# حدو — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%88/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AF%D9%88/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%88.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: حدو

باب الحاء والدال و واي معهما
حدأ، حدو، حيد، دحو، دحي، دوح، وحد مستعملات
حدأ:
الحِدَأَة: طائر يَصيدُ الجِرْذَان، ويقال إنّها كانت تَصيدُ لسليمان بن داود وكانت أصيدَ الطير، فانقطع عنه الصيد لدعوة سليمان: "ربّ اغفِرْ لي وهَبْ لي ملكا لا ينبغي لأحدٍ من بعدي". قال العجاج:
كأنَّهُنَّ الحِدأُ الأُوِيُّ
والحَدَأُ، مهموز مقصور بفتح الحاء شِبْهُ فَأْسٍ تُنْفَرُ به الحِجارة مُحَدَّد الطَّرَف. قال الشماخ:
يُباكِرْنَ العِضاهَ بمُقَنعاتٍ		نواجِذُهُنَّ كالحَدأَ الوقيعِ
حدو:
حَدا يحدو حَدْوا، وأعرفه حُداءً- ممدود- إذا رَجَز الحادي خلف الإبل، وحَدَا يَحْدُو حَدْواً، إذا َتِبع شيئاً. ويقال للحمار: حادي ثلاث وحادي ثمانٍ إذا قدّم أمامه عدّةً مِنْ أُتُنه.
وتقول للسّهم إذا مَضَى: حدا الرِّيشَ.
والحُدَيَّا من التحدّي: يقال: فلانْ يَتَحَدَّى فلاناً أي: يُباريه وينازعُهُ الغَلَبَةَ. يقول: أنا حُدَيّاك بهذا الأمر، أي: ابرزلي، وجارِني. قال:
حُدَيّا الناس كلّهم جميعا
حيد:
الحَيْدُ: ما شخص من الرّأْسِ والجَبَلِ واعْوَجَّ. وكلّ ما اشتدَّ اعوجاجه من ضِلَعٍ أو عظم فهو: حَيْدٌ، وجمعُهُ: حُيُودٌ.
والرَّجلُ يَحِيدُ عن الشيء حيداً وحَيَداناً وحَيْدُوةً إذا صدّ عنه خوفاً وأنفة، ومالك عنه مَحِيدٌ، قال الشاعر:
يَحيدُ حذارَ الموتِ عن كلّ روعة		فلا بدّ من موتٍ إذا كان أو قَتْلِ
دحو:
دحي:
المِدْحَاُة خَشَبَة يَدْحَى بها الصبيّ، فتَمُرُّ على وجْهِ الأرضِ، لا تأتي على شيء إلاّ آجْتَحَفَتْهُ. ومَطَرٌ داحٍ يَدْحَى الحَصَى عن وجه الأرض. والدَّحْوُ: البَسْطُ.
والأُدْحِيُّ: سرب النعان، ومَوضِعُه الّذي يبيض فيه ويفرخ. والأُدْحِيُّ: منزل في السّماء بين النّعائم وسَعِدٍ الذَّابح، يُقالُ له: البَلْدَة.
دوح:
الدَّوْحُ: الشَّجَرُ العِظام، الواحدة: دَوْحَة.
وحد:
الوَحَدُ: المُنْفَرِدُ. رجلٌ وَحَدٌ، وثورٌ وَحَدٌ. وتفسير الرّجلِ الوَحِد: الذي لا يُعْرَفُ له أَصْلٌ. قال:
بذي الليل على مُسْتَأْنِسٍ وَحَدِ
والوَحْدُ- خفيفٌ-: حِدَةُ كل شيءٍ.
والوَحْدُ: منصوب في كلّ شيء لأنّه يَجري مَجْرَى المصدر خارجاً من الوَصْف، ليس بنعتٍ فيتَبعُ الاسْمَ. وليس بخبرٍ فيُقْصَدَ إليه دون ما أضيف إليه، فكان النّصب أولى به، إلاّ أنّ العربَ قد أضافتْ إليه، فقالت: هو نَسِيجُ وَحْدِه، وهما نسيجا وَحْدِهما، وهم نُسَجاءُ وَحْدِهِمْ، وهي نسيجةُ وَحْدِها، وهنّ نَسائجُ وَحْدِهِنَّ: وهو الرّجل المصيب الرأي. وكذلك قريعُ وَحْدِهِ وكذلك صَرْفُه، وهو الذي لا يقارعه في الفضل أحد.
ووَحَدَ الشَّيْءُ فهو يَحِدُ حِدَةً، وكل شيء على حدةٍ بائنٌ من آخر. يقال: ذلك على حِدَتِه وهما على حِدَتِهما، وهم على حِدَتهم، والرّجلُ الوحيد ذو الوَحْدَة، وهو المنفرد لا أنيس معه، وقد وَحُدَ يَوْحُدُ وحَادَةً وَوَحْدَةً ووَحَداً.
والتَّوْحِيدُ: الإيمانُ بالله وحدَهُ لا شَريكَ له، واللهُ الواحدُ الأحَدُ ذو التَّوَحُّدِ والوَحْدانيّةِ. والواحدُ: أوّلُ عَدَدٍ منَ الحِسابِ. تقولُ في ابتداء العدد: واحد، اثنان، ثلاثة إلى عَشَرَة. وإن شئت قلت: أَحَد، اثنان، ثلاثة، وفي التّأنيث: واحدة وإحدى. ولا يقال غير أحد، وإحدى في أَحَدَ عَشَرَ، وإحدَى عَشْرَةَ. ويقال: واحدٌ وعشرون، وواحدة وعشرون، فإذا حملوا الأَحَدَ على الفاعل أجري مُجْرى الثّاني والثالث، وقالوا: هذا حاديَ عَشَرهم، وثاني عَشَرهم وهذه الليلةُ الحاديةَ عَشْرَةَ واليومُ الحادي عَشَرَ. وهذا مَقْلوبٌ كجَذَبَ وجَبَذَ.
والوُحْدانُ: جماعةُ الواحِدِ.
وتقول: هو أَحَدُهُم، وهي إحداهُنّ، فإذا كانت امرأةٌ مع رِجال لم يستقم أن تقولَ: إحداهم، ولا أحدهم، إلا أن تقولَ: هي كأَحَدِهم، أو هي واحدة منهم.
وتقول: الجلوس والقعود واحد، وأصحابك وأصحابي واحد.
والمَوْحَد كالمَثْنَى والمَثْلَث، تقول: جاءوا مَثْنَى ومَثْلَثَ ومَوْحَد، وجاءوا ثُناءَ وثُلاثَ وأحادَ. والميحادُ كالمِعْشارِ، وهو جُزءٌ واحد، كما أنّ المِعْشارَ عُشْرٌ.
والمَواحيدُ: جماعة الميحاد، ولو رأَيت أَكَماتٍ مُنْفَرداتٍ كلّ واحدةٍ بائنةٌ عن الأُخرَى كانت ميحاداً أو مواحيد.
وتقول: ذاك أمرٌ لستُ فيه بأوحدَ، أي: لستُ على حِدَةٍ. والحدة أصلها الواو.

