# حذم (ح-ذ-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B0%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ذ - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والذال والميم معهما
ح ذ م، م ذ ح يستعملان فقط
حذم:
الحَذْم: القَطْعُ الوَحِيُّ، تقول: حَذَمَ يَحْذِم. وسَيْفٌ حَذيم أي: حاذِمٌ قاطع.
وحَذامِِ: اسم امرأة، قال: إذا قالتْ حذامِ فصدِّقوها فإنَّ القَوْلَ ما قالتْ حَذامِ جَرَّتْها العَرَبُ في موضع الرَّفع والنَّصب، وكذلك فَجارِ وفَساقِ وخبَاثِ، ولم يُلقُوا عليها صَرْف الكلام لأنّه نَعْتٌ مؤنَّتٌ مَعدُولٌ عن جهته، وهي حاذَمةٌ وفاجرةٌ وفاسقة وخبيثة، فلما صُرِفَ إلى فَعالِ كُسِرتْ أواخر الحروف، لأنَّهم وَجَدوا أكثر حالات المؤنث الكسر، كقولهم: أنتِ عليكِ، إليكِ. وفيه قول آخر، يقال: لما صُرِف عن جهته حُمِلَ على إعْرابِ الأصوات والحكايات والزَّجْر ونحوه مجروراً كما تقول في زَجْر البعير: ياهٍ ياهٍ، إنما هو تَضاعُف ياهٍ مرَّتَيْن، قال:
يُنـادي بِـيَهْـياهٍ وياهٍ كــأنَّـــه		صُوَيْتُ الرُّوَيْعي ضَلَّ باللَّيْل صاحِبُهْ
يقول: لمّا سُكِّنَ الحَرف الذي قبل الحرف الأخير حرَّكْتَ آخرَه بكَسرةٍ، وإذا تحرَّك الحرف قبلَ الحرفِ الآخِر وسُكِّن الأخيرُ جَزَمْتَ كقولكَ: بَجَلْ وأجَلْ. وأمّا حَسْب وجَيْرِ فكَسَرْت الآخِر وحرَّكْتَ لسكون السين والياء:
مذح:
مَذِحَ الرَّجُلُ، ومَذحَت فَخِذاه ، مَذَحاً وهو التِواءٌ فيهما إذا مَشَى انسَحَجَتْ إحداهما بالأخرى، قال حسان.
إنّكِ لو صاحبتِنـا مَـذِحْـتِ		وحَكَّكِ الحِنْوَانِ ف انْفَشَحْتِ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الذال** ve **الميم** onlarla birlikte

**ح ذ م**, **م ذ ح** yalnızca kullanılırlar

**حذم**:
**الحَذْم**: çabuk kesme; dersin ki: **حَذَمَ يَحْذِم**. Ve **سَيْفٌ حَذيم** yani: kesen **حاذِمٌ**.

Ve **حَذامِ**: bir kadının adıdır; dedi ki: “**حذامِ** söylediği zaman onu tasdik edin; çünkü söz, **حَذامِ**’ın söylediğidir.” Araplar onu رفع ve نصب yerinde جرّ ettiler; aynı şekilde **فَجارِ** ve **فَساقِ** ve **خبَاثِ**; ve ona sözün sarfını ilka etmediler; çünkü o, yönünden عدول edilmiş مؤنث bir sıfattır; o ise **حاذَمةٌ** ve **فاجرةٌ** ve **فاسقة** ve **خبيثة**’dir. Artık **فَعالِ**’e sarf edilince harflerin sonları kırıldı; çünkü onlar, مؤنثin hâllerinin çoğunu kesre buldular; onların sözü gibi: “sen, senin üzerine; sana.” Ve onda başka bir söz vardır: denir ki, yönünden sarf edilince seslerin ve hikâyelerin ve azarlamanın ve benzerinin i‘rabı üzerine, mecrur olarak حمل edildi; senin deve azarlamanda dediğin gibi: “**ياهٍ ياهٍ**”; ancak o, **ياهٍ**’ın iki defa teضاعفudur. Dedi ki:

يُنـادي بِـيَهْـياهٍ وياهٍ كــأنَّـــه		صُوَيْتُ الرُّوَيْعي ضَلَّ باللَّيْل صاحِبُهْ

Der ki: son harften önceki harf sükûnlu kılınınca, onun sonunu bir kesre ile harekeledin; ve son harften önceki harf harekeli olup son sükûnlu kılınınca cezmettin; senin sözün gibi: **بَجَلْ** ve **أجَلْ**. Ama **حَسْب** ve **جَيْرِ**’e gelince, sonu kırdın ve **السين** ve **الياء**’ın sükûnu için harekeledin:

**مذح**:
**مَذِحَ** adam; ve **مَذحَت** onun iki uyluğu, **مَذَحاً**; ve o, ikisinde bir bükülmedir: yürüdüğü zaman birisi ötekine sürtündü. Hassân dedi:

إنّكِ لو صاحبتِنـا مَـذِحْـتِ		وحَكَّكِ الحِنْوَانِ ف انْفَشَحْتِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَذَمْتُ الشيء حَذْماً: قطعته. وسيفٌ حَذيمٌ. والحَذْمُ: المشي الخفيف. وكلّث شيء أسرعتَ فيه فقد حَذَمْتَهُ. يقال: حَذَمَ في قراءته. وقال عمر رضي الله عنه: إذَا أَذَّنْتَ فَتَرَسَّلْ. وإذا أقمتَ فاحْذِمْ. والحُذَمَةُ: المرأة القصيرة.

