# حذذ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B0/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B0%D8%B0/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B0.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حذذ

الحَذُّ: القطع المستأْصل. حَذَّهُ يَحُذّه حَذّاً: قطعه قطعاً سريعاً مُسْتأْصلاً؛ وقال ابن دريد: قطعه قطعاً سريعاً من غير أَن يقول مستأْصلاً.
والحُذَّة: القطعة من اللحم كالخُزَّة والفِلْذة؛ قال الشاعر: تُعْيِيه حُذَّة فِلْذٍ إِنْ أَلَمّ بها
من الشِّواءِ، ويُرْوِي شُرْبَهُ الغُمَرُ
(* قوله «تعييه إلخ» كذا بالأصل، والذي في الصحاح وشرح القاموس: تكفيه حزة فلذان ألم بها * من الشواء ويكفي شربه
الغمر).
ويروى حزة فلذ، وسنذكره في موضعه.
والحَذَذ: السرعة، وقيل: السرعة والخفة. والحذذ: خفة الذنب واللحية، والنعت منهما أَحَذُّ. ويعبر أَحَذُّ ولحية حَذاء: خفيفة؛ قال: وشُعثٍ على الأَكْوارِ حُذٍّ لِحاهُمُ
تَفادَوْا من الموتِ الذَّريعِ تَفادِيا
وفرس أَحَذُّ: خفيف شعر الذنب؛ وقطاة حَذاء: وصفت بذلك لقصر ذنبها وقلة ريشها، وقيل: لخفتها وسرعة طيرانها. وفي حديث عتبة بن غزوان: أَنه خطب الناس فقال في خطبته: إِن الدنيا قد آذَنَتْ بِصَرْمٍ ووَلَّتْ حَذَّاء فلم يَبْق منها إِلا صُبابَةٌ كصُبابةِ الإِناء؛ يقول: لم يبق منها إِلا مثل ما بقي من الذَّنَبِ الأَحَذّ، ومعنى قوله ولت حَذَّاء أَي سريعة الإِدبار؛ قال الأَزهري: ولت حذاء هي السريعة الخفيفة التي قد انقطع آخرها، ومنه قيل للقطاة حذاء لقصر ذنبها مع خفتها؛ قال النابغة يصف القطا: حَذَّاءُ مُقْبِلَةً سَكَّاءُ مُدْبِرَةً،
للماء في النَّحْرِ منها نَوْطَةً عَجَبُ
قال: ومن هذا قيل للحمار القصير الذنب أَحذّ. والأَحَذُّ: السريع في الكلام والفعال؛ وقيل: ولت حذاء أَي ماضية لا يتعلق بها شيء. وحمار أَحَذُّ: قصير الذنب، والاسم من ذلك الحَذَذ ولا فعل له. الأَزهري: الحَذَذ مصدر الأَحذّ من غير فعل. ورجل أَحَذُّ: سريع اليد خفيفها؛ قال الفرزدق يهجو عُمَرَ بن هبيرة الفزاري:
تَفَيْهَقَ بالعراقِ أَبو المُثَنَّى،
وعَلَّم أَهْلَه أَكلَ الخَبِيص
أَأَطْعمتَ العراقَ ورافِدَيْهِ
فَزارَيّاً أَحَذَّ يَد القَمِيص؟
يصفه بالغلو وسرعة اليد، وقوله أَحَذَّ يد القميص، أَراد أَحذَّ اليد فأَضاف إِلى القميص لحاجته وأَراد خفة يده في السرقة. قال ابن بري: الفزاري المهجوّ في البيت عمر بن هبيرة؛ وقد قيل في الأَحذ غير ما ذكره الجوهري، وهو أَن الأَحذ المقطوع، يريد أَنه قصير اليد عن نيل المعالي فجعله كالأَحذ الذي لا شعر لذنبه ولا يجبّ لمن هذه صفته أَن يولى العراق. وفي حديث عليّ، رضوان الله عليه: أَصول بِيَدٍ حَذَّاءَ أَي قصيرة لا تمتد إِلى ما أُريد، ويروى بالجيم، من الجذ القطع، كنى بذلك عن قصور أَصحابه وتقاعدهم عن الغزو. قال ابن الأَثير: وكأَنها بالجيم أَشبه. وأَمر أَحَذُّ: سريع المَضاء. وصريمة حذاء: ماضية. وحاجة حَذَّاء: خفيفة سريعة النفاذ. وأَمْرٌ أَحَذُّ أَي شديد منكر. وجئتنا بِخُطوبٍ حُذٍّ أَي بأُمور منكرة؛ وقال الطرماح:
يَقْري الأُمورَ الحُذَّ ذا إِرْبَةٍ
في لَيِّها شَزْراً وإِبْرامِها
أَي يقريها قلباً ذا إِربة. الأَزهري: والقلب يسمى أَحَذَّ؛ قال ابن سيده: وقلب أَحَذُّ ذَكِيٌّ خفيف. وسهم أَحذ: خفف غِراء نَصْله ولم يُفتق؛ قال العجاج:
أَورد حُذًّا تَسْبِقُ الأَبصارا،
وكلَّ أُنثى حَمَلَتْ أَحجارا
يعني بالأُنثى الحاملة الأَحجار المنجنيقَ. الأَزهري: الأَحَذُّ اسم عروض من أَعاريض الشعر؛ قال ابن سيده: هو من الكامل إِلى مُتفا ونقله إِلى فَعِلُنْ، أَو مُتْفاعِلُنْ إِلى مُتْفا ونقله إِلى فَعْلُنْ، وذلك لخفتها بالحذف. وزاده الأَزهري إِيضاحاً فقال: يكون صدره ثلاثة أَجزاء متفاعلن، وآخره جزآن تامّان، والثالث قد حذف منه علن وبقيت القافية متفا فجعلت فَعْلُنْ أَو فَعِلُنْ كقول ضابيء:
إِلاَّ كُمَيْتاً كالقَناةِ وضابياً
بالقَرْحِ بَيْنَ لَبانِهِ ويَدِه
(* قوله «وضابياً» كذا بالأصل بالمثناة التحتية، وفي شرح القاموس ضابئاً، بالهمز، وهو الأصل والياء تخفيف).
وكقوله:
وحُرِمْتَ مِنَّا صاحِباً ومُؤازِراً،
وأَخاً على السَّرَّاءِ والضُّرّ
والقصيدة حَذَّاءُ؛ قال ابن سيده: قال أَبو إِسحق: سمي أَحَذَّ لأَنه قَطْعٌ سريعٌ مستأْصلٌ. قال ابن جني: سمي أَحَذَّ لأَنه لما قطع آخر الجزء قَلَّ وأَسْرَعَ انقضاؤه وفناؤه. وجُزء أَحَذُّ إِذا كان كذلك. والأَحَذُّ؛ الشيءُ الذي لا يتعلق به شيء. وقصيدة حذَّاء: سائرة لا عيب فيها ولا يتعلق بها شيء من القصائد لجودتها. والحذَّاء: اليمين المنكرة الشديدة التي يقتطع بها الحق؛ قال:
تَزَبَّدَها حذَّاءَ يَعْلَمُ أَنه
هو الكاذبُ الآتي الأُمورَ البَجارِيا
(* وردت البجاريا في كلمة «زبد» بضم الباء والصواب فتحها.) الأَمر البُجْرِيُّ: العظيم المنكر الدي لم يُرَ مثله. الجوهري: اليمين الحَذَّاء التي يحلف صاحبها بسرعة، ومن قاله بالجيم يذهب إِلى أَنه جَذَّها جَذَّ العَيْر الصِّلِّيانَةَ. ورَحِمٌ حَذَّاء وجَذَّاء؛ عن الفراء، إِذا لم توصل.
وامرأَة حُذْحُذٌ وحُذْحُذَة: قصيرة.
وقَرَبٌ حَذْحاذٌ وحُذاحِذ: بعيدٌ. وقال الأَزهري: قَرَبٌ حَذْحاذٌ سريع، أُخِذَ من الأَحَذِّ الخفيف مثل حَثْحاثٍ. وخِمْسٌ حَذْحاذٌ: لا فُتُورَ فيه، وزعم يعقوب أَن ذاله بدل من ثاءِ حَثْحاثٍ؛ وقال ابن جني: ليس أَحدهما بدلاً من صاحبه لأَن حَذْحاذاً من معنى الشيء الأَحَذّ، والحَثْحاتُ السريع، وقد تقدّم.