### Türkçe

باب **الحاء** ve **الدال** ve **واي** onlarla birlikte

**حدأ**، **حدو**، **حيد**، **دحو**، **دحي**، **دوح**، **وحد** kullanımdadırlar.

**حدأ**:
**الحِدَأَة**: sıçanları avlayan bir kuştur; ve denilir ki o, Süleyman b. Davud için avlanırdı ve kuşların en avcısı idi; sonra Süleyman’ın şu duası sebebiyle ondan av kesildi: “Rabbim, beni bağışla ve bana, benden sonra hiç kimseye yaraşmayacak bir mülk bağışla.” el-Accec dedi ki:
Sanki onlar, **الحِدأُ الأُوِيُّ**’dir.

Ve **الحَدَأُ**, hemzeli, maksûr, **الحاء**’ın fethasıyla: taşların onunla koparıldığı, ucu sivri, balta benzeri bir şeydir. eş-Şemmâh dedi ki:
**يُباكِرْنَ العِضاهَ بمُقَنعاتٍ		نواجِذُهُنَّ كالحَدأَ الوقيعِ**

**حدو**:
**حَدا** **يحدو** **حَدْوا**; ve onu **حُداءً** olarak bilirim—memdûd—: deve(ler)in arkasında hâdî recez söylediği zaman. Ve **حَدَا** **يَحْدُو** **حَدْواً**: bir şeyi tâkip ettiği zaman. Ve eşek için denilir: **حادي ثلاث** ve **حادي ثمانٍ**, eğer önüne dişi eşeklerinden bir sayı takdim etmişse.

Ve oka, geçtiği zaman, dersin: **حدا الرِّيشَ**.

Ve **الحُدَيَّا** meydan okumadandır: denilir: falan, falana **يَتَحَدَّى**; yani: ona karşı yarışır ve ona galibiyet için çekişir. Der ki: Ben bu işte senin **حُدَيّاك**’ınım; yani: bana karşı çık ve benimle yarış. Dedi ki:
**حُدَيّا الناس كلّهم جميعا**

**حيد**:
**الحَيْدُ**: baştan ve dağdan yükselen ve eğrilen şeydir. Ve kaburga veya kemikten eğriliği şiddetlenen her şey: **حَيْدٌ**’dir; çoğulu: **حُيُودٌ**.

Ve adam, bir şeyden **حيداً** ve **حَيَداناً** ve **حَيْدُوةً** ile uzaklaşır; eğer korkudan ve izzetten dolayı ondan yüz çevirmişse; ve senin ondan bir **مَحِيدٌ**’in vardır. Şair dedi ki:
**يَحيدُ حذارَ الموتِ عن كلّ روعة		فلا بدّ من موتٍ إذا كان أو قَتْلِ**

**دحو**:

**دحي**:
**المِدْحَاُة**: çocuğun onunla **يَدْحَى** ettiği bir tahta parçasıdır; böylece yerin yüzü üzerinde geçer; hiçbir şeye uğramaz ki onu kapıp götürmüş olmasın. Ve **مَطَرٌ داحٍ**: çakılı yerin yüzünden **يَدْحَى** eder. Ve **الدَّحْوُ**: yaymadır.

Ve **الأُدْحِيُّ**: devekuşlarının yuvasıdır; ve onun yeri, içinde yumurtladığı ve yavru çıkardığı yerdir. Ve **الأُدْحِيُّ**: gökte **النّعائم** ile **سَعِدٍ الذَّابح** arasında bir menzildir; ona **البَلْدَة** denilir.

**دوح**:
**الدَّوْحُ**: büyük ağaçlardır; teki: **دَوْحَة**.

**وحد**:
**الوَحَدُ**: tek olan, münferid olandır. **رجلٌ وَحَدٌ** ve **ثورٌ وَحَدٌ**. **الرّجلِ الوَحِد**’in tefsiri: kendisine bir asıl bilinmeyen kimsedir. Dedi ki:
**بذي الليل على مُسْتَأْنِسٍ وَحَدِ**

Ve **الوَحْدُ**—hafif—: her şeyin keskinliğidir.

