# حذق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B0%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حذق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حذق

حذق الصبي القرآن، أو العمل، كضرب، وعلم، حذقا، وحذاقا، وحذاقة ويكسر الكل، أو الحذاقة، بالكسر الاسم: إذا تعلمه كله، ومهر فيه فهو حاذق من حذاق ، وفي حديث زيد بن ثابت فما مر بي نصف شهر حتى حذقته أي: عرفته، وأتقنته، وهو مجاز ، مأخوذ كل من الحذق، وهو القطع، كما صرح به الزمخشري. ويقال: هذا يوم حذاقه بالكسر، أي: يوم ختمه للقرآن. وحذق الشيء يحذقه بالكسر حذاقة وحذقا بفتحهما: إذا قطعه، أو مده ليقطعه بمنجل ونحوه حتى لابقى منه شيء فهو حاذق: قاطع ، وأنشد الجوهري لأبي ذؤيب:
  يرى ناصحا فيما بدا فإذا خلا                      فذلك سكين علا الحلق حاذق وحذيق محذوق: مقطوع وأنشد ابن السكيت لزغبة الباهلي، وقال الصاغاني: هو لجزء الباهلي:
  أنورا سرع ماذا يا فـروق                      وحبل الوصل منتكث حذيق ومن المجاز: حذق الخل حذوقا كقعود وحذقا بالفتح ويكسر: إذا حمض فلذع باللسان، وكذلك اللبن. ومن المجاز: حذق الرباط، يد الشاة: إذا أثر فيها بالقطع، عن ابن دريد. وحذق الخل فاه: إذا حمزه عن ابن دريد وقبضه وكذلك اللبن، والنبيذ، ونحوهما. وحذاقة، كثمامة: جد لأبي دؤاد الشاعر الإيادي وأبو بطن من إياد هكذا في سائر النسخ بواو العطف، والصواب حذفها، وهو حذاقة بن زهير بن إياد بن نزار بن معد بن عدنان، وأبو دؤاد اسمه: جارية بن الحجاج بن حمران بن بحر بن عصام ابن نبهان بن منبه بن حذاقة، وأسقط ابن الكلبي الحجاج بين جارية وحمران، وكل من من العرب سواهم حذافة بالفاء، وورد في شعر أبي دؤاد حذاق بغير هاء، وهو قوله:
  ورجال من الأقارب كـانـوا                      من حذاق هم الرؤوس الخيار ويقال: ما عنده حذاقة أي: شيء من طعام وكذا قولهم: ما في رحله حذاقة ، وأكل الطعام فما ترك منه حذاقة وحذافة، بالقاف وبالفاء، وبالقاف رواه أصحاب أبي عبيد، كما في ح ذ ف واحتمل رحله فما ترك منه حذاقة وكل ذلك مجاز. والحذاقي، كغرابي: الجحش وبه فسر الحديث: أنه خرج على صعدة يتبعها حذاقي عليها قوصف لم يبق منها إلا قرقرها والصعدة: الأتان. ومن المجاز: الحذاقي: الرجل الفصيح اللسان، البين اللهجة، قال طرفة:
  إني كفاني من أمر هممت بـه                      جار كجار الحذاقي الذي اتصفا قال الجوهري: يعني أبا دؤاد الإيادي الشاعر، وكان جار كعب بن مامة. والحذاقي: السكين المحدد عن ابن عباد. ومحمد بن يوسف وأخوه إسحاق الحذاقيان من أهل صنعاء اليمن، روى محمد عن عبد الرزاق وغيره، وعنهما عبيد بن محمد الكشوري. وحذاقي بن حميد بن المستنير ابن حذاقي بالضم، القمي، روى عن آبائه، وعنه الطبراني: محدثون. ويقال: تركت الحبل حذاقا، ككتاب وغراب، أي: قطعا، الواحدة حذقة، بالكسر. ويقال حبل أحذاق : أي أخلاق، كأنه حذق، أي: قطع، جعلوا كل جزء منه حذيقا، حكاه اللحياني. وقد انحذق الحبل، أي: انقطع، ومنه قول الشاعر:
  يكاد منه نياط القلب ينحذق ومما يستدرك عليه: فلان في صنعته حاذق باذق، أي: ماهر ، وهو إتباع له، وهنا نقله الجوهري، ومر للمصنف في بذق. والحاذق: الخبيث، وهو مجاز. وقال أبو حنيفة: الحاذق من الشراب: المدرك البالغ وأنشد:
  يفخن بولا كالشراب الحاذق
  ذا حروة يطير في المناشق