##### Türkçe

**حَذَمْتُ** **الشيء** **حَذْماً**: onu kestim. Ve **سيفٌ حَذيمٌ**. Ve **الحَذْمُ**: hafif yürüyüş. Ve her şey ki onda hızlandın, artık onu **حَذَمْتَهُ**. Denilir: **حَذَمَ** onun kıraatinde. Ve Ömer رضي الله عنه dedi: “Ne zaman ezan okursan, ağır ağır oku. Ve ne zaman kamet getirirsen, **فاحْذِمْ**.” Ve **الحُذَمَةُ**: kısa boylu kadın.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ذ م
حذم ، مذح
استعمل من وجوهه : حذم ، مذح .
حذم : قال الليث : الحَذُمُ : القَطْعُ الوحِيُّ . وسيفٌ حَذْيَمٌ : قاطع . وفي حديث عُمَر أنه قال لمُؤذِّنِه : ( إذا أذَّنْت فترَسَّل ، وإذا أقمتَ فاحْذِم ) .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمعي : الحذْمُ : الحَدْرُ في الإقامة وقطعُ التَّطْويل .
قال وأصلُ الحَذْم في المشي إنما هو الإسراع فيه ، وأن يكون مع هذا كأَنه يهْوِي بيديه إلى خلفه . وقال غيره : هو كالنَّتْفِ في المشيء شبيهٌ بمشي الأرنب .
ابن السّكِّيت عن الأصمعي : يقال : للأرْنب حُذَمَةٌ لُذَمَةٌ ، تَسْبق الجمع بالأكَمَة . حُذَمَة : إذا عدت في الأكَمَةِ أسْرَعت فسبقَت مَن يطلبها ، لُذَمَة : لازمةٌ للعَدْوِ .
وقال ابن شُمَيْل : يُقال : حَذَم في مشيته أي قارب الخطا وأسرع .
قال : والحُذَمُ : القصير من الرجال القريبُ الخطوِ .
وقال شمر : قال أبو عدنان : الحَذَمَانُ : شيءٌ من الذَّميل فوق المشي .
قال : وقال لي خالد بن جَنْبَةَ : الحَذَمَانُ : إبْطَاءُ المشي ، وهو من حْروف الأضدادِ .
قال : واشترى فلانٌ عَبْداً حُذَام المشي : لا خير فيه .
وقال الليث : حَذَامِ : من أسماء النسَاء وأنشد :
إذا قالت حَذَامِ فَصَدِّقُوها
فإن القوْلَ ما قالت حَذَامِ
قال : جَرّتِ العرب حذَامِ في موضع الرَّفْع لأنهَا مَصْروفةٌ من حَاذِمة فلما صُرِفتْ إلى فَعَال كُسِرَت : لأنهم وجدوا أكثر حالاتِ المؤنَّثِ إلى الكسر ، كقولك : أنتِ ، عليكِ ، وكذلك فجَارِ ، وفسَاقِ ، قال : وفيه
قولٌ آخر أن كلّ شيء عُدل من هذا الضرب عن وجههِ يُحملُ على إعراب الأصوات والحكايات من الزَّجْرِ ونحوه مجروراً ، كما يقالُ في زجْرِ البَعيرِ : ياهٍ ياهٍ ، ضاعف ياهٍ مرتين .
وقال ذو الرُّمَّة :
يُنادي بَيَهْيَاهٍ وياهٍ كأنه
صُوَيْتُ الرُّوَيعِي ضلَّ بالليلِ صاحبُه
يقولُ : سكن الحرْف الذي قبل الحرف الأخير فحُرِّكَ آخره بكسْرَةٍ ، وإذا تحرَّكَ الحرف قبل الحرف الأخير وسكن الأخيرُ جزمْت كقولك : ( بجَلْ ) و ( أَجَلْ ) . وأمَّا حَسْبُ ، وجَيْرُ ، فإنك كسرت آخره ، وحركْته لسكون السِّين والبَاء .
ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : الحُذُمُ : الأرانبُ السِّرَاع . والحُذُمُ أيضاً : اللُّصُوصُ الْحُذَّاقُ .
مذح : قال الليث : المَذَحُ : الْتِوَاءٌ في الفخِذيْنِ إذا مشى انْسَحَجَتْ إحداهما بالأخرى . يُقال : مَذِحَ الرجل يَمْذَحُ مَذَحاً ، ومَذِحَتْ فخذاهُ وأنشد :
إنك لو صاحَبْتِنَا مَذِحْتِ
وفَكَّكِ الْحِنوَانِ فانفَتَحْتِ
أبو عُبَيد عن الأصمعي : إذا اصْطَكَّتْ أَلْيَتَا الرَّجُل حتى تنسحجا قيل : مَشِقَ مَشَقاً قال : وإذا اصْطكَّتْ فخذاه قيل : مَذِحَ يَمْذَحُ مَذَحاً .
وقال غيره : التَّمَذُّحُ : التَّمَدُّدُ .
ويُقال : شرب حتى تمذَّحت خاصرتُه أي انتفخت من الرِّيّ ، وأنشد أبو عُبَيد :
فلما سَقيناها العَكِيسَ تَمَذّحتْ
خواصرُها وازْدَادَ رَشْحاً وَرِيدُها
والعَكِيسُ : الدقيق يُصَبُّ عليه الماءُ ثم يُشْرَبُ .

##### Türkçe

ح ذ م
**حذم** ، **مذح**
Şu vecihlerinden kullanıldı: **حذم** ، **مذح** .

**حذم** : el-Leys dedi: **الحَذُمُ**: vahşî kesme. Ve **سيفٌ حَذْيَمٌ**: kesici. Ve ʿUmer’in hadîsinde, müezzinine dediği rivayet edilmiştir: (Ezan okuduğun zaman ağır ağır oku; ikamet getirdiğin zaman ise **فاحْذِم**).

Ebû ʿUbeyd dedi: el-Asmaʿî dedi: **الحذْمُ**: ikamette hızlı söyleyiş ve uzatmayı kesmektir.

Dedi: Yürüyüşte **الحَذْم**’ün aslı ancak onda sürat etmektir; bununla beraber sanki iki eliyle arkasına doğru düşüyor gibidir. Başkası dedi: O, yürüyüşte yolma gibi; tavşanın yürüyüşüne benzer.

İbn es-Sikkît, el-Asmaʿî’den: Denir ki: tavşan için **حُذَمَةٌ لُذَمَةٌ**; tümsekte topluluğu geçer. **حُذَمَة**: tümsekte koştuğu zaman süratlenir de onu arayanı geçer. **لُذَمَة**: koşmaya yapışık (sürekli) olandır.

İbn Şümeyl dedi: Denir ki: yürüyüşünde **حَذَم** etti; yani adımı yaklaştırdı ve süratlendi.

Dedi: **والحُذَمُ**: erkeklerden kısa boylu, adımı yakın olan.

Şemmer dedi: Ebû ʿAdnân dedi: **الحَذَمَانُ**: yürüyüşün üstünde, **الذَّميل**’den bir şeydir.

Dedi: Hâlid b. Cenbe bana dedi: **الحَذَمَانُ**: yürüyüşün yavaşlamasıdır; o, zıt anlamlı lafızların harflerindendir.

Dedi: Falan kimse **حُذَام المشي** bir köle satın aldı: onda hayır yoktur.

el-Leys dedi: **حَذَامِ**: kadın adlarındandır; ve şu beyiti okudu:
إذا قالت **حَذَامِ** فَصَدِّقُوها
فإن القوْلَ ما قالت **حَذَامِ**

Dedi: Araplar **حذَامِ**’i ref‘ mevkiinde cerrettiler; çünkü o, **حَاذِمة**’den sarf olunmuştur; sonra **فَعَال** veznine sarf edilince kesreli kılındı: çünkü onlar müennesin hâllerinin çoğunu kesreye buldular; senin “أنتِ, عليكِ” demen gibi; yine **فجَارِ** ve **فسَاقِ** gibi. Dedi: Bu hususta başka bir söz de vardır: Bu darbın her şeyi, vechinden çevrilmiş olunca, seslerin ve hikâyelerin i‘râbı üzerine taşınır; deve sürmede ve benzerinde olan zecirden olmak üzere mecrûr olarak; deve sürmede denildiği gibi: **ياهٍ ياهٍ**; **ياهٍ**’i iki kere tekrarladı.

Zü’r-Rumme dedi:
يُنادي بَيَهْيَاهٍ وياهٍ كأنه
صُوَيْتُ الرُّوَيعِي ضلَّ بالليلِ صاحبُه

Der ki: Son harften önceki harfi sâkin kıldı; böylece sonunu kesre ile harekeledi. Son harften önceki harf harekeli olup son sâkin olunca cezmettin; senin “( **بجَلْ** )” ve “( **أَجَلْ** )” demen gibi. **حَسْبُ** ve **جَيْرُ**’e gelince: sonunu kesreledin ve onu harekeledin; **السِّين** ve **البَاء**’ın sükûnu sebebiyle.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: Dedi: **الحُذُمُ**: süratli tavşanlar. **الحُذُمُ** ayrıca: becerikli hırsızlar.

**مذح** : el-Leys dedi: **المَذَحُ**: yürüdüğü zaman ikisinden birinin ötekine sürtünmesiyle iki uylukta bükülmedir. Denir ki: adam **مَذِحَ** eder, **يَمْذَحُ** **مَذَحاً**; ve uylukları **مَذِحَتْ**. Ve şu beyiti okudu:
إنك لو صاحَبْتِنَا مَذِحْتِ
وفَكَّكِ الْحِنوَانِ فانفَتَحْتِ

Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den: Adamın iki kalçası birbirine vurup sürtünene kadar sürtüştüğü zaman “**مَشِقَ** **مَشَقاً**” denir, dedi. Dedi: Uylukları birbirine vurduğu zaman “**مَذِحَ** **يَمْذَحُ** **مَذَحاً**” denir.

