# حذم — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%85/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B0%D9%85/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حذم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%85.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حذم

ح ذ م
حذم ، مذح
استعمل من وجوهه : حذم ، مذح .
حذم : قال الليث : الحَذُمُ : القَطْعُ الوحِيُّ . وسيفٌ حَذْيَمٌ : قاطع . وفي حديث عُمَر أنه قال لمُؤذِّنِه : ( إذا أذَّنْت فترَسَّل ، وإذا أقمتَ فاحْذِم ) .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمعي : الحذْمُ : الحَدْرُ في الإقامة وقطعُ التَّطْويل .
قال وأصلُ الحَذْم في المشي إنما هو الإسراع فيه ، وأن يكون مع هذا كأَنه يهْوِي بيديه إلى خلفه . وقال غيره : هو كالنَّتْفِ في المشيء شبيهٌ بمشي الأرنب .
ابن السّكِّيت عن الأصمعي : يقال : للأرْنب حُذَمَةٌ لُذَمَةٌ ، تَسْبق الجمع بالأكَمَة . حُذَمَة : إذا عدت في الأكَمَةِ أسْرَعت فسبقَت مَن يطلبها ، لُذَمَة : لازمةٌ للعَدْوِ .
وقال ابن شُمَيْل : يُقال : حَذَم في مشيته أي قارب الخطا وأسرع .
قال : والحُذَمُ : القصير من الرجال القريبُ الخطوِ .
وقال شمر : قال أبو عدنان : الحَذَمَانُ : شيءٌ من الذَّميل فوق المشي .
قال : وقال لي خالد بن جَنْبَةَ : الحَذَمَانُ : إبْطَاءُ المشي ، وهو من حْروف الأضدادِ .
قال : واشترى فلانٌ عَبْداً حُذَام المشي : لا خير فيه .
وقال الليث : حَذَامِ : من أسماء النسَاء وأنشد :
إذا قالت حَذَامِ فَصَدِّقُوها
فإن القوْلَ ما قالت حَذَامِ
قال : جَرّتِ العرب حذَامِ في موضع الرَّفْع لأنهَا مَصْروفةٌ من حَاذِمة فلما صُرِفتْ إلى فَعَال كُسِرَت : لأنهم وجدوا أكثر حالاتِ المؤنَّثِ إلى الكسر ، كقولك : أنتِ ، عليكِ ، وكذلك فجَارِ ، وفسَاقِ ، قال : وفيه
قولٌ آخر أن كلّ شيء عُدل من هذا الضرب عن وجههِ يُحملُ على إعراب الأصوات والحكايات من الزَّجْرِ ونحوه مجروراً ، كما يقالُ في زجْرِ البَعيرِ : ياهٍ ياهٍ ، ضاعف ياهٍ مرتين .
وقال ذو الرُّمَّة :
يُنادي بَيَهْيَاهٍ وياهٍ كأنه
صُوَيْتُ الرُّوَيعِي ضلَّ بالليلِ صاحبُه
يقولُ : سكن الحرْف الذي قبل الحرف الأخير فحُرِّكَ آخره بكسْرَةٍ ، وإذا تحرَّكَ الحرف قبل الحرف الأخير وسكن الأخيرُ جزمْت كقولك : ( بجَلْ ) و ( أَجَلْ ) . وأمَّا حَسْبُ ، وجَيْرُ ، فإنك كسرت آخره ، وحركْته لسكون السِّين والبَاء .
ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : الحُذُمُ : الأرانبُ السِّرَاع . والحُذُمُ أيضاً : اللُّصُوصُ الْحُذَّاقُ .
مذح : قال الليث : المَذَحُ : الْتِوَاءٌ في الفخِذيْنِ إذا مشى انْسَحَجَتْ إحداهما بالأخرى . يُقال : مَذِحَ الرجل يَمْذَحُ مَذَحاً ، ومَذِحَتْ فخذاهُ وأنشد :
إنك لو صاحَبْتِنَا مَذِحْتِ
وفَكَّكِ الْحِنوَانِ فانفَتَحْتِ
أبو عُبَيد عن الأصمعي : إذا اصْطَكَّتْ أَلْيَتَا الرَّجُل حتى تنسحجا قيل : مَشِقَ مَشَقاً قال : وإذا اصْطكَّتْ فخذاه قيل : مَذِحَ يَمْذَحُ مَذَحاً .
وقال غيره : التَّمَذُّحُ : التَّمَدُّدُ .
ويُقال : شرب حتى تمذَّحت خاصرتُه أي انتفخت من الرِّيّ ، وأنشد أبو عُبَيد :
فلما سَقيناها العَكِيسَ تَمَذّحتْ
خواصرُها وازْدَادَ رَشْحاً وَرِيدُها
والعَكِيسُ : الدقيق يُصَبُّ عليه الماءُ ثم يُشْرَبُ .

### Türkçe

ح ذ م
**حذم** ، **مذح**
Şu vecihlerinden kullanıldı: **حذم** ، **مذح** .

