# حدم (ح-د-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - د - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والدال والميم معهما
حدم، دحم، مدح، حمد مستعملات
حدم:
الحَدْم: شِدَّة إحماء الشَّيْء بحرِّ الشمس والنار، تقول: حَدَمَه كذا فاحتَدَمَ.
والحَدْمٍ: التَزَيُّد في الجَرْي، وتقول إذا أَوْزَعْتها بتحريك الساق: واحتَدَمَتْ جرياً، قال الأعشى:
وإدلاجِ لَيْلٍ على غِرَّةٍ		وهاجرةٍ حَرُّها مُحتَدِمْ
دحم:
دَحْمٌ ودَحْمان من اسمان، والدَّحْم: النِّكاح، دَحَمَها يَدْحَمُها دَحْماً.
مدح:
المَدْح: مقيض الهجاء وهو حُسْن الثَّناء. والمِدْحة اسم المديح، وجمعه مَدائحُ ومِدَحٌ، يقال: مَدَحْتُه وامتَدَحْتُه.
حمد:
الحَمْدُ: نقيض الذَّمّ، يقال: بَلَوته فأحْمَدْتُه أيْ وجَدْتُه حَميداً محمودَ الفِعَال.
وحَمِدْتُه على ذلك، ومنه المَحْمَدة. وحُماداكَ أنْ َتْفَعل كذا أي: حَمْدُك، وحُماداكَ أنْ تنجُو من فُلان رأسْاً برأْس.
والتَحميد: كَثرة حَمْد الله بحُسن المَحامد.
وأَحْمَدَ الرجلُ: أي: فَعَلَ فَعِلا يُحْمَدُ عليه، قال الأعشى:
وأَحْمَدْتَ إذْ نَجَّيْتَ بالأمْسِ صِرْمةً		لها غَدَداتٌ واللَّواحِقُ تَـلْـحَـقُ
والحَمْدُ: الثناء.
وخمسةٌ من الأنبياء ذوو اسمَيْن: أحمَدُ ومُحَمَّد -صلى الله عليه وعلى آله وسلم- وعيسى والمسيح، وذو الكِفْل وإِلياس، وإسرائيل ويعقوب، ويونُس وذو النُّون - عليهم السلام وعلى غيرهم من أنبيائه-.
وقولهم: أحْمَدُ إليكَ اللهَ أي: معَكَ، ويقال: إنّما هو كقولك: أشكُو إليك.
وقوله: إنّي أحمَدُ إليكم غَسْلَ الإِحليل، أيْ أرْضَى لكم ذلك.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve**الدال** ve**الميم** onlarla birlikte
**حدم**، **دحم**، **مدح**، **حمد** kullanımdadırlar.

**حدم**:
**الحَدْم**: Güneşin ve ateşin hararetiyle bir şeyi şiddetle ısıtmak; dersin ki: **حَدَمَه** şöyle, böyle; böylece **فاحتَدَمَ**.
Ve **الحَدْمٍ**: koşuda artma; ve dersin ki, onu bacağı hareket ettirerek sevk ettiğinde: **واحتَدَمَتْ** koşu bakımından; **الأعشى** dedi ki:
وإدلاجِ لَيْلٍ على غِرَّةٍ		وهاجرةٍ حَرُّها مُحتَدِمْ

**دحم**:
**دَحْمٌ** ve **دَحْمان** iki isimdir; ve **الدَّحْم**: cinsel birleşme; **دَحَمَها** onu **يَدْحَمُها** **دَحْماً**.

**مدح**:
**المَدْح**: hicvin karşılığıdır ve o, güzel övgüdür. Ve **المِدْحة** medihin adıdır; çoğulu **مَدائحُ** ve **مِدَحٌ**dur; denir ki: **مَدَحْتُه** ve **امتَدَحْتُه**.

**حمد**:
**الحَمْدُ**: zemmin karşılığıdır; denir ki: **بَلَوته** onu denedim de **فأحْمَدْتُه**; yani onu övülen, fiilleri övülmüş olarak buldum.
Ve onu bunun üzerine övdüm; bundan **المَحْمَدة**. Ve **حُماداكَ** şu ki **أنْ َتْفَعل** şöyle; yani: senin övgün; ve **حُماداكَ** şu ki **أنْ تنجُو** falandan baş başa kurtulasın.
Ve **التَحميد**: güzel övgülerle Allah’ı çokça övmektir.
Ve **أَحْمَدَ** adam: yani, kendisi üzerine övülecek bir fiil yaptı; **الأعشى** dedi ki:
وأَحْمَدْتَ إذْ نَجَّيْتَ بالأمْسِ صِرْمةً		لها غَدَداتٌ واللَّواحِقُ تَـلْـحَـقُ
Ve **الحَمْدُ**: sena.
Ve peygamberlerden beşi iki isim sahibidir: **أحمَدُ** ve **مُحَمَّد** -Allah ona ve âline salât ve selâm etsin- ve **عيسى** ve **المسيح**; ve **ذو الكِفْل** ve **إِلياس**; ve **إسرائيل** ve **يعقوب**; ve **يونُس** ve **ذو النُّون** -onlara selâm ve O’nun diğer peygamberlerine-.
Ve onların sözü: **أحْمَدُ إليكَ اللهَ** yani: seninle beraberdir; ve denir ki: ancak bu, senin “sana şikâyet ediyorum” demen gibidir.
Ve onun sözü: **إنّي أحمَدُ إليكم غَسْلَ الإِحليل**; yani, size bunu razı görürüm.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

احْتَدَمَتِ النارُ: التهبتْ. واحتَدَمَ صدر فلانٍ غيظاً. ويومٌ مُحْتَدِمٌ: شديد الحرّ. وحَدَمَةُ النار، بالتحريك: صوت التهابها. واحْتَدَمَ الدم: اشتدَّتْ حُمرته حتَّى يسوادّ. الفراء: قِدْرٌ حُدَمَةٌ: سريعة الغَلْي، وهي ضدُّ الصّلودِ.