Başkası dedi: **التَّمَذُّحُ**: uzamadır.

Ve denir ki: Böğrü **تمذَّحت** oluncaya kadar içti; yani kanmadan şişti. Ebû ʿUbeyd şu beyiti okudu:
فلما سَقيناها العَكِيسَ تَمَذّحتْ
خواصرُها وازْدَادَ رَشْحاً وَرِيدُها

Ve **العَكِيسُ**: üzerine su dökülen, sonra içilen undur.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ذ م
حـذم الشـيء‏:‏ أسـرع قطعـه‏.‏
وحـذم فـي مشيتـه وقراءتـه‏:‏ أسـرع ومـر يحذم‏.‏
وقال عمر رضي الله عنه لمؤذن بيت المقدس‏:‏ ‏"‏ إذا أذنت فترسل وإذا أقمت فاحذم ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

ح ذ م
**حـذم الشـيء**: onu kesmesini hızlandırdı.
Ve **حـذم فـي مشيتـه وقراءتـه**: hızlandı; ve **مـر يحذم** (olarak) geçti.
Ve Ömer رضي الله عنه Beytü’l-Makdis’in müezzinine dedi: "Eğer ezan okursan ağır ağır oku; ve eğer kamet getirirsen **فاحذم**."

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَذْمُ: القطع الوَحِيُّ. حَذَمَه يَحْذِمُه حَذْماً: قطعه قطعاً وَحِيّاً، وقيل: هو القطع ما كان. وسيف حَذِمٌ وحِذْيَمٌ. قاطع. والحَذْمُ: الإسراع في المشي وكأَنه مع هذا يَهْوِي بيديه إلى خَلْف، والفعل كالفعل؛ ومنه قول عمر، رضي الله عنه، لبعض المؤذنين: إذا أَذَّنْتَ فَتَرَسَّلْ وإذا أَقَمْتَ فاحْذِمْ؛ قال الأَصمعي: الحَذْمُ الحَذْرُ في الإقامة وقطع التطويل؛ يريد عَجّلْ إقامة الصلاة ولا تُطَوِّلها كالأذان، هكذا رواه الهروي بالحاء المهملة، وذكره الزمخشري في الخاء المعجمة، وسيجيء، وقيل: الحَذْم كالنَّتْفِ في المشي شيبةٌ بمشي الأَرانب. والحَذْمُ: المشي الخفيف. وكل شيء أَسرعت فيه فقد حَذَمْتَهُ، يقال: حَذَمَ في قراءته، والحَمامُ يَحْذِمُ في طَيَرانِه كذلك.
ابن الأَعرابي: الحُذُمُ الأَرانب السراع، والحُذُمُ أَيضاً اللصوص الحُذَّاقُ. والأَرنب تَحْذِمُ أَي تسرع، ويقال لها حُذَمَةٌ لُذَمَةٌ، تسبِقُ الجمع بالأَكَمَة؛ حُذمَةٌ إذا عَدَتْ في الأَكَمَةِ أَسرعت فسبقت مَنْ يطلبها، لُذَمَةٌ: لازمةٌ للعَدْوِ. ويقال: حَذَمَ في مِشْيَته إذا قارب الخُطى وأَسرع. والحُذَمُ: القصير من الرجال القريب الخَطْو. وقال أَبو عدنان: الحَذَمانُ شيء من الذَّمِيل فوق المشي، قال: وقال لي خالد بن جَنْبة الحَذَمانُ إبْطاءُ المشي، وهو من حروف الأَضداد، قال: واشترى فلانٌ عبداً حُذامَ المشي لا خير فيه. وامرأَة حُذَمَةٌ: قصيرة. والحُذَمةُ: المرأة القصيرة؛ وقال:
إذا الخَرِيعُ العنْقَقِيرُ الحُذَمَهْ
يَؤُرُّها فحلٌ شديد الصُّمَمَه
قال ابن بري: كذا ذكره يعقوب الحُذَمَة، بالحاء، وكذا أَنشده أَبو عمرو الشيباني في نوادره بالحاء أَيضاً، والمعروف الجَدَمَةُ، بالجيم مفتوحةً والدال، وصواب القافية الأَخيرة الضَّمْضَمَة، قال: وكذا أَنشده أَبو عمرو الشيباني، وكذا أَنشده ابن السكيت أيضاً وفسره فقال: الضَّمْضَمَةُ الأَخذ الشديد. يقال: أَخذه فَضَمْضَمَهُ أي كسره؛ قال وأَوَّله: سَمِعتُ من فوق البُيوت كَدَمَهْ،
إذا الخَريعُ العَنْقَفِيرُ الجَدَمَهْ
يَؤُرُّها فَحْلٌ شديد الضَّمْضَمَه،
أَرّاً بعَتَّارٍ إذا ما قَدَّمهْ
فيها انْفَرَى وَمَّاحُها وخَرَمَهْ،
فَطَفِقَتْ تدعو الهَجِينَ ابن الأَمَهْ
فما سَمِعْتُ بَعْدَ تِيك النَّأَمَهْ
منها، ولا منه هناك، أبْلُمَهْ
قال: والرجز لرِياحٍ الدبيري.
والحِذْيَمُ: الحاذق بالشيء.
وحُذَمَةُ: اسم فرس. وحَذامِ: مثل قَطامِ. وحَذامِ: اسم امرأة معدولةٌ عن حاذِمَةٍ؛ قال ابن بري: هي بنت العَتِيك بن أَسْلَمَ بن يَذْكُر بن عَنَزَةَ؛ قال وسِيمُ بن طارقٍ، ويقال لجيم بن صَعْب وحَذامِ امرأَته: إذا قالتْ حَذامِ فَصَدِّقُوها،
فإنَّ القولَ ما قالَتْ حَذامِ
التهذيب: حَذامِ من أَسماء النساء، قال: جَرَّت العربُ حَذامِ في موضع الرفع لأَنها مصروفةٌ
عن حاذِمة، فلما صُرِفَتْ إلى فَعال كُسِرَتْ لأَنهم وجدوا أَكثر حالات المؤنث إلى الكسر، كقولك: أَنتِ عَلَيْكِ، وكذلكِ فَجار وفَساقِ، قال: وفيه قول آخر أَنَّ كل شيء عُدِلَ من هذا الضرب عن وجهه يُحْمَلُ على إعراب الأَصوات والحكاياتِ من الزَّجْرِ ونحوه مجروراً، كما يقال في زَجْر البعير ياهٍ ياهٍ، ضاعف ياهٍ مرتين؛ قال ذو الرمة:
ينادي بِيَهْيباهٍ وياهٍ، كأَنَّهُ
صُوَيْتُ الرُّوَيْعِي ضَلَّ بالليل صاحِبُهْ
(* قوله «ينادي بيهياه وياه» أي ينادي ياهياه ثم يسكت منتظراً الجواب عن دعوته فإذا أبطأ عنه قال ياه).
يقول: سَكَنَ الحَرْفُ الذي قبل الحرف الآخر فحُرِّكَ آخره بكسرةٍ، وإذا تحرك الحَرْفُ قبل الحرف الآخر وسكن الآخِرُ جَزَمْتَ، كقولك بَجَلْ وأَجَلْ، وأَما حَسْب وجَيْر فإنك كَسَرْت آخره وحركته بسكون السين والياء؛ قال ابن بري: وأَما قول الشاعر:
بَصيرٌ بما أَعْيَا النِّطاسِيَّ حِذْيَما
فإنما أَراد ابن حِذْيَمٍ
(* قوله «فإنما أراد ابن حذيم إلخ» عبارة شرح
القاموس: قال ابن السكيت في شرح الديوان الطبيب هو حذيم نفسه أو هو ابن حذيم، وإنما حذف ابن إعتماداً على الشهرة، قال شيخنا: وهل يكون هذا من الحذف مع اللبس أو من الحذف مع أمن اللبس خلاف، وقد بسطه البغدادي في شرح شواهد الرضي بما فيه كفقاية)، فحذف ابن. وحَذِيمةُ: ابن يَرْبوع بن غَيْظ بن مُرَّة. وحُذَيْمٌ وحِذْيَمٌ: إسمان.