### Türkçe

**الحَذُّ**: kökünden söküp çıkaran kesme. **حَذَّهُ يَحُذّه حَذّاً**: onu hızlı, kökünden söküp çıkaran bir kesişle kesti; İbn Düreyd dedi ki: “Onu, ‘kökünden söküp çıkaran’ demeksizin, hızlı bir kesişle kesti.”

**والحُذَّة**: **الخُزَّة** ve **الفِلْذة** gibi, etten bir parça; şair dedi ki:
تُعْيِيه حُذَّة فِلْذٍ إِنْ أَلَمّ بها
من الشِّواءِ، ويُرْوِي شُرْبَهُ الغُمَرُ
(* “تعييه إلخ” sözü: asılda böyle; صحاح’ta ve شرح القاموس’ta olan ise:
تكفيه حزة فلذان ألم بها * من الشواء ويكفي شربه
الغمر).

**حزة فلذ** diye de rivayet edilir; onu yerinde zikredeceğiz.

**والحَذَذ**: sürat; ve “sürat ve hafiflik” denilmiştir. **والحذذ**: kuyruk ve sakalın hafifliği; ikisinin sıfatı **أَحَذُّ**’dur. **أَحَذُّ** ve **لحية حَذاء** diye ifade edilir: hafif; dedi ki:
وشُعثٍ على الأَكْوارِ حُذٍّ لِحاهُمُ
تَفادَوْا من الموتِ الذَّريعِ تَفادِيا

**وفرس أَحَذُّ**: kuyruğunun kılı hafif olan. **وقطاة حَذاء**: kuyruğunun kısalığı ve tüyünün azlığı sebebiyle bununla vasfedildi; “hafifliği ve uçuş sürati sebebiyle” de denilmiştir. Utbe b. Gazvân hadîsinde: insanlara hutbe irad edip hutbesinde dedi ki: “Dünya, bir kopuşla haber verdi ve **حَذَّاء** olarak dönüp gitti; ondan ancak kabın tortusu gibi bir tortu kaldı”; der ki: ondan ancak **الذَّنَبِ الأَحَذّ**’dan kalan gibi kaldı; “**ولت حَذَّاء**” sözünün manası: hızlı geri dönüştür; Ezherî dedi ki: “**ولت حذاء**: sonu kesilmiş olan hızlı, hafif olandır; bundan dolayı, kuyruğunun kısalığıyla beraber hafifliği sebebiyle **القطاة**’ya **حذاء** denildi”; Nâbiga, **القطا**’yı vasfederek dedi ki:
حَذَّاءُ مُقْبِلَةً سَكَّاءُ مُدْبِرَةً،
للماء في النَّحْرِ منها نَوْطَةً عَجَبُ

Dedi ki: bundan dolayı, kuyruğu kısa eşeğe **أَحذّ** denildi. **والأَحَذُّ**: sözde ve fiillerde hızlı olan; “**ولت حذاء**: yani, kendisine hiçbir şey ilişmeyen, geçip giden” denilmiştir. **وحمار أَحَذُّ**: kuyruğu kısa; bunun ismi **الحَذَذ**’dir ve onun fiili yoktur. Ezherî: **الحَذَذ** fiilsiz olarak **الأَحذّ**’ın mastarıdır. **ورجل أَحَذُّ**: eli hızlı, hafif olan; Ferazdak, Ömer b. Hubeyre el-Fezârî’yi hicvederek dedi ki:
تَفَيْهَقَ بالعراقِ أَبو المُثَنَّى،
وعَلَّم أَهْلَه أَكلَ الخَبِيص
أَأَطْعمتَ العراقَ ورافِدَيْهِ
فَزارَيّاً أَحَذَّ يَد القَمِيص؟

Onu, aşırılık ve el çabukluğu ile vasfeder; “**أَحَذَّ يد القميص**” sözü: **أَحذَّ اليد**’i kastetti; ihtiyacı sebebiyle **القميص**’a izafe etti ve hırsızlıkta elinin hafifliğini kastetti. İbn Berrî dedi ki: beyitte hicvedilen Fezârî, Ömer b. Hubeyre’dir; Cevherî’nin zikrettiğinden başka **الأَحذ** hakkında da söylenmiştir; o da şudur: **الأَحذ** “kesik”tir; yani, yüceliklere erişmekten eli kısa; onu, kuyruğunda kıl olmayan **الأَحذ** gibi yaptı; ve bu sıfata sahip olanın Irak’a vali yapılması gerekmez. Ali hadîsinde, Allah’ın rızası üzerine olsun: “**أَصول بِيَدٍ حَذَّاءَ**” yani, kısa, istediğime uzanmayan; **بالجيم** ile de rivayet edilir; **الجذ**’den, yani kesmeden; bununla, ashabının kısalığını ve gazadan geri kalışlarını kinaye etti. İbnü’l-Esîr dedi ki: sanki **بالجيم** daha uygundur. **وأَمر أَحَذُّ**: hızlı geçişli. **وصريمة حذاء**: geçip giden. **وحاجة حَذَّاء**: hafif, hızlı nüfuz eden.

