# حذذ (ح-ذ-ذ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B0
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B0%D8%B0

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ذ - ذ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B0/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء مع الذال
حذ مستعمل، فقط
حذ:
الحَذُّ: القَطْعُ المُسْتَأْصلُ. والحَذَذُ: مصدر الأَحَذّ من غير فِعل. والأحَذُّ يُسَمَّى به الشيْءُ الذي لا يتعَلّقُ به شَيْءٌ. والقلبُ يُسَمَّى أحَذّ. والدُّنْيا وَلَّتْ حَذّاءَ مُدْبرة: لا يتعلّق بها شيء. والأَخَذّ من عَروض الكامل: ما حُذِفَ من آخِره وَتِدٌ تامُّ وهو مُتَفاعِلُنْ حُذفَ منه عِلُنْ فصار مُتَفا فجُعل فَعِلُن مثل قوله:
وحُرِمتَ منّا صاحباً ومُؤازِراً		وأَخاً على السَّرّاء والضُـرِّ
وقصيدةٌ حَذّاءُ: أي سائرةٌ لا عيبَ فيها. ويقالُ للحمار القصير الذَّنَب: أَحَذّ. ويقال للقَطاة: حَذّاء لقِصَر ذَنَبها مع خِفّتها، قال الشاعر:
حَذّاءُ مُقبـلةً سَـكّـاءُ مُـدبـرةً		للماء في النَّحْر منها نَوْطةٌ عَجَبُ

##### Türkçe

باب **الحاء** مع **الذال**
**حذ** kullanımdadır, yalnız.

**حذ**:
**الحَذُّ**: kökünden kesip çıkarma. **الحَذَذُ**: fiilsiz olarak **الأَحَذّ**’ın mastarı. **الأحَذُّ**: kendisine hiçbir şeyin tutunmadığı şey diye adlandırılır. Kalp de **أحَذّ** diye adlandırılır. “Dünya **حَذّاءَ** olarak, sırt çevirip gitti”: ona hiçbir şey tutunmaz. **الأَخَذّ** (kâmil aruzundan): sonundan tam bir **وَتِدٌ**’in hazfedildiği; o da **مُتَفاعِلُنْ**’dur, ondan **عِلُنْ** hazfedilince **مُتَفا** olur; böylece **فَعِلُن** kılınır; şu sözü gibi:

وحُرِمتَ منّا صاحباً ومُؤازِراً		وأَخاً على السَّرّاء والضُـرِّ

Ve **قصيدةٌ حَذّاءُ**: yani yürüyüp giden, onda ayıp olmayan. Kısa kuyruklu eşeğe **أَحَذّ** denir. **القَطاة**’ya da, kuyruğunun kısalığıyla beraber hafifliğinden dolayı **حَذّاء** denir. Şair dedi ki:

حَذّاءُ مُقبـلةً سَـكّـاءُ مُـدبـرةً		للماء في النَّحْر منها نَوْطةٌ عَجَبُ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B0/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَذَذُ: خِفّة الذَنَبِ. بعيرٌ أَحَذُّ وقَطاةٌ حَذَّاءُ، وهي التي خَفَّ ريشُ ذَنَبِها. ورجلٌ أَحَذّ بيّن الحَذّذِ، أي خفيفُ اليدِ. قال الفرزدق يهجو عُمَر بن هُبيرة:
أَوَلَّيْتَ العِراقَ ورافِدَيْهِفَزارِياً أَحَذَّ يدِ القميصِ
واليمينُ الحَذَّاءُ: التي يحلف صاحبها بسرعة. ورَحِمٌ حَذّاءُ، وجَذَّاءُ عن الفرّاء، إذا لم تُوصَلْ.
والحَذَذُ في العَروضِ من باب الكامل: إسقاط الوَتِدِ من عجز مُتَفاعِلُنْ فيبقى مُتَفا، فيُنْقَلُ إلى فَعِلُنْ. والقصيدةُ حذَّاءُ.

##### Türkçe

**الحَذَذُ**: kuyruğun hafifliği. **بعيرٌ أَحَذُّ** ve **قَطاةٌ حَذَّاءُ**; o, kuyruğunun tüyü hafif olan (kuştur). Ve **رجلٌ أَحَذّ** açıkça **الحَذّذِ** (olan), yani eli hafif (olan). el-Ferezdak, ʿUmer b. Hubeyre’yi hicvederek dedi:
أَوَلَّيْتَ العِراقَ ورافِدَيْهِفَزارِياً أَحَذَّ يدِ القميصِ
Ve **واليمينُ الحَذَّاءُ**: sahibi onunla çabucak yemin eden (yemindir). Ve **رَحِمٌ حَذّاءُ** ve **جَذَّاءُ**; el-Ferrâ’dan (naklen): eğer birleştirilmezse.

