# حذي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B0%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حذي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حذي

: ( ى ( *!الحَذِيَّةُ ، كغَنِيَّةٍ : هَضْبَةٌ قُرْبَ مكَّةَ ) ، شرَّفَها اللَّهُ تعالى ؛ قالَ أبو قلابَة :
يَئِسْتُ من الحَذِيَّةِ أُمَّ عَمْروٍ
غَداتَئِذٍ انْتَحَوْنِي بالحبابِ ( *!والحُذَيَّا ، بالضَّمِّ وفتْحِ الَّذالِ ) مع تشْدِيدِ الياءِ : ( هَدِيَّةُ البِشارَةِ ) وجائِزَتُها .
( وهو *!حُذَيَّاكَ ) : أَي ( بإزائِكَ .

( و ) في المَثَلِ : ( أَخَذَه بين *!الحُذَيَّا والخُلْسَةِ ) .
قالَ ابنُ سِيدَه : أَي ( بينَ الهِبَةِ والاسْتِلابِ .
( *!والحِذْيُ ، كالعِذْيِ ) ، أَي بالكسْرِ : ( شَجَرٌ ) ينبتُ على ساقٍ .
( *!والحُذَايةُ ، كثُمامَةٍ : القِسْمَةُ مِن الغَنِيمةِ *!كالحُذْيَا ، بالضَّمِّ والحُذَيَّا ، بفتْحِ الذالِ ) مع التَّشْديدِ ، ( *!والحَذِيَّة ، كغَنِيَّةٍ ) ، والكَلمَةُ يائِيَّةٌ بدَليلِ *!الحِذْيَةِ ، وواوِيَةٌ بدَلِيل الحِذْوَةِ .
( وقد *!أَحْذَاهُ ) مِن الغَنِيمةِ : أَعْطَاهُ منها .
( *!وحَذَى اللَّبَنُ وغيرُهُ ) ، كالنَّبيذِ والخَلِّ ، ( لِسانَهُ ) أَو فَمَهُ ( *!يَحْذِيه ) *!حَذْياً : ( قَرَصَهُ ) ، وذلِكَ إذا فَعَلَ به شِبْهَ القَطْعِ مِن الاحْراقِ ، وهو مُجازٌ .
( و ) *!حَذَى ( الإِهابَ ) حَذْياً : ( خَرَّقَهُ فأَكْثَرَ ) فيه مِنَ التَّخْريقِ .
( و ) *!حَذَى ( يَدَهُ ) بالسِّكِّين : ( قَطَعَها ) ؛ وفي التهْذِيبِ : فهو *!يَحْذِيها إذا جَزَّها .
( و ) مِن المجازِ : حَذَى ( فلاناً بلِسانِه ) إذا قَطَعَه و ( وَقَعَ فيه ، فهو *!مِحْذاءٌ يَحْذِي النَّاسَ ) يَقْطَعُهم بلِسانِه على المَثَلِ .
( *!والحِذْيَةُ ، بالكسْرِ : ما قُطِعَ ) من اللَّحْمِ ( طولاً ) .
قالَ الأصْمعيُّ : يقالُ أَعْطَيْتَه *!حِذْيَةً مِن لحْمٍ وحُزَّةً من لحْمٍ ، وفِلْذَةً من لحْمٍ كلُّ هذا إذا قطعَ طولاً .
( أَو ) هي ( القِطْعَةُ الصَّغيرَةُ ) منه ؛ ومنه الحدِيثُ : ( إنّما فاطِمَةُ حِذْيةٌ منِّي يَقْبضني ما يَقبْضها ) .
وفي حدِيثِ مَسِّ الذَّكَر : ( إنَّما هو حِذْيةٌ منْكَ ) أَي قطْعَةٌ منْك .
( وجاءا *!حِذْيَتَيْنِ ) ، بالكسْرِ مُثنَى حِذْيَة : أَي ( كلٌّ منهما إلى جَنْبِ الآخَرِ ) . ويقالُ أَيْضاً : جاءا *!حِذَتَيْن بمعْناهُ وقد تقدَّمَ .
( *!والحِذاءُ ، بالكسْرِ : القِطافُ .