##### Türkçe

**الحَذْمُ**: kesme, hızlı (çabuk) olan (kesme). **حَذَمَه يَحْذِمُه حَذْماً**: onu, hızlı bir kesişle kesti; ve denildi ki: o, her ne olursa olsun kesmedir. Ve **سيف حَذِمٌ** ve **حِذْيَمٌ**: kesici.
Ve **الحَذْمُ**: yürüyüşte hızlanmaktır; ve sanki bununla beraber iki eliyle arkaya doğru düşer (sarkar); fiil, fiil gibidir; bundan, Ömer’in, Allah ondan razı olsun, müezzinlerden bazısına sözü: “Eğer ezan okursan ağır ağır oku; eğer kamet getirirsen **فاحْذِمْ**.”; el-Asmaî dedi: **الحَذْمُ** kamette ihtiyat (dikkat) ve uzatmayı kesmektir; muradı: namazın kametini çabuk getir ve onu ezan gibi uzatma; böylece el-Herevî onu, noktasız **الحاء** ile rivayet etti; Zemahşerî ise onu noktalı **الخاء** maddesinde zikretti; ve gelecektir. Ve denildi ki: **الحَذْم** yürüyüşte yolma (çekip koparma) gibidir; tavşanların yürüyüşüne bir benzetmedir. Ve **الحَذْمُ**: hafif yürüyüştür. Ve her şeyde hızlandığında, onu **حَذَمْتَهُ**; denilir: **حَذَمَ في قراءته** (okuyuşunda hızlandı); ve güvercin de uçuşunda böylece **يَحْذِمُ**.

İbnü’l-A‘râbî: **الحُذُمُ** hızlı tavşanlardır; ve **الحُذُمُ** ayrıca usta (becerikli) hırsızlardır. Ve tavşan **تَحْذِمُ** yani hızlanır; ve ona **حُذَمَةٌ لُذَمَةٌ** denilir: tepeciğin yanında topluluğu geçer; **حُذمَةٌ**: tepecikte koştuğunda hızlanıp onu arayanı geçtiği zaman; **لُذَمَةٌ**: koşmaya yapışık (devamlı) olan. Ve denilir: yürüyüşünde adımları yaklaştırıp hızlandığında **حَذَمَ في مِشْيَته**. Ve **الحُذَمُ**: erkeklerden kısa olan, adımı yakın olan (kimse). Ebû Adnân dedi: **الحَذَمانُ** yürüyüşün üstünde, **الذَّمِيل**den bir şeydir; dedi ki: Hâlid b. Cenbe bana dedi: **الحَذَمانُ** yürüyüşün yavaşlamasıdır; ve o, zıt anlamlılar harflerindendir; dedi ki: Falan, yürüyüşü **حُذامَ** olan bir köle satın aldı; onda hayır yoktur. Ve **امرأَة حُذَمَةٌ**: kısa. Ve **الحُذَمةُ**: kısa kadın; ve dedi ki:
إذا الخَرِيعُ العنْقَقِيرُ الحُذَمَهْ
يَؤُرُّها فحلٌ شديد الصُّمَمَه

İbn Berrî dedi: Yakub onu böyle zikretti: **الحُذَمَة** ( **الحاء** ile); Ebû Amr eş-Şeybânî de Nevâdir’inde onu yine **الحاء** ile böyle inşad etti; bilinen ise **الجَدَمَةُ**dur; **الجيم** açık ve **الدال** ile; ve son kafiyenin doğrusu **الضَّمْضَمَة**dir; dedi ki: Ebû Amr eş-Şeybânî onu böyle inşad etti; İbnü’s-Sikkît de onu böyle inşad etti ve onu açıkladı; dedi ki: **الضَّمْضَمَةُ** şiddetli alıştır (yakalamadır). Denilir: onu aldı da **فَضَمْضَمَهُ** yani onu kırdı; dedi ve onun başı (ilk beyti):
سَمِعتُ من فوق البُيوت كَدَمَهْ،
إذا الخَريعُ العَنْقَفِيرُ الجَدَمَهْ
يَؤُرُّها فَحْلٌ شديد الضَّمْضَمَه،
أَرّاً بعَتَّارٍ إذا ما قَدَّمهْ
فيها انْفَرَى وَمَّاحُها وخَرَمَهْ،
فَطَفِقَتْ تدعو الهَجِينَ ابن الأَمَهْ
فما سَمِعْتُ بَعْدَ تِيك النَّأَمَهْ
منها، ولا منه هناك، أبْلُمَهْ

Dedi ki: ve recez, Riyâh ed-Dübeyrî’nindir.

Ve **الحِذْيَمُ**: şeyde mahir olan (kimse).

Ve **حُذَمَةُ**: bir atın adıdır. Ve **حَذامِ**: **قَطامِ** gibidir. Ve **حَذامِ**: bir kadının adıdır; **حاذِمَةٍ**den çevrilmiş (ma‘dûl)dir; İbn Berrî dedi: o, el-Atîk b. Eslâm b. Yezkür b. Aneze’nin kızıdır; dedi ki: ve Sîm b. Târık; ve Cîm b. Sa‘b’a ve karısı **حَذامِ**e denilir:
إذا قالتْ حَذامِ فَصَدِّقُوها،
فإنَّ القولَ ما قالَتْ حَذامِ

**التهذيب**: **حَذامِ** kadın adlarındandır; dedi ki: Araplar, **حَذامِ**i ref‘ yerinde cerli (mecrûr) yürüttüler; çünkü o, **حاذِمة**den çevrilmiş (masrûfe)dir; **فَعال**a çevrilince, onu kırdılar; çünkü onlar, müennesin hâllerinin çoğunu kesreye (kırmaya) buldular; senin “**أَنتِ عَلَيْكِ**” demen gibi; ve yine **فَجار** ve **فَساقِ** (gibi); dedi ki: ve onda başka bir söz vardır: bu türden her şey, aslî yönünden çevrildiğinde, seslerin ve hikâyelerin i‘râbı üzerine taşınır; azarlama (zecer) ve benzeri şeylerden olarak mecrûr (cerli) (gelir); deve azarlamasında “**ياهٍ ياهٍ**” denildiği gibi; **ياهٍ**i iki kere katla; Zû’r-Rumme dedi:
ينادي بِيَهْيباهٍ وياهٍ، كأَنَّهُ
صُوَيْتُ الرُّوَيْعِي ضَلَّ بالليل صاحِبُهْ

(Şu sözü: “**ينادي بيهياه وياه**” yani “**ياهياه**” diye seslenir, sonra çağrısına cevap bekleyerek susar; ona gecikince “**ياه**” der.)