**وأَمْرٌ أَحَذُّ**: yani şiddetli, münker. “Bize **بِخُطوبٍ حُذٍّ** ile geldin”: yani münker işler ile; Tırmâh dedi ki:
يَقْري الأُمورَ الحُذَّ ذا إِرْبَةٍ
في لَيِّها شَزْراً وإِبْرامِها
Yani, onları, bir maksadı olan bir kalp ile evirip çevirerek ve sağlamlaştırarak yoklar. Ezherî: kalbe **أَحَذَّ** denilir; İbn Sîde dedi ki: **وقلب أَحَذُّ**: zeki, hafif.

**وسهم أَحذ**: temreninin yapıştırıcısı hafifletilmiş ve yarılmamış; Accâc dedi ki:
أَورد حُذًّا تَسْبِقُ الأَبصارا،
وكلَّ أُنثى حَمَلَتْ أَحجارا
**الأُنثى الحاملة الأَحجار** ile mancınığı kasteder. Ezherî: **الأَحَذُّ** şiirin aruzlarından bir aruz adıdır; İbn Sîde dedi ki: o, **الكامل**’dendir; **مُتفا**’ya kadar, onu **فَعِلُنْ**’a nakleder; yahut **مُتْفاعِلُنْ**’dan **مُتْفا**’ya, onu **فَعْلُنْ**’a nakleder; bu, hazif ile hafifliği sebebiyledir. Ezherî bunu açıklayarak artırdı ve dedi ki: صدر’ü üç parça **متفاعلن** olur; sonu iki tam parçadır; üçüncüsünden **علن** hazfedilmiştir ve kafiye **متفا** kalmıştır; böylece **فَعْلُنْ** yahut **فَعِلُنْ** yapılmıştır; Dâbi’ sözü gibi:
إِلاَّ كُمَيْتاً كالقَناةِ وضابياً
بالقَرْحِ بَيْنَ لَبانِهِ ويَدِه
(* “وضابياً” sözü: asılda böyle, alttan iki noktalı ile; شرح القاموس’ta ise **ضابئاً** hemze ile; asıl olan odur, yâ hafifletmedir.)

Ve şu sözü gibi:
وحُرِمْتَ مِنَّا صاحِباً ومُؤازِراً،
وأَخاً على السَّرَّاءِ والضُّرّ

Ve kaside **حَذَّاءُ**’dır; İbn Sîde dedi ki: Ebû İshak dedi ki: ona **أَحَذَّ** adı verildi; çünkü o, hızlı, kökünden söküp çıkaran bir kesmedir. İbn Cinnî dedi ki: ona **أَحَذَّ** adı verildi; çünkü parçanın sonu kesilince azaldı ve sona ermesi ve yok olması hızlandı. Böyle olunca parça **جُزء أَحَذُّ**’dur.

**والأَحَذُّ**: kendisine hiçbir şey ilişmeyen şey. **وقصيدة حذَّاء**: kusuru olmayan, yürürlükte olan; kalitesinden dolayı kasidelerden ona hiçbir şey ilişmez. **والحذَّاء**: hak ile kesip alan, münker, şiddetli yemin; dedi ki:
تَزَبَّدَها حذَّاءَ يَعْلَمُ أَنه
هو الكاذبُ الآتي الأُمورَ البَجارِيا
(* **البجاريا** kelimesi “زبد” kelimesinde bâ’nın dammesiyle gelmiştir; doğrusu fethadır.)

**الأَمر البُجْرِيُّ**: benzeri görülmemiş büyük münker iş. Cevherî: **اليمين الحَذَّاء**: sahibi onu hızla yemin eder; onu **بالجيم** söyleyen ise, onu, yaban eşeğinin **الصِّلِّيانَة**’yı kesmesi gibi **جَذَّها** ettiğine gider. Ferrâ’dan: **ورَحِمٌ حَذَّاء وجَذَّاء**: eğer birleştirilmezse.

**وامرأَة حُذْحُذٌ وحُذْحُذَة**: kısa.

**وقَرَبٌ حَذْحاذٌ وحُذاحِذ**: uzak. Ezherî dedi ki: **قَرَبٌ حَذْحاذٌ**: hızlı; **حَثْحاثٍ** gibi, hafif olan **الأَحَذِّ**’dan alınmıştır. **وخِمْسٌ حَذْحاذٌ**: onda gevşeklik yoktur; Yakub, onun **ذال**’ının **حَثْحاثٍ**’ın **ثاء**’sının bedeli olduğunu iddia etti; İbn Cinnî dedi ki: ikisinden biri diğerinin bedeli değildir; çünkü **حَذْحاذاً** şeyin **الأَحَذّ** manasındandır; **الحَثْحاتُ** ise hızlıdır; ve daha önce geçti.