  وخل حذافي: حاذق ، وهو مجاز . وأحذق الحر: جعله حاذقا. وهو يتحذق علينا، أي: يظهر الحذق. وقال الدارقطني: وحذاقة: بطين في قضاعة، نسبوا إلى جشم قال: ومنهم من قاله بالفاء.

### Türkçe

**حذق** çocuğun Kur’ân’ı, yahut işi, **ضرب** ve **علم** gibi, **حذقا** ve **حذاقا** ve **حذاقة** (hepsi de kesrelenir) yahut **الحذاقة** (kesre ile) isimdir: onu bütünüyle öğrendiği, onda maharet kazandığı zaman; o, **حاذق**tir, **حذاق**tandır. Zeyd b. Sâbit’in hadisinde: “Bana yarım ay geçmedi ki onu **حذقته**” yani: onu bildim ve onu sağlamlaştırdım; bu mecazdır; **الحذق**tan alınmıştır; o da kesmedir; Zemahşerî’nin açıkça belirttiği gibi. Ve denir: “Bu, **يوم حذاقه** (kesre ile)dir”, yani: onun Kur’ân’ı hatmettiği gündür. Ve **حذق** bir şeyi, onu (kesre ile) **يحذقه**; **حذاقة** ve **حذقا** (ikisini de fetha ile): onu kestiği zaman; yahut onu, orak ve benzeriyle kesmek için uzattığı zaman, ondan hiçbir şey kalmayıncaya kadar; o, **حاذق**tir: kesen. Cevherî, Ebû Züeyb’den şu beyti şahit getirdi:
  Görünürde öğüt verici görür; fakat yalnız kalınca
  işte o, boğazın üstüne yükselmiş keskin bir bıçaktır.

Ve **حذيق** **محذوق**: kesilmiş. İbnü’s-Sikkît, Zağabe el-Bâhilî’den şahit getirdi; Sâğânî dedi ki: o, Cüz’ el-Bâhilî’nindir:
  Aydınlatıcı mısın, çabuk nedir ey Furûk?
  ve vuslat ipi, çözülmüş, kesilmiş.

Ve mecazdan: **حذق** sirkeyi **حذوقا** ( **قعود** gibi) ve **حذقا** (fetha ile; kesrelenir de): ekşidiği, dilde yakıcı olduğu zaman; süt de böyledir. Ve mecazdan: **حذق** bağı, koyunun elini: kesmeyle onda iz bıraktığı zaman; İbn Düreyd’den. Ve **حذق** sirke onun ağzını: onu ekşittiği (İbn Düreyd’den) ve onu büzüştürdüğü zaman; süt, nebîz ve benzerleri de böyledir. Ve **حذاقة** ( **ثمامة** gibi): İyâdî şair Ebû Dü’âd’ın dedesi; ve İyâd’dan bir karın babasıdır; bütün nüshalarda atıf vâv’ıyla böyledir; doğrusu onun hazfıdır; o, **حذاقة** b. Züheyr b. İyâd b. Nizâr b. Ma‘d b. Adnân’dır. Ebû Dü’âd’ın adı: Câriye b. el-Haccâc b. Humrân b. Bahr b. ‘Isâm b. Nebhân b. Münebbih b. **حذاقة**’dır. İbnü’l-Kelbî, Câriye ile Humrân arasındaki el-Haccâc’ı düşürdü. Araplardan onların dışındaki herkes **حذافة** ( **الفاء** ile)dir. Ebû Dü’âd’ın şiirinde **حذاق** ( **هاء**sız) vârid olmuştur; o da onun şu sözüdür:
  Ve akrabalardan erkekler vardı ki
  **حذاق**tandılar; onlar seçkin başlardır.