Der ki: diğer harften önceki harf sükûn etti; onun sonu kesre ile harekelendi. Ve eğer diğer harften önceki harf harekelenir ve son (harf) sükûn ederse, cezmedersin; senin “**بَجَلْ**” ve “**أَجَلْ**” demen gibi. **حَسْب** ve **جَيْر**e gelince, sen onun sonunu kırdın ve onu, **السين** ve **الياء**ın sükûnu ile harekeledin. İbn Berrî dedi: şairin sözüne gelince:
بَصيرٌ بما أَعْيَا النِّطاسِيَّ حِذْيَما
فإنما أَراد ابن حِذْيَمٍ

(Şu sözü: “**فإنما أراد ابن حذيم إلخ**” Kâmûs şerhinin ibaresi: İbnü’s-Sikkît divan şerhinde dedi ki: tabip, **حذيم**in kendisidir yahut o, **ابن حذيم**dir; şöhrete dayanarak **ابن**i ancak hazf etti; şeyhimiz dedi ki: bu, iltibasla beraber haziften mi yoksa iltibas emniyetiyle haziften mi (olduğu) ihtilaflıdır; Bağdâdî onu, Rıdî’nin şevâhid şerhinde, içinde olanla birlikte, genişçe açmıştır), böylece **ابن**i hazf etti. Ve **حَذِيمةُ**: Yerbû‘ b. Gayz b. Murre’nin oğludur. Ve **حُذَيْمٌ** ve **حِذْيَمٌ**: iki isimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ذ م * كل شيء أسرعت فيه فقد * حَذَمْتَهُ * يقال * حَذَمَ * في قراءته وقال عمر رضي الله عنه إذا أذنت فترسل وإذا أقمت * فاحْذِمْ * و * حَذَامِ * اسم امرأة مثل قطام

##### Türkçe

* ح ذ م * Her şey ki onda acele ettin, artık onu **حَذَمْتَهُ**. Denilir: **حَذَمَ** kıraatinde. Ömer رضي الله عنه dedi ki: “Ezan okuduğunda ağır ağır oku; ikamet getirdiğinde ise **فاحْذِمْ**.” Ve **حَذَامِ**: قطام gibi bir kadının adıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

* | | ( حَذَمَهُ يَحْذِمُه ) حَذْمًا : ( قَطَعَهُ ) | قَطْعًا ما كانَ ، ( أو ) قَطَعَه ( قَطْعًا | وَحِيًّا ) . | | ( و ) حَذَمَ ( في قِراءَتِهِ وَغَيْرِها ) : إذا | ( أَسْرَعَ ) ، ومنه قولُ عُمَرَ لمُؤَذِّن بَيْتِ | المَقْدِس : ( ( إذا أَذَّنْتَ فَتَرَسَّلْ ، وإذا | أَقَمْتَ فاحْذِمْ ) ) . قالَ الأَصمعيّ : | | الحَذْمُ : الحَدْرُ في الإقَامَةِ وقَطْع | التَّطْوِيل ، يريد عَجِّلْ إقامَةَ الصّلاة | ولا تُطَوِّلْها كالأذان ، هكذا رَواه | الهَرَوِيُّ بالحاءِ ، وذكره الزمخشريُّ | بالخاءِ وسَيَأْتِي . قُلْتُ : وكَأَنَّه يُرِيدُ به | في الفائق ، وَأَمّا الأَساسُ فإنه ذَكَرَه | فيه هُنا كما لِلْجَماعة . وأرادَ بِغَيْرِها | كالمَشْيِ ونحوه ، فإنَّ الإسراعَ فيه أيْضًا | يُسَمَّى حَذْمًا ، وكَأَنَّه مع هذا يَهْوِي إلى | خَلْف بِيَدَيْه ، والفِعْلُ كالفِعْل . | | ( و ) الحَذِمُ ( كَكَتِفٍ : القاطِعُ ) من | السُّيُوف ، ( كالحِذْيَمِ ، بكسر الحاء ) | أي : مع فتح التَّحْتِيَّة . | | ( والحَذَمُ ، مُحَرَّكَة : طَيَرانُ | المَقْصُوصِ ) كالحَمامِ ونحوه . | | ( و ) الحُذُمُ ، ( بِضَمَّتَيْن : الأرانِبُ | السِّراعُ ) ، عن ابن الأعرابيّ . | | قال : ( و ) أيضًا ( اللُّصُوصُ | الحُذّاق ) . | | ( و ) الحُذَمُ ، ( كَصُرَدٍ ، وهُمَزَةٍ : |

| القَصِيرُ ) من الرِّجال ( القَرِيبُ الخَطْوِ ، | وهي بهاءٍ ) يُقال : امرأةٌ حُذَمَةٌ ؛ أي : | قصيرةٌ ، وأنشَدَ الجَوْهَرِيُّ : | * % ( إذا الخَرِيعُ العَنْقَفِيرُ الحُذَمَهْ % * | * يَؤُرُّها فَحْلٌ شِدِيدُ الصُّمَمَهْ ) % * | | قالَ ابن بَرّي : كذا ذَكَرَه يعقوب | حُذَمَة بالحاء ، وكذلِك أنشده أبو | عَمْرٍ و الشَّيْبانِيّ في نَوادِره بالحاء | أيضًا ، والمَعْرُوف الجَدَمَة | بالجيم ، وقد تَقَدَّمت الإشارة إليه ، | قال : وصَوابُ القافِيَة الأخِيرة | ( ( الضَّمْضَمَةْ ) ) ، قال : وكذلِكَ أَنْشدَه | أبو عَمْرٍ و وابنُ السِّكِّيت وفَسَّرَه | فقال : الضَّمْضَمَةُ : الأَخْذُ الشِّدِيد ، | قال : والرَّجَزُ لِرِياح الدُّبَيْرِيّ . | | ( والحَذَمَانُ : محرّكة : الإِسْراعُ في | المَشْيِ ) ، قال أبو عَدْنان : هو شَيْءٌ من | الذَّمِيل فَوْقَ المَشْيِ ، قال : ( و ) قال لي | | خالِدُ بن جَنْبَة : الحَذَمانُ : ( الإِبْطاءُ ) | في المَشْي ، وهو ( ضِدٌّ ) . | | ( والحِذْيَمُ ، كَمِنْبَرٍ ) تَمْثِيله بِمِنْبَرٍ فيه | نظرٌ لا يَخْفَى : ( الحاذِقُ ) بالشيء . | | ( و ) حِذْيَمٌ أيضًا : ( ع ، بَنَجْدٍ ) كانت | فيه وَقْعَةٌ ، قاله نصر . | | ( و ) حِذْيَمٌ : ( رَجُلٌ مُتَطَبِّبٌ من تَيْمِ | الرِّبابِ ) وبه فسّر قول أَوْسِ بن | حَجَرٍ : | % ( فَهَلْ لَكُمُ فيها إِلَيَّ فَإِنَّنِي % | طَبِيبٌ بما أَعْيا النّطاسِيَّ حِذْيَما ) % | | قال ابن السِّكيت في شرح ديوان | أَوْس : الطَّبِيبُ هو حِذْيَمٌ نفسُه أو هو | ابنُ حِذْيَم ، وإنّما حَذَف ابن اعتمادًا | على الشُّهْرَة . قال شيخُنا : وهل يكون | هذا من الحَذْفِ مع اللَّبْسِ ، أو من | الحَذْفِ مع أَمْن اللَّبْس خلافٌ ، وقد | بسطه البَغْدادِيّ في شرح شَواهِدِ | الرَّضِي بما فيه كِفايَة . |

