# حذف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B0%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حذف

حذَفَ الشيءَ يَحْذِفُه حَذْفاً: قَطَعَه من طَرَفه، والحَجَّامُ يَحْذِفُ الشعْر، من ذلك. والحُذافةُ: ما حُذِفَ من شيء فَطُرِح، وخص اللحياني به حُذافةَ الأَديم. الأَزهري: تَحْذِيفُ الشَّعر تَطْريرُه وتَسْويَتُه، وإذا أَخذت من نواحيه ما تُسَوِّيه به فقد حَذَّفْتَه؛ وقال امرؤ القيس:
لها جَبْهةٌ كسَراةِ المِجَنِّ
حَذَّفَه الصّانِعُ الـمُقْتَدِرْ
وهذا البيت أَنشده الجوهري على قوله حَذَّفَه تَحْذيفاً أَي هَيَّأَه وصَنَعه، قال: وقال الشاعر يصف فرساً؛ وقال النضر: التَّحْذِيفُ في الطُّرّة أَن تُجْعل سُكَيْنِيَّةً كما تفعل النصارى. وأُذن حَذْفاء: كأَنها حُذِفَتْ أَي قُطِعَتْ. والحِذْفةُ القِطْعة من الثوب، وقد احْتَذَفَه وحَذَف رأْسَه. وفي الصحاح: حذَف رأْسه بالسيف حَذْفاً ضربه فقطَع منه قِطْعة. والحَذْفُ: الرَّمْيُ عن جانِبٍ والضرْبُ عن جانب، تقول: حَذَفَ يَحْذِفُ حَذْفاً. وحَذَفَه حذْفاً: ضربه عن جانب أَو رَماه عنه، وحَذَفَه بالعَصا وبالسيف يَحْذِفُه حَذْفاً وتَحَذَّفه: ضربه أَو رماه بها. قال الأَزهري: وقد رأَيتُ رُعْيانَ العرب يَحْذِفُون الأَرانِبَ بِعِصِيَّهم إذا عَدَتْ ودَرَمَتْ بين أَيديهم، فربما أَصابت العصا قوائمها فيَصِيدونها ويذبحونها. قال: وأَما الخَذْفُ، بالخاء، فإنه الرمي بالحَصى الصّغار بأَطراف الأَصابع، وسنذكره في موضعه. وفي حديث عَرْفجةَ: فتناوَلَ السيف فحَذَفَه به أَي ضربه به عن جانب. والحَذْفُ يستعمل في الرمْي والضرب مَعاً. ويقال: هم بين حاذِفٍ وقاذِفٍ؛ الحاذِفُ بالعصا والقاذِفُ بالحجر. وفي المثل: إياي وأَن يَحْذِفَ أَحَدُكم الأَرْنَبَ؛ حكاه سيبويه عن العرب، أَي وأَن يرمِيَها أَحد، وذلك لأَنها مَشْؤُومةٌ يتطير بالتعرّض لها. وحَذَفَني بجائزة: وصلني.
والحَذَفُ، بالتحريك: ضَأْنٌ سُود جُرْدٌ صِغار تكون باليمن. وقيل: هي غنم سود صغار تكون بالحجاز، واحدتها حَذَفةٌ، ويقال لها النَّقَدُ أَيضاً. وفي الحديث: سوّوا الصُّفُوف، وفي رواية: تَراصُّوا بينكم في الصلاة لا تَتَخَلَّلُكم الشياطين كأَنها بَناتُ حَذَف، وفي رواية: كأَولاد الحذف يزعمون أَنها على صورة هذه الغنم؛ قال:
فأَضْحَتِ الدّارُ قَفْراً لا أَنِيسَ بها،
إلا القِهادُ مع القَهْبيِّ والحَذَف
اسْتَعاره للظِّباء، وقيل: الحَذَفُ أَوْلادُ الغنم عامّةً؛ قال أَبو عبيد: وتفسير الحديث بالغنم السُّود الجُرْد التي تكون باليمن أَحَبُّ التفسيرين إليّ لأَنها في الحديث، وقال ابن الأَثير في تفسير الحذف: هي الغنم الصغار الحجازية، وقيل: هي صغار جُرْدٌ ليس لها آذان ولا أَذناب يُجاء بها من جُرَشِ اليَمنِ.الأَزهري عن ابن شميل: الأَبقعُ الغراب الأَبيض الجناح، قال: والحَذَفُ للصغار السود والواحد حَذَفة، وهي الزِّيغان التي تؤكل، والحذَف الصغار من النِّعاج.
الجوهري: حَذْفُ الشيء إسْقاطُه، ومنه حَذَفتُ من شَعري ومن ذَنَب الدابّة أَي أَخذت. وفي الحديث: حَذْفُ السلام في الصلاة سُنّةٌ؛ هو تخفيفه وترك الإطالة فيه، ويدل عليه حديث النَّخَعِيّ: التكبير جَزْمٌ والسلام جَزْمٌ فإنه إذا جَزَمَ السلام وقطعَه فقد خفَّفه وحَذفه. الأَزهري عن ابن الـمُظفَّر: الحَذْفُ قَطْفُ الشيء من الطرَف كما يُحْذَفُ ذَنَب الدابة، قال: والـمَحْذُوفُ الزِّقُّ؛ وأَنشد:
قاعِداً حَوْلَه النَّدامَى، فما يَنْـ
ـفَكُّ يُؤتَى بِمُوكَرٍ مَحْذوفِ
قال: ورواه شمر عن ابن الأَعرابي مَجْدوف ومَجْذُوف، بالجيم وبالدال أَو بالذال، قال: ومعناهما المقطوع، ورواه أَبو عبيد مَنْدُوف، وأَما محذوف فما رواه غير الليث، وقد تقدّم ذكره في الجيم.
والحَذفُ: ضرب من البَطّ صِغار، على التشبيه بذلك. وحذَفُ الزرع: ورَقُه.وما في رَحْله حُذافةٌ أَي شيء من طعام. قال ابن السكيت: يقال أَكلَ الطعام فما ترك منه حُذافةً، واحتمل رَحْله فما ترك منه حُذافةً أَي شيئاً. قال الأَزهري: وأَصحاب أَبي عبيد رَوَوا هذا الحرف في باب النفي حُذاقة، بالقاف، وأَنكر شمر والصواب ما قال ابن السكيت، ونحو ذلك قاله اللحياني، بالفاء، في نوادره، وقال: حُذافةُ الأَدِيمِ ما رُمِيَ منه. وحُذَيْفَةُ: اسم رجل. وحَذْفةُ: اسم فرس خالد ابن جعفر بن كِلاب؛ قال: فَمَنْ يَكُ سائلاً عَني، فإني
وحَذْفةَ كالشَّجَا تحتَ الوَرِيدِ

