# حذر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B0%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حذر

الحِذْرُ والحَذَرُ: الخيفة. حَذِرَهُ يَحْذَرُهُ حَذَراً واحْتَذَرَهُ؛ الأَخيرة عن ابن الأَعرابي، وأَنشد:
قلتُ لقومٍ خَرجُوا هَذالِيلْ:
احْتَذِرُوا لا يَلْقَكُمْ طَمالِيلْ
ورجلُ حَذِرٌ وحَذُرٌ
(* قوله: «وحذر» بفتح الحاء وضم الذال كما هو
مضبوط بالأَصل، وجرى عليه شارح القاموس خلافاً لما في نسخ القاموس من ضبطه بالشكل بسكون الذال) وحاذُورَةٌ وحِذْرِيانٌ: متيقظ شديد الحَذَرِ والفَزَعِ، متحرّز؛ وحاذِرٌ: متأَهب مُعِدٌّ كأَنه يَحْذَرُ أَن يفاجَأَ؛ والجمع حَذِرُونَ وحَذارَى. الجوهري: الحَذَرُ والحِذْرُ التحرّز؛ وأَنشد سيبويه في تعدِّيه:
حَذِرٌ أُمُوراً لا تُخافُ، وآمِنٌ
ما ليسَ مُنْجِيهِ من الأَقدْارِ
وهذا نادر لأَن النعت إِذا جاء على فَعِلٍ لا يتعدى إِلى مفعول. والتحذير: التخويف. والحذارُ: المُحاذَرَةُ. وقولهم: إِنه لابْنُ أَحْذارٍ أَي لابْنُ حَزْمٍ وحَذَرٍ. والمَحْذُورَةُ: الفزع بعينه. وفي التنزيل العزيز: وإِنا لجميعٌ حاذِرُونَ، وقرئ: حَذِرُونَ وحَذُرونَ أَيضاً، بضم الذال، حكاه الأَخفش؛ ومعنى حاذرون متأَهبون، ومعنى حذرون خائفون، وقيل: معنى حذرون مُعِدُّونَ. الأَزهري: الحَذَرُ مصدر قولك حَذِرْتُ أَحْذَرُ حَذَراً، فَأَنا حاذِرٌ وحَذِرٌ، قال: ومن قرأَ: وإِنا لجميع حاذرون؛ أَي مستعدون. ومن قرأَ: حذرون، فمعناه إِنا نخاف شرهم. وقال الفرّاء في قوله: حاذرون، روي عن ابن مسعود أَنه قال مُؤْدُونَ: ذَوُو أَداةٍ من السلاح. قال: وكأَنَّ الحاذِرَ الذي يَحْذَرُكَ الآن. وكَأَنَّ الحَذِرَ المَخْلُوقُ حَذِراً لا تلقاه إِلاَّ حَذِراً. وقال الزجاج: الحاذِرُ المستعدُّ، والحَذِرُ المتيقظ؛ وقال شمر: الحاذِرُ المُؤْدِي الشَّاكُّ في السلاح؛ وأَنشد:وبِزَّةٍ مِن فَوْقِ كُمَّيْ حاذِرِ،
ونَثْرَةٍ سَلَبْتُها عن عامِرِ،
وحَرْبَةٍ مِثْلِ قُدَامَى الطَّائِرِ
ورجل حِذْرِيانٌ إِذا كان حَذِراً، على فِعْليانٍ.