Ve **الحَذَذُ** arûzda, kâmil bâbındandır: **مُتَفاعِلُنْ**’un aczinden **الوَتِدِ**’in düşürülmesi; böylece **مُتَفا** kalır; sonra **فَعِلُنْ**’e nakledilir. Ve kaside **حذَّاءُ**dur.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B0/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ذ ذ
حذ الشيء وهذه‏:‏ أسرع قطعه وأعطاه حذة من لحم وحزة‏.‏
وفرس أحذ‏:‏ خفيـف هلـب الذنب أو مقطوعه‏.‏
وقطاة حذاء‏:‏ قليلة ريش الذنب أو سريعة الطيران‏.‏
وسيف أحذ‏:‏ سريع القطع‏.‏
وناقة حذاء‏:‏ سريعة السير‏.‏
وقرب حذحاذ وحثحاث‏:‏ سريع‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قصيدة حذاء‏:‏ سيارة أو منقحة لا يتعلق بها عيب‏.‏
وحاجة حذاء‏:‏ سريعة النفاذ والنجح‏.‏
وعزيمة حذاء‏:‏ ماضية لا يلوي صاحبها على شيء‏.‏
قال الراعي‏:‏ وطوى الفؤاد على قضاء عزيمة حذاء واتخذ الزماع خليلا وحلف بيمين حذاء وهي المنكرة التي يقطع بها الحق‏.‏
وولت الدنيا حذاء مدبرة‏:‏ سريعة لم يتعلق أهلها منها بشيء‏.‏
وأمر أحذ‏:‏ منكر شديد منقطع الأشباه أو كأنه ينفلت من كل أحد لا يقدرون على تداركه وكفايته‏.‏
قال الطرماح‏:‏ يقري الأمور الحذ ذا إربة في ليها شزراً وإمرارهـا وسير أحذ‏:‏ شديد السرعة منكر‏.‏
قال‏:‏ فهاتي لنا سيراً أحذ عشنـزرا وقال الفرزدق‏:‏ بعثـت على العراق ووافديه فزار يا أحذ يد القميص أي خفيف الكم وصف الكم بالخفة والمراد خفة ما يشتمل عليه وهو اليد وأراد بخفة اليد السرقة وقيل سرقة فقطعت يده فكمه قصير خفيف‏.‏
وقال طرفة‏:‏ وأروع نبـاض أحـذ ململم كمرداة صخر في صفيح منضد أراد القلب وحذذه‏:‏ خفته وذكاؤه وسرعة إدراكه‏.‏
وقال حسان‏:‏ لا تعدمن رجلاً أحلك بغضـه نجـران في عيش أحذ لئيم فأراد خفة الحال والفقر من قولهـم‏:‏ رجـل أحـذ‏:‏ للخفيـف ذات اليـد أو أراد أنـه منقطـع عـن الخير، لا يتعلّق به منه شيء.

