# حذم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B0%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حذم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حذم

الحَذْمُ: القطع الوَحِيُّ. حَذَمَه يَحْذِمُه حَذْماً: قطعه قطعاً وَحِيّاً، وقيل: هو القطع ما كان. وسيف حَذِمٌ وحِذْيَمٌ. قاطع. والحَذْمُ: الإسراع في المشي وكأَنه مع هذا يَهْوِي بيديه إلى خَلْف، والفعل كالفعل؛ ومنه قول عمر، رضي الله عنه، لبعض المؤذنين: إذا أَذَّنْتَ فَتَرَسَّلْ وإذا أَقَمْتَ فاحْذِمْ؛ قال الأَصمعي: الحَذْمُ الحَذْرُ في الإقامة وقطع التطويل؛ يريد عَجّلْ إقامة الصلاة ولا تُطَوِّلها كالأذان، هكذا رواه الهروي بالحاء المهملة، وذكره الزمخشري في الخاء المعجمة، وسيجيء، وقيل: الحَذْم كالنَّتْفِ في المشي شيبةٌ بمشي الأَرانب. والحَذْمُ: المشي الخفيف. وكل شيء أَسرعت فيه فقد حَذَمْتَهُ، يقال: حَذَمَ في قراءته، والحَمامُ يَحْذِمُ في طَيَرانِه كذلك.
ابن الأَعرابي: الحُذُمُ الأَرانب السراع، والحُذُمُ أَيضاً اللصوص الحُذَّاقُ. والأَرنب تَحْذِمُ أَي تسرع، ويقال لها حُذَمَةٌ لُذَمَةٌ، تسبِقُ الجمع بالأَكَمَة؛ حُذمَةٌ إذا عَدَتْ في الأَكَمَةِ أَسرعت فسبقت مَنْ يطلبها، لُذَمَةٌ: لازمةٌ للعَدْوِ. ويقال: حَذَمَ في مِشْيَته إذا قارب الخُطى وأَسرع. والحُذَمُ: القصير من الرجال القريب الخَطْو. وقال أَبو عدنان: الحَذَمانُ شيء من الذَّمِيل فوق المشي، قال: وقال لي خالد بن جَنْبة الحَذَمانُ إبْطاءُ المشي، وهو من حروف الأَضداد، قال: واشترى فلانٌ عبداً حُذامَ المشي لا خير فيه. وامرأَة حُذَمَةٌ: قصيرة. والحُذَمةُ: المرأة القصيرة؛ وقال:
إذا الخَرِيعُ العنْقَقِيرُ الحُذَمَهْ
يَؤُرُّها فحلٌ شديد الصُّمَمَه
قال ابن بري: كذا ذكره يعقوب الحُذَمَة، بالحاء، وكذا أَنشده أَبو عمرو الشيباني في نوادره بالحاء أَيضاً، والمعروف الجَدَمَةُ، بالجيم مفتوحةً والدال، وصواب القافية الأَخيرة الضَّمْضَمَة، قال: وكذا أَنشده أَبو عمرو الشيباني، وكذا أَنشده ابن السكيت أيضاً وفسره فقال: الضَّمْضَمَةُ الأَخذ الشديد. يقال: أَخذه فَضَمْضَمَهُ أي كسره؛ قال وأَوَّله: سَمِعتُ من فوق البُيوت كَدَمَهْ،
إذا الخَريعُ العَنْقَفِيرُ الجَدَمَهْ
يَؤُرُّها فَحْلٌ شديد الضَّمْضَمَه،
أَرّاً بعَتَّارٍ إذا ما قَدَّمهْ
فيها انْفَرَى وَمَّاحُها وخَرَمَهْ،
فَطَفِقَتْ تدعو الهَجِينَ ابن الأَمَهْ
فما سَمِعْتُ بَعْدَ تِيك النَّأَمَهْ
منها، ولا منه هناك، أبْلُمَهْ
قال: والرجز لرِياحٍ الدبيري.
والحِذْيَمُ: الحاذق بالشيء.
وحُذَمَةُ: اسم فرس. وحَذامِ: مثل قَطامِ. وحَذامِ: اسم امرأة معدولةٌ عن حاذِمَةٍ؛ قال ابن بري: هي بنت العَتِيك بن أَسْلَمَ بن يَذْكُر بن عَنَزَةَ؛ قال وسِيمُ بن طارقٍ، ويقال لجيم بن صَعْب وحَذامِ امرأَته: إذا قالتْ حَذامِ فَصَدِّقُوها،
فإنَّ القولَ ما قالَتْ حَذامِ
التهذيب: حَذامِ من أَسماء النساء، قال: جَرَّت العربُ حَذامِ في موضع الرفع لأَنها مصروفةٌ
عن حاذِمة، فلما صُرِفَتْ إلى فَعال كُسِرَتْ لأَنهم وجدوا أَكثر حالات المؤنث إلى الكسر، كقولك: أَنتِ عَلَيْكِ، وكذلكِ فَجار وفَساقِ، قال: وفيه قول آخر أَنَّ كل شيء عُدِلَ من هذا الضرب عن وجهه يُحْمَلُ على إعراب الأَصوات والحكاياتِ من الزَّجْرِ ونحوه مجروراً، كما يقال في زَجْر البعير ياهٍ ياهٍ، ضاعف ياهٍ مرتين؛ قال ذو الرمة:
ينادي بِيَهْيباهٍ وياهٍ، كأَنَّهُ
صُوَيْتُ الرُّوَيْعِي ضَلَّ بالليل صاحِبُهْ
(* قوله «ينادي بيهياه وياه» أي ينادي ياهياه ثم يسكت منتظراً الجواب عن دعوته فإذا أبطأ عنه قال ياه).
يقول: سَكَنَ الحَرْفُ الذي قبل الحرف الآخر فحُرِّكَ آخره بكسرةٍ، وإذا تحرك الحَرْفُ قبل الحرف الآخر وسكن الآخِرُ جَزَمْتَ، كقولك بَجَلْ وأَجَلْ، وأَما حَسْب وجَيْر فإنك كَسَرْت آخره وحركته بسكون السين والياء؛ قال ابن بري: وأَما قول الشاعر:
بَصيرٌ بما أَعْيَا النِّطاسِيَّ حِذْيَما
فإنما أَراد ابن حِذْيَمٍ
(* قوله «فإنما أراد ابن حذيم إلخ» عبارة شرح
القاموس: قال ابن السكيت في شرح الديوان الطبيب هو حذيم نفسه أو هو ابن حذيم، وإنما حذف ابن إعتماداً على الشهرة، قال شيخنا: وهل يكون هذا من الحذف مع اللبس أو من الحذف مع أمن اللبس خلاف، وقد بسطه البغدادي في شرح شواهد الرضي بما فيه كفقاية)، فحذف ابن. وحَذِيمةُ: ابن يَرْبوع بن غَيْظ بن مُرَّة. وحُذَيْمٌ وحِذْيَمٌ: إسمان.