##### Türkçe

**احْتَدَمَتِ النارُ**: alevlendi. Ve **احتَدَمَ صدر فلانٍ غيظاً**: falanın göğsü öfkeyle alevlendi. Ve **يومٌ مُحْتَدِمٌ**: şiddetli sıcak(lık). Ve **حَدَمَةُ النار**، harekeli olarak: onun alevlenmesinin sesi. Ve **احْتَدَمَ الدم**: kızıllığı şiddetlendi; ta ki kararıp siyahlaşıncaya kadar. el-Ferrâ: **قِدْرٌ حُدَمَةٌ**: çabuk kaynayan; ve o, **الصّلودِ**’un zıddıdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح د م
حدم ، حمد ، مدح ، دمح ، دحم : مستعملات .
حدم : قال الليث : الحَدْمُ : شِدَّةُ إحْماءِ الشَّيْءِ بِحَرِّ الشَّمْسِ والنَّار ، تقول : حَدَمه كذا فاحتدم .
وقال الأَعْشَى :
وإدلاجِ لَيْلٍ على غِرَّةٍ
وهَاجِرةٍ حَرُّها مُحْتَدِم
أبو عُبَيد عن الفرّاء : للنّار حَدَمَة وحَمَدة ، وهو صوت الالتهاب ، وهذا يوم مُحْتَدِمٌ ومُحْتَمِدٌ ، وقال أبو عُبَيد : الاحْتِدامُ : شِدَّةُ الحَرّ .
وقال أبو زيد : احْتَمَد يوْمُنا واحْتَدَمَ .
وقال أبو حاتم : الحَدَمَةُ : من أصْوَاتِ الحيَّة ، صَوْتُ حَفِّه كأنه دَوِيٌّ يَحْتدِم ، واحْتَدَمَتِ القِدْرُ إذا اشتدَّ غَلَيانُها .
وقال أبو زيد : زَفيرُ النّار : لَهبُها وشَهِيقُها ، وحَدَمُها وحَمَدُها وكلْحَبَتُها بمعنى واحد .
واحْتَدم الشرابُ إذا غَلَى ، وقال الجعدي يصف الخمر :
رُدَّت إلى أكْلَفِ المَنَاكِب مَرْ
شُومٍ مُقيمٍ في الطِّين مُحْتَدِم
دحم : قال الليث : دَحْمٌ ودَحْمانٌ : من الأسمَاء ، والدَّحْم : النِّكاحُ ، يقال : دَحَمَها دحْماً ، وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قيل له : هل يَنْكِحُ أهْلُ الجنَّةِ ؟ فقال دحْماً دحْماً أي يَدْحَمون دَحْماً ، وهو شِدَّةُ الجِمَاع .
ودحْمَةُ : اسم امرأة ، ودُحَيْمٌ : اسم رجل ابن الأعرابي : دَحَمه دَحْماً إذا دفَعَه ، وقال رؤبة :
ما لَمْ يُبِحْ يأْجوجَ رَدْمٌ يَدْحَمُه
أي يَدْفَعُه . وأنشد أبو عمر :
قالت وكيف وهو كالمُمَرتَك
إني لطول الفَشل فيه أشتكي
فادحَمْه شيئاً ساعَةً ثم اترك
مدح : قال الليث المَدْحُ : نَقِيضُ الهِجَاء ، وهو حُسْنُ الثَّناء ، يقال : مدَحْتُه مَدْحَةً واحِدَة ، والمِدْحَةُ : اسم المَديح ، والجميعُ المِدَحُ ، قال : والمُثْنِي يمْدح ويمْتَدحُ قلتُ : ويقال : فلان يَتَمدَّحُ إذا كان يُقَرِّظُ نفسه ويُثْني عليها .
والمَمَادح ضِدُّ المَقَابح ، والمدائحُ جَمْعُ المديح من الشِّعر الذي مُدح بِه .
ورَجُلٌ مَدَّاحٌ : كَثِيرُ المدْح للْمُلوك .
حمد : الليث : الحَمدُ : نَقيضُ الذَّمِّ ، يقال : حَمِدْتُه على فعله ، ومنه المحْمدَةُ ، وقال الله جلّ وعزّ : ( الْحَمْدُ للَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ) ( الفَاتِحَة : 2 ) .
قال الفرّاءُ : اجتمع القُرَّاء على رفع ( الحمدُ لله ) ، فأما أهْلُ البَدْو فمنهم من يقول : الحمدَ لله ، ومنهم من يقول : الحمدِ لله بخفض الدَّال ، ومنهم من يقول : الحمدُ لله فيرفع الدَّال واللام ، قال أبو العباسُ : الرفُع هو القراءَةُ ، لأنه المأْثورُ ، وهو الاخْتِيارُ في العَربيَّة .
وقال النحويون : مَنْ نَصَبَ من الأعراب الحمد الله فعَلى المصدر أحمد الحمد لله ، وأما مَنْ قرأ : الحمدِ لله فإن الفَرّاء قال : هذه كلمة كَثُرَت عَلَى ألْسنِ العَرب حتى صارت كالاسم الواحد ، فَثَقل عليهم ضَمُّها بعد كَسْرَة فأَتْبَعوا الكَسْرَة الكَسْرَة .
وقال الزَّجَّاجُ : لا يُلْتَفتُ إلى هذه اللغة ولا يُعْبأ بها ، وكذلك من قرأ : الحمدُ لله في غير القرآن فهي لُغةٌ رديئةٌ .
وقال الأخْفَشُ : الحمدِ لله : الشُّكْرُ لله ، قال : والحمدُ أيْضاً : الثَّناء ، قلت : الشُّكْرُ لا يكون إلا ثناءً لِيَدٍ أُوليتَها ، والحمدُ قدْ يكون شُكْراً للصَّنِيعة ويكون ابتداء للثناء عَلَى الرَّجُل ، فحمدُ الله الثناء عليه ، ويكون شُكراً لِنِعَمِه التي شَمِلَت الكُلّ .
وقال الليث : أحْمَدْتُ الرجلَ : وجَدْتُه محموداً ، وكذلك قال غيره : يقال : أتَيْنا فُلاَناً فأَحْمَدناهُ وأَذْمَمْناهُ أي وجَدناه محموداً أو مذْموماً .
وقال الليث : حُمَاداك أن تَفْعَلَ كذا أي حَمْدُك ، وحُماداك أن تَنْجُوَ من فُلان رأْساً برأس .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : حَبابُك أن تفْعَلَ ذاكَ ، ومثله حُمادَاكَ .
وقالت أُمُّ سَلمَة : حُمادَياتُ النِّساء غَضُّ الطَّرْف وقِصَرُ الوَهَازَة ، معناه غاية ما يُحْمَد منهن هذا ، وقيل : غُناماك بِمعنى حُماداك ، وعُنَاناك مِثْلُه .
وقال الليث : التَحْمِيدُ : كَثْرَةُ حَمْدِ الله بالمحَامِدِ الحسَنَة . قال : وأحْمَدَ الرَّجُلُ إذ فَعَلَ ما يُحْمَدُ عليه .
وقال الأعْشَى :
وأحْمَدتَ إذ نَجَّيْتَ بالأمْسِ صِرْمَةً
لَهَا غُدَداتٌ واللُّواحِقُ تَلْحَقُ
ومُحمَّد وأَحْمد اسما نَبِيِّنا المصطفى ( صلى الله عليه وسلم ) وقول العرب : أحْمَدُ إليك الله .
قال الليث معناه أحمد مَعَك الله ، وقال غيره : أشكُر إليك أيادِيَه ونعمه .
وقال ابن شُمَيْل في قوله أحْمَدُ إليكم غَسْلَ الإحْلِيل أي أرضاه لكم ، أقام إلى مُقام اللام الزائدة .
وقال شمر : بَلَغَني عن الخليل أنه قال : معنى قولهم في الكُتُب : فإني أَحْمَدُ إليك الله أي أحْمد معك الله ، كقول الشاعر :
ولَوْحَيْ ذِرَاعَيْن في بِرْكةٍ
إلى جُؤْجُؤٍ رَهِل المنكب
يريد مع بركة .
ويقال : هل تَحمَد لي هذا الأمر أي هل ترضاه لي .
وفي ( النوادر ) : حَمِدْتُ عَلَى فلان حَمْداً وضمِدْتُ ضَمَداً إذا غَضِبْتَ ، وكذلك أَرِمْتُ أَرَماً .
وقول المُصَلِّي : سُبْحَانك اللهم وبِحَمْدِك المعنى وبِحَمْدِك أَبْتَدِىء ، وكذلك الجِالِبُ للباء في بسم الله الابتداء ، كأنك قلت : بَدَأْتُ باسْمِ الله ، ولم تَحْتَج إلى ذكر بدأت ، لأن الحال أَنْبأَت أَنَّك مُبْتَدِىء .
أبو عُبَيد عن الفَرَّاء : للنار حَمَدَة ، ويَوْمٌ مُحْتَمِدٌ ومُحْتَدِمٌ : شديد الحَرِّ .
والحَمِيدُ من صِفَاتِ الله بمَعْنَى المحمُودِ ، ورَجُلٌ حُمَدَةٌ : كَثيرُ الْحَمدِ . وَرَجُلٌ حَمَّادٌ مِثْلُه .
ومن أَمْثَالهم : ( من أنفق ماله على نفسه فلا يتحمد به إلى الناس ) ، المعنى أنه لا يُحمد على إحْسانه إلى نفسه ، إنما يُحْمَد على إحْسَانِه إلى الناس .
دمح : شمر عن ابن الأعرابي : دَمَّحَ ودَبَّح إذا طَأْطَأَ رَأْسَه .

##### Türkçe

ح د م
**حدم** , **حمد** , **مدح** , **دمح** , **دحم** : kullanımdadırlar.

**حدم** : Leys dedi: **الحَدْمُ** : şeyin **الشَّمْسِ** ve ateşin hararetiyle şiddetli ısınmasıdır; dersin ki: onu şöyle **حَدَمه**; böylece **فاحتدم**.
A‘şâ dedi:
Ve bir gaflet üzere bir gecenin gece yürüyüşü
Ve harareti **مُحْتَدِم** olan bir öğle sıcağı

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: ateş için **حَدَمَة** ve **حَمَدة** vardır; o, alevlenmenin sesidir. Ve bu, **مُحْتَدِمٌ** ve **مُحْتَمِدٌ** bir gündür. Ebû Ubeyd dedi: **الاحْتِدامُ** : sıcağın şiddetidir.
Ebû Zeyd dedi: günümüz **احْتَمَد** etti ve **احْتَدَمَ**.
Ebû Hâtim dedi: **الحَدَمَةُ** : yılanın seslerindendir; onun sürünmesinin sesi, sanki **يَحْتدِم** eden bir uğultu gibidir. Ve kazan, kaynaması şiddetlendiğinde **احْتَدَمَتِ القِدْرُ**.
Ebû Zeyd dedi: ateşin **زَفيرُ**’i: onun alevi ve soluyuşudur; ve onun **حَدَمُ**’u ve **حَمَدُ**’u ve **كلْحَبَتُها**’sı bir tek mânâdadır.
İçki kaynadığında **واحْتَدم الشرابُ**. Ca‘dî şarabı vasfederek dedi:
Çamur içinde yerleşik, **مُحْتَدِم** bir (şeye)
Damgalı, ikamet eden, omuzların en kaba olanına geri çevrildi

**دحم** : Leys dedi: **دَحْمٌ** ve **دَحْمانٌ** : isimlerdendir. Ve **الدَّحْم** : nikâhtır; denir: onu **دَحَمَها** bir **دحْماً** ile. Hadiste: Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) denildi: Cennet ehli nikâhlanır mı? O da dedi: **دحْماً دحْماً**; yani bir **دَحْماً** ile **يَدْحَمون**; o, cinsel birleşmenin şiddetidir.
Ve **ودحْمَةُ** : bir kadının adıdır. Ve **دُحَيْمٌ** : bir erkeğin adıdır. İbnü’l-A‘râbî: onu bir **دَحْماً** ile **دَحَمه** ettiğinde, onu itti, dedi. Ru’be dedi:
Ye’cûc’u bir set, onu **يَدْحَمُه** etmedikçe (serbest) bırakmadı
Yani onu iter. Ebû Ömer okudu:
Dedi: nasıl olur, hâlbuki o, yuvarlanmış gibi iken
Ben, ondaki uzun gevşeklikten şikâyetçiyim
Öyleyse onu bir şeyle bir saat **فادحَمْه** et, sonra bırak

**مدح** : Leys dedi: **المَدْحُ** : hicvin zıddıdır; o, güzel övgüdür. Denir: onu bir tek **مَدْحَةً** ile övdüm. Ve **المِدْحَةُ** : medhin adıdır; çoğulu **المِدَحُ**’tır. Dedi: ve öven kimse **يمْدح** eder ve **يمْتَدحُ**. Dedim: ve denir: falan kimse, kendisini takriz ediyor ve ona övgü düzüyor ise **يَتَمدَّحُ** eder.
Ve **المَمَادح** ayıpların zıddıdır. Ve **المدائحُ** : kendisiyle övülen şiirden medhin çoğuludur.
Ve **مَدَّاحٌ** bir adam: kralları çok öven.