##### Türkçe

ح ذ ذ
**حذ** şey’i ve **هذه**: onu kesmesini hızlandırdı; ve ona etten bir **حذة** ve bir **حزة** verdi.
Ve **فرس أحذ**: kuyruğu kılları hafif olan yahut kesilmiş olan.
Ve **قطاة حذاء**: kuyruğunun tüyü az olan yahut uçuşu hızlı olan.
Ve **سيف أحذ**: kesmesi hızlı olan.
Ve **ناقة حذاء**: yürüyüşü hızlı olan.
Ve **قرب حذحاذ** ve **حثحاث**: hızlı.
Ve mecazdan: **قصيدة حذاء**: akıcı yahut ayıklanmış; ona bir ayıp ilişmez.
Ve **حاجة حذاء**: nüfuzu ve başarıya erişmesi hızlı olan.
Ve **عزيمة حذاء**: yürürlükte/işler; sahibi hiçbir şeye dönüp bakmaz.
**قال الراعي**: “Ve gönlü, hızlı bir **عزيمة**’nin hükmü üzerine katladı; ve **الزماع**’ı dost edindi; ve hızlı bir yeminle yemin etti”; o, onunla hak kesilip bitirilen inkâr edilen (yemin)dir.
Ve dünya, yüz çevirip giden hızlı bir **حذاء** olarak döndü: hızlı; onun ehlinden ondan hiçbir şeye tutunan olmadı.
Ve **أمر أحذ**: inkâr edilen, şiddetli, benzerleri kesilmiş; yahut sanki herkesten sıyrılıp kaçıyor; onu telafi etmeye ve ona yetmeye güç yetiremezler.
**قال الطرماح**: “İşleri, içinde bir ihtiyacı bulunan **الحذ** (olanı), onun kıvrımında yan bakışlarla ve onu yürütmesiyle ağırlar.” Ve **سير أحذ**: çok şiddetli hız; inkâr edilen.
**قال**: “Haydi bize, çok hızlı, sert bir yürüyüş getir.” Ve **قال الفرزدق**: “Irak’a ve onun gelenlerine gönderildim; ey **أحذ** gömleğin eli, ziyaret etti”; yani kolu hafif; kolu hafiflikle niteledi; murat, onun içine aldığı şeyin hafifliğidir; o da eldir. Ve elin hafifliğiyle hırsızlığı murat etti. Ve “hırsızlık yaptı” denildi; böylece eli kesildi; kolu kısa, hafif oldu.
Ve **قال طرفة**: “Ve ürkütücü, çarpan, **أحذ** (olan), derli toplu; dizilmiş bir levha içinde kayanın yuvarlanan taşı gibi.” Kalbi murat etti; ve onun **حذذه**’si: onun hafifliği, zekâsı ve idraki çabuk kavrayışıdır.
Ve **قال حسان**: “Sakın, onun buğzu seni helâk etmiş bir adamı yitirme; **نجـران** (olan) bir yaşayışta, hafif, alçak.” Böylece, onların sözünden hâlin hafifliğini ve fakirliği murat etti: **رجـل أحـذ**: eli hafif olan için; yahut murat etti ki o, hayırdan kopuktur; ondan ona hiçbir şey ilişmez.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B0/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَذُّ: القطع المستأْصل. حَذَّهُ يَحُذّه حَذّاً: قطعه قطعاً سريعاً مُسْتأْصلاً؛ وقال ابن دريد: قطعه قطعاً سريعاً من غير أَن يقول مستأْصلاً.
والحُذَّة: القطعة من اللحم كالخُزَّة والفِلْذة؛ قال الشاعر: تُعْيِيه حُذَّة فِلْذٍ إِنْ أَلَمّ بها
من الشِّواءِ، ويُرْوِي شُرْبَهُ الغُمَرُ
(* قوله «تعييه إلخ» كذا بالأصل، والذي في الصحاح وشرح القاموس: تكفيه حزة فلذان ألم بها * من الشواء ويكفي شربه
الغمر).
ويروى حزة فلذ، وسنذكره في موضعه.
والحَذَذ: السرعة، وقيل: السرعة والخفة. والحذذ: خفة الذنب واللحية، والنعت منهما أَحَذُّ. ويعبر أَحَذُّ ولحية حَذاء: خفيفة؛ قال: وشُعثٍ على الأَكْوارِ حُذٍّ لِحاهُمُ
تَفادَوْا من الموتِ الذَّريعِ تَفادِيا
وفرس أَحَذُّ: خفيف شعر الذنب؛ وقطاة حَذاء: وصفت بذلك لقصر ذنبها وقلة ريشها، وقيل: لخفتها وسرعة طيرانها. وفي حديث عتبة بن غزوان: أَنه خطب الناس فقال في خطبته: إِن الدنيا قد آذَنَتْ بِصَرْمٍ ووَلَّتْ حَذَّاء فلم يَبْق منها إِلا صُبابَةٌ كصُبابةِ الإِناء؛ يقول: لم يبق منها إِلا مثل ما بقي من الذَّنَبِ الأَحَذّ، ومعنى قوله ولت حَذَّاء أَي سريعة الإِدبار؛ قال الأَزهري: ولت حذاء هي السريعة الخفيفة التي قد انقطع آخرها، ومنه قيل للقطاة حذاء لقصر ذنبها مع خفتها؛ قال النابغة يصف القطا: حَذَّاءُ مُقْبِلَةً سَكَّاءُ مُدْبِرَةً،