### Türkçe

**الحَذْمُ**: kesme, hızlı (çabuk) olan (kesme). **حَذَمَه يَحْذِمُه حَذْماً**: onu, hızlı bir kesişle kesti; ve denildi ki: o, her ne olursa olsun kesmedir. Ve **سيف حَذِمٌ** ve **حِذْيَمٌ**: kesici.
Ve **الحَذْمُ**: yürüyüşte hızlanmaktır; ve sanki bununla beraber iki eliyle arkaya doğru düşer (sarkar); fiil, fiil gibidir; bundan, Ömer’in, Allah ondan razı olsun, müezzinlerden bazısına sözü: “Eğer ezan okursan ağır ağır oku; eğer kamet getirirsen **فاحْذِمْ**.”; el-Asmaî dedi: **الحَذْمُ** kamette ihtiyat (dikkat) ve uzatmayı kesmektir; muradı: namazın kametini çabuk getir ve onu ezan gibi uzatma; böylece el-Herevî onu, noktasız **الحاء** ile rivayet etti; Zemahşerî ise onu noktalı **الخاء** maddesinde zikretti; ve gelecektir. Ve denildi ki: **الحَذْم** yürüyüşte yolma (çekip koparma) gibidir; tavşanların yürüyüşüne bir benzetmedir. Ve **الحَذْمُ**: hafif yürüyüştür. Ve her şeyde hızlandığında, onu **حَذَمْتَهُ**; denilir: **حَذَمَ في قراءته** (okuyuşunda hızlandı); ve güvercin de uçuşunda böylece **يَحْذِمُ**.

İbnü’l-A‘râbî: **الحُذُمُ** hızlı tavşanlardır; ve **الحُذُمُ** ayrıca usta (becerikli) hırsızlardır. Ve tavşan **تَحْذِمُ** yani hızlanır; ve ona **حُذَمَةٌ لُذَمَةٌ** denilir: tepeciğin yanında topluluğu geçer; **حُذمَةٌ**: tepecikte koştuğunda hızlanıp onu arayanı geçtiği zaman; **لُذَمَةٌ**: koşmaya yapışık (devamlı) olan. Ve denilir: yürüyüşünde adımları yaklaştırıp hızlandığında **حَذَمَ في مِشْيَته**. Ve **الحُذَمُ**: erkeklerden kısa olan, adımı yakın olan (kimse). Ebû Adnân dedi: **الحَذَمانُ** yürüyüşün üstünde, **الذَّمِيل**den bir şeydir; dedi ki: Hâlid b. Cenbe bana dedi: **الحَذَمانُ** yürüyüşün yavaşlamasıdır; ve o, zıt anlamlılar harflerindendir; dedi ki: Falan, yürüyüşü **حُذامَ** olan bir köle satın aldı; onda hayır yoktur. Ve **امرأَة حُذَمَةٌ**: kısa. Ve **الحُذَمةُ**: kısa kadın; ve dedi ki:
إذا الخَرِيعُ العنْقَقِيرُ الحُذَمَهْ
يَؤُرُّها فحلٌ شديد الصُّمَمَه