| | ( و ) حِذْيَمُ ( بنُ عَمْرٍ و السَّعْدِيُّ ) | نَزَلَ البَصْرَة ، شَهِدَ حجَّةَ الوَداع ، وقد | رَوَى عنه ابْنُه . ( وحِذْيَمُ بنُ حَنِيفَةَ | ابنِ حِذْيَم ) الحَنَفِيُّ كان أَعْرابِيَّا من | ناحِيَة البَصْرَة ، رَوَى عنه ابنُه حَنْظَلَةُ . | | ( وأَبُوهُ حَنِيفَةُ ) بنُ حِذْيَمٍ . ( وابنُه | حَنْظَلَةُ بنُ حِذْيَم ) بن حَنِيفَة : | ( صَحابِيُّون ) . وفي الأخير خلافٌ | رضي الله تعالى عنهم . ( وسَلْمُ بنُ | حِذْيَم ، وتَمِيمُ بنُ حِذْيَمٍ تابِعِيّانِ ، | وهُوَ غَيْرُ تَمِيمِ بنِ حَذْلَمٍ ) الآتي ذِكْرُه | قريبًا . وقيلَ : هُما واحدٌ ، نقله | الحافِظُ . وأما سَلْمُ بن حِذْيَم فلم أَرَه | في ثِقاتِ ابن حِبّان ، ولا في الكاشِفِ | للذَّهَبِي . | | ( و ) حَذَامِ ، ( كقَطام ) وهو الأَكْثَرُ ، | ( وسَحابٍ ) اسمُ ( امرَأَةَ ) مَعْدُولَة عن | حاذِمَةَ ، قال شَيْخُنا : وهذا هو | الصَّحيح وإنْ زَعَم التَّقِيُّ الشُّمُنِيُّ في | حَواشيه على المُغْنِي أَنّه بالدالِ المُهْمَلَة | فالمشهور خِلافُه . قال ابن بَرِّي : هي | | بِنْتُ العَتِيك بن أَسْلَمَ بن يَذْكُرَ بن | عَنَزَةَ . قال : وَسِيمُ بنُ طارِق ، | ويُقال : لُجَيْم بن صَعْب ، وحَذامِ | امرأتُه . | % ( إِذَا قالَتْ حَذامِ فَصَدِّقُوها % | فإنَّ القَوْلَ ما قالَتْ حَذامِ ) % | | وقال الأزهريّ : جَرّت العَرَبُ حذامِ | في موضِعِ الرَّفْع لأنها مصروفةٌ عن | حاذِمَةَ ، فلَما صُرِفَتْ ، [ إلى فَعالِ ] | كُسِرَت ؛ لأنَّهم وَجَدُوا أكثَرَ حالاتِ | المُؤَنَّثِ إلى الكَسْرِ [ كَقولك : أَنتِ | عَلَيكِ ] وكذلك فَجارِ ، وفَساقِ . | | ( و ) حُذَمَةُ ، ( كَهُمَزَةٍ ) : اسم | ( فَرَس ) . | | ( و ) يُقال : ( اشْتَرَى عَبْدًا حُذامَ | المَشْيِ ، كغُرابٍ ) أي : ( بَطِيئًا |

| كَسْلانَ ) لا خَيْرَ فيه ، قالَهُ خالِدُ بنُ | جَنْبَةَ . | | ( وكَسَفِينَةٍ ) حَذِيمَةُ ( بنُ يَرْبُوعِ بنِ | غَيْظِ بنِ مُرَّةَ ) ، هكَذا هو في | الصحاح ، ووجِدَ بخط أبي زكريّا ما | نَصُّه : الحاءُ تَصْحِيفٌ ، والصوابُ | ( ( جَذِيمَة ) ) بالجِيم . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيه : | الحَذْمُ : المَشْيُ الخَفِيفُ ، ويقال | للأَرْنَب : حُذَمَةٌ لُذَمَة ، تَسْبِق الجَمْعَ | بالأَكَمة ، أَي : إذا عَدَتْ في الأَكَمَة | أَسْرَعَت فَسَبَقَت مَنْ يَطْلُبها ، ومَعْنَى | لُذَمَة لاَزِمَةٌ لِلْعَدْو . | | ومُوسَى بنُ زِيادِ بنِ حِذْيَمٍ | السَّعْدِيّ ، عن أَبِيه ، وعَنْهُ المُغِيرَة ، | وُثِّقَ . |

##### Türkçe

( **حَذَمَهُ يَحْذِمُه** ) **حَذْمًا**: (onu) ( **قَطَعَهُ** ) kesti; her ne ise (onu) kesmek; (veya) onu ( **قَطْعًا وَحِيًّا** ) birdenbire kesmek.

(ve) **حَذَمَ** (kıraatinde ve başkasında): ( **أَسْرَعَ** ) hızlandığı zaman; bundan dolayı Ömer’in Beytü’l-Makdis müezzinine sözü: “(Ezan okuduğun zaman ağır ağır oku; ikamet getirdiğin zaman **فاحْذِمْ**.)” El-Asma‘î dedi: **الحَذْمُ**: ikamette **الحَدْرُ** (hızlı okuyuş) ve uzatmayı kesmektir; (yani) namazın ikametini çabuklaştır, onu ezan gibi uzatma; Heravî bunu **الحاء** ile böyle rivayet etti; Zemahşerî onu **الخاء** ile zikretti ve gelecektir. Dedim: Sanki onunla, el-Fâik’te (bunu) kastediyor; أما **الأَساسُ** ise onu burada, cemaat için olduğu gibi zikretti. “Ve başkasında” ile yürüyüş ve benzeri gibi (şeyleri) kastetti; çünkü onda da hızlanmaya **حَذْمًا** denir; sanki bununla beraber iki eliyle arkaya doğru (kendini) atar; fiil de fiil gibidir.

(ve) **الحَذِمُ** ( **كَكَتِفٍ** : kesici) kılıçlardan; ( **كالحِذْيَمِ** , **بكسر الحاء** ) yani: **التَّحْتِيَّة**’yi فتح ile (okumak) ile beraber.

(ve) **الحَذَمُ** , harekeli: ( **طَيَرانُ المَقْصُوصِ** ) güvercin ve benzeri gibi kanadı kesilmişin uçuşudur.

(ve) **الحُذُمُ** , (iki ضم ile: **الأرانِبُ السِّراعُ** ) hızlı tavşanlar; İbnü’l-A‘râbî’den.

Dedi: (ve) ayrıca ( **اللُّصُوصُ الحُذّاق** ) usta hırsızlar.

(ve) **الحُذَمُ** , ( **كَصُرَدٍ** , **وهُمَزَةٍ** : **القَصِيرُ** ) erkeklerden kısa olan (adımı yakın olan; ve o, **بهاء** iledir); denir: امرأةٌ **حُذَمَةٌ**; yani: kısa. Cevherî inşad etti:
* ( إذا الخَرِيعُ العَنْقَفِيرُ الحُذَمَهْ
يَؤُرُّها فَحْلٌ شِدِيدُ الصُّمَمَهْ ) *

İbn Berrî dedi: Yakub onu **حُذَمَة** diye **الحاء** ile böyle zikretti; Ebû Amr ve Şeybânî de Nevâdir’inde onu **الحاء** ile yine böyle inşad etti; bilinen ise **الجَدَمَة** **بالجيم** iledir; ona işaret geçmişti. Dedi: son kafiye’nin doğrusu “( **الضَّمْضَمَةْ** )”dır. Dedi: Ebû Amr ve İbnü’s-Sikkît de onu böyle inşad etti ve onu tefsir etti; dedi ki: **الضَّمْضَمَةُ**: şiddetli alış (kavrayış)tır. Dedi: recez, Riyâh ed-Dübeyrî’nindir.

(ve) **الحَذَمَانُ**: harekeli: ( **الإِسْراعُ في المَشْيِ** ) yürüyüşte hızlanmadır. Ebû Adnân dedi: o, **الذَّمِيل**’den yürüyüşün üstünde bir şeydir. Dedi: (ve) bana Hâlid b. Cenbe dedi: **الحَذَمانُ**: yürüyüşte ( **الإِبْطاءُ** ) yavaşlamadır; ve o ( **ضِدٌّ** )dır.