**حمد** : Leys: **الحَمدُ** : zemmin zıddıdır. Denir: fiili üzerine onu **حَمِدْتُه**; ondan **المحْمدَةُ**. Allah (azze ve celle) dedi: ( **الْحَمْدُ للَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ** ) ( **الفَاتِحَة : 2** ).
Ferrâ dedi: kurrâ, ( **الحمدُ لله** )’nin ref‘i üzerinde birleşti. Bedevîlerden ise kimi: **الحمدَ لله** der; kimi: **الحمدِ لله** der, **الدَّال**’ı cer ile; kimi de: **الحمدُ لله** der, böylece **الدَّال** ve **اللام**’ı ref‘ eder. Ebû’l-Abbâs dedi: ref‘, kıraattir; çünkü o, me’sûrdur ve Arapçada tercih edilendir.
Nahivciler dedi: Araplardan kim **الحمد الله**’ı nasb ederse, masdar üzere: **أحمد الحمد لله**. Ama kim: **الحمدِ لله** okursa, Ferrâ dedi: bu, Arapların dilleri üzerinde çokça olmuş bir kelimedir; nihayet tek bir isim gibi oldu; bu yüzden, bir kesreden sonra onun dammesi onlara ağır geldi; böylece kesreyi kesreye tâbi kıldılar.
Zeccâc dedi: bu dile iltifat edilmez ve ona itibar edilmez. Ve Kur’ân dışında: **الحمدُ لله** okuyan da böyledir; o, kötü bir dildir.
Ahfeş dedi: **الحمدِ لله** : Allah’a şükürdür. Dedi: ve **الحمدُ** da: övgüdür. Dedim: şükür, ancak sana ulaştırılmış bir el (iyilik) için övgü olur; **الحمدُ** ise, iyiliğe şükür olabilir ve adam üzerine övgüye başlangıç olabilir. Öyleyse Allah’ı hamd, O’na övgüdür; ve O’nun, hepsini kuşatan nimetlerine şükür olur.
Leys dedi: adamı **أحْمَدْتُ** : onu övülmüş buldum. Başkası da böyle dedi: denir: falana geldik de onu **أَحْمَدناهُ** ve onu **أَذْمَمْناهُ**; yani onu övülmüş veya yerilmiş bulduk.
Leys dedi: **حُمَاداك** ki şöyle yapasın; yani senin hamdin. Ve **حُماداك** ki falandan başa baş kurtulasın.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **حَبابُك** ki şunu yapasın; ve onun benzeri **حُمادَاكَ**.
Ümmü Seleme dedi: kadınların **حُمادَياتُ**’ı, bakışı kısmak ve **الوَهَازَة**’yi kısaltmaktır; mânâsı: onlardan övülenin nihayeti budur. Ve denildi: **غُناماك** , **حُماداك** mânâsındadır; ve **عُنَاناك** da onun gibidir.
Leys dedi: **التَحْمِيدُ** : güzel hamdlerle Allah’ı çokça hamd etmektir. Dedi: adam, kendisi üzerine hamd edilen şeyi yaptığında **أحْمَدَ** eder.
A‘şâ dedi:
Dün bir sürüyü kurtardığında **وأحْمَدتَ**
Onun için şişlikler vardır ve ardıllar yetişir

Ve **مُحمَّد** ve **أَحْمد** , bizim seçilmiş peygamberimizin ( صلى الله عليه وسلم ) iki adıdır. Ve Arapların sözü: **أحْمَدُ إليك الله**.
Leys dedi: mânâsı: seninle birlikte Allah’ı hamd ederim. Başkası dedi: O’nun ellerini (ihsanlarını) ve nimetlerini sana karşı şükrederim.
İbn Şümeyl, **أحْمَدُ إليكم غَسْلَ الإحْلِيل** sözünde dedi: onu sizin için razı ederim; زائد **اللام**’ın makamına **إلى**’yı ikame etti.
Şemmer dedi: Halîl’den bana ulaştı ki o dedi: kitaplarda onların sözü: **فإني أَحْمَدُ إليك الله** mânâsı: seninle birlikte Allah’ı hamd ederim; şairin sözü gibi:
Bir havuzda iki kolun levhası
Omuzları gevşek, bir göğse doğru
Yani bir havuz ile birlikte.
Ve denir: bu işi benim için **تَحمَد** eder misin; yani onu benim için razı olur musun.
( **النوادر** )’de: falana karşı bir hamd ile **حَمِدْتُ** ve bir **ضَمَداً** ile **ضمِدْتُ**; öfkelendiğinde; ve yine **أَرِمْتُ** bir **أَرَماً**.
Namaz kılanın sözü: **سُبْحَانك اللهم وبِحَمْدِك**; mânâ: ve senin hamdinle başlarım. Ve **بسم الله**’daki **الباء**’yı getiren de başlangıçtır; sanki sen: Allah’ın adıyla başladım, demişsin; ve “başladım”ı zikretmeye ihtiyaç duymadın; çünkü hâl, senin başlayan olduğunu haber verdi.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: ateş için **حَمَدَة** vardır. Ve **مُحْتَمِدٌ** ve **مُحْتَدِمٌ** bir gün: sıcağı şiddetli.
Ve **الحَمِيدُ** , Allah’ın sıfatlarındandır; **المحمُودِ** mânâsında. Ve **حُمَدَةٌ** bir adam: hamdi çok. Ve **حَمَّادٌ** bir adam: onun gibidir.
Onların mesellerindendir: ( malını kendi nefsi üzerine harcayan kimse, onunla insanlara karşı hamd ettirilmez ); mânâ: kendi nefsine ihsanı üzerine övülmez; ancak insanlara ihsanı üzerine övülür.