وقوله تعالى: ويُحَذِّرُكم الله نفسه؛ أَي يحذركم إِياه. أَبو زيد: في العين الحَذَرُ، وهو ثِقَلٌ فيها من قَذىً يصيبها؛ والحَذَلُ باللام، طول البكاء وأَن لا تجف عين الإِنسان. وقد حَذَّرَهُ الأَمَر وأَنا حَذُيرُكَ منه مُحَذِّرك منه أُحَذِّرُكَهُ. قال الأَصمعي: لم أَسمع هذا الحرف لغير الليث، وكأَنه جاء به على لفظ نَذِيرُكَ وعَذِيرُكَ. وتقول: حَذَارِ يا فلان أَي احْذرْ؛ وأَنشد لأَبي النجم:
حَذارِ مِنْ أَرْماحِنا حَذارِ
أَوْ تَجْعَلُوا دُونَكُمُ وَبارِ
وتقول: سُمِعَتْ حَذارِ في عسكرهم ودُعِيَتْ نَزال بينهم. والمَحْذُورَةُ: كالحَذَرِ مصدر كالمَصْدُوقَةِ والمَلْزُومَة، وقيل: هي الحرب. ويقال: حَذارِ مثل قَطامِ لأَأَي احْذرْ، وقد جاء في الشعر حَذار وأَنشد اللحياني:
حَذارِ حَذارٍ مِنْ فَوارِسِ دارِمٍ،
أَبا خالِدٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَتَنَدَّما
فنوّن الأَخيرة ولم يكن ينبغي له ذلك غير أَن الشاعر أَراد أَن يتم به الجزء. وقالوا. حَذارَيْكَ، جعلوه بدلاً من اللفظ بالفعل، ومعنى التثنية أَنه يريد: ليكن منك حَذَرٌ بعد حَذَرٍ. ومن أَسماء الفعل قولهم: حَذَرَكَ زَيْداً وحَذارَكَ زيداً إِذا كنت تُحَذِّرُه منه. وحكى اللحياني: حَذارِك، بكسر الراء، وحُذُرَّى صيغة مبنية من الحَذَرِ؛ وهي اسم حكاها سيبويه.وأَبو حَذَرٍ: كُنْيَةُ الحِرْباء.
والحِذْرِيَةُ والحِذْرِياءُ: الأَرضُ الخَشِنَةُ؛ ويقال لها حَذارِ اسم معرفة. النضر: الحِذْرِيَةُ الأَرض الغليظة من القُفِّ الخَشِنَةُ، والجمع الحَذارَى. وقال أَبو الخَيْرَةِ: أَعلى الجبل إِذا كان صُلْباً غليظاً مستوياً، فهو حِذْرِيةٌ، والحِذْرِيَةُ على فِعْليَةٍ قطعة من الأَرض غليظة، والجمع الحَذارَى، وتسمى إِحدى حَرَّتَيْ بني سُلَيْمٍ الحِذْرِيَةَ.
واحْذَأَرَّ الرجلُ: غَضِبَ فاحرْ نَفْشَ وتَقَبَّضَ.
والإِحْذارُ: الإِنذار. والحُذارِياتُ: المنذورون.
ونَفَشَ الديكُ حِذْرِيَتَهُ أَي عِفْرِيَتَهُ.
وقد سمَّتْ مَحْذُوراً وحُذَيْراً. وأَبو مَحْذُورَةَ: مؤَذن النبي، صلى الله عليه وسلم، وهو أَوْسُ بن مِعْيَرٍ أَحد بني جُمَحٍ؛ وابنُ حُِذارٍ: حَكَمُ بن أَسَدٍ، وهو أَحد بني سعد بن ثعلبة بن ذودان يقول فيه الأَعشى:
وإِذا طَلَبْتَ المَجْدَ أَيْنَ مَحَلُّهُ،
فاعْمِدْ لبيتِ رَبيعَةَ بنِ حُذارِ
قال الأَزهري: وحُِذارُ اسم إِبي ربيعة بن حُذارٍ قاضي العرب في الجاهلية، وهو من بني أَسد بن خزيمة.