### Türkçe

**حذَفَ** şeyi **يَحْذِفُه** **حَذْفاً**: onu ucundan kesti; ve berber **يَحْذِفُ** saçı; bundan (dır). Ve **الحُذافةُ**: bir şeyden **حُذِفَ** edilip atılan şey; ve Lihyânî onu özellikle **حُذافةَ الأَديم** için tahsis etti. Ezherî: **تَحْذِيفُ الشَّعر** onu tıraş etmek ve düzeltmektir; ve eğer yanlarından onunla düzelteceğin şeyi alırsan, onu **حَذَّفْتَه** olursun; ve İmru’ul-Kays dedi ki:
لها جَبْهةٌ كسَراةِ المِجَنِّ
حَذَّفَه الصّانِعُ الـمُقْتَدِرْ
Ve bu beyti Cevherî, “**حَذَّفَه تَحْذِيفاً**” sözü üzerine rivayet etti; yani onu hazırladı ve yaptı; dedi ki: Ve şair bir atı vasfederek dedi; ve Nadr dedi ki: **التَّحْذِيفُ** perçemde, Hristiyanların yaptığı gibi onu **سُكَيْنِيَّةً** kılmandır. Ve **أُذن حَذْفاء**: sanki **حُذِفَتْ**; yani kesildi. Ve **الحِذْفةُ** elbiseden parça(dır); ve onu **احْتَذَفَه** ve başını **حَذَف** etti. Ve **الصحاح**’ta: kılıçla başını **حَذَف** etti **حَذْفاً**: ona vurdu da ondan bir parça kesti.

Ve **الحَذْفُ**: yandan atma ve yandan vurma(dır); dersin ki: **حَذَفَ يَحْذِفُ حَذْفاً**. Ve onu **حَذَفَه حذْفاً**: ona yandan vurdu yahut onu ondan yana attı; ve onu değnekle ve kılıçla **حَذَفَه**; onu **يَحْذِفُه حَذْفاً**; ve onu **تَحَذَّفه**: onunla ona vurdu yahut onunla onu attı. Ezherî dedi ki: Arap çobanlarını gördüm; önlerinde koşup sıçradığında tavşanları değnekleriyle **يَحْذِفُون**; bazen değnek onların ayaklarına isabet eder de onları avlarlar ve boğazlarlar. Dedi ki: **الخَذْفُ**’a gelince, **بالخاء**, o küçük çakılları parmak uçlarıyla atmaktır; onu yerinde zikredeceğiz. Ve **عَرْفجةَ** hadîsinde: kılıcı aldı da onunla onu **حَذَفَه**; yani onunla ona yandan vurdu. Ve **الحَذْفُ** atmada ve vurmada birlikte kullanılır. Ve denilir: onlar **حاذِفٍ** ile **قاذِفٍ** arasındadır; **الحاذِفُ** değnekle, **القاذِفُ** taşla. Ve meselde: “Bana ve sizden birinizin tavşanı **يَحْذِفَ** etmesine (dikkat edin)”; Sîbeveyh bunu Araplardan nakletti; yani birinin onu atması; bu, çünkü o uğursuzdur; ona ilişmekle uğursuzluk aranır.

