# حذذ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B0/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B0%D8%B0/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B0.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حذذ

الحذ لغة في الجذ، بالجيم، بمعنى القطع المستأصل، وقد حذه حذا، وهذه: أسرع قطعه، كما في الأساس. والحذذ، محركة: السرعة والخفة، وأيضا: خفة الذنب واللحية، والنعت منهما أحذ. والحذذ: سقوط وتد مجموع من البحر الكامل من عجز متفاعلن، فيبقى متفا، فينقل إلى فعلن أو نقل متفاعلن إلى متفا، ونقله إلى فعلن، ومثاله قول ضابيء:
  إلا كميتا كالقناة وضابئا                      بالقرح بين لبابه ويده قال شيخنا: وهو إنما يكون في الضرب أو العروض، ولا يكون في الأجزاء كلها، كما يقتضيه ظاهر كلامه. والحذاء: اسم قصيدة فيها الحذذ، سميت لأنه قطع سريع مستأصل، وقيل: لأنه لما قطع آخر الجزء قل وأسرع انقضاؤه. وجزء أخذ، إذا كان كذلك. والحذاء: اليمين المنكرة الشديدة، التي يقتطع بها الحق، وقيل: هي التي يحلف صاحبها بسرعة. ومن أمثالهم تزبدها حذاء، أي ابتلعها ابتلاع الزبد، قال:
  تزبـدهـا حـذاء يعـلـم أنـه                      هو الكاذب الآتي الأمور البجاريا وهو من المجاز، وقد مر في الجيم أيضا. وعن الفراء: الحذاء: رحم لم توصل. وقد مر في الجيم أيضا. والحذاء: السريعة الماضية التي لا تتعلق بها شيء، ومنه قول عتبة بن غزوان في خطبته:  إن الدنيا قد آذنت بصرم، وولت حذاء، فلم يبق منها إلا صبابة كصبابة الإناء  . وقيل: يعني: لم يبق منها إلا مثل ما بقي من ذنب الأحذ، وقيل: حذاء: سريعة الإدبار، وقيل: السريعة الخفيفة التي قد انقطع آخرها، وهو من المجاز. والحذاء: القصيدة السائرة التي لا عيب فيها، ولا يتعلق بها شيء من القصائد لجودتها، وهو من المجاز، ضد، قال شيخنا: قد يرد القول بالضدية بمثله، إذ المشاركة بأنها معيبة، ولا عيب فيها، ليس من أوضاعهم، فتأمل. والأحذ: الخفيف اليد من الرجال السريعها، بين الحذذ، أو سريع الإدراك، وهو مجاز. و الأحذ: الضامر الخفيف شعر الذنب من الأفراس. ومن المجاز: الأحذ: الأمر السريع المضي، أو القاطع السريع، أو الشديد المنكر المنقطع الأشباه، وكأنه ينفلت من كل أحد، لا يقدرون على تداركه وكفايته، وهو مجاز، حذ، يقال: جاء بخطوب حذ، أي بأمور منكرة. والأحذ: السريع من الخمس، يقال: خمس حذحاذ: لا فتور فيه، وقيل: ذاله بدل من ثاء حثحاث، وقيل: لا، لأن الذال من معنى الشيء الأحذ، وبالثاء: السريع. والحذة، بالضم: القطعة من اللحم، كالحزة والفلذة، قال أعشى باهلة:

  تكفيه حذة فلذ إن ألم بهامن الشواء ويكفي شربه الغمر وقرب حذحاذ: سريع، وقرب حذاحذ وحذحاذ: بعيد. ومما يستدرك عليه: لحية حذاء: ماضية لا يلوي صاحبها على شيء وحاجة حذاء خفيفة. وفرس أحذ: خفيف شعر الذنب، زاد في الأساس: أو مقطوعه، وقطاة حذاء، لقصر ذنبها وقلة ريشها، وقيل: لخفتها ولسرعة طيرانها. وحمار أحذ: قصير، والاسم الحذذ، ولا فعل له، وسيف أحذ: سريع القطع، وسهم أحذ: خفف غراء نصله ولم يفتق. ومن المجاز: عزيمة حذاء: خفيفة سريعة النفاذ، وقلب أخذ: ذكي خفيف، والأحذ: الشيء الذي لا يتعلق به شيء. وامرأة حذحذ وحذحذة: قصيرة، كحذحة وحدحة. والحذ: الإسراع في الكلام والفعال.

### Türkçe

**الحذ** dilde **الجذ** ( **الجيم** ile) gibidir; kökünden söküp çıkaran kesme mânâsındadır. “Onu **حذا** ile **حذا**” denir; bu: onu en hızlı kesmesidir; **الأساس**’ta olduğu gibi.