### Türkçe

**الحِذْرُ** ve **الحَذَرُ**: korku. **حَذِرَهُ يَحْذَرُهُ حَذَراً** ve **احْتَذَرَهُ**; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:

Dedim, şu **هَذالِيلْ** olarak çıkan bir kavme:
**احْتَذِرُوا**; size **طَمالِيلْ** rastlamasın

Ve bir adam **حَذِرٌ** ve **حَذُرٌ**
(* sözü: «**وحذر**»; **الحاء**’ın fethi ve **الذال**’ın zammı ile, asılda ضبط edildiği üzere; ve Kāmûs şârihi bunun üzerine yürümüştür, Kāmûs nüshalarında **الذال**’ın sükûn ile şekillenmiş olmasına aykırı olarak) ve **حاذُورَةٌ** ve **حِذْرِيانٌ**: uyanık, şiddetli **الحَذَرِ** ve **الفَزَعِ** sahibi, sakınan; ve **حاذِرٌ**: hazırlıklı, hazırlayan; sanki ansızın yakalanmaktan sakınır; çoğulu **حَذِرُونَ** ve **حَذارَى**. el-Cevherî: **الحَذَرُ** ve **الحِذْرُ** sakınmadır; ve Sîbeveyh onun geçişliliği hakkında inşâd etti:

**حَذِرٌ** işler(den), korkulmaz; ve emniyette
kaderlerden kendisini kurtaracak olmayan şey(den)

Bu nâdirdir; çünkü sıfat **فَعِلٍ** üzere geldiğinde mef‘ûle geçişli olmaz.
Ve **التحذير**: korkutma. Ve **الحذارُ**: **المُحاذَرَةُ**. Ve onların sözü: “O, **ابْنُ أَحْذارٍ**’dır”; yani “**ابْنُ حَزْمٍ** ve **حَذَرٍ**’dır.” Ve **المَحْذُورَةُ**: bizzat korku. Ve aziz tenzîlde: **وإِنا لجميعٌ حاذِرُونَ**; ve **حَذِرُونَ** ve **حَذُرونَ** diye de okundu; **الذال**’ın zammı ile; bunu el-Ahfeş nakletti; **حاذرون**’un mânası: hazırlıklı olanlar; **حذرون**’un mânası: korkanlar; ve denildi: **حذرون**’un mânası: hazırlayanlar. el-Ezherî: **الحَذَرُ**, “**حَذِرْتُ أَحْذَرُ حَذَراً**” sözünün masdarıdır; ben **حاذِرٌ** ve **حَذِرٌ**’im, dedi: “Kim **وإِنا لجميع حاذرون** okursa; yani hazır olanlarız. Kim **حذرون** okursa, mânası: onların şerrinden korkarız.” Ferrâ, “**حاذرون**” sözü hakkında dedi: İbn Mes‘ûd’dan rivayet olundu ki o “**مُؤْدُونَ**” dedi: silâhtan âlet sahibi olanlar. Dedi: sanki **الحاذِرَ**, şimdi senden sakınan kimsedir. Ve sanki **الحَذِرَ**, yaratılıştan **حَذِراً** olan; onu ancak **حَذِراً** olarak bulursun. Zeccâc dedi: **الحاذِرُ** hazır olan; **الحَذِرُ** uyanık olan. Şemmer dedi: **الحاذِرُ** silâhta **المُؤْدِي** olan, silâhla kuşanmış olan; ve inşâd etti:

Ve iki kolun üstünde **حاذِرِ** bir elbise ile,
Âmir’den aldığım bir **نَثْرَةٍ** ile,
Uçan kuşun ön tarafı gibi bir **حَرْبَةٍ** ile

Ve bir adam **حِذْرِيانٌ**, **حَذِراً** olduğunda; **فِعْليانٍ** üzere.
Ve O’nun sözü: **ويُحَذِّرُكم الله نفسه**; yani sizi O’ndan sakındırır. Ebû Zeyd: gözde **الحَذَرُ** vardır; o, ona isabet eden bir çapaktan dolayı onda bir ağırlıktır; ve **الحَذَلُ** ( **اللام** ile): ağlamanın uzaması ve insanın gözünün kurumamasıdır. Ve onu iş **حَذَّرَهُ**; ve ben ondan seni **حَذُيرُكَ**’ım; ondan seni sakındıran, onu sana sakındırırım. el-Asma‘î dedi: Bu harfi Leys’ten başkası için işitmedim; sanki onu **نَذِيرُكَ** ve **عَذِيرُكَ** lafzı üzere getirmiştir.
Ve dersin: **حَذَارِ** ey falan; yani **احْذرْ**; ve Ebû’n-Necm için inşâd etti:

**حَذارِ** bizim mızraklarımızdan, **حَذارِ**
Yahut önünüze **وَبارِ** koyarsınız

Ve dersin: Onların askerinde **حَذارِ** işitildi ve aralarında **نَزال** çağrıldı.
Ve **المَحْذُورَةُ**: **الحَذَرِ** gibi; **المَصْدُوقَةِ** ve **المَلْزُومَة** gibi bir masdar; ve denildi: o, savaştır. Ve denir: **حَذارِ**; **قَطامِ** gibi; yani **احْذرْ**; ve şiirde **حَذار** gelmiştir; ve el-Lihyânî inşâd etti:

**حَذارِ حَذارٍ** Dârim’in süvarilerinden,
Ey Ebû Hâlid, pişman olmadan önce

Sonuncusunu tenvînledi; hâlbuki ona bu gerekmezdi; ancak şair, onunla cüz’ü tamamlamak istedi. Ve dediler: **حَذارَيْكَ**; onu fiil lafzından bedel kıldılar; ikilemenin mânası: “Senden bir sakınma, sakınmadan sonra olsun” istemesidir. Fiil isimlerinden onların sözü: **حَذَرَكَ زَيْداً** ve **حَذارَكَ زيداً**; onu ondan sakındırdığında. el-Lihyânî nakletti: **حَذارِك**; **الراء**’ın kesri ile. Ve **حُذُرَّى**, **الحَذَرِ**’den bina edilmiş bir sigadır; o, Sîbeveyh’in naklettiği bir isimdir. Ve **أَبو حَذَرٍ**: kertenkele’nin künyesidir.
Ve **الحِذْرِيَةُ** ve **الحِذْرِياءُ**: sert yer; ona marife isim olarak **حَذارِ** denir. en-Nadr: **الحِذْرِيَةُ**, sert **القُفِّ**’ten kalın yer, pürüzlü olan; çoğulu **الحَذارَى**. Ebû’l-Hayra dedi: dağın üstü, sert, kalın, düz olduğunda; o, **حِذْرِيةٌ**’dir; ve **الحِذْرِيَةُ** **فِعْليَةٍ** üzere, yerden kalın bir parçadır; çoğulu **الحَذارَى**; Benî Süleym’in iki **حَرَّة**sinden birine **الحِذْرِيَةَ** adı verilir.
Ve **احْذَأَرَّ** adam: öfkelendi; tüyünü kabarttı ve büzüldü.
Ve **الإِحْذارُ**: **الإِنذار**. Ve **الحُذارِياتُ**: uyarılanlar.
Ve horoz **حِذْرِيَتَهُ** kabarttı; yani **عِفْرِيَتَهُ**.
Ve **مَحْذُوراً** ve **حُذَيْراً** diye adlandırmıştır. Ve **أَبو مَحْذُورَةَ**: Peygamber’in, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, müezzinidir; o, Benî Cümah’tan olan Evs b. Mi‘yer’dir. Ve **ابنُ حُِذارٍ**: Hakem b. Esed’dir; o, Sa‘d b. Sa‘lebe b. Zûdân’ın oğullarından biridir; el-A‘şâ onun hakkında şöyle der:

Şanı aradığında, onun yeri nerededir,
Rabî‘a b. **حُذارِ**’ın evine yönel

el-Ezherî dedi: Ve **حُِذارُ**, câhiliyede Arapların kadısı olan Rabî‘a b. **حُذارٍ**’ın babasının adıdır; o, Benî Esed b. Huzeyme’dendir.