İbn Berrî dedi: Yakub onu böyle zikretti: **الحُذَمَة** ( **الحاء** ile); Ebû Amr eş-Şeybânî de Nevâdir’inde onu yine **الحاء** ile böyle inşad etti; bilinen ise **الجَدَمَةُ**dur; **الجيم** açık ve **الدال** ile; ve son kafiyenin doğrusu **الضَّمْضَمَة**dir; dedi ki: Ebû Amr eş-Şeybânî onu böyle inşad etti; İbnü’s-Sikkît de onu böyle inşad etti ve onu açıkladı; dedi ki: **الضَّمْضَمَةُ** şiddetli alıştır (yakalamadır). Denilir: onu aldı da **فَضَمْضَمَهُ** yani onu kırdı; dedi ve onun başı (ilk beyti):
سَمِعتُ من فوق البُيوت كَدَمَهْ،
إذا الخَريعُ العَنْقَفِيرُ الجَدَمَهْ
يَؤُرُّها فَحْلٌ شديد الضَّمْضَمَه،
أَرّاً بعَتَّارٍ إذا ما قَدَّمهْ
فيها انْفَرَى وَمَّاحُها وخَرَمَهْ،
فَطَفِقَتْ تدعو الهَجِينَ ابن الأَمَهْ
فما سَمِعْتُ بَعْدَ تِيك النَّأَمَهْ
منها، ولا منه هناك، أبْلُمَهْ

Dedi ki: ve recez, Riyâh ed-Dübeyrî’nindir.

Ve **الحِذْيَمُ**: şeyde mahir olan (kimse).

Ve **حُذَمَةُ**: bir atın adıdır. Ve **حَذامِ**: **قَطامِ** gibidir. Ve **حَذامِ**: bir kadının adıdır; **حاذِمَةٍ**den çevrilmiş (ma‘dûl)dir; İbn Berrî dedi: o, el-Atîk b. Eslâm b. Yezkür b. Aneze’nin kızıdır; dedi ki: ve Sîm b. Târık; ve Cîm b. Sa‘b’a ve karısı **حَذامِ**e denilir:
إذا قالتْ حَذامِ فَصَدِّقُوها،
فإنَّ القولَ ما قالَتْ حَذامِ

**التهذيب**: **حَذامِ** kadın adlarındandır; dedi ki: Araplar, **حَذامِ**i ref‘ yerinde cerli (mecrûr) yürüttüler; çünkü o, **حاذِمة**den çevrilmiş (masrûfe)dir; **فَعال**a çevrilince, onu kırdılar; çünkü onlar, müennesin hâllerinin çoğunu kesreye (kırmaya) buldular; senin “**أَنتِ عَلَيْكِ**” demen gibi; ve yine **فَجار** ve **فَساقِ** (gibi); dedi ki: ve onda başka bir söz vardır: bu türden her şey, aslî yönünden çevrildiğinde, seslerin ve hikâyelerin i‘râbı üzerine taşınır; azarlama (zecer) ve benzeri şeylerden olarak mecrûr (cerli) (gelir); deve azarlamasında “**ياهٍ ياهٍ**” denildiği gibi; **ياهٍ**i iki kere katla; Zû’r-Rumme dedi:
ينادي بِيَهْيباهٍ وياهٍ، كأَنَّهُ
صُوَيْتُ الرُّوَيْعِي ضَلَّ بالليل صاحِبُهْ

(Şu sözü: “**ينادي بيهياه وياه**” yani “**ياهياه**” diye seslenir, sonra çağrısına cevap bekleyerek susar; ona gecikince “**ياه**” der.)

Der ki: diğer harften önceki harf sükûn etti; onun sonu kesre ile harekelendi. Ve eğer diğer harften önceki harf harekelenir ve son (harf) sükûn ederse, cezmedersin; senin “**بَجَلْ**” ve “**أَجَلْ**” demen gibi. **حَسْب** ve **جَيْر**e gelince, sen onun sonunu kırdın ve onu, **السين** ve **الياء**ın sükûnu ile harekeledin. İbn Berrî dedi: şairin sözüne gelince:
بَصيرٌ بما أَعْيَا النِّطاسِيَّ حِذْيَما
فإنما أَراد ابن حِذْيَمٍ

(Şu sözü: “**فإنما أراد ابن حذيم إلخ**” Kâmûs şerhinin ibaresi: İbnü’s-Sikkît divan şerhinde dedi ki: tabip, **حذيم**in kendisidir yahut o, **ابن حذيم**dir; şöhrete dayanarak **ابن**i ancak hazf etti; şeyhimiz dedi ki: bu, iltibasla beraber haziften mi yoksa iltibas emniyetiyle haziften mi (olduğu) ihtilaflıdır; Bağdâdî onu, Rıdî’nin şevâhid şerhinde, içinde olanla birlikte, genişçe açmıştır), böylece **ابن**i hazf etti. Ve **حَذِيمةُ**: Yerbû‘ b. Gayz b. Murre’nin oğludur. Ve **حُذَيْمٌ** ve **حِذْيَمٌ**: iki isimdir.
