# حذر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B0%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حذر

ح ذ ر
حذر ، ذرح
استعمل من وجوهها : حذر ، ذرح .
قال الليث : ينظر في ذحر فإن وجد مستعملاً ذكر ما فيه قلت : ولم أجذه مستعملاً في شيء من كلامهم .
حذر : قال الليث : الحَذَرُ : مَصْدَر قَوْلِك : حَذِرْتُ أحْذَرُ حَذَراً فأنا حاذِرٌ وحَذِرٌ قال : وتُقرأُ هَذِه الآية : ( وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ ) ( الشُّعَرَاء : 56 ) أي مُسْتَعِدُّون ومن قَرأَ ( حَذِرون ) فمعْناهُ إنَّا نخَافُ شَرَّهُم .
وقال الفرّاء في قَوْلِه ( حاذِرونَ ) ، رُوِي عن ابْنِ مسعود أنَّه قال : مُؤذُوْن ذَوُو أداةٍ من السِّلاح ، وقُرِىء ( حَذِرون ) ، قال : وكأنَّ الحاذر الذي يَحْذَرُك الآن ، وكأن الحَذِر المخلوقُ حَذِراً لا تلقاه إلا حَذِراً ، وقال : الزجاج : الحاذِرُ : المسْتَعِدُّ ، والحَذِرُ : المُتَيَقّظُ ، وقال شمر : الحاذِرُ : المُؤذِي الشَّاكُّ في السِّلاحِ وأنشد :
وبِزّةٍ فَوْقَ كَمِيَ حَاذِرِ
ونَثْرَةٍ سَلَبْتُها عن عَامِرِ
وحَرْبَةٍ مِثْلِ قُدَامَى الطّائر
أبو زيد : في العَيْن الحَذَرُ ، وهو ثِقَلٌ فيها من قَذًى يُصِيبُها . والحذَلُ : باللام طولُ البُكَاءِ ، وألاّ تجِفّ عَيْنُ الإنسان .
الليث : أنَا حَذِيرُك مِنْ فُلاَنٍ أي أُحَذِّرُكَهُ .
قلت : لم أسمع هذا الحَرْفَ لغَيْرِه ، وكأنَّه جاءَ به على لَفْظِ نَذِيرُك وعَذِيرك .
وقال الليث : يُقالُ حَذَارِ يا فلان أي احْذَرْ وأنشدَ :
حَذَارِ من أَرْمَاحِنا حَذَارِ
جُرَّتْ لِلْجَزْمِ الذي في الأمْر وأُنِّثَتْ لأنها كلمة ، وتقولُ : قد سَمِعْتُ حَذَارِ في عَسكَرِهم ودُعِيَتْ نَزَالِ بينَهم .
قال : وحُذَارُ : اسم أبي ربيعة بن حُذَارٍ قاضي العرب في الجاهِلية ، وكان مِنْ بَنِي أسدِ بن خُزَيمَة .
أبو عُبَيد عن الأصْمعي : الحِذْرِيَةُ مِن الأرضِ : الخَشِنَةُ والجمع حَذَارِيّ .
وقال النَّضْرُ : الحِذْرِيَةُ : الأرضُ الغَلِيظَة من القُفّ الخَشِنَةُ .
وقال أبو خَيْرَةَ : أَعْلى الجبَل إذا كان صُلْباً غليظاً مُسْتوِياً فهو حِذْرِيَةٌ ، ويقالُ : رَجُلٌ حِذْرِيانُ إذا كانَ حَذِراً عَلَى فِعْلِيَانٍ .
ذرح : ابن المُظفَّر : الذُّرَحْرَحَةُ : الواحِدَةُ مِنَ الذَّرَارِيح ، ومنهم مَنْ يقول : ذَرِيحة واحدةٌ وتقولُ : طعَامٌ مَذْرُوحٌ وهي أعظم من الذُّبَاب شيئاً ، مُجَزَّعٌ مُبَرْقَشٌ بحُمْرَة وسوَادٍ وصُفْرَةٍ لها جناحان تطيرُ بهما ، وَهُوَ سَمٌّ قاتلٌ فإذا أرَادُوا أَنْ يَكْسِرُوا حَدَّ سَمِّه خَلَطُوه بالعَدَس فيصير دوَاءً لِمَنْ عَضَّهُ الكلْبُ الكَلِبُ .
قال : وبَنو ذَرِيحٍ : من أحياءِ العربِ .
والذَّرَحُ : شَجَرةٌ يُتَّخَذُ مِنها الرِّحَالةُ .
عَمْرُو عنْ أبيه : الذَّرَائح : هَضَباتٌ تُبْسَطُ عَلَى الأرْض حُمْرٌ ، واحدتُها ذَريحة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : ذَرَّحَ إذا صَبَّ في لَبَنِه ماءً ليَكْثُرَ .
أبو حاتم قال أبو زيد : المَذِيقُ والضَّيْحُ ، والمُذَرِّحُ ، والذُّرَّاح والذُّلاَّحُ والمُذَرّقُ كلُّه : اللَّبَنُ الذي مُزِجَ بالماءِ .
عمرو عنْ أبيه : ذَرَّحَ إذا طَلى إداوَتَه الجديد بالطين لتطيب رائحتها . وقال ابن الأعرابي مرّخ إداوته بهذا المَعْنَى .
قال : ويقال : أَحْمَرُ ذَرِيحِيٌّ إذا كانَ شديدَ الحُمْرَة قال : وذَرَّحْتُ الزَّعْفَرَان وغيرَهُ في الماءِ إذا جَعَلْتَ منهُ فيهِ شيئاً يَسِيراً .