**دمح** : Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **دَمَّحَ** ve **دَبَّح** , başını eğdiğinde.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والدال وما يثلثهما)
  (حدر) الحاء والدال والراء أصلان: الهبوط، والامتلاء.
  فالأوّل حَدَرْتُ الشّيءَ إذا أَنزَلْتَه([1]). والحُدُور فعل الحادر. والحَدُور، بفتح الحاء: [المكان([2])] تَنْحَدِر منه.
  والأصل الثاني قولُهم للشَّيء الممتلئ حادر. يقال عَينٌ حَدْرَة بَدْرَة: ممتلِئة. وقد مضى شاهدُه([3]). وناقةٌ حادرةُ العينين، إذا امتلأتَا. وسُمِّيت حَدْراء لذلك. ويقال الحيدرة الأسد* ويمكن أن يكون اشتقاقُه من هذا. ومنه حَدَر جلْدُه تورّم يحدُر حُدورا([4]). وأحدرتُه، إذ ضربتَه حتَّى تؤثر فيه. والحَدْرة، بسكون الدال: قُرْحةٌ تخرج بباطن جَفْن العين. ويقال [حَيٌّ([5])] ذو حُدورة، أي ذُو اجتماعٍ وكَثْرة. قال:
وإنِّي لَمِنْ قومٍ تصيدُ رِماحُهمْ *** غَداةَ الصَّباحِ ذَا الحُدُورة والحَرْدِ([6])  والحُدْرَة: الصِّرمة([7])؛ سُمِّيت بذلك لتجمُّعها.
  ومما شذَّ عن الباب الحادُور: القُرْط. ويُنشد:
  * بائِنةُ المَنْكِبِ مِنْ حادُورِها([8]) *
   (حدس) الحاء والدال والسين أصلٌ واحدٌ يُشْبه الرّمْي والسُّرعة وما أشبه ذلك. فالحَدْس الظنّ. وقياسُهُ من الباب، لأنّا([9]) نقول: رَجَم بالظّنّ، كأنّه رَمَى به. والحَدْس: سُرعة السَّير. قال:
  * كأنّها مِنْ بَعْدِ سَيرٍ حَدْسِ([10]) *
  ويقال حَدَس به الأرضَ حَدْساً، إذا صَرَعَهُ. قال:
...............ترى به *** من القوم مَحدُوساً وآخَرَ حادساً([11])  ومنه أيضاً حَدَسْتُ في لَبَّةِ البعير، إذا وجَأْتَ في لَبَّتِه. وحدَسْتُ الشَّيءَ برِجْلي: وطئتُه. وحَدَسْت النّاقَة، إذا أنَخْتَها. وحَدَسْتُ بسهمي: رمَيت.
  (حدق) الحاء والدال والقاف أصلٌ واحدٌ، [وهو الشيء] يحيط بشيء. يقال حَدَقَ القومُ بالرّجُل وأحدقوا به. قال:
المطعِمون بَنُو حَربٍ وقَدْ حَدَقَتْ *** بي المنيّةُ واستبطأتُ أنصارِي([12])  وحَدَقَة العين مِن هذا، وهي السَّواد، لأنها تحيط بالصَّبِيّ([13])؛ والجمع حِداق. قال:
فالعين بَعْدَهمُ كأنّ حِداقَها *** سُمِلَتْ بشَوْكٍ فَهْيَ عَورٌ تَدْمَعُ([14])  والتّحديق: شِدّة النّظر. والحديقة: الأرضُ ذاتُ الشجَر. والحِنْدِيقة: الحَدَقَة([15]).
  (حدل) الحاء والدال واللام أصلٌ واحد، وهو المَيَل. يقال رجلٌ أحدَلُ، إذا كان في شِقِّه مَيَل، وهو الحَدَل. قال أبو عمرو: الأحدَل: الذي في مَنكِبَيه ورقَبَته انكبابٌ على صدره. ويقال قَوْسٌ مُحْدَلة وحَدْلاء، وذلك إذا تطامنَتْ سِيَتُها. والحَدْل: ضِدُّ العَدْل. قال أبو زيد: حَدَلَ عن الأمر يحدِل حَدْلاً. وإنه لَحدْلٌ غير عَدْل. ومما شذَّ عن الباب وما أدري أصحيحٌ هو أم لا، قولهم: الحَوْدل الذَّكر من القِرَدة([16]).
  (حدم) الحاء والدال والميم أصلٌ واحد، هو اشتداد الحرّ. يقال احتدم النهار: اشتدّ حره. واحتدم الحرّ. واحْتَدَمَتِ النار. وللنار حَدَمةٌ، وهو شدّتها، ويقال صوت التهابِها. قال الخليل: أحْدَمَتِ الشمسُ [الشيءَ([17])] فاحتدم، واحتَدَم صدْرُه غيظاً. فأمّا احتِدام الدّم فقال قوم: اشتدت حُمْرَتُه حتى يسودَّ؛ والصحيح أن يشتدّ حرُّه([18]). قال الفرّاء: قِدْرٌ حُدَمَةٌ، إذا كانت سريعةَ الغَلْي؛ وهي ضدّ الصَّلُود.
   (حدا) الحاء والدال والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو السَّوق. يقال حَدَا بإبله: زجَر بها وغَنَّى لها. ويقال للحمار إذا قَدَم أُتُنَه هو يَحْدُوها. قال:
  * حادِي ثلاثٍ من الحُقبِ السّماحيج([19]) *
  ويقال للسهم إذا مرَّ حَداه رِيشُه، وهَدَاه نَصْلُه. ويقال حَدَوْتُه على كذا، أي سُقْتُه وبعثتُه عليه. ويقال للشَّمال حَدْواء، لأنها تحدُو السحابَ، أي تسُوقُه.
  قال العجاج:
  * حَدْواء جاءَتْ مِنْ أعالي الطّورِ([20]) *
  وقولهم: [فلان([21])] يتحدَّى فلانا، إذا كانَ يُبارِيه ويُنازِعُه الغَلَبة. وهو من هذا الأصل؛ لأنه إذا فعل ذلك فكأنه يحدوه على الأمر. يقال أنا حُدَيَّاكَ لهذا الأمر، أي ابرُزْ لي فيه. قال عمرو بن كلثوم:
  * حُدَيَّا النَّاسِ كلِّهمُ جميعاً([22]) *
  (حدأ) الحاء والدال والهمزة أصلٌ واحد: طائرٌ أو مشبَّه به. فالحِدَأَة الطائر المعروف، والجمع الحِدَأ. قال:
  * كما تَدَانَى الحِدَأ الأُوِيُّ([23]) *
ومما يشبَّه به وغُيِّرتْ بعضُ حركاته الحَدَأَةُ، شِبهُ فأسٍ تُنقر به الحجارة. قال:
  * كالحَدَأ الوَقيعِ([24]) *
  ومما شذَّ عن الباب حَدِِئ* بالمكان: لَزِق.
  (حدب) الحاء والدال والباء أصلٌ واحد، وهو ارتفاع الشيء. فالحَدَب ما ارتفع من الأرض. قال الله تعالى: ﴿وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ﴾ [الأنبياء 96]. والحَدَب في الظَّهر؛ يقال حَدِب واحدَوْدَب. وناقة حَدْباء، إذا بدت حراقفُها؛ وكذلك الحِدْبار([25]). يقال هُنّ حُدْبٌ حَدَابيرُ. فأمّا قولهم حَدِبَ عليه إذا عطَف وأشفق، فهو من هذا، لأنّه كأنّه جَنَأَ عليه من الإشفاق، وذلك شبيهٌ بالحَدَب.
  (حدث) الحاء والدال والثاء أصلٌ واحد، وهو كونُ الشيء لم يكُنْ. يقال حدثَ أمرٌ بَعْد أن لم يكُن. والرجُل الحَدَثُ: الطريُّ السّن. والحديثُ مِنْ هذا؛ لأنّه كلامٌ يحْدُثُ منه الشيءُ بعدَ الشيء. ورجلٌ حدثٌ([26]): حَسَن الحديث. ورجل حِدْثُ نساءٍ، إذا كانَ يتحدَّث إليهنّ. ويقال هذه حِدِّيثى حَسَنَة، كخِطِّيبَى، يراد به الحديثُ.
  (حدج) الحاء والدال والجيم أصلٌ واحد يقرُب من حَدَق بالشيء إذا أحاط به. فالتَّحديج في النظر مثل التَّحديق. ومن الباب الحِدْج: مركبٌ من مَراكب النِّساء. يقال حَدَجْتُ البعيرَ، إذا شددْتَ عليه الحِدج. قال الأعشى:
ألا قُلْ لَميْثاءَ ما بالُهَا *** أبِالليل تُحْدَجُ أجْمالُها([27])  ومن الباب الحَدَجُ، وهو الحنظل إذا اشتدَّ وصَلُب، وإنما قُلنا ذلك لأنّه مستدير.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "حدرت بالشيء إذا نزلته"، صوابه من المجمل.
([2]) هذه التكملة من المجمل واللسان.
([3]) مضى في الجزء الأول (مادة بدر).
([4]) ويقال أيضاً حدر يحدر حدراً، من باب ضرب.
([5]) التكملة من المجمل واللسان.
([6]) في الأصل والمجمل: "ذو الحدورة" تحريف. والحرد: الغضب. وفي الأصل: "الحدر" صوابه في المجمل.
([7]) في اللسان: "والحدرة من الإبل، بالضم: نحو الصرمة".
([8]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (حدر).
([9]) في الأصل: "أنا".
([10]) الرجز في المجمل واللسان (حدس).
([11]) جزء بيت لمعد يكرب كما في اللسان (حدس). وقد استشهد بهذا الجزء في المجمل. وأنشده ياقوت في (الحبيا) بدون نسبة محرفاً. وهو بتمامه:
بمعترك شط الحبيا ترى به *** من القوم محدوساً وآخر حادسا    ومعد يكرب هذا هو غلفاء بن الحارث بن عمرو بن حجر آكل المرار الكندي. انظر الأغاني (11: 60، 62).
([12]) للأخطل في ديوانه 119 واللسان (حدق) برواية "المنعمون" فيهما.
([13]) في اللسان "الصبي: ناظر العين. وعزاه كراع إلى العامة".
([14]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 3 واللسان (حدق).
([15]) في الجمهرة (2: 123): "الحندوقة والحنديقة: الحدقة. ولا أدري ما صحته".
([16]) في الأصل: "القردان"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([17]) التكملة من المجمل.
([18]) اقتصر في المجمل على القول الأول.
([19]) لذى الرمة في ديوانه 73 والمجمل واللسان (حدا). وصدره:
* كأنه حين يرمي خلفهن به *
([20]) ديوان العجاج والمجمل واللسان (حدا).
([21]) التكملة من المجمل.
([22]) من معلقته. وعجزه: * مقارعة بنيهم عن بنينا *
([23]) للعجاج في ديوانه 67 والمجمل واللسان (حدأ).
([24]) جزء من بيت للشماخ في ديوانه 56 واللسان (حدأ). وهو بتمامه:
يبادرن العضاه بمقنعات *** نواجذهن كالحدأ الوقيع([25]) في الأصل: "الحدباء"، صوابه من المجمل وسياق القول.
([26]) يقال حدث، كفرح وندس، وحدث بالكسر.
([27]) ديوان الأعشى 116 والمجمل واللسان (حدج).

ـ

##### Türkçe

(حâ ve **الدال** ve ikisini üçleyen(ler) bâbı)
  (**حدر**) **الحاء** ve **الدال** ve **الراء** iki asıldır: iniş; ve doluluk.
  Birincisi: “**حَدَرْتُ** şeyi” dediğinde, onu indirdiğin zaman([1]). **الحُدُور**: **الحادر**’in fiilidir. **الحَدُور** ise, **الحاء**’ın fethasıyla: [yer([2])]; ondan **تَنْحَدِر** (aşağı inilir).
  İkinci asıl: dolu olan şeye onların **حادر** demeleridir. “**عَينٌ حَدْرَة بَدْرَة**” denir: dolu. Onun şahidi geçmişti([3]). “**ناقةٌ حادرةُ العينين**”: ikisi dolduğu zaman. Bu sebeple **حَدْراء** diye adlandırıldı. “**الحيدرة**: aslan” denir; bunun iştikakı da bundan olabilir. Ondan: “**حَدَر** cildi”: şişti; **يحدُر حُدورا**([4]). “**أحدرتُه**”: ona vurdun da onda iz bıraktığın zaman. **الحَدْرة** ise, **الدال**’ın sükûnuyla: göz kapağının iç tarafında çıkan bir yaradır. Ve “[**حَيٌّ**([5])] ذو حُدورة” denir: yani toplanma ve çokluk sahibi. Dedi ki:
وإنِّي لَمِنْ قومٍ تصيدُ رِماحُهمْ *** غَداةَ الصَّباحِ ذَا الحُدُورة والحَرْدِ([6])
  **الحُدْرَة**: sürü([7]); toplanması sebebiyle bununla adlandırıldı.
  Bâbdan şâz olanlardandır: **الحادُور**: küpe. Şöyle inşâd olunur:
  * بائِنةُ المَنْكِبِ مِنْ حادُورِها([8]) *

   (**حدس**) **الحاء** ve **الدال** ve **السين** tek bir asıldır; atmaya, sürate ve buna benzer şeye benzer. **الحَدْس**: zandır. Kıyası bâbdandır; çünkü([9]) deriz ki: “zan ile taşladı”; sanki onunla attı. **الحَدْس**: yürüyüşün sürati. Dedi ki:
  * كأنّها مِنْ بَعْدِ سَيرٍ حَدْسِ([10]) *
  “**حَدَس** onunla yeri **حَدْساً**” denir: onu yere serdiği zaman. Dedi ki:
...............ترى به *** من القوم مَحدُوساً وآخَرَ حادساً([11])
  Ondan da: “**حَدَسْتُ** devenin **لَبَّة**’sinde” (denir): onun **لَبَّة**’sine sapladığın zaman. “**حدَسْتُ** şeyi ayağımla”: ona bastım. “**حَدَسْت** dişi deveyi”: onu çöktürdüğün zaman. “**حَدَسْتُ** okumla”: attım.