للماء في النَّحْرِ منها نَوْطَةً عَجَبُ
قال: ومن هذا قيل للحمار القصير الذنب أَحذّ. والأَحَذُّ: السريع في الكلام والفعال؛ وقيل: ولت حذاء أَي ماضية لا يتعلق بها شيء. وحمار أَحَذُّ: قصير الذنب، والاسم من ذلك الحَذَذ ولا فعل له. الأَزهري: الحَذَذ مصدر الأَحذّ من غير فعل. ورجل أَحَذُّ: سريع اليد خفيفها؛ قال الفرزدق يهجو عُمَرَ بن هبيرة الفزاري:
تَفَيْهَقَ بالعراقِ أَبو المُثَنَّى،
وعَلَّم أَهْلَه أَكلَ الخَبِيص
أَأَطْعمتَ العراقَ ورافِدَيْهِ
فَزارَيّاً أَحَذَّ يَد القَمِيص؟
يصفه بالغلو وسرعة اليد، وقوله أَحَذَّ يد القميص، أَراد أَحذَّ اليد فأَضاف إِلى القميص لحاجته وأَراد خفة يده في السرقة. قال ابن بري: الفزاري المهجوّ في البيت عمر بن هبيرة؛ وقد قيل في الأَحذ غير ما ذكره الجوهري، وهو أَن الأَحذ المقطوع، يريد أَنه قصير اليد عن نيل المعالي فجعله كالأَحذ الذي لا شعر لذنبه ولا يجبّ لمن هذه صفته أَن يولى العراق. وفي حديث عليّ، رضوان الله عليه: أَصول بِيَدٍ حَذَّاءَ أَي قصيرة لا تمتد إِلى ما أُريد، ويروى بالجيم، من الجذ القطع، كنى بذلك عن قصور أَصحابه وتقاعدهم عن الغزو. قال ابن الأَثير: وكأَنها بالجيم أَشبه. وأَمر أَحَذُّ: سريع المَضاء. وصريمة حذاء: ماضية. وحاجة حَذَّاء: خفيفة سريعة النفاذ. وأَمْرٌ أَحَذُّ أَي شديد منكر. وجئتنا بِخُطوبٍ حُذٍّ أَي بأُمور منكرة؛ وقال الطرماح:
يَقْري الأُمورَ الحُذَّ ذا إِرْبَةٍ
في لَيِّها شَزْراً وإِبْرامِها
أَي يقريها قلباً ذا إِربة. الأَزهري: والقلب يسمى أَحَذَّ؛ قال ابن سيده: وقلب أَحَذُّ ذَكِيٌّ خفيف. وسهم أَحذ: خفف غِراء نَصْله ولم يُفتق؛ قال العجاج:
أَورد حُذًّا تَسْبِقُ الأَبصارا،
وكلَّ أُنثى حَمَلَتْ أَحجارا
يعني بالأُنثى الحاملة الأَحجار المنجنيقَ. الأَزهري: الأَحَذُّ اسم عروض من أَعاريض الشعر؛ قال ابن سيده: هو من الكامل إِلى مُتفا ونقله إِلى فَعِلُنْ، أَو مُتْفاعِلُنْ إِلى مُتْفا ونقله إِلى فَعْلُنْ، وذلك لخفتها بالحذف. وزاده الأَزهري إِيضاحاً فقال: يكون صدره ثلاثة أَجزاء متفاعلن، وآخره جزآن تامّان، والثالث قد حذف منه علن وبقيت القافية متفا فجعلت فَعْلُنْ أَو فَعِلُنْ كقول ضابيء:
إِلاَّ كُمَيْتاً كالقَناةِ وضابياً
بالقَرْحِ بَيْنَ لَبانِهِ ويَدِه
(* قوله «وضابياً» كذا بالأصل بالمثناة التحتية، وفي شرح القاموس ضابئاً، بالهمز، وهو الأصل والياء تخفيف).
وكقوله:
وحُرِمْتَ مِنَّا صاحِباً ومُؤازِراً،
وأَخاً على السَّرَّاءِ والضُّرّ
والقصيدة حَذَّاءُ؛ قال ابن سيده: قال أَبو إِسحق: سمي أَحَذَّ لأَنه قَطْعٌ سريعٌ مستأْصلٌ. قال ابن جني: سمي أَحَذَّ لأَنه لما قطع آخر الجزء قَلَّ وأَسْرَعَ انقضاؤه وفناؤه. وجُزء أَحَذُّ إِذا كان كذلك. والأَحَذُّ؛ الشيءُ الذي لا يتعلق به شيء. وقصيدة حذَّاء: سائرة لا عيب فيها ولا يتعلق بها شيء من القصائد لجودتها. والحذَّاء: اليمين المنكرة الشديدة التي يقتطع بها الحق؛ قال:
تَزَبَّدَها حذَّاءَ يَعْلَمُ أَنه
هو الكاذبُ الآتي الأُمورَ البَجارِيا
(* وردت البجاريا في كلمة «زبد» بضم الباء والصواب فتحها.) الأَمر البُجْرِيُّ: العظيم المنكر الدي لم يُرَ مثله. الجوهري: اليمين الحَذَّاء التي يحلف صاحبها بسرعة، ومن قاله بالجيم يذهب إِلى أَنه جَذَّها جَذَّ العَيْر الصِّلِّيانَةَ. ورَحِمٌ حَذَّاء وجَذَّاء؛ عن الفراء، إِذا لم توصل.
وامرأَة حُذْحُذٌ وحُذْحُذَة: قصيرة.
وقَرَبٌ حَذْحاذٌ وحُذاحِذ: بعيدٌ. وقال الأَزهري: قَرَبٌ حَذْحاذٌ سريع، أُخِذَ من الأَحَذِّ الخفيف مثل حَثْحاثٍ. وخِمْسٌ حَذْحاذٌ: لا فُتُورَ فيه، وزعم يعقوب أَن ذاله بدل من ثاءِ حَثْحاثٍ؛ وقال ابن جني: ليس أَحدهما بدلاً من صاحبه لأَن حَذْحاذاً من معنى الشيء الأَحَذّ، والحَثْحاتُ السريع، وقد تقدّم.