**الحذذ** (harekeli): sürat ve hafifliktir; ayrıca: kuyruk ve sakalın hafifliğidir; ikisinden sıfat **أحذ**’dır.

**الحذذ**: **البحر الكامل**’den **متفاعلن**’in aczinden “mecmû‘ bir **وتد**”in düşmesidir; böylece **متفا** kalır; sonra **فعلن**’e nakledilir; yahut **متفاعلن**’in **متفا**’ya nakli ve onun **فعلن**’e naklidir. Bunun misali **ضابيء**’in sözü:
  إلا كميتا كالقناة وضابئا                      بالقرح بين لبابه ويده

Şeyhimiz dedi: Bu ancak **الضرب** yahut **العروض**’da olur; bütün cüzlerde olmaz; onun sözünün zahiri gerektirdiği gibi değil.

**الحذاء**: içinde **الحذذ** bulunan bir kasidenin adıdır; “kökünden söküp çıkaran hızlı kesme” olduğu için adlandırılmıştır. Ve denildi ki: cüzün sonu kesilince azaldı ve bitişi hızlandı. Ve “**جزء أخذ**” (böyle olduğu zaman).

**الحذاء**: hakkın onunla koparıldığı, şiddetli, inkâr olunan yemindir. Ve denildi ki: sahibi onunla süratle yemin edendir. Onların darb-ı mesellerindendir: “**تزبدها حذاء**”, yani onu köpüğü yutar gibi yuttu. Şöyle dedi:
  تزبـدهـا حـذاء يعـلـم أنـه                      هو الكاذب الآتي الأمور البجاريا

Bu mecazdandır; **الجيم**’de de geçmiştir.

**الفراء**’dan: **الحذاء**: ulaştırılmamış bir rahimdir. **الجيم**’de de geçmiştir.

**الحذاء**: kendisine hiçbir şeyin ilişmediği, geçip giden süratlidir. Ondan, **عتبة بن غزوان**’ın hutbesindeki sözü: “Şüphesiz dünya kopuşla haber verdi; **حذاء** olarak dönüp gitti; ondan ancak kabın dibinde kalan gibi bir kalıntı kaldı.” Denildi ki: yani ondan ancak **الأحذ**’in kuyruğundan kalan gibi kaldı. Ve denildi ki: **حذاء**: geri dönmesi süratli olandır. Ve denildi ki: sonu kesilmiş olan süratli hafiftir; bu mecazdandır.

**الحذاء**: kusuru olmayan, kasidelerin güzelliğinden dolayı kendisine kasidelerden hiçbir şeyin ilişmediği, dolaşan kasidedir; bu mecazdandır; zıddı (dır). Şeyhimiz dedi: Zıddiyetle söz, onun benzeriyle varid olabilir; çünkü “ayıplı olması” ile “onda ayıp olmaması” şeklindeki iştirak, onların vaz‘larından değildir; öyleyse düşün.

**الأحذ**: erkeklerden eli hafif, onunla süratli olan; **الحذذ**’ü açık olan; yahut idraki süratli olandır; bu mecazdır.

**الأحذ**: atlardan, kuyruğunun kılı zayıf, hafif olandır.

Mecazdan: **الأحذ**: süratle geçip giden iş; yahut hızlı kesen kesici; yahut benzerleri kesilmiş, şiddetli inkâr olunan (şey); sanki herkesten sıyrılıp gider; onu telafi etmeye ve ona yetmeye güç yetiremezler; bu mecazdır. “**حذ**” (diye) denir: “**خطوب حذ** ile geldi”, yani inkâr olunan işler ile.

**الأحذ**: **الخمس**’ten süratli olandır. “**خمس حذحاذ**” denir: onda gevşeklik yoktur. Ve denildi ki: onun **ذال**’ı, **حثحاث**’ın **ثاء**’sının bedelidir. Ve denildi ki: hayır; çünkü **الذال**, **الشيء الأحذ** mânâsındandır; **الثاء** ile ise: süratlidir.

**الحذة** (zamm ile): etten bir parçadır; **الحزة** ve **الفلذة** gibi. **أعشى باهلة** dedi:

  تكفيه حذة فلذ إن ألم بهامن الشواء ويكفي شربه الغمر

Ve “**قرب حذحاذ**”: süratlidir. Ve “**قرب حذاحذ**” ve **حذحاذ**: uzaktır.

Üzerine istidrâk olunanlardandır: **لحية حذاء**: geçip giden; sahibi hiçbir şeye dönüp bakmaz. Ve **حاجة حذاء**: hafif (olan). Ve **فرس أحذ**: kuyruğunun kılı hafif; **الأساس**’ta artırdı: yahut onun kesilmişi. Ve **قطاة حذاء**: kuyruğunun kısalığı ve tüyünün azlığı için; ve denildi ki: hafifliği ve uçuşunun sürati için. Ve **حمار أحذ**: kısadır; adı **الحذذ**’dür; fiili yoktur. Ve **سيف أحذ**: kesmesi süratli. Ve **سهم أحذ**: temreninin yapışkanı hafifletildi ve yarılmadı.

Mecazdan: **عزيمة حذاء**: hafif, nüfuzu süratli. Ve **قلب أخذ**: zeki, hafif. Ve **الأحذ**: kendisine hiçbir şeyin ilişmediği şeydir.

Ve **امرأة حذحذ** ve **حذحذة**: kısadır; **حذحة** ve **حدحة** gibi.

**الحذ**: sözde ve fiillerde sürat etmektir.