### Türkçe

ح ذ ر
**حذر** , **ذرح**
Onun vecihlerinden kullanıldı: **حذر** , **ذرح** .
Leys dedi: **ذحر** hakkında bakılır; eğer kullanılmış bulunursa, onda olan zikredilir. Dedim: Onu onların sözlerinden hiçbir şeyde kullanılmış bulmadım.

**حذر** : Leys dedi: **الحَذَرُ**: “Senin sözün”ün masdarıdır: **حَذِرْتُ** **أحْذَرُ** **حَذَراً**; ben **حاذِرٌ** ve **حَذِرٌ**’im. Dedi: Ve bu âyet okunur: ( **وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ** ) ( **الشُّعَرَاء : 56** ) yani “hazır olanlar”. Ve kim ( **حَذِرون** ) okursa, onun mânası: “Biz onların şerrinden korkarız”dır.
Ferrâ, onun sözü hakkında ( **حاذِرونَ** ) dedi: İbn Mes‘ûd’dan rivayet olundu ki o dedi: “Eziyet edenler; silahtan âlet sahibi olanlar.” Ve ( **حَذِرون** ) okundu. Dedi: Sanki **الحاذر** şimdi seni sakınan kimsedir; sanki **الحَذِر** ise “sakınır” olarak yaratılmıştır; onu ancak sakınır hâlde bulursun. Dedi: Zeccâc: **الحاذِرُ**: “hazır olan”; **الحَذِرُ**: “uyanık olan”dır. Şemir dedi: **الحاذِرُ**: “eziyet eden, silahta şâk (silah kuşanmış)”dır. Ve inşâd etti:
Ve bir elbise ile, kolumun üstünde **حَاذِرِ**
Ve bir burun halkası; onu Âmir’den soydum
Ve bir mızrak; kuşun ön tarafı gibi

Ebû Zeyd: Gözde **الحَذَرُ** vardır; o, ona isabet eden bir çapaktan dolayı onda bir ağırlıktır. Ve **الحذَلُ**: **باللام** (lâm ile), ağlamanın uzunluğu ve insanın gözünün kurumamasıdır.
Leys: “Ben falândan senin **حَذِيرُك**’um” (yani) “onu sana sakındırırım” denir.
Dedim: Bunu onun dışındakine dair bu “harf”i işitmedim; sanki onu **نَذِيرُك** ve **عَذِيرك** lafzı üzere getirmiştir.
Leys dedi: “**حَذَارِ** ya falan” denir; yani “sakın!” Ve inşâd etti:
**حَذَارِ** bizim mızraklarımızdan, **حَذَارِ**

Emirde olan cezme (cezm hâline) çekildi ve “kelime” olduğu için müennes kılındı. Ve dersin ki: “Onların askerinde **حَذَارِ**’ı işittim” ve aralarında **نَزَالِ** çağrıldı.
Dedi: Ve **حُذَارُ**: Câhiliyede Arapların kadısı olan Ebû Rabîa b. **حُذَارٍ**’ın adıdır; ve o, Benî Esed b. Huzeyme’dendi.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Yerden **الحِذْرِيَةُ**: “sert/iri taneli olan”dır; cem‘i **حَذَارِيّ**’dir.
Nadr dedi: **الحِذْرِيَةُ**: sert kaba taşlı yerden, “kalın olan, sert olan” arazidir.
Ebû Hayra dedi: Dağın üstü, eğer katı, kalın, düz olursa o **حِذْرِيَةٌ**’dir. Ve denir: **رَجُلٌ حِذْرِيانُ**; eğer **حَذِراً** ise, **عَلَى فِعْلِيَانٍ** üzere.

**ذرح** : İbnü’l-Muzaffer: **الذُّرَحْرَحَةُ**: **الذَّرَارِيح**’ten bir tanedir. Ve onlardan kimisi “bir tane **ذَرِيحة**” der. Ve dersin: **طعَامٌ مَذْرُوحٌ**; o, sinekten daha büyük bir şeydir; kırmızı, siyah ve sarı ile parçalı, benekli; onunla uçtuğu iki kanadı vardır. Ve o, öldürücü bir zehirdir. Onlar onun zehrinin keskinliğini kırmak istediklerinde onu mercimekle karıştırırlar; böylece kuduz köpeğin ısırdığı kimse için bir ilaç olur.
Dedi: Ve **بَنو ذَرِيحٍ**: Arapların kabilelerinden bir kabiledir.
Ve **الذَّرَحُ**: Ondan eyer (binit semeri) yapılan bir ağaçtır.
Amr, babasından: **الذَّرَائح**: yere yayılmış kırmızı tepeciklerdir; onun bir tanesi **ذَريحة**’dir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ذَرَّحَ**; eğer çoğalsın diye sütüne su dökerse.
Ebû Hâtim; Ebû Zeyd dedi: **المَذِيقُ** ve **الضَّيْحُ** ve **المُذَرِّحُ** ve **الذُّرَّاح** ve **الذُّلاَّحُ** ve **المُذَرّقُ**; hepsi: su ile karıştırılmış süttür.
Amr, babasından: **ذَرَّحَ**; eğer yeni su tulumunu çamurla sıvarsa, kokusu güzel olsun diye. İbnü’l-A‘râbî dedi: **مرّخ** onun tulumunu bu mânada.
Dedi: Ve denir: **أَحْمَرُ ذَرِيحِيٌّ**; eğer kızıllığı şiddetli ise. Dedi: Ve **ذَرَّحْتُ** safranı ve başkasını suda; eğer ondan onda az bir şey kılarsan.
