاح، وهي كل أرض استدارت، وأحدق بها حاجز، أو أرض مرتفعة قال عنترة:
  جادت عليها كل بكر حرة                      فتركن كل حديقة كالدرهم

  ويروى: كل قرارة. وقيل: الحديقة: حفرة تكون في الوادي تحبس الماء، وكل وطئ يحبس الماء في الوادي وإن لم يكن الماء في بطنه: حديقة، والحديقة أعمق من الغدير ج: حدائق وفي التنزيل العزيز:  وحدائق غلبا  أو الحديقة: البستان عليه الحائط، وخص بعضهم من النخل والشجر الملتف، وهو قول ابن دريد والزجاج، وخص بعضهم الشجر بالمثمر، وقال بعضهم: بل هي الجنة من نخل وعنب ، قال:
  ضورية أولعت باشتهارها
  ناصلة الحقوين من إزارها
  يطرق كلب الحي من حذارها
  أعطيت فيها طائعا أو كارها
  حديقة غلباء في جدارها
  وفرسا أنثى وعبدا فارها أراد أنه أعطاها نخلا وكرما محدقا عليها، وذلك أفخم للنخل والكرم، لأنه لا يحدق عليه إلا وهو مضنون به، وإنما أراد أنه غالى بمهرها على ما هي به من الاشتهار، وخلائق الأشرار. أو كل ما أحاط به البناء: حديقة، وما لم يكن عليه حائط ، فليس بحديقة. أو الحديقة: القطعة من النخل ومنه حديث ثابت بن قيس بن شماس رضي الله عنه: اقبل الحديقة، وطلقها تطليقة. والحديقة: ة، من أعراض المدينة على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، كانت بها وقعة بين الأوس والخزرج، وإياها أراد قيس بن الخطيم بقوله:
  أجالدهم يوم الحديقة حـاسـرا                      كأن يدي بالسيف مخراق لاعب وحديقة الرحمن: بستان كان لمسيلمة الكذاب بفناء اليمامة، فلما قتل عندها سميت حديقة الموت. والحديقة، كسفينة وكجهينة: ع، لبني يربوع بقلة الحزن، وضبطه في التكملة كسفينة.
 وقد أحدقت الروضة. عشبا: صارت حديقة وإذا لم يكن فيها عشب فهي روضة، نقله الزجاج. والتحديق: شدة النظر نقله الجوهري.
 ومما يستدرك عليه: الحديقة: القطعة من الزرع، عن كراع. والمحدق، كمحدث: الأمر الشديد تحدق منه الرجال. وتكلمت على حدق القوم، أي: وهم ينظرون إلي. ورأيت الذبيحة حادقة. وفلان أحدقت به المنية، أي: أحاطت، وهذا مجاز. ومنه أيضا قولهم: ورد على كتابك فتنزهت في بهجة حدائقه.

### Türkçe

**الحدقة**، harekeli: İbn Düreyd’den: gözün karasıdır; ve o, gözün ortasındaki yuvarlaktır. Ve denildi: o, dışta onun karasıdır; içte ise onun tanesidir. Cevherî dedi: onun en büyük karasıdır. Ve başkası dedi: gözdeki en büyük kara **الحدقة**’dır; daha küçüğü ise **الناظر**’dır; ve onda **إنسان العين** vardır. Ve ancak **الناظر**, ayna gibidir; onu karşıladığında onda şahsını görürsün. Ve onların sözü: **الأحنف**’in hadisinde: “Devenin **حدقة**’sı gibi bir yere indiler” yani: bir verimliliğe indiler. Ve onu devenin **حدقة**’sına benzetti; çünkü o, sudan kanmışlıktır. İbnü’l-Esîr dedi: çünkü çok su ve nemlilikle vasfedilir. Ve çünkü ilik, organların hiçbirinde gözde kaldığı kadar kalmaz; **الحندوقة** (ötre ile) ve **الحنديقة** (kesre ile) gibi. İbn Düreyd dedi: ve ben onun sıhhatini bilmiyorum. Çoğulu: **حدق** (هاء’nın hazfiyle) ve **أحداق** ve **حداق**; Cevherî birinci ve ikinciyle yetindi. Ve Ebû Züeyb’den inşad etti:
  “Göz, onlardan sonra sanki onun **حداق**’ı
  dikenle dağlanmış; o kördür, yaş döker.”
Dedi: onun **حداق**’ı ile **الحدقة**’yı ve onun çevresindekini kastetti; tıpkı deveye “iki **عثانين** sahibi” denildiği gibi; ve bunun benzeri çoktur. Ve “**حدقوا** onunla, **يحدقون**”: onu kuşattıklarında. Ahtal, Benî Ümeyye’yi överken dedi:
  “İhsan edenler Harb oğullarıdır; hâlbuki **المنية** beni **حدقت**
  ve ben yardımcılarımı geciktirdim.”
“**أحدقوا** onunla” gibi. Ve her şey bir şeyle yuvarlak olduysa ve onu kuşattıysa, muhakkak onunla **أحدق** etmiştir. Ve dersin: “Onun üzerinde siyah bir ben vardır; onunla beyazlık **أحدق** etmiştir.” Ve “**واحدودقوا** şey ile”: “**حدقوا** onunla” ve “**أحدقوا**” gibidir; Sâgânî onu nakletti. Ve “Falanca, şeyi gözüyle **حدق** eder, onu **يحدقه** **حدقا**”: ona baktığında. Ve Muâviye b. el-Hakem’in hadisinde: “Kavim beni bakışlarıyla **حدقني** etti” yani: beni **حدق**’larıyla attılar. Ve “Ölüyü sağa ve sola **يحدق** eder gördüm; **حدوقا** (ötre ile)”: iki gözünü açtığında ve ikisiyle kırptığında. Ve “Falancayı **حدق** etti”: onun **حدقة**’sına isabet ettiğinde. Ve atışta isabet eden kavme denilir: “Onu **الحدق** attı.”