(ve) **الحِذْيَمُ** , ( **كَمِنْبَرٍ** ): onu **مِنْبَرٍ** ile temsil etmekte, gizli olmayan bir bakış vardır: ( **الحاذِقُ** ) bir şeyde mahir olan.

(ve) **حِذْيَمٌ** ayrıca: ( **ع** , **بَنَجْدٍ** ) Necd’de bir yer; onda bir vuku‘a olmuştu; Nadr söyledi.

(ve) **حِذْيَمٌ**: ( **رَجُلٌ مُتَطَبِّبٌ من تَيْمِ الرِّبابِ** ) Teymü’r-Ribâb’dan hekimlik taslayan bir adam; bununla Evs b. Hacer’in sözü tefsir edildi:
( فَهَلْ لَكُمُ فيها إِلَيَّ فَإِنَّنِي
طَبِيبٌ بما أَعْيا النّطاسِيَّ حِذْيَما )

İbnü’s-Sikkît, Evs’in divanının şerhinde dedi: **الطَّبِيبُ** bizzat **حِذْيَمٌ**’in kendisidir yahut o, İbn **حِذْيَم**’dir; ancak şöhrete dayanarak “ibn”i hazf etti. Şeyhimiz dedi: Bu, karışıklıkla beraber hazften mi, yoksa karışıklığın emniyetiyle beraber hazften mi olur; ihtilaf vardır; Bağdâdî bunu, er-Radî’nin şevâhidinin şerhinde, içinde kifayet olan şekilde genişçe açmıştır.

(ve) **حِذْيَمُ** ( **بنُ عَمْرٍ و السَّعْدِيُّ** ) Basra’ya indi; Vedâ haccına şahit oldu; ondan oğlu rivayet etti. (ve) **حِذْيَمُ بنُ حَنِيفَةَ ابنِ حِذْيَم** el-Hanefî, Basra nahiyesinden bir bedevî idi; ondan oğlu Hanzala rivayet etti.

(ve) babası **حَنِيفَةُ** b. **حِذْيَمٍ**’dir. (ve) oğlu **حَنْظَلَةُ بنُ حِذْيَم** b. Hanîfe: ( **صَحابِيُّون** ) sahabîlerdir. Sonuncusunda ihtilaf vardır; Allah Teâlâ onlardan razı olsun. (ve) **سَلْمُ بنُ حِذْيَم** ve **تَمِيمُ بنُ حِذْيَمٍ** tâbiîdirler; ve o, az sonra zikri gelecek **تَمِيمِ بنِ حَذْلَمٍ**’den başkadır. Denildi: ikisi birdir; Hâfız onu nakletti. أما **سَلْمُ بن حِذْيَم** ise onu İbn Hibbân’ın Sikât’ında da, Zehebî’nin el-Kâşif’inde de görmedim.

(ve) **حَذَامِ** , ( **كقَطام** ) ve o daha çoktur; (ve **سَحابٍ**): ( **امرَأَةَ** ) bir kadının ismidir; **حاذِمَةَ**’den ma‘dûldür. Şeyhimiz dedi: Bu sahih olan budur; her ne kadar Takiyyü’ş-Şümünî, el-Muğnî üzerine hâşiyelerinde onun **بالدالِ المُهْمَلَة** ile olduğunu iddia ettiyse de meşhur olan bunun hilafıdır. İbn Berrî dedi: o, **العَتِيك** b. **أَسْلَمَ** b. **يَذْكُرَ** b. **عَنَزَةَ**’nin kızıdır. Dedi: **وَسِيمُ بنُ طارِق**; ve denilir: **لُجَيْم بن صَعْب**; ve **حَذامِ** onun karısıdır.
( إِذَا قالَتْ حَذامِ فَصَدِّقُوها
فإنَّ القَوْلَ ما قالَتْ حَذامِ )

Ezherî dedi: Araplar, **حَذامِ**’i رفع mevkiinde cerrettiler; çünkü o, **حاذِمَةَ**’den sarf olunmuştur; sarf olunduğu zaman, [ **إلى فَعالِ** ], kesreli kılındı; çünkü onlar, müennesin hallerinin çoğunu kesreye (meyilli) buldular; [senin sözün gibi: **أَنتِ عَلَيكِ**]; ve كذلك **فَجارِ** ve **فَساقِ**.

(ve) **حُذَمَةُ** , ( **كَهُمَزَةٍ** ): ( **فَرَس** ) bir atın ismidir.

(ve) denir: ( **اشْتَرَى عَبْدًا حُذامَ المَشْيِ** , **كغُرابٍ** ) yani: ( **بَطِيئًا كَسْلانَ** ) hayır olmayan, yavaş, tembel (bir köle) satın aldı; Hâlid b. Cenbe söyledi.

(ve) ( **وكَسَفِينَةٍ** ) **حَذِيمَةُ** ( **بنُ يَرْبُوعِ بنِ غَيْظِ بنِ مُرَّةَ** ); صحاح’ta böyledir. Ebû Zekeriyyâ’nın hattıyla şu nas bulundu: **الحاءُ** tashîftir; doğru olan “( **جَذِيمَة** )”dir, **بالجِيم**.

[ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**الحَذْمُ**: hafif yürüyüştür. Ve tavşana denir: **حُذَمَةٌ لُذَمَة**; topluluğu tepecikle geçer; yani: tepecikte koştuğu zaman hızlandı da onu arayanı geçti. Ve **لُذَمَة**’nin manası: koşuya ملازمة (yapışık/bitşik) olandır.

Ve **مُوسَى بنُ زِيادِ بنِ حِذْيَمٍ السَّعْدِيّ**; babasından; ondan da Muğîre (rivayet etti); tevsik olundu.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَذَمَهُ
1 حَذَمَهُ ذ , (S, Msb, K,) aor. حَذِمَ , (Msb, K,) inf. n. حَذْمٌ, (S, Msb,) He cut it, or cut it off, (S, Msb, K,) in any manner: (TA:) or hastily, or quickly. (K.) ― -b2- And [He did it quickly: or] he was quick in it; [as also حَذَمَ فِيهِ;] i. e., in any action. (S, Msb.) You say, حَذَمَ فِى مَشْيِهِ, (Msb,) and قِرَآءَتِهِ, فى (S, K,) He was quick [in his walking, or going, and in his reading, or reciting]: (S, Msb, K:) and so in other things: (K:) by “ other things ” being here meant walking and the like; for حَذْمٌ, of which the verb is حَذَمَ, signifies the being quick in walking, app. with a stretching out of the arms backwards: (TA:) and a light, an active, or an agile, walking. (S, TA.) [See also حَذَمَانٌ, below.] Hence, (Mgh, Msb, TA,) 'Omar said, (S, TA,) to the مُؤَذّن of Jerusalem, (TA,) اـِذَا أَذَّنْتَ قَتَرَسَّلْ وَاـِذَا أَقَمْتَ فَاحْذِمْ, (S, A, Mgh, Msb, TA,) i. e. [When thou chantest the أَذَان, be moderate; not quick: and when thou chantest the اـِقَامَة,] cut short the lengthening of thine utterance; meaning, be quick in the اقامة: (As, Mgh, TA:) another reading is said to have been given by Z, namely, [فَاخْذِمْ,] with خ. (TA.)

حَذَمٌ
حَذَمٌ ذ The flight of a bird that has its wings clipt, (K, TA,) as the pigeon and the like. (TA.)

