# حذق — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%82/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B0%D9%82/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حذق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%82.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: حذق

(باب الحاء والذال وما يثلثهما)
(حذر) الحاء والذال والراء أصلٌ واحد، وهو من التحرُّز والتيقُّظ. يقال حَذِر يَحْذَر حَذَراً. ورَجُلٌ حَذِرٌ وحَذُورٌ وحِذْرِيانٌ: متيقِّظٌ متحرّز.‏
وحَذَارِ، بمعنى احذَرْ. قال:‏
* حَذَارِ من أرْماحِنا حَذَارِ(1) *‏
وقرئت: ﴿وَإنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ(2)﴾ [الشعراء 56]، قالوا: متأهِّبون. و(حَذِرُونَ): خائفون. والمحْذُورة: الفزَع. فأمّا الحِذْرِيَةُ فالمكانُ الغليظ: ويمكن أنْ يكون سُمّي بذلك لأنه يُحذَر المشْيُ عليه(3).‏
(حذق) الحاء والذال والقاف أصلٌ واحد، وهو القَطْع. يقال حَذَقَ السكِّين الشيءَ، إذا قطَعه. [قال]:‏
* فذلك سِكِّينٌ على الحَلْقِ حاذِق(4) *‏
ومن هذا القياس الرّجُل الحاذِق في صناعته، وهو الماهر، وذلك أنّه يَحْذِق الأمرَ يَقْطَعُه لا يدع فيه مُتَعلَّقا. ومنه حِذْق القرآن. ومن قياسِه الحُذَاقيُّ، وهو الفَصيحُ اللِّسان؛ وذلك أنّه يَفْصِل الأمورَ يَقطعها. ولذلك يسمَّى اللِّسان مِفْصَلاً. والباب كلُّه واحد.‏
ومن الباب حَذَقَ فاهُ الخلُّ إذا حَمَزَه، وذلك كالتَّقطيع يقَعُ فيه.‏
--------------------------------------------------------
(1) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (حذر). وأنشده ثعلب في أماليه 651.‏
(2) هذه قراءة ابن ذكوان، وهشام من طريق الداجواني، وعاصم، وحمزة، والكسائي وخلف. ووافقهم الأعمش. والباقون بحذف الألف. ومما يجدر ذكره أن كتابتهما في رسم المصحف (حذرون) بطرح الألف. انظر إتحاف فضلاء البشر 332.‏
(3) في الأصل: "بالمشي عليه".‏
(4) لأبي ذؤيب في ديوانه 151 واللسان (حذق). وصدره:‏
* يرى ناصحاً فيما بدا فإذا خلا *‏

ـ

### Türkçe

(حâ ve ذâ ve bunların üçlüleri bâbı)
(**حذر**) **الحاء** ve **الذال** ve **الراء** tek bir asıldır; o da sakınmadan ve uyanıklıktandır. Denir: **حَذِر** **يَحْذَر** **حَذَراً**. Ve **رَجُلٌ حَذِرٌ** ve **حَذُورٌ** ve **حِذْرِيانٌ**: uyanık, sakınan.‏
Ve **حَذَارِ**, “sakın” mânâsınadır. Dedi ki:‏
* **حَذَارِ** من أرْماحِنا **حَذَارِ**(1) *‏
Ve şöyle okunmuştur: ﴿وَإنَّا لَجَمِيعٌ **حَاذِرُونَ**(2)﴾ [eş-Şuarâ 56]; dediler ki: hazırlıklı olanlar. Ve (**حَذِرُونَ**): korkanlar. Ve **المحْذُورة**: korku. Amma **الحِذْرِيَةُ** ise kalın (sert) yer: ve ona bu ad verilmiş olabilir; çünkü onun üzerinde yürümekten sakınılır(3).‏

(**حذق**) **الحاء** ve **الذال** ve **القاف** tek bir asıldır; o da kesmedir. Denir: **حَذَقَ** bıçak şeyi, onu kestiği zaman. [Dedi]:‏
* فذلك سِكِّينٌ على الحَلْقِ **حاذِق**(4) *‏
Ve bu kıyastandır: sanatında **الحاذِق** olan adam; o mahirdir; bu da şundandır ki o işi **يَحْذِق**; onu kesip bitirir, onda tutunacak bir şey bırakmaz. Ve ondandır: **حِذْق القرآن**. Ve onun kıyasındandır: **الحُذَاقيُّ**; o, dili fasih olandır; çünkü o işleri ayırır, kesip bitirir. Bundan dolayı dile **مِفْصَلاً** denir. Ve bâbın hepsi tektir.‏
Ve bâbdandır: **حَذَقَ** onun ağzını sirke, onu ekşittiği zaman; bu, onda meydana gelen parçalama gibidir.‏

--------------------------------------------------------
(1) Ebû’n-Necm el-‘Aclî’nindir; Lisân’da (**حذر**)’de olduğu gibi. Sa‘leb onu Emâlî’sinde 651’de inşâd etti.‏
(2) Bu, İbn Zekvân’ın kıraati; ve Dâcuvânî tarikiyle Hişâm’ın; ve Âsım’ın; ve Hamza’nın; ve Kisâî’nin ve Halef’indir. A‘meş de onlara muvafakat etti. Geri kalanlar elifin hazfiyle. Şunu da anmak gerekir ki ikisinin yazımı mushaf رسم’inde (**حذرون**) şeklindedir; elif atılarak. Bk. İthâf Fuḍalâ’i’l-Beşer 332.‏
(3) Asılda: “onun üzerinde yürümekle”.‏
(4) Ebû Züeyb’indir; Dîvân’ında 151’de ve Lisân’da (**حذق**)’ta. Ve onun صدر’ü:‏
* يرى ناصحاً فيما بدا فإذا خلا *‏

ـ