  (**حدق**) **الحاء** ve **الدال** ve **القاف** tek bir asıldır; [o şeydir ki] bir şeyi kuşatır. “**حَدَقَ** kavim adamı” ve “**أحدقوا** onunla” denir. Dedi ki:
المطعِمون بَنُو حَربٍ وقَدْ حَدَقَتْ *** بي المنيّةُ واستبطأتُ أنصارِي([12])
  **حَدَقَة** göz de bundandır; o siyahlıktır; çünkü **الصَّبِيّ**’yi([13]) kuşatır; çoğulu **حِداق**. Dedi ki:
فالعين بَعْدَهمُ كأنّ حِداقَها *** سُمِلَتْ بشَوْكٍ فَهْيَ عَورٌ تَدْمَعُ([14])
  **التّحديق**: bakışın şiddetidir. **الحديقة**: ağaçlı yer. **الحِنْدِيقة**: **الحَدَقَة**([15]).

  (**حدل**) **الحاء** ve **الدال** ve **اللام** tek bir asıldır; o da meyildir. “Adam **أحدَل**” denir: yan tarafında meyil olduğu zaman; o da **الحَدَل**’dir. Ebû Amr dedi: **الأحدَل**: iki omzunda ve boynunda göğsüne doğru kapanma olan kimsedir. “Yay **مُحْدَلة** ve **حَدْلاء**” denir; bu, onun **سِيَة**’si alçaldığı zaman olur. **الحَدْل**: **العَدْل**’in zıddıdır. Ebû Zeyd dedi: “**حَدَلَ** işten **يحدِل حَدْلاً**.” Ve o, **عَدْل** olmayan bir **حدْل**’dir. Bâbdan şâz olanlardandır—doğru mudur değil midir bilmiyorum—onların “**الحَوْدل**: maymunların erkeği” demeleri([16]).

  (**حدم**) **الحاء** ve **الدال** ve **الميم** tek bir asıldır; o, sıcağın şiddetlenmesidir. “**احتدم** gündüz”: sıcağı şiddetlendi. Ve “**احتدم** sıcak.” Ve “**احْتَدَمَتِ** ateş.” Ateş için **حَدَمةٌ** vardır; o, onun şiddetidir; ve onun alevlenmesinin sesi denir. Halîl dedi: “**أحْدَمَتِ** güneş [şeyi([17])]”: o da **احتدم**; ve “**احتَدَم** göğsü öfkeden.” “Kan’ın **احتِدام**’ı”na gelince: bir kavim dedi ki: kızıllığı şiddetlendi de kararana kadar; doğru olan ise: harareti şiddetlenmesidir([18]). Ferrâ dedi: “**قِدْرٌ حُدَمَةٌ**”: kaynaması hızlı olduğu zaman; o, **الصَّلُود**’un zıddıdır.

   (**حدا**) **الحاء** ve **الدال** ve illetli harf tek bir asıldır; o da sevktir. “**حَدَا** develeriyle”: onlarla bağırıp çağırdı ve onlara türkü söyledi. Ve eşeğe, dişilerini öne kattığı zaman, “o onları **يَحْدُوها**” denir. Dedi ki:
  * حادِي ثلاثٍ من الحُقبِ السّماحيج([19]) *
  Ok geçtiği zaman “**حَداه** onun tüyü” denir; ve “**هَدَاه** onun temreni.” “**حَدَوْتُه** şuna” denir: yani onu sevk ettim ve ona gönderdim. Kuzeye **حَدْواء** denir; çünkü bulutu **تحدُو** eder; yani onu sevk eder.
  A‘câc dedi:
  * حَدْواء جاءَتْ مِنْ أعالي الطّورِ([20]) *
  Ve onların “([**فلان**([21])] **يتحدَّى** falanı)” sözü: ona denk düşer ve onunla galibiyet çekişmesine girer olduğu zaman. Bu asıldandır; çünkü bunu yaptığı zaman sanki onu işe sevk ediyor gibidir. “Ben bu iş için senin **حُدَيَّاكَ**’ım” denir: yani onda bana karşı ortaya çık. Amr b. Külsûm dedi:
  * حُدَيَّا النَّاسِ كلِّهمُ جميعاً([22]) *

  (**حدأ**) **الحاء** ve **الدال** ve **الهمزة** tek bir asıldır: bir kuş yahut ona benzetilen. **الحِدَأَة**: bilinen kuştur; çoğulu **الحِدَأ**. Dedi ki:
  * كما تَدَانَى الحِدَأ الأُوِيُّ([23]) *
  Ona benzetilenlerdendir; bazı harekeleri değiştirilmiştir: **الحَدَأَةُ**; taşların onunla oyulduğu balta benzeri bir şey. Dedi ki:
  * كالحَدَأ الوَقيعِ([24]) *
  Bâbdan şâz olanlardandır: “**حَدِِئ** yerde”: yapıştı.

  (**حدب**) **الحاء** ve **الدال** ve **الباء** tek bir asıldır; o, şeyin yükselmesidir. **الحَدَب**: yerden yükselen şeydir. Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ﴾ [el-Enbiyâ 96]. Sırtta **الحَدَب**; “**حَدِب**” ve “**احدَوْدَب**” denir. “Dişi deve **حَدْباء**”: hörgüç kemikleri göründüğü zaman; aynı şekilde **الحِدْبار**([25]). “Onlar **حُدْبٌ حَدَابيرُ**” denir. “**حَدِبَ** ona” sözüne gelince: eğilip şefkat ettiği zaman; bu da bundandır; çünkü şefkatten ona doğru sanki eğildi; bu da **الحَدَب**’e benzer.

  (**حدث**) **الحاء** ve **الدال** ve **الثاء** tek bir asıldır; o, şeyin olmamış iken olmasıdır. “Bir iş **حدثَ**: olmamış iken sonra oldu” denir. “Adam **الحَدَثُ**”: yaşı taze olan. **الحديث** bundandır; çünkü o, ondan şeyin şeyden sonra **يحْدُثُ** ettiği bir sözdür. “Adam **حدثٌ**([26])”: sözü güzel. “Adam **حِدْثُ نساءٍ**”: kadınlarla konuşur olduğu zaman. “Bu benim **حِدِّيثى**’m güzel” denir; **خِطِّيبَى** gibi; bununla **الحديث** kastedilir.

  (**حدج**) **الحاء** ve **الدال** ve **الجيم** tek bir asıldır; **حَدَق** ile şeye, onu kuşattığı zaman, yakın olur. Bakışta **التَّحديج**, **التَّحديق** gibidir. Bâbdan: **الحِدْج**; kadınların bineklerinden bir binektir. “**حَدَجْتُ** deveyi” denir: üzerine **الحِدج**’i sımsıkı bağladığın zaman. A‘şâ dedi:
ألا قُلْ لَميْثاءَ ما بالُهَا *** أبِالليل تُحْدَجُ أجْمالُها([27])
  Bâbdan: **الحَدَجُ**; o, kabak (حنظل) sertleşip katılaştığı zaman; bunu ancak onun yuvarlak olması sebebiyle söyledik.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda: “**حدرت بالشيء إذا نزلته**”, doğrusu **المجمل**’dendir.
([2]) Bu tamamlama **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([3]) Birinci cüzde geçti (madde **بدر**).
([4]) Ayrıca “**حدر يحدر حدراً**” denir; **ضرب** bâbındandır.
([5]) Tamamlama **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([6]) Asıl ve **المجمل**’de: “**ذو الحدورة**” tahriftir. **الحرد**: öfke. Asılda: “**الحدر**”, doğrusu **المجمل**’dedir.
([7]) **اللسان**’da: “**والحدرة من الإبل، بالضم: نحو الصرمة**”.
([8]) Ebû’n-Necm el-‘Aclî’nindir; **اللسان**’da (**حدر**) böyle.
([9]) Asılda: “**أنا**”.
([10]) Recez **المجمل** ve **اللسان**’da (**حدس**).
([11]) Ma‘dîkerib’in bir beytinin parçası; **اللسان**’da (**حدس**) böyle. Bu parça ile **المجمل**’de istişhâd edilmiştir. Yâkût onu (**الحبيا**)’da nisbesiz, tahrifli olarak inşâd etti. Tamamı:
بمعترك شط الحبيا ترى به *** من القوم محدوساً وآخر حادسا
  Ve bu Ma‘dîkerib, Kindî “Âkilü’l-Murâr” Hacer b. ‘Amr b. el-Hâris b. ‘Amr’ın oğlu Ğulfâ’dır. **الأغاني**’ye bak (11: 60، 62).
([12]) Ahtal’ındır; divanında 119 ve **اللسان**’da (**حدق**) ikisinde de “**المنعمون**” rivayetiyle.
([13]) **اللسان**’da: “**الصبي: ناظر العين. وعزاه كراع إلى العامة**”.
([14]) Beyit Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; divanında 3 ve **اللسان**’da (**حدق**).
([15]) **الجمهرة**’de (2: 123): “**الحندوقة والحنديقة: الحدقة. ولا أدري ما صحته**”.
([16]) Asılda: “**القردان**”, doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’tadır.
([17]) Tamamlama **المجمل**’dandır.
([18]) **المجمل**’de birinci sözle yetinilmiştir.
([19]) Zü’r-Rumme’nindir; divanında 73 ve **المجمل** ve **اللسان**’da (**حدا**). صدرُه:
* كأنه حين يرمي خلفهن به *
([20]) A‘câc divanı ve **المجمل** ve **اللسان**’da (**حدا**).
([21]) Tamamlama **المجمل**’dandır.
([22]) Muallakasındandır. Aczü:
* مقارعة بنيهم عن بنينا *
([23]) A‘câc’ındır; divanında 67 ve **المجمل** ve **اللسان**’da (**حدأ**).
([24]) Şemmâh’ın bir beytinden parça; divanında 56 ve **اللسان**’da (**حدأ**). Tamamı:
يبادرن العضاه بمقنعات *** نواجذهن كالحدأ الوقيع
([25]) Asılda: “**الحدباء**”, doğrusu **المجمل**’den ve sözün siyakındandır.
([26]) “**حدث**” denir; **فرح** ve **ندس** gibi; ve kesreyle **حدث**.
([27]) A‘şâ divanı 116 ve **المجمل** ve **اللسان**’da (**حدج**).