حَذِمٌ
حَذِمٌ ذ A sharp, or cutting, sword; as also ↓ حِذْيَمٌ, with kesr to the ح, (K,) and with fet-h to the ى; (TA;) or ↓ حَذِيمٌ. (So in two copies of the S.)

حُذَمٌ
حُذَمٌ ذ and ↓ حُذَمَةٌ Short in stature and in step; (K;) applied to a man: (TA:) and the latter is likewise fem.; (S, K, TA;) applied to a woman as meaning short in stature. (S, TA.)

حُذُمٌ
حُذُمٌ ذ Swift hares. (IAar, K. [See also حُذَمَةٌ.]) ― -b2- And Skilful thieves. (IAar, K.)

حُذَمَةٌ
حُذَمَةٌ ذ ; see حُذَمٌ. ― -b2- One says of the female hare, حُذَمَةٌ لُذَمَةٌ تَسْبِقُ الجَمْعَ بِالأَكَمَةِ, i. e. Swift, persistent in running, she outstrips the company pursuing her upon the hill. (TA.)

حَذَمَانٌ
حَذَمَانٌ ذ Quickness in walking or going: (K:) accord. to Aboo-'Adnلn, a pace of the kind termed ذَمِيلٌ, exceeding what is termed مَشْىٌ. (TA.) ― -b2- And Slowness (K, TA) in walking or going: so says Aboo-'Adnلn on the authority of Khلlid Ibn-Jembeh. (TA.) Thus it bears two contrary meanings. (K.)

حُذَامٌ
حُذَامٌ ذ an epithet applied to a slave: so in the saying, اِشْتَرَى عَبْدًا حُذَامَ المَشْىِ He bought a slave slow [in gait], lazy, (K, TA,) devoid of good: so says Khلlid Ibn-Jembeh. (TA.)

حَذِيمٌ
حَذِيمٌ ذ : see حَذِمٌ.

حِذْيَمٌ
حِذْيَمٌ ذ Skilful (K, TA) in a thing. (TA.) ― -b2- See also حَذِمٌ.

##### Türkçe

حَذَمَهُ
1 **حَذَمَهُ** **ذ** , (S, Msb, K,) muzâri‘ı **حَذِمَ** , (Msb, K,) mastarı **حَذْمٌ**, (S, Msb,) Onu kesti, yahut onu kesti attı, (S, Msb, K,) herhangi bir tarz üzere: (TA:) yahut aceleyle, yahut çabucak. (K.) ― -b2- Ve [Onu çabucak yaptı: yahut] onda çabuk oldu; [**حَذَمَ فِيهِ** de böyledir;] yani, herhangi bir fiilde. (S, Msb.) Dersin ki, **حَذَمَ فِى مَشْيِهِ**, (Msb,) ve **قِرَآءَتِهِ**, **فى** (S, K,) [yürüyüşünde yahut gidişinde ve okuyuşunda yahut tilâvetinde] çabuk oldu: (S, Msb, K:) ve diğer şeylerde de böyledir: (K:) ve burada “diğer şeyler” ile kastedilen yürümek ve onun benzerleridir; zira **حَذْمٌ**, fiili **حَذَمَ** olan, yürümekte çabuk olmayı, görünüşe göre kolları geriye doğru uzatmakla birlikte, ifade eder: (TA:) ve hafif, faal, yahut çevik bir yürüyüş. (S, TA.) [Aşağıda **حَذَمَانٌ**’a da bak.] Bundan dolayı, (Mgh, Msb, TA,) ‘Ömer dedi ki, (S, TA,) Kudüs’ün **مُؤَذّن**’ine, (TA,) **اـِذَا أَذَّنْتَ قَتَرَسَّلْ وَاـِذَا أَقَمْتَ فَاحْذِمْ**, (S, A, Mgh, Msb, TA,) yani [**أَذَان**’ı okuduğun vakit mutedil ol; çabuk olma: ve **اـِقَامَة**’yi okuduğun vakit,] sözünün uzatmasını kısalt; yani, **اقامة**’de çabuk ol: (As, Mgh, TA:) Z tarafından başka bir kıraatın verildiği söylenmiştir, yani, [**فَاخْذِمْ,**] **خ** ile. (TA.)

حَذَمٌ
**حَذَمٌ** **ذ** Kanatları kırpılmış bir kuşun uçuşu, (K, TA,) güvercin ve benzeri gibi. (TA.)

حَذِمٌ
**حَذِمٌ** **ذ** Keskin, yahut kesici, bir kılıç; **ح**’ye kesra ile, (K,) ve **ى**’ye fetha ile; (TA;) olan ↓ **حِذْيَمٌ** da böyledir; yahut ↓ **حَذِيمٌ**. (S’nin iki nüshasında böyledir.)

حُذَمٌ
**حُذَمٌ** **ذ** ve ↓ **حُذَمَةٌ** Boyda ve adımda kısa; (K;) bir erkeğe uygulanır: (TA:) ve ikincisi aynı zamanda müennestir; (S, K, TA;) boyca kısa mânâsıyla bir kadına uygulanır. (S, TA.)

حُذُمٌ
**حُذُمٌ** **ذ** Çabuk tavşanlar. (IAar, K. [Ayrıca **حُذَمَةٌ**’ye de bak.]) ― -b2- Ve maharetli hırsızlar. (IAar, K.)

حُذَمَةٌ
**حُذَمَةٌ** **ذ** ; **حُذَمٌ**’e bak. ― -b2- Dişi tavşan hakkında şöyle denir: **حُذَمَةٌ لُذَمَةٌ تَسْبِقُ الجَمْعَ بِالأَكَمَةِ**, yani: Çabuk, koşmada ısrarcı; tepe üzerinde onu takip eden topluluğu geçer. (TA.)

حَذَمَانٌ
**حَذَمَانٌ** **ذ** Yürümekte yahut gitmekte çabukluk: (K:) Ebû-‘Adnân’a göre, **ذَمِيلٌ** diye adlandırılan türden bir adım; **مَشْىٌ** diye adlandırılanı aşar. (TA.) ― -b2- Ve yürümekte yahut gitmekte yavaşlık (K, TA): Ebû-‘Adnân, Hâlid İbn-Cembeh’den rivayetle böyle der. (TA.) Böylece iki zıt mânâyı taşır. (K.)

حُذَامٌ
**حُذَامٌ** **ذ** bir köleye uygulanan bir sıfat: şu sözde olduğu gibi, **اِشْتَرَى عَبْدًا حُذَامَ المَشْىِ** O, yürüyüşü yavaş, tembel, (K, TA,) hayırdan yoksun bir köle satın aldı: Hâlid İbn-Cembeh böyle der. (TA.)

حَذِيمٌ
**حَذِيمٌ** **ذ** : **حَذِمٌ**’e bak.

حِذْيَمٌ
**حِذْيَمٌ** **ذ** Bir şeyde maharetli. (K, TA) (TA.) ― -b2- Ayrıca **حَذِمٌ**’e de bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَذَمَ
حَذَمَ I ( n. ac. حَذْم 1 ),
a.  Cut, slashed off.

b.  [ Fī ], Was quick about, hurried over.

حَذِم
حَذِم 5 ,
a.  Sharp, cutting.

حِذْيَم
حِذْيَم
a.  see 5 .

##### Türkçe

حَذَمَ
حَذَمَ I (isim-fiil: **حَذْم** 1),
a. Kesti, kesip kopardı.

b. [**فِي** ile], Bir şeyde çabuk oldu, acele etti.

حَذِم
حَذِم 5,
a. Keskin, kesici.

حِذْيَم
حِذْيَم
a. 5’e bak.