##### Türkçe

**الحَذُّ**: kökünden söküp çıkaran kesme. **حَذَّهُ يَحُذّه حَذّاً**: onu hızlı, kökünden söküp çıkaran bir kesişle kesti; İbn Düreyd dedi ki: “Onu, ‘kökünden söküp çıkaran’ demeksizin, hızlı bir kesişle kesti.”

**والحُذَّة**: **الخُزَّة** ve **الفِلْذة** gibi, etten bir parça; şair dedi ki:
تُعْيِيه حُذَّة فِلْذٍ إِنْ أَلَمّ بها
من الشِّواءِ، ويُرْوِي شُرْبَهُ الغُمَرُ
(* “تعييه إلخ” sözü: asılda böyle; صحاح’ta ve شرح القاموس’ta olan ise:
تكفيه حزة فلذان ألم بها * من الشواء ويكفي شربه
الغمر).

**حزة فلذ** diye de rivayet edilir; onu yerinde zikredeceğiz.

**والحَذَذ**: sürat; ve “sürat ve hafiflik” denilmiştir. **والحذذ**: kuyruk ve sakalın hafifliği; ikisinin sıfatı **أَحَذُّ**’dur. **أَحَذُّ** ve **لحية حَذاء** diye ifade edilir: hafif; dedi ki:
وشُعثٍ على الأَكْوارِ حُذٍّ لِحاهُمُ
تَفادَوْا من الموتِ الذَّريعِ تَفادِيا

**وفرس أَحَذُّ**: kuyruğunun kılı hafif olan. **وقطاة حَذاء**: kuyruğunun kısalığı ve tüyünün azlığı sebebiyle bununla vasfedildi; “hafifliği ve uçuş sürati sebebiyle” de denilmiştir. Utbe b. Gazvân hadîsinde: insanlara hutbe irad edip hutbesinde dedi ki: “Dünya, bir kopuşla haber verdi ve **حَذَّاء** olarak dönüp gitti; ondan ancak kabın tortusu gibi bir tortu kaldı”; der ki: ondan ancak **الذَّنَبِ الأَحَذّ**’dan kalan gibi kaldı; “**ولت حَذَّاء**” sözünün manası: hızlı geri dönüştür; Ezherî dedi ki: “**ولت حذاء**: sonu kesilmiş olan hızlı, hafif olandır; bundan dolayı, kuyruğunun kısalığıyla beraber hafifliği sebebiyle **القطاة**’ya **حذاء** denildi”; Nâbiga, **القطا**’yı vasfederek dedi ki:
حَذَّاءُ مُقْبِلَةً سَكَّاءُ مُدْبِرَةً،
للماء في النَّحْرِ منها نَوْطَةً عَجَبُ

Dedi ki: bundan dolayı, kuyruğu kısa eşeğe **أَحذّ** denildi. **والأَحَذُّ**: sözde ve fiillerde hızlı olan; “**ولت حذاء**: yani, kendisine hiçbir şey ilişmeyen, geçip giden” denilmiştir. **وحمار أَحَذُّ**: kuyruğu kısa; bunun ismi **الحَذَذ**’dir ve onun fiili yoktur. Ezherî: **الحَذَذ** fiilsiz olarak **الأَحذّ**’ın mastarıdır. **ورجل أَحَذُّ**: eli hızlı, hafif olan; Ferazdak, Ömer b. Hubeyre el-Fezârî’yi hicvederek dedi ki:
تَفَيْهَقَ بالعراقِ أَبو المُثَنَّى،
وعَلَّم أَهْلَه أَكلَ الخَبِيص
أَأَطْعمتَ العراقَ ورافِدَيْهِ
فَزارَيّاً أَحَذَّ يَد القَمِيص؟

Onu, aşırılık ve el çabukluğu ile vasfeder; “**أَحَذَّ يد القميص**” sözü: **أَحذَّ اليد**’i kastetti; ihtiyacı sebebiyle **القميص**’a izafe etti ve hırsızlıkta elinin hafifliğini kastetti. İbn Berrî dedi ki: beyitte hicvedilen Fezârî, Ömer b. Hubeyre’dir; Cevherî’nin zikrettiğinden başka **الأَحذ** hakkında da söylenmiştir; o da şudur: **الأَحذ** “kesik”tir; yani, yüceliklere erişmekten eli kısa; onu, kuyruğunda kıl olmayan **الأَحذ** gibi yaptı; ve bu sıfata sahip olanın Irak’a vali yapılması gerekmez. Ali hadîsinde, Allah’ın rızası üzerine olsun: “**أَصول بِيَدٍ حَذَّاءَ**” yani, kısa, istediğime uzanmayan; **بالجيم** ile de rivayet edilir; **الجذ**’den, yani kesmeden; bununla, ashabının kısalığını ve gazadan geri kalışlarını kinaye etti. İbnü’l-Esîr dedi ki: sanki **بالجيم** daha uygundur. **وأَمر أَحَذُّ**: hızlı geçişli. **وصريمة حذاء**: geçip giden. **وحاجة حَذَّاء**: hafif, hızlı nüfuz eden.

**وأَمْرٌ أَحَذُّ**: yani şiddetli, münker. “Bize **بِخُطوبٍ حُذٍّ** ile geldin”: yani münker işler ile; Tırmâh dedi ki:
يَقْري الأُمورَ الحُذَّ ذا إِرْبَةٍ
في لَيِّها شَزْراً وإِبْرامِها
Yani, onları, bir maksadı olan bir kalp ile evirip çevirerek ve sağlamlaştırarak yoklar. Ezherî: kalbe **أَحَذَّ** denilir; İbn Sîde dedi ki: **وقلب أَحَذُّ**: zeki, hafif.