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح د م
احتدم الحر واحتدم النهار‏:‏ اشتد حره وخرجت في نهار من القيظ محتدم‏.‏
وسمعت حدمة النار وهي صوت التهابها‏.‏
وقدر حدمة بوزن حطمة‏:‏ سريعة الغلي وضدها الصلود‏.‏
ومن المجاز‏:‏ إحتدم صدر فلان غيظاً وهو يتحدم عليّ‏:‏ يتغيظ‏.‏
ودم محتدم‏:‏ شديد الحمرة‏.‏
وشراب محتدم‏:‏ شديد السورة وقد احتدم الشراب‏.‏
وسمعت حدمة السنور وهي صـوت حلقه شبه بصوت اللهب وكذلك حطمته وهزمته‏.‏

##### Türkçe

ح د م
**احتدم الحر** ve **احتدم النهار**: sıcağı şiddetlendi; ve kızgın sıcağın gündüzünde **محتدم** olarak çıktım.
Ve ateşin **حدمة**sini işittim; o, onun alevlenmesinin sesidir.
Ve **حدمة** (vezin olarak **حطمة** vezninde): çabuk kaynayan; ve onun zıddı **الصلود**dur.
Ve mecazdan: falanın göğsü öfkeyle **إحتدم**; ve o bana karşı **يتحدم**: öfkelenir.
Ve **محتدم** kan: kızıllığı şiddetli.
Ve **محتدم** içki: şiddetli yakıcılık; ve içki **احتدم**.
Ve kedinin **حدمة**sini işittim; o, onun boğazının sesidir; alevin sesine benzetildi; ve yine bunun gibi onun **حطمته**si ve onun **هزمته**si.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَزهري: الحَدْمُ شدة إحماء الشيء بحَرِّ الشمس والنار، تقول: حَدَمَه كذا فاحْتَدَمَ؛ وقال الأَعشى:
وإدْلاجُ لَيْلٍ على غِرَّةٍ،
وهاجِرَة حَرُّهامحْتَدِمْ
الفراء: للنار حَدَمَةٌ وحَمَدَةٌ وهو صوت الإلتهاب. وحَدَمةُ النار، بالتحريك: صوت التهابها. وهذا يوم مُحْتَدِمٌ ومُحْتَمِدٌ: شديد الحر. والإحْتِدامُ: شدة الحر. وقال أَبو زيد: احْتَدَمَ يومُنا احْتَمَدَ. اين سيده: حَدْمُ النار والحرِّ وحَدَمُهما شدة احتراقهما وحَمْيُهما. الجوهري: احْتَدَمَت النار التهبت. غيره: احْتَدَمَتِ النارُ والحرُّ اتقدا. واحْتَدَمَ صدرُ فلان غيظاً واحْتَدَمَ عليَّ غيظاً وتَحَدَّمَ: تَحَرّقَ، وهو على التشبيه بذلك، وما أَدْرِي ما أَحْدَمَه. وكل شيء الْتهب فقد احْتَدَمَ.
والحَدَمَةُ: صوت جوف الأَسْود من الحيَّات. الأَزهري: قال أَبو حاتم الحَدَمَةُ من أصوات الحيَّة صوتُ حَفِّه كأَنه دَوِيٌّ يَحْتَدِمُ. واحْتَدَمَتِ القِدْرُ إذا اشتدّ غَلَيانُها. قال أَبو زيد: زَفِيرُ النارِ لَهَبُها وشَهِيقُها وحَدَمُها وحَمَدُها وكَلْحَبَتُها بمعنى واحد. واحْتَدَمَ الشرابُ إذا غَلَى؛ قال الجعدي يصف الخمر:
رُدَّتْ إلى أَكْلَفِ المَناكِبِ مَرْ
شومٍ مُقيمٍ في الطين مُحْتَدِمِ
قال الأَزهري: أَنشد أَبو عمرو
(* قوله «أنشد أبو عمرو إلخ» ليس محل
ذكره هنا بل محل مادة د ح م).
قالَتْ: وكيفَ وهو كالمُبَرْتَكِ؟
إني لطولِ الفَشْلِ فيه أَشْتَكِي،
فادْحَمْهُ شيئاً ساعةً ثم ابْرُكِ
ابن سيده: احْتَدَمَ الدمُ إذا اشتدت حمرته حتى يَسْوَدّ، وحدَمَهُ. الجوهري: قِدْرٌ حُدَمَةٌ سريعة الغَلْي، وهو ضد الصَّلُود. وفي حديث عليّ: يوشِكُ أَن تَغشاكم دَواجي ظُلَلِهِ واحْتِدامُ عِلَلِه أَي شدتها، وهو من احْتِدام النار أَي التهابها وشدة حرها.
وحُدْمَة: موضع
(* قوله «وحدمة موضع» عبارة المحكم: وحدمة مضبوطاً بالضم
وقيل حدمة مضبوطاً كهمزة موضع، وصرح بذلك كله في التكملة) معروف.

##### Türkçe

الأَزهري: **الحَدْمُ** bir şeyin güneşin ve ateşin hararetiyle şiddetli ısıtılmasıdır; dersin ki: **حَدَمَه** şöyle (böyle) yaptı da **فاحْتَدَمَ**; ve **الأَعشى** dedi ki:
وإدْلاجُ لَيْلٍ على غِرَّةٍ،
وهاجِرَة حَرُّهامحْتَدِمْ

الفراء: Ateş için **حَدَمَةٌ** ve **حَمَدَةٌ** vardır; o, alevlenmenin sesidir. Ve ateşin **حَدَمةُ**si,
harekeli olarak: onun alevlenmesinin sesidir. Ve bu, **يوم مُحْتَدِمٌ** ve **مُحْتَمِدٌ** bir gündür: şiddetli sıcak. Ve **الإحْتِدامُ**: sıcağın şiddetidir. **أَبو زيد** dedi: **احْتَدَمَ يومُنا احْتَمَدَ**. **ابن سيده**: Ateşin ve sıcağın **حَدْمُ**u ve ikisinin **حَدَمُ**u, ikisinin yanmasının şiddeti ve ikisinin kızışmasıdır. **الجوهري**: **احْتَدَمَت النار** alevlendi. Başkası: **احْتَدَمَتِ النارُ والحرُّ** tutuştu. Ve falanın göğsü öfkeden **احْتَدَمَ** ve bana öfkeden **احْتَدَمَ** ve **تَحَدَّمَ**: yandı (içi yandı); bu, bununla benzetme üzerinedir; ve ben onun neyi **أَحْدَمَه** olduğunu bilmiyorum. Ve her şey alevlendiğinde, muhakkak **احْتَدَمَ**.

Ve **الحَدَمَةُ**: yılanlardan olan **الأَسْود**un (kara yılanın) iç boşluğunun sesidir. **الأَزهري**: **أَبو حاتم** dedi: **الحَدَمَةُ** yılanın seslerindendir; onun sürtünmesinin sesi, sanki **دَوِيٌّ**dür ki **يَحْتَدِمُ**. Ve **احْتَدَمَتِ القِدْرُ**: kaynaması şiddetlendiği zaman. **أَبو زيد** dedi: Ateşin **زَفِيرُ**u onun alevi, ve onun **شَهِيقُ**u ve onun **حَدَمُ**u ve onun **حَمَدُ**u ve onun **كَلْحَبَتُها**sı bir tek mânâdadır. Ve **احْتَدَمَ الشرابُ** kaynadığı zaman; **الجعدي** şarabı vasfederek dedi ki:
رُدَّتْ إلى أَكْلَفِ المَناكِبِ مَرْ
شومٍ مُقيمٍ في الطين مُحْتَدِمِ

**الأَزهري** dedi: **أَبو عمرو** okudu
(* «أنشد أبو عمرو إلخ» sözü burada zikredilme yeri değildir; bilakis **د ح م** maddesinin yeridir).
قالَتْ: وكيفَ وهو كالمُبَرْتَكِ؟
إني لطولِ الفَشْلِ فيه أَشْتَكِي،
فادْحَمْهُ شيئاً ساعةً ثم ابْرُكِ

**ابن سيده**: **احْتَدَمَ الدمُ** kızıllığı şiddetlendiği, ta ki kararana kadar, olduğu zaman; ve onu **حدَمَهُ**. **الجوهري**: **قِدْرٌ حُدَمَةٌ** çabuk kaynayan (tencere)dir; ve o, **الصَّلُود**un zıddıdır. Ve Ali’nin hadisinde: “Yakındır ki, gölgelerinin karanlıkları ve hastalıklarının **احْتِدامُ**u sizi bürüsün”; yani onların şiddeti; ve o, ateşin **احْتِدام**ındandır; yani onun alevlenmesi ve hararetinin şiddeti.