Ve beni bir **جائزة** ile **حَذَفَ** etti: bana ulaştırdı.

Ve **الحَذَفُ**, harekeli olarak: Yemen’de bulunan küçük, tüysüz siyah koyun(lar)dır. Ve denildi: Hicaz’da bulunan küçük siyah koyunlardır; bir tanesi **حَذَفةٌ**’dir; ve ona **النَّقَدُ** da denilir. Ve hadîste: safları düzeltin; ve bir rivayette: namazda aranızda sıkı durun; şeytanlar aranıza girmesin; sanki onlar **بَناتُ حَذَف**’tir; ve bir rivayette: sanki **أَولاد الحذف** gibidir; onların bu koyunların sureti üzere olduğunu iddia ederler; dedi ki:
فأَضْحَتِ الدّارُ قَفْراً لا أَنِيسَ بها،
إلا القِهادُ مع القَهْبيِّ والحَذَف
Onu ceylanlar için ödünç aldı; ve denildi: **الحَذَفُ** genel olarak koyunların yavrularıdır; Ebû Ubeyd dedi ki: Hadîsin Yemen’de bulunan tüysüz siyah koyunlarla tefsiri, iki tefsirden bana daha sevimlidir; çünkü o hadîstededir. Ve İbnü’l-Esîr **الحذف**’ün tefsirinde dedi ki: o Hicazlı küçük koyunlardır; ve denildi: o, kulakları ve kuyrukları olmayan küçük tüysüzlerdir; Yemen’in **جُرَش**’inden getirilir. Ezherî, İbn Şümeyl’den: **الأَبقعُ** beyaz kanatlı kargadır; dedi ki: ve **الحَذَفُ** küçük siyahlar içindir; tekili **حَذَفة**’dir; ve o, yenilen **الزِّيغان**’dır; ve **الحذَف** dişi koyunlardan küçüklerdir.

Cevherî: **حَذْفُ** şey, onu düşürmek(tir); ondan: saçımın ve binek hayvanının kuyruğunun bir kısmını **حَذَفتُ**; yani aldım. Ve hadîste: namazda selâmı **حَذْفُ** sünnettir; o, onu hafifletmek ve onda uzatmayı terk etmektir; ve buna **النَّخَعِيّ** hadîsi delâlet eder: tekbir **جَزْمٌ**’dur ve selâm **جَزْمٌ**’dur; çünkü selâmı **جَزَمَ** edip onu kestiğinde onu hafifletmiş ve onu **حَذفه** etmiş olur. Ezherî, İbnü’l-Muzaffar’dan: **الحَذْفُ** bir şeyi uçtan koparmaktır; binek hayvanının kuyruğu **يُحْذَفُ** edildiği gibi; dedi ki: ve **الـمَحْذُوفُ** tulumdur; ve okudu:
قاعِداً حَوْلَه النَّدامَى، فما يَنْـ
ـفَكُّ يُؤتَى بِمُوكَرٍ مَحْذوفِ
Dedi ki: Şemmer onu İbnü’l-A‘râbî’den **مَجْدوف** ve **مَجْذُوف** olarak rivayet etti; **بالجيم** ve **بالدال** yahut **بالذال** ile; dedi ki: ikisinin manası kesilmiş olandır; ve Ebû Ubeyd onu **مَنْدُوف** olarak rivayet etti; **محذوف** ise, onu Leys’ten başkası rivayet etmemiştir; onun zikri daha önce **الجيم**’de geçti.

Ve **الحَذفُ**: küçük ördekten bir tür; bununla benzetme üzere. Ve **حذَفُ الزرع**: onun yaprağıdır. Ve onun eyerinde **حُذافةٌ** yoktur: yani yiyecekten bir şey. İbnü’s-Sikkît dedi ki: “Yemeği yedi de ondan **حُذافةً** bırakmadı” denilir; ve eyerini yükledi de ondan **حُذافةً** bırakmadı; yani bir şey. Ezherî dedi ki: Ebû Ubeyd’in ashabı bu lafzı nefy babında **حُذاقة** olarak, **بالقاف**, rivayet ettiler; Şemmer inkâr etti; doğru olan İbnü’s-Sikkît’in dediğidir; bunun benzerini Lihyânî de, **بالفاء**, **نوادر**’inde söyledi; ve dedi ki: **حُذافةُ الأَدِيمِ** ondan atılan şeydir.

Ve **حُذَيْفَةُ**: bir adam adıdır. Ve **حَذْفةُ**: Kilâb b. Ca‘fer b. Hâlid’in atının adıdır; dedi ki:
فَمَنْ يَكُ سائلاً عَني، فإني
وحَذْفةَ كالشَّجَا تحتَ الوَرِيدِ