**وسهم أَحذ**: temreninin yapıştırıcısı hafifletilmiş ve yarılmamış; Accâc dedi ki:
أَورد حُذًّا تَسْبِقُ الأَبصارا،
وكلَّ أُنثى حَمَلَتْ أَحجارا
**الأُنثى الحاملة الأَحجار** ile mancınığı kasteder. Ezherî: **الأَحَذُّ** şiirin aruzlarından bir aruz adıdır; İbn Sîde dedi ki: o, **الكامل**’dendir; **مُتفا**’ya kadar, onu **فَعِلُنْ**’a nakleder; yahut **مُتْفاعِلُنْ**’dan **مُتْفا**’ya, onu **فَعْلُنْ**’a nakleder; bu, hazif ile hafifliği sebebiyledir. Ezherî bunu açıklayarak artırdı ve dedi ki: صدر’ü üç parça **متفاعلن** olur; sonu iki tam parçadır; üçüncüsünden **علن** hazfedilmiştir ve kafiye **متفا** kalmıştır; böylece **فَعْلُنْ** yahut **فَعِلُنْ** yapılmıştır; Dâbi’ sözü gibi:
إِلاَّ كُمَيْتاً كالقَناةِ وضابياً
بالقَرْحِ بَيْنَ لَبانِهِ ويَدِه
(* “وضابياً” sözü: asılda böyle, alttan iki noktalı ile; شرح القاموس’ta ise **ضابئاً** hemze ile; asıl olan odur, yâ hafifletmedir.)

Ve şu sözü gibi:
وحُرِمْتَ مِنَّا صاحِباً ومُؤازِراً،
وأَخاً على السَّرَّاءِ والضُّرّ

Ve kaside **حَذَّاءُ**’dır; İbn Sîde dedi ki: Ebû İshak dedi ki: ona **أَحَذَّ** adı verildi; çünkü o, hızlı, kökünden söküp çıkaran bir kesmedir. İbn Cinnî dedi ki: ona **أَحَذَّ** adı verildi; çünkü parçanın sonu kesilince azaldı ve sona ermesi ve yok olması hızlandı. Böyle olunca parça **جُزء أَحَذُّ**’dur.

**والأَحَذُّ**: kendisine hiçbir şey ilişmeyen şey. **وقصيدة حذَّاء**: kusuru olmayan, yürürlükte olan; kalitesinden dolayı kasidelerden ona hiçbir şey ilişmez. **والحذَّاء**: hak ile kesip alan, münker, şiddetli yemin; dedi ki:
تَزَبَّدَها حذَّاءَ يَعْلَمُ أَنه
هو الكاذبُ الآتي الأُمورَ البَجارِيا
(* **البجاريا** kelimesi “زبد” kelimesinde bâ’nın dammesiyle gelmiştir; doğrusu fethadır.)

**الأَمر البُجْرِيُّ**: benzeri görülmemiş büyük münker iş. Cevherî: **اليمين الحَذَّاء**: sahibi onu hızla yemin eder; onu **بالجيم** söyleyen ise, onu, yaban eşeğinin **الصِّلِّيانَة**’yı kesmesi gibi **جَذَّها** ettiğine gider. Ferrâ’dan: **ورَحِمٌ حَذَّاء وجَذَّاء**: eğer birleştirilmezse.