Ve **حُدْمَة**: bir yer
(* «وحدمة موضع» sözü: **المحكم**’in ibaresi şöyledir: **وحدمة** ضم ile ضبط edilmiş olarak; ve denildi ki **حدمة** bir yerin hemzesi gibi ضبط edilmiş olarak; ve bunun hepsi **التكملة**’de açıkça belirtilmiştir) mâruf.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( حَدْمُ النّارِ ) بالفَتْح ( ويُحَرَّكُ : شِدَّةُ | احْتِراقِها وحَمْيِها ) وكذلك حَدْمُ الحَرّ ، |

| بالفتح والتَّحْريك . وفي التَّهْذيب : | الحَدْمُ : شِدَّة إِحْماء الشّيْءِ بحَرّ | الشّمس والنارِ . وقال أبو زَيْد : | زَفْرُ النارِ : لَهَبُها وشَهِيقُها ، | وحَدَمُها وحَمَدُها وكَلْحَبَتُها بِمَعْنًى | واحد . ( وأَحْدَمَت النارُ والحَرُّ : | اتَّقَدَا ) ، هكَذا في النُّسَخِ ، | والصَّوابُ : احْتَدَمتِ النّارُ والحَرُّ : | كما في الأُصول الصَّحِيحة . | | ( و ) من المَجازِ : ( احْتَدَمَ ) فلانٌ | ( عَلَيْه غَيْظاً ) : إذا ( تَحَرَّقَ ) ، وكذا | احْتَدَم صَدْرُه ، ( كَتَحَدَّمَ ) ، أي : تَغَيَّظَ | وَتَحَرَّقَ . | | ( و ) احْتَدَمَت ( النارُ : الْتَهَبَتْ ) ، نقله | الجوهريُّ . وفي التهذيب : كُلُّ شيءٍ | الْتَهَبَ فقد احْتَدَم . | | ( و ) احْتَدَم ( الدَّمُ : اشْتَدَّتْ حُمْرَتُه | حَتَّى يَسْوَدَّ ) ، كما في الصِّحاح ، وهو | مجاز . | | ( والحَدَمَةُ ، مُحَرَّكَةً : النارُ ) نَفْسها ، | | ( و ) قيل : ( صَوْتُها ) ، وفي الصحاح : | صَوْتُ الْتِهابِها . وقال الفَرّاء : للنّارِ | حَدَمَةٌ وَحَمَدَةٌ ، وهو صَوْتُ الْتِهابِها . | | ( و ) الحَدَمَةُ : ( صَوْتُ جَوْفِ | الحَيَّةِ ) ، وخَصّ بعضُهم الأَسْوَد من | الحَيَّات . وقال أبو حاتِم : الحَدَمَةُ من | أَصْواتِ الحَيَّات : صَوْتُ حَفِيفِه كَأَنَّهُ | دَوِيٌّ مُحْتَدِمٌ ، ( أو صَوْتٌ في الجَوْفِ | كَأَنَّهُ تَغَيُّظٌ ) وتَحَرُّقٌ . | | ( و ) الحُدْمَةُ ، ( بالضَّمّ أو كَهُمَزَةِ : | ع ، م ) معروف . | | ( و ) الحَدِمَةُ ، ( كَفَرِحَةٍ : السَّرِيعَةُ | الغَلْي من القُدُورِ ) . والذي في | الصحاح نقلاً عن الفَرّاء : قِدْرٌ | حُدَمَةٌ : سَرِيْعَة الغَلْي ، وهي ضدّ | الصَّلُودِ ، هكذا ضَبَطَهُ كَهُمَزَةٍ ، وفي | الأساس : قِدْرٌ حُدَمَةٌ كَحُطَمَةٍ : سَرِيعة | الغَلْي ، وضدّها الصَّلُود . فَظَهَر بِذلِك | أَنَّ المصنّف وَهَمَ في ضَبْطِه بقوله | كَفَرِحَة ، وأيضاً فإنَّ المَوْضِع الذي | ذكر فيه الضَّبْطَيْن فإنَّ الصَحِيحَ أَنّه | بالضَّمّ فقط ، فتأَمّل ذلِك ، فإنّ | المُصَنِّفَ لم يُحَرِّرْه . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : |

| احْتَدَمَ النَّهارُ : اشْتَدَّ حَرُّه . وخَرَجْتُ | في نَهارٍ من القَيْظِ مُحْتَدِم . وقال | الأَعْشَى : | % ( وإِدْلاجُ لَيْلٍ على غِرَّةٍ % | وهاجِرَةٍ حَرُّها مُحْتَدِمْ ) % | | وقال أبو زَيْد : احْتَدَمَ يَوْمُنا ، | واحْتَمَد . واحْتَدَمَت القِدْرُ : اشْتَدَّ | غَلَيانُها . واحْتَدَم الشَّرابُ : إذا غَلاَ ، | وهو مجاز . وسَمِعْتُ حَدَمَةَ السِّنَّوْرِ ؛ | أي : صَوْتَ حَلْقِهِ ، شُبّه بِصَوْتِ | اللَّهَب ، وكذا حَطَمَتُه وهَزَمَتُه . |

##### Türkçe

| | (**حَدْمُ النّارِ**) fetha ile (ve harekelenir: onun yanmasının ve kızışmasının şiddeti) ve yine **حَدْمُ الحَرّ** , |

| fetha ile ve harekeleme ile. Ve **التَّهْذيب**’de: | **الحَدْمُ**: güneşin ve ateşin hararetiyle bir şeyin kızdırılmasının şiddeti. Ve Ebû Zeyd dedi: | **زَفْرُ النارِ**: onun alevi ve soluyuşudur; | ve onun **حَدَمُها**’sı ve **حَمَدُها**’sı ve **كَلْحَبَتُها**’sı tek bir mânâdadır. (**وأَحْدَمَت النارُ والحَرُّ**: ikisi tutuştu), nüshalarda böyle; | doğrusu: **احْتَدَمتِ النّارُ والحَرُّ**: sahih asıllarda olduğu gibi. | | (Ve) mecazdan: (**احْتَدَمَ**) falan kimse | (ona karşı öfkeyle): eğer (yandı/tutuştu) ise; ve yine | **احْتَدَم** göğsü, (**كَتَحَدَّمَ**) gibi; yani: öfkelendi | ve yandı/tutuştu. | | (Ve) **احْتَدَمَت** (**النارُ**: alevlendi), bunu | Cevherî nakletti. Ve **التهذيب**’de: her şey | alevlenmişse, muhakkak **احْتَدَم** etmiştir. | | (Ve) **احْتَدَم** (**الدَّمُ**: kızıllığı şiddetlendi | ta ki kararsın), **الصِّحاح**’ta olduğu gibi; bu | mecazdır. | | (**والحَدَمَةُ** , harekeli olarak: ateş) bizzat kendisi, | | (Ve) denildi: (onun sesi). Ve **الصحاح**’ta: | onun alevlenmesinin sesi. Ferrâ dedi: ateşin | **حَدَمَةٌ**’si ve **حَمَدَةٌ**’si vardır; bu, onun alevlenmesinin sesidir. | | (Ve) **الحَدَمَةُ**: (yılanın iç boşluğunun | sesi)dir; bazıları yılanlardan siyah olanı tahsis etti. Ebû Hâtim dedi: | yılanların seslerinden **الحَدَمَةُ**: onun hışırtısının sesi; sanki | kızışmış bir uğultudur; (yahut içte bir ses; | sanki öfkelenme) ve yanıp-tutuşmadır. | | (Ve) **الحُدْمَةُ** , (damme ile yahut **كَهُمَزَةِ** gibi: | ع , م) bilinen(şey)dir. | | (Ve) **الحَدِمَةُ** , (**كَفَرِحَةٍ** gibi: tencerelerden hızlı | kaynayan)dır. Ve **الصحاح**’ta Ferrâ’dan naklen olan: **قِدْرٌ** | **حُدَمَةٌ**: hızlı kaynayan; o, | **الصَّلُودِ**’un zıddıdır; onu **كَهُمَزَةٍ** gibi ضبط etti. Ve | **الأساس**’ta: **قِدْرٌ حُدَمَةٌ كَحُطَمَةٍ**: hızlı | kaynayan; onun zıddı **الصَّلُود**’dur. Böylece ortaya çıktı ki | musannif, “**كَفَرِحَة** gibi” sözüyle onun ضبطında yanıldı; | ayrıca, iki ضبطı zikrettiği yer(ler)de sahih olan, onun | yalnız damme ile olmasıdır; bunu düşün; çünkü | musannif onu tahkik etmedi. | | [ ] Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: |

| **احْتَدَمَ النَّهارُ**: harareti şiddetlendi. Ve çıktım | kızgınlığın bir gününde, kızışmış. Ve A‘şâ dedi: | % (Ve bir gecenin ansızın yürüyüşü % | ve öğle sıcağı; onun harareti kızışmış) % | | Ve Ebû Zeyd dedi: **احْتَدَمَ** günümüz, | ve **احْتَمَد**. Ve **احْتَدَمَت** tencere: onun | kaynaması şiddetlendi. Ve **احْتَدَم** içki: kaynadığı zaman; | bu mecazdır. Ve işittim **حَدَمَةَ السِّنَّوْرِ**’i; | yani: onun boğazının sesini; alevin | sesine benzetildi; ve yine onun **حَطَمَتُه**’si ve **هَزَمَتُه**’si. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَدَمَتْهُ الشَّمْسُ
1 حَدَمَتْهُ الشَّمْسُ ذ , and النَّارُ, aor. حَدِمَ , inf. n. حَدْمٌ, The sun, and the fire, was, or became, vehemently hot upon him. (Msb.)

4 أَحْدَمَ see what next follows.

5 تَحَدَّمَ see what next follows.