Ve **الحدق**, harekeli: patlıcandır; Ezherî onu İbnü’l-A‘râbî’den nakletti. Tekili **حدقة**’dır; **حدق**’ı **المها**’nın **حدق**’ına benzetildi. Dedi:
  “Onunla, kara renkli yaban güvercinlerinin beyazlarını karşılar
  ikizler hâlinde, küçük **الحدق** gibi.”
Ve Ali b. Hamza’nın hattında bulundu: **الحذق**: patlıcandır; noktalı **ذ** ile; ve bilinmez.

Ve **الحديقة**: **الصحاح**’ta olduğu üzere ağaçlı çayırdır; ve o, her yuvarlaklaşmış arazidir; ve onunla bir engel kuşatmıştır; yahut yüksek bir arazidir. Antere dedi:
  “Her hür genç deve onun üzerine bolca yağmur döktü de
  her **حديقة**’yı dirhem gibi bıraktılar.”

Rivayet olunur: “her **قرارة**.” Ve denildi: **الحديقة**: vadide suyu tutan bir çukur; ve vadide suyu tutan her alçak yer, su onun karnında olmasa bile: **حديقة**’dır. Ve **الحديقة**, **الغدير**’den daha derindir. Çoğulu: **حدائق**. Ve aziz tenzilde: **وحدائق غلبا**. Yahut **الحديقة**: üzerinde duvar olan bostandır. Ve bazısı onu, birbirine dolanmış hurma ve ağaçtan tahsis etti; bu, İbn Düreyd ve Zeccâc’ın sözüdür. Ve bazısı ağacı meyveli olana tahsis etti. Ve bazısı dedi: bilakis o, hurma ve üzümden olan bahçedir. Dedi:
  “Zarûriyye; şöhretiyle tutulup kalmış,
  izarından iki böğrü açık,
  korkusundan mahallenin köpeği yaklaşır,
  ona, isteyerek yahut istemeyerek verdim:
  duvarında gür bir **حديقة**;
  ve bir dişi at ve çevik bir köle.”
Onu kastetti ki: ona, etrafı kuşatılmış hurma ve asma verdi; ve bu, hurma ve asma için daha görkemlidir; çünkü onun üzerine ancak kıskanılan bir şey olduğu hâlde kuşatma yapılır. Ve ancak o, şöhret bakımından ve kötülerin huyları bakımından onda olan şeye rağmen, onun mehirinde pahalıya gittiğini kastetti. Yahut bina ile kuşatılmış her şey: **حديقة**’dır; ve üzerinde duvar olmayan şey ise **حديقة** değildir. Yahut **الحديقة**: hurmadan bir parçadır; ve ondan, Sâbit b. Kays b. Şemmâs رضي الله عنه hadisi: “**الحديقة**’yı kabul et ve onu bir boşamayla boşa.”

Ve **الحديقة**: ة, Medine’nin arazilerindendir; sakinine en faziletli salât ve selâm olsun. Orada Evs ile Hazrec arasında bir vak‘a olmuştu; ve Kays b. el-Hatîm, şu sözüyle onu kastetti:
  “**الحديقة** günü onları, zırhsız olarak çarpışırım;
  sanki elimdeki kılıç, oyuncunun bezi.”
Ve **حديقة الرحمن**: Yemâme’nin avlusunda, Müseylime el-Kezzâb’ın bir bostanı idi; o, onun yanında öldürülünce **حديقة الموت** diye adlandırıldı. Ve **الحديقة**, **كسفينة** ve **كجهينة** gibi: bir yer adıdır; Benî Yerbû‘a aittir, az engebelilikte. Ve onun ضبط’ı **التكملة**’de **كسفينة** gibi gelmiştir.

Ve çayır, otça **أحدقت** etti: **حديقة** oldu; ve onda ot yoksa o, çayırdır; Zeccâc onu nakletti. Ve **التحديق**: bakışın şiddetidir; Cevherî onu nakletti.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الحديقة**: ekinden bir parça; Kurâ‘dan. Ve **المحدق**, **كمحدث** gibi: şiddetli iş; erkekler ondan **تحدق** eder. Ve “kavmin **حدق**’ı üzerinde konuştum” yani: onlar bana bakarken. Ve “kesilmiş hayvanı **حادقة** gördüm.” Ve “falancayı **المنية** **أحدقت** etti” yani: kuşattı; ve bu mecazdır. Ve bundan da onların sözü: “Kitabına cevap geldi de onun **حدائق**’inin sevinci içinde gezindim.”