**وامرأَة حُذْحُذٌ وحُذْحُذَة**: kısa.

**وقَرَبٌ حَذْحاذٌ وحُذاحِذ**: uzak. Ezherî dedi ki: **قَرَبٌ حَذْحاذٌ**: hızlı; **حَثْحاثٍ** gibi, hafif olan **الأَحَذِّ**’dan alınmıştır. **وخِمْسٌ حَذْحاذٌ**: onda gevşeklik yoktur; Yakub, onun **ذال**’ının **حَثْحاثٍ**’ın **ثاء**’sının bedeli olduğunu iddia etti; İbn Cinnî dedi ki: ikisinden biri diğerinin bedeli değildir; çünkü **حَذْحاذاً** şeyin **الأَحَذّ** manasındandır; **الحَثْحاتُ** ise hızlıdır; ve daha önce geçti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B0/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحذ لغة في الجذ، بالجيم، بمعنى القطع المستأصل، وقد حذه حذا، وهذه: أسرع قطعه، كما في الأساس. والحذذ، محركة: السرعة والخفة، وأيضا: خفة الذنب واللحية، والنعت منهما أحذ. والحذذ: سقوط وتد مجموع من البحر الكامل من عجز متفاعلن، فيبقى متفا، فينقل إلى فعلن أو نقل متفاعلن إلى متفا، ونقله إلى فعلن، ومثاله قول ضابيء:
  إلا كميتا كالقناة وضابئا                      بالقرح بين لبابه ويده قال شيخنا: وهو إنما يكون في الضرب أو العروض، ولا يكون في الأجزاء كلها، كما يقتضيه ظاهر كلامه. والحذاء: اسم قصيدة فيها الحذذ، سميت لأنه قطع سريع مستأصل، وقيل: لأنه لما قطع آخر الجزء قل وأسرع انقضاؤه. وجزء أخذ، إذا كان كذلك. والحذاء: اليمين المنكرة الشديدة، التي يقتطع بها الحق، وقيل: هي التي يحلف صاحبها بسرعة. ومن أمثالهم تزبدها حذاء، أي ابتلعها ابتلاع الزبد، قال:
  تزبـدهـا حـذاء يعـلـم أنـه                      هو الكاذب الآتي الأمور البجاريا وهو من المجاز، وقد مر في الجيم أيضا. وعن الفراء: الحذاء: رحم لم توصل. وقد مر في الجيم أيضا. والحذاء: السريعة الماضية التي لا تتعلق بها شيء، ومنه قول عتبة بن غزوان في خطبته:  إن الدنيا قد آذنت بصرم، وولت حذاء، فلم يبق منها إلا صبابة كصبابة الإناء  . وقيل: يعني: لم يبق منها إلا مثل ما بقي من ذنب الأحذ، وقيل: حذاء: سريعة الإدبار، وقيل: السريعة الخفيفة التي قد انقطع آخرها، وهو من المجاز. والحذاء: القصيدة السائرة التي لا عيب فيها، ولا يتعلق بها شيء من القصائد لجودتها، وهو من المجاز، ضد، قال شيخنا: قد يرد القول بالضدية بمثله، إذ المشاركة بأنها معيبة، ولا عيب فيها، ليس من أوضاعهم، فتأمل. والأحذ: الخفيف اليد من الرجال السريعها، بين الحذذ، أو سريع الإدراك، وهو مجاز. و الأحذ: الضامر الخفيف شعر الذنب من الأفراس. ومن المجاز: الأحذ: الأمر السريع المضي، أو القاطع السريع، أو الشديد المنكر المنقطع الأشباه، وكأنه ينفلت من كل أحد، لا يقدرون على تداركه وكفايته، وهو مجاز، حذ، يقال: جاء بخطوب حذ، أي بأمور منكرة. والأحذ: السريع من الخمس، يقال: خمس حذحاذ: لا فتور فيه، وقيل: ذاله بدل من ثاء حثحاث، وقيل: لا، لأن الذال من معنى الشيء الأحذ، وبالثاء: السريع. والحذة، بالضم: القطعة من اللحم، كالحزة والفلذة، قال أعشى باهلة:

  تكفيه حذة فلذ إن ألم بهامن الشواء ويكفي شربه الغمر وقرب حذحاذ: سريع، وقرب حذاحذ وحذحاذ: بعيد. ومما يستدرك عليه: لحية حذاء: ماضية لا يلوي صاحبها على شيء وحاجة حذاء خفيفة. وفرس أحذ: خفيف شعر الذنب، زاد في الأساس: أو مقطوعه، وقطاة حذاء، لقصر ذنبها وقلة ريشها، وقيل: لخفتها ولسرعة طيرانها. وحمار أحذ: قصير، والاسم الحذذ، ولا فعل له، وسيف أحذ: سريع القطع، وسهم أحذ: خفف غراء نصله ولم يفتق. ومن المجاز: عزيمة حذاء: خفيفة سريعة النفاذ، وقلب أخذ: ذكي خفيف، والأحذ: الشيء الذي لا يتعلق به شيء. وامرأة حذحذ وحذحذة: قصيرة، كحذحة وحدحة. والحذ: الإسراع في الكلام والفعال.

##### Türkçe

**الحذ** dilde **الجذ** ( **الجيم** ile) gibidir; kökünden söküp çıkaran kesme mânâsındadır. “Onu **حذا** ile **حذا**” denir; bu: onu en hızlı kesmesidir; **الأساس**’ta olduğu gibi.

**الحذذ** (harekeli): sürat ve hafifliktir; ayrıca: kuyruk ve sakalın hafifliğidir; ikisinden sıfat **أحذ**’dır.

**الحذذ**: **البحر الكامل**’den **متفاعلن**’in aczinden “mecmû‘ bir **وتد**”in düşmesidir; böylece **متفا** kalır; sonra **فعلن**’e nakledilir; yahut **متفاعلن**’in **متفا**’ya nakli ve onun **فعلن**’e naklidir. Bunun misali **ضابيء**’in sözü:
  إلا كميتا كالقناة وضابئا                      بالقرح بين لبابه ويده

Şeyhimiz dedi: Bu ancak **الضرب** yahut **العروض**’da olur; bütün cüzlerde olmaz; onun sözünün zahiri gerektirdiği gibi değil.

**الحذاء**: içinde **الحذذ** bulunan bir kasidenin adıdır; “kökünden söküp çıkaran hızlı kesme” olduğu için adlandırılmıştır. Ve denildi ki: cüzün sonu kesilince azaldı ve bitişi hızlandı. Ve “**جزء أخذ**” (böyle olduğu zaman).