**حذم** : el-Leys dedi: **الحَذُمُ**: vahşî kesme. Ve **سيفٌ حَذْيَمٌ**: kesici. Ve ʿUmer’in hadîsinde, müezzinine dediği rivayet edilmiştir: (Ezan okuduğun zaman ağır ağır oku; ikamet getirdiğin zaman ise **فاحْذِم**).

Ebû ʿUbeyd dedi: el-Asmaʿî dedi: **الحذْمُ**: ikamette hızlı söyleyiş ve uzatmayı kesmektir.

Dedi: Yürüyüşte **الحَذْم**’ün aslı ancak onda sürat etmektir; bununla beraber sanki iki eliyle arkasına doğru düşüyor gibidir. Başkası dedi: O, yürüyüşte yolma gibi; tavşanın yürüyüşüne benzer.

İbn es-Sikkît, el-Asmaʿî’den: Denir ki: tavşan için **حُذَمَةٌ لُذَمَةٌ**; tümsekte topluluğu geçer. **حُذَمَة**: tümsekte koştuğu zaman süratlenir de onu arayanı geçer. **لُذَمَة**: koşmaya yapışık (sürekli) olandır.

İbn Şümeyl dedi: Denir ki: yürüyüşünde **حَذَم** etti; yani adımı yaklaştırdı ve süratlendi.

Dedi: **والحُذَمُ**: erkeklerden kısa boylu, adımı yakın olan.

Şemmer dedi: Ebû ʿAdnân dedi: **الحَذَمَانُ**: yürüyüşün üstünde, **الذَّميل**’den bir şeydir.

Dedi: Hâlid b. Cenbe bana dedi: **الحَذَمَانُ**: yürüyüşün yavaşlamasıdır; o, zıt anlamlı lafızların harflerindendir.

Dedi: Falan kimse **حُذَام المشي** bir köle satın aldı: onda hayır yoktur.

el-Leys dedi: **حَذَامِ**: kadın adlarındandır; ve şu beyiti okudu:
إذا قالت **حَذَامِ** فَصَدِّقُوها
فإن القوْلَ ما قالت **حَذَامِ**

Dedi: Araplar **حذَامِ**’i ref‘ mevkiinde cerrettiler; çünkü o, **حَاذِمة**’den sarf olunmuştur; sonra **فَعَال** veznine sarf edilince kesreli kılındı: çünkü onlar müennesin hâllerinin çoğunu kesreye buldular; senin “أنتِ, عليكِ” demen gibi; yine **فجَارِ** ve **فسَاقِ** gibi. Dedi: Bu hususta başka bir söz de vardır: Bu darbın her şeyi, vechinden çevrilmiş olunca, seslerin ve hikâyelerin i‘râbı üzerine taşınır; deve sürmede ve benzerinde olan zecirden olmak üzere mecrûr olarak; deve sürmede denildiği gibi: **ياهٍ ياهٍ**; **ياهٍ**’i iki kere tekrarladı.

Zü’r-Rumme dedi:
يُنادي بَيَهْيَاهٍ وياهٍ كأنه
صُوَيْتُ الرُّوَيعِي ضلَّ بالليلِ صاحبُه

Der ki: Son harften önceki harfi sâkin kıldı; böylece sonunu kesre ile harekeledi. Son harften önceki harf harekeli olup son sâkin olunca cezmettin; senin “( **بجَلْ** )” ve “( **أَجَلْ** )” demen gibi. **حَسْبُ** ve **جَيْرُ**’e gelince: sonunu kesreledin ve onu harekeledin; **السِّين** ve **البَاء**’ın sükûnu sebebiyle.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: Dedi: **الحُذُمُ**: süratli tavşanlar. **الحُذُمُ** ayrıca: becerikli hırsızlar.

**مذح** : el-Leys dedi: **المَذَحُ**: yürüdüğü zaman ikisinden birinin ötekine sürtünmesiyle iki uylukta bükülmedir. Denir ki: adam **مَذِحَ** eder, **يَمْذَحُ** **مَذَحاً**; ve uylukları **مَذِحَتْ**. Ve şu beyiti okudu:
إنك لو صاحَبْتِنَا مَذِحْتِ
وفَكَّكِ الْحِنوَانِ فانفَتَحْتِ

Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den: Adamın iki kalçası birbirine vurup sürtünene kadar sürtüştüğü zaman “**مَشِقَ** **مَشَقاً**” denir, dedi. Dedi: Uylukları birbirine vurduğu zaman “**مَذِحَ** **يَمْذَحُ** **مَذَحاً**” denir.

Başkası dedi: **التَّمَذُّحُ**: uzamadır.

Ve denir ki: Böğrü **تمذَّحت** oluncaya kadar içti; yani kanmadan şişti. Ebû ʿUbeyd şu beyiti okudu:
فلما سَقيناها العَكِيسَ تَمَذّحتْ
خواصرُها وازْدَادَ رَشْحاً وَرِيدُها

Ve **العَكِيسُ**: üzerine su dökülen, sonra içilen undur.