Ve denir: “Onun yanında **حذاقة** yoktur”, yani: yiyecekten bir şey; onların “Onun yükünde **حذاقة** yoktur” sözü de böyledir. Ve yemeği yedi de ondan **حذاقة** ve **حذافة** bırakmadı; **القاف** ile ve **الفاء** ile. **القاف** ile olanı Ebû Ubeyd’in ashabı rivayet etti; **ح ذ ف**’te olduğu üzere. Ve yükünü taşıdı da ondan **حذاقة** bırakmadı; bütün bunlar mecazdır. Ve **الحذاقي** ( **غرابي** gibi): tay; bununla hadis tefsir edildi: “Sa‘de’ye çıktı; onu, üzerinde **حذاقي** takip ediyordu; üzerinde, ondan yalnızca gırtlağı kalmış bir **قوصف** vardı.” **الصعدة**: dişi eşektir. Ve mecazdan: **الحذاقي**: dili fasih, lehçesi açık adam. Tarafe dedi ki:
  Benim için, niyet ettiğim bir işten,
  sıfatlanan **الحذاقي**’nin komşusu gibi bir komşu yeter.

Cevherî dedi ki: İyâdî şair Ebû Dü’âd’ı kastediyor; o, Ka‘b b. Mâme’nin komşusuydu. Ve **الحذاقي**: keskinleştirilmiş bıçak; İbn ‘Abbâd’dan. Ve Muhammed b. Yûsuf ve kardeşi İshâk **الحذاقيان**, Yemen San‘â ehlindendir; Muhammed, Abdürrezzâk ve başkalarından rivayet etti; onlardan da Ubeyd b. Muhammed el-Keşûrî (rivayet etti). Ve **حذاقي** b. Humeyd b. el-Müstenîr b. **حذاقي** (zamme ile), el-Kummî; atalarından rivayet etti; ondan da Taberânî: muhaddislerdir. Ve denir: “İpi **حذاقا** ( **كتاب** ve **غراب** gibi) bıraktım”, yani: parçalar hâlinde; bir tanesi **حذقة**dır (kesre ile). Ve denir: **حبل أحذاق**: yani: yıpranmış; sanki o, **حذق**tır, yani: kesildi; onun her parçasını **حذيقا** yaptılar; Lihyânî bunu nakletti. Ve ip **انحذق** etti, yani: koptu; şairin sözü de bundandır:
  Neredeyse ondan kalbin bağı kopacak.

Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: “Falan, sanatında **حاذق باذق**tır”, yani: mahirdir; o, ona tâbidir; Cevherî bunu burada nakletti; musannif için **بذق**’ta geçti. Ve **الحاذق**: habîs; bu mecazdır. Ebû Hanîfe dedi ki: içkiden **الحاذق**: erişmiş, olgunlaşmış olandır. Şu beyit şahit getirildi:
  **الحاذق** içki gibi bir idrarla ağırlaştırır,
  atılışlarda uçan bir **حروة** sahibi.

Ve **خل حذافي**: **حاذق**; bu mecazdır. Ve **أحذق** sıcağı: onu **حاذق** yaptı. Ve o, bize karşı **يتحذق** eder, yani: **الحذق**ı gösterir. Dârakutnî dedi ki: ve **حذاقة**: Kudâ‘a’da bir karındır; Cüşm’e nisbet ettiler. Dedi ki: ve onlardan onu **الفاء** ile söyleyen de vardır.