Ve **الوَحْدُ**: her şeyde mansûbdur; çünkü vasıftan çıkmış olarak masdarın yürüdüğü yerden yürür; bir sıfat değildir ki isme tâbi olsun. Ve bir haber değildir ki kendisine, kendisine izafe edilenden başka, kasdedilsin; bu yüzden nasb ona daha evlâ oldu. Ancak Araplar onu ona izafe etmiştir; şöyle dediler: **هو نَسِيجُ وَحْدِه**، ve ikisi: **وهما نسيجا وَحْدِهما**، ve onlar: **وهم نُسَجاءُ وَحْدِهِمْ**، ve o (kadın): **وهي نسيجةُ وَحْدِها**، ve onlar (kadınlar): **وهنّ نَسائجُ وَحْدِهِنَّ**: ve o, görüşte isabetli adamdır. Ve bunun gibi: **قريعُ وَحْدِهِ** ve bunun gibi: **صَرْفُه**; ve o, fazilette kendisiyle hiç kimsenin boy ölçüşemediği kimsedir.

Ve şey **وَحَدَ**; o da **يَحِدُ** **حِدَةً**; ve her şey, bir **حِدَةٍ** üzere, diğerinden ayrıdır. Denilir: bu, kendi **حِدَتِه** üzeredir; ve ikisi, kendi **حِدَتِهما** üzeredir; ve onlar, kendi **حِدَتهم** üzeredir. Ve **الرّجلُ الوحيد**: **الوَحْدَة** sahibi olandır; ve o, yanında ünsiyet edilecek kimse olmayan münferiddir. Ve gerçekten **وَحُدَ** **يَوْحُدُ** **وحَادَةً** ve **وَحْدَةً** ve **وَحَداً**.

Ve **التَّوْحِيدُ**: Allah’a, O’nun tek başına, ortağı olmaksızın iman etmektir. Ve Allah, **الواحدُ الأحَدُ**, **التَّوَحُّدِ** ve **الوَحْدانيّةِ** sahibidir. Ve **الواحدُ**: hesabın sayıdan ilkidir. Sayının başlangıcında dersin: bir, iki, üç, ona kadar. Ve istersen dedin: **أَحَد**، iki, üç; ve müenneste: bir (dişi) ve **إحدى**. **أَحَدَ عَشَرَ** ve **إحدَى عَشْرَةَ**’da **أحد** ve **إحدى**’dan başkası söylenmez. Ve denilir: yirmi bir, yirmi bir (dişi). Artık **الأَحَدَ**’ı fâile hamlettiklerinde, ikinci ve üçüncünün yürütüldüğü gibi yürüttüler ve dediler: bu, onların **حاديَ عَشَرهم**’idir; ve onların **ثاني عَشَرهم**’idir; ve bu gece, **الحاديةَ عَشْرَةَ**’dir; ve gün, **الحادي عَشَرَ**’dır. Ve bu, **جَذَبَ** ve **جَبَذَ** gibi kalb edilmiştir.

Ve **الوُحْدانُ**: **الواحد**’in cemaatidir.

Ve dersin: o, onların **أَحَدُهُم**’udur; ve o (kadın), onların **إحداهُنّ**’udur. Artık erkeklerle birlikte bir kadın olursa, “**إحداهم**” demen de “**أحدهم**” demen de düzgün olmaz; ancak şöyle demen müstesna: o, onların **أَحَدِهم**’i gibidir; yahut o, onlardan bir tanedir.

Ve dersin: oturuş ve oturuş birdir; ve senin arkadaşların ve benim arkadaşlarım birdir.

Ve **المَوْحَد**; **المَثْنَى** ve **المَثْلَث** gibidir; dersin: ikişer, üçer ve **مَوْحَد** geldiler; ve ikişer, üçer ve **أحادَ** geldiler. Ve **الميحادُ**; **المِعْشارِ** gibidir; ve o, tek bir parçadır; nitekim **المِعْشارَ** onda birdir.

Ve **المَواحيدُ**: **الميحاد**’ın cemaatidir. Ve eğer her biri diğerinden ayrık, münferid tepecikler görseydin, **ميحاداً** veya **مواحيد** olurdu.

Ve dersin: şu, içinde **بأوحدَ** olmadığım bir iştir; yani: bir **حِدَةٍ** üzere değilim. Ve **الحدة**’nin aslı **الواو**’dur.