**الحذاء**: hakkın onunla koparıldığı, şiddetli, inkâr olunan yemindir. Ve denildi ki: sahibi onunla süratle yemin edendir. Onların darb-ı mesellerindendir: “**تزبدها حذاء**”, yani onu köpüğü yutar gibi yuttu. Şöyle dedi:
  تزبـدهـا حـذاء يعـلـم أنـه                      هو الكاذب الآتي الأمور البجاريا

Bu mecazdandır; **الجيم**’de de geçmiştir.

**الفراء**’dan: **الحذاء**: ulaştırılmamış bir rahimdir. **الجيم**’de de geçmiştir.

**الحذاء**: kendisine hiçbir şeyin ilişmediği, geçip giden süratlidir. Ondan, **عتبة بن غزوان**’ın hutbesindeki sözü: “Şüphesiz dünya kopuşla haber verdi; **حذاء** olarak dönüp gitti; ondan ancak kabın dibinde kalan gibi bir kalıntı kaldı.” Denildi ki: yani ondan ancak **الأحذ**’in kuyruğundan kalan gibi kaldı. Ve denildi ki: **حذاء**: geri dönmesi süratli olandır. Ve denildi ki: sonu kesilmiş olan süratli hafiftir; bu mecazdandır.

**الحذاء**: kusuru olmayan, kasidelerin güzelliğinden dolayı kendisine kasidelerden hiçbir şeyin ilişmediği, dolaşan kasidedir; bu mecazdandır; zıddı (dır). Şeyhimiz dedi: Zıddiyetle söz, onun benzeriyle varid olabilir; çünkü “ayıplı olması” ile “onda ayıp olmaması” şeklindeki iştirak, onların vaz‘larından değildir; öyleyse düşün.

**الأحذ**: erkeklerden eli hafif, onunla süratli olan; **الحذذ**’ü açık olan; yahut idraki süratli olandır; bu mecazdır.

**الأحذ**: atlardan, kuyruğunun kılı zayıf, hafif olandır.

Mecazdan: **الأحذ**: süratle geçip giden iş; yahut hızlı kesen kesici; yahut benzerleri kesilmiş, şiddetli inkâr olunan (şey); sanki herkesten sıyrılıp gider; onu telafi etmeye ve ona yetmeye güç yetiremezler; bu mecazdır. “**حذ**” (diye) denir: “**خطوب حذ** ile geldi”, yani inkâr olunan işler ile.

**الأحذ**: **الخمس**’ten süratli olandır. “**خمس حذحاذ**” denir: onda gevşeklik yoktur. Ve denildi ki: onun **ذال**’ı, **حثحاث**’ın **ثاء**’sının bedelidir. Ve denildi ki: hayır; çünkü **الذال**, **الشيء الأحذ** mânâsındandır; **الثاء** ile ise: süratlidir.

**الحذة** (zamm ile): etten bir parçadır; **الحزة** ve **الفلذة** gibi. **أعشى باهلة** dedi:

  تكفيه حذة فلذ إن ألم بهامن الشواء ويكفي شربه الغمر

Ve “**قرب حذحاذ**”: süratlidir. Ve “**قرب حذاحذ**” ve **حذحاذ**: uzaktır.

Üzerine istidrâk olunanlardandır: **لحية حذاء**: geçip giden; sahibi hiçbir şeye dönüp bakmaz. Ve **حاجة حذاء**: hafif (olan). Ve **فرس أحذ**: kuyruğunun kılı hafif; **الأساس**’ta artırdı: yahut onun kesilmişi. Ve **قطاة حذاء**: kuyruğunun kısalığı ve tüyünün azlığı için; ve denildi ki: hafifliği ve uçuşunun sürati için. Ve **حمار أحذ**: kısadır; adı **الحذذ**’dür; fiili yoktur. Ve **سيف أحذ**: kesmesi süratli. Ve **سهم أحذ**: temreninin yapışkanı hafifletildi ve yarılmadı.

Mecazdan: **عزيمة حذاء**: hafif, nüfuzu süratli. Ve **قلب أخذ**: zeki, hafif. Ve **الأحذ**: kendisine hiçbir şeyin ilişmediği şeydir.

Ve **امرأة حذحذ** ve **حذحذة**: kısadır; **حذحة** ve **حدحة** gibi.

**الحذ**: sözde ve fiillerde sürat etmektir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B0/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَذَّ
حَذَّ U ( n. ac. حَذّ 1 ),
a.  Cut off.

حَذَذ
حَذَذ 4 ,
a.  Sleight of hand.

أَحْذَذُ
أَحْذَذُ 14 ,
a.  Light-handed.

##### Türkçe

حَذَّ
**حَذَّ** U (mastar: **حَذّ** 1),
a. Kesip atmak.

حَذَذ
**حَذَذ** 4,
a. El çabukluğu.

أَحْذَذُ
**أَحْذَذُ** 14,
a. Eli hafif (olan).