احتدمت النَّارُ
8 احتدمت النَّارُ احتدمت النار , and احتدم الحَرُّ, in the K, erroneously, ↓ أَحْدَمَت, The fire, and the heat, burned, or burned fiercely: (K, * TA:) and احدمت النَّارُ the fire flamed, or blazed: (S, Mgh, K:) and in like manner, [as meaning it became inflamed, or made to flame or blaze,] the verb is said of anything: (T, TA:) or احتدمت النَّارُ, and احتدم النَّهَارُ, the fire, and the day, was, or became, vehemently hot: (Msb:) and احتمد, said of a day, (AZ, TA,) and of heat, (S in art. حمد,) signifies the same as احتدم, (AZ, S ubi suprà, TA,) from which it is formed by transposition. (S ubi suprà.) And احتدم He suffered vehement heat from the sun, and form fire. (Msb.) And احتدمت القِدْرُ The cooking-pot boiled vehemently. (AZ, TA.) ― -b2- [Hence,] احتدم الشَّرَابُ (tropical:) The wine, or beverage, estuated, or fermented; syn. غَلَى. (Mgh, TA.) And احتدم صَدْرُ فُلَانٍ غَيْظًا (S) (tropical:) The bosom of such a one burned with anger, wrath, or rage. (TA.) And احتدم عَلَيْهِ غَيْظًا (tropical:) He burned against him with anger, wrath, or rage; (K, TA;) as also ↓ تحدّم. (K.) And احتدم الدَّمُ (tropical:) The blood became intensely red, so as to be [nearly] black; (S, Msb, K, TA;) and became vehemently burning. (Msb. [See also the part. n., below.])

حَدْمٌ
حَدْمٌ حدم and ↓ حَدَمٌ The vehement burning of fire, (K,) and of heat: or, accord. to the T, حدم [app. حَدْمٌ] signifies the vehement heating of a thing by the sun, and by fire: [see 1:] accord. to AZ, زَفْرُ النَّارِ signifies “ the flaming, or blazing, of fire; ” and شَهِيقُهَا and حَدْمُهَا and حَمْدُهَا and كَلْحَبَتُهَا have all one meaning [app. the third of the meanings assigned below to حَدَمَةٌ]. (TA.)

حَدَمٌ
حَدَمٌ حدم : see what next precedes.

حَدَمَةٌ
حَدَمَةٌ حدمه حدمة Fire: and the sound of fire: (K:) or the sound of the flaming, or blazing, of fire; (Fr, S;) as also حَمَدَةٌ. (Fr, TA.) ― -b2- (assumed tropical:) The sound of the belly of the serpent, (K,) or, as some say, of the species of serpent termed أَسْوَد: (TA:) or the rustling sound of the skin of the serpent, caused by rubbing one part thereof against another; as though it were the confused and continued sound of a thing مُحْتَدِم [i. e. flaming, or boiling]. (AHلt, TA.) ― -b3- (assumed tropical:) The purring of a eat: likened to the sound of flaming, or blazing. (TA.)

قِدْرٌ حُدَمَةٌ
قِدْرٌ حُدَمَةٌ قدر حدمه قدر حدمة A cooking-pot quickly boiling; contr. of صَلُودٌ: (Fr, S, A, TA:) in the K, erroneously, حَدِمَةٌ, like فَرِحَةٌ. (TA.)

مُحْتَدِمٌ
مُحْتَدِمٌ محتدم A day vehemently hot. (S.) ― -b2- (assumed tropical:) Blood intensely red, inclining to blackness: or, as some say, intensely burning. (Mgh.)

##### Türkçe

**حَدَمَتْهُ الشَّمْسُ**
1 **حَدَمَتْهُ الشَّمْسُ** ذ , ve **النَّارُ**, muzâri‘ **حَدِمَ** , mastar ismi **حَدْمٌ**, Güneş ve ateş, onun üzerine şiddetle sıcak oldu yahut şiddetle sıcak hâle geldi. (Msb.)

4 **أَحْدَمَ** bir sonraki gelen şeye bak.

5 **تَحَدَّمَ** bir sonraki gelen şeye bak.

**احتدمت النَّارُ**
8 **احتدمت النَّارُ** **احتدمت النار** , ve **احتدم الحَرُّ**, K’da hatalı olarak, ↓ **أَحْدَمَت**, Ateş ve sıcaklık yandı yahut şiddetle yandı: (K, * TA:) ve **احدمت النَّارُ** ateş alevlendi yahut parladı: (S, Mgh, K:) ve aynı şekilde, [yani tutuştu yahut alevlendirilip parlatıldı mânâsında,] fiil her şey hakkında söylenir: (T, TA:) yahut **احتدمت النَّارُ**, ve **احتدم النَّهَارُ**, ateş ve gündüz, şiddetle sıcak oldu yahut şiddetle sıcak hâle geldi: (Msb:) ve **احتمد**, bir gün hakkında söylenir, (AZ, TA,) ve sıcaklık hakkında, (S, md. **حمد**’de,) **احتدم** ile aynı mânâya delâlet eder, (AZ, S yukarıda, TA,) ondan takdîm-te’hîr ile yapılmıştır. (S yukarıda.) Ve **احتدم** Güneşten ve ateşten şiddetli sıcaklık çekti. (Msb.) Ve **احتدمت القِدْرُ** Tencere şiddetle kaynadı. (AZ, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **احتدم الشَّرَابُ** (mecaz:) Şarap yahut içecek kabardı yahut mayalandı; eşanlamlısı **غَلَى**. (Mgh, TA.) Ve **احتدم صَدْرُ فُلَانٍ غَيْظًا** (S) (mecaz:) Filânın göğsü öfke, hışım yahut gazap ile yandı. (TA.) Ve **احتدم عَلَيْهِ غَيْظًا** (mecaz:) Ona karşı öfke, hışım yahut gazap ile yandı; (K, TA;) bunun gibi ↓ **تحدّم** da. (K.) Ve **احتدم الدَّمُ** (mecaz:) Kan, [neredeyse] siyah olacak derecede şiddetle kızardı; (S, Msb, K, TA;) ve şiddetle yanıcı oldu. (Msb. [Aşağıdaki ism-i fâile de bak.])

**حَدْمٌ**
**حَدْمٌ** **حدم** ve ↓ **حَدَمٌ** Ateşin şiddetli yanması, (K,) ve sıcaklığın: yahut T’ye göre, **حدم** [görünüşe göre **حَدْمٌ**] bir şeyin güneşle ve ateşle şiddetle ısınması mânâsına gelir: [1’e bak:] AZ’ye göre, **زَفْرُ النَّارِ** “ateşin alevlenmesi yahut parlaması” mânâsına gelir; ve **شَهِيقُهَا** ve **حَدْمُهَا** ve **حَمْدُهَا** ve **كَلْحَبَتُهَا** hepsi tek bir mânâya sahiptir [görünüşe göre aşağıda **حَدَمَةٌ** için verilen mânâların üçüncüsü]. (TA.)

**حَدَمٌ**
**حَدَمٌ** **حدم** : bir önce gelen şeye bak.

**حَدَمَةٌ**
**حَدَمَةٌ** **حدمه حدمة** Ateş: ve ateşin sesi: (K:) yahut ateşin alevlenmesinin yahut parlamasının sesi; (Fr, S;) bunun gibi **حَمَدَةٌ** da. (Fr, TA.) ― -b2- (varsayılan mecaz:) Yılanın karnının sesi, (K,) yahut bazılarına göre **أَسْوَد** denilen yılan türünün: (TA:) yahut yılanın derisinin bir kısmını diğerine sürtmekten doğan hışırtı sesi; sanki **مُحْتَدِم** bir şeyin [yani alevlenen yahut kaynayan] karışık ve devamlı sesi gibi. (AHلt, TA.) ― -b3- (varsayılan mecaz:) Bir kedinin mırıltısı: alevlenmenin yahut parlamanın sesine benzetilmiştir. (TA.)

**قِدْرٌ حُدَمَةٌ**
**قِدْرٌ حُدَمَةٌ** **قدر حدمه قدر حدمة** Çabuk kaynayan bir tencere; **صَلُودٌ**’un zıddı: (Fr, S, A, TA:) K’da hatalı olarak, **حَدِمَةٌ**, **فَرِحَةٌ** gibi. (TA.)

**مُحْتَدِمٌ**
**مُحْتَدِمٌ** **محتدم** Şiddetle sıcak bir gün. (S.) ― -b2- (varsayılan mecaz:) Siyahlığa meyleden şiddetle kızıl kan: yahut bazılarına göre şiddetle yanıcı. (Mgh.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَدَمَ
حَدَمَ I ( n. ac. حَدْم 1 ),
a.  Was burning hot.

تَحَدَّمَ
تَحَدَّمَ V
a.  [ 'Ala ], Burned with anger against.

اِحْتَدَمَ
اِحْتَدَمَ VIII ,
a.  Blazed; boiled furiously.

b.  see V .

c.  Was intensely red, dark ( blood ).

حَدْم
حَدْم 1 ,  حَدَم 4 ,
a.  Burning heat.

حَدَمَة
حَدَمَة 4t ,
a.  Crackling; rustling.

##### Türkçe

**حَدَمَ**
**حَدَمَ** I (mastar: **حَدْم** 1),
a. Yakıcı derecede sıcak idi.

**تَحَدَّمَ**
**تَحَدَّمَ** V
a. [‘Ala], -e karşı öfkeyle yandı.

**اِحْتَدَمَ**
**اِحْتَدَمَ** VIII,
a. Alevlendi; şiddetle kaynadı.

b. V’e bak.

c. Pek kızıl idi, koyu (kan).

**حَدْم**
**حَدْم** 1, **حَدَم** 4,
a. Yakıcı sıcaklık.

**حَدَمَة**
**حَدَمَة** 4t,
a. Çatırtı; hışırtı.