( *!والحَيْذُوانُ ) ، بضَمِّ الَّذالِ : ( الوَرَشانُ ) ؛ نَقَلَهُ الصَّاغانيُّ .
( *!وتَحاذَي القَوْمُ فيمَا بَيْنهم ) الماءَ : ( اقْتَسَمُوا ) سَوِيَّةً مِثْل تَصافَنُوا ؛ وهو مَجازٌ ؛ قالَ الكُمَيْت :
مَذانِبُ لا تَسْتَنْبِتُ العُودَ في الثَّرَى
ولا *!يَتَحاذَى الحائِمُونَ فِصالَها وممَّا يُسْتدرك عليه :
حَذَى الجِلْدَ *!يَحْذِيهِ : جَرَحَهُ .
*!وحَذَى : أُذْنَه : قَطَعَ منها .
*!والمِحْذَى : الشَّفْرَةُ التي *!يُحْذَى بها .
*!والحُذْيَةُ ، بالضمِّ : الماسُ الذي *!تَحْذِي به الحِجارَةَ وتَثْقبُ .
*!والحِذْيُ *!والحِذْيَةُ ، بكسْرِهما : العطيَّةُ .
*!وأَحْذَيْتُه طَعْنَةً : طَعَنْتُه ؛ عن اللحْيانيّ وهو مَجازٌ .
*!وحَذِيَتِ الشَّاةُ *!تَحْذَى *!حَذىً ، مَقْصورٌ ، وهو أنْ يَنْقَطِعَ سَلاها في بَطْنِها فتَشْتَكِي ؛ نَقَلَه الجوْهريُّ تبعاً لأبي عبيدٍ .
قالَ الأزْهريُّ : والصَّوابُ بالدالِ والهَمْز كما ضَبَطَه الفرَّاءُ ، وتقدَّمَتِ الإِشارَة إليه .
*!وحِذْيَةُ ، بالكسْر : أرْضٌ بحَضْرَمَوْت ؛ عن نَصْر .
ودابَّةٌ حَسَن *!الحِذَاءِ ، ككِتابٍ : أَي حَسَن القدِّ .

### Türkçe

: ( **الحَذِيَّةُ** ، **كغَنِيَّةٍ** : Mekke’ye yakın bir tepe ) ، Allah Teâlâ onu şereflendirmiştir; Ebû Kilâbe dedi ki:
“**الحَذِيَّةِ**’den, ey Amr’ın annesi, ümidimi kestim,
o sabah beni kabarcıklarla hedef aldılar.”

( **والحُذَيَّا** ، ضamme ile ve **الَّذالِ**’in fethasıyla ) yâ’nın şeddelenmesiyle: ( müjde hediyesi ) ve onun câizesi.

( Ve o **حُذَيَّاكَ**’tır ): yani ( senin hizandadır / senin karşısındadır ).

( Ve ) meselde: ( onu **الحُذَيَّا** ile **الخُلْسَةِ** arasında aldı ).
İbn Sîde dedi ki: yani ( hibe ile gasbetme arasında ).

( **والحِذْيُ** ، **كالعِذْيِ** ) yani kesre ile: ( bir ağaçtır ) bir gövde üzerinde biter.

( **والحُذَايةُ** ، **كثُمامَةٍ** : ganimetten paylaştırılan kısım **كالحُذْيَا** ، ضamme ile; ve **الحُذَيَّا** ، **الذالِ**’in fethasıyla ) şedde ile; ( **والحَذِيَّة** ، **كغَنِيَّةٍ** ). Kelime yâ’îdir; **الحِذْيَةِ** deliliyle; ve vâvîdir; **الحِذْوَةِ** deliliyle.

( Ve onu **أَحْذَاهُ** ) ganimetten: ona ondan verdi.

( **وحَذَى** süt ve başkası ) nebîz ve sirke gibi, ( dilini ) yahut ağzını ( **يَحْذِيه** ) **حَذْياً**: ( onu çimdikledi / yaktırcasına acıttı ); bu, onda yakmadan kesmeye benzer bir şey yaptığı zamandır; bu mecazdır.

( Ve ) **حَذَى** ( deriyi ) **حَذْياً**: ( onu deldi de ) onda delmeyi çoğalttı.

( Ve ) **حَذَى** ( elini ) bıçakla: ( onu kesti ); Tehzîb’de: onu kırptığında **يَحْذِيهَا** olur.

( Ve ) mecazdandır: ( birini diliyle ) **حَذَى**; onu kestiği ve ( ona dil uzattığı ) zaman; o halde o, ( **مِحْذاءٌ يَحْذِي النَّاسَ** ) insanları diliyle, mesel üzere, kesip biçendir.

( **والحِذْيَةُ** ، kesre ile: ( kesilmiş olan şey ) ettendir ( boylamasına ).

Asma‘î dedi ki: “Ona etten **حِذْيَةً** ve etten **حُزَّةً** ve etten **فِلْذَةً** verdim” denir; bütün bunlar, boylamasına kestiği zaman ( söylenir ).

( Yahut ) o, ondan ( küçük parça )dır; bundan hadis: ( “Fâtıma ancak benden bir **حِذْيةٌ**’dir; onu sıkan şey beni sıkar” ).

Zekerin dokunulması hadîsinde: ( “O ancak senden bir **حِذْيةٌ**’dir” ) yani senden bir parçadır.

( Ve ikisi **حِذْيَتَيْنِ** geldiler ), kesre ile, **حِذْيَة**’nin tesniyesi: yani ( her biri ötekinin yanındadır ). Yine denir: aynı manasıyla **حِذَتَيْن** geldiler; ve daha önce geçti.

( **والحِذاءُ** ، kesre ile: ( üzüm salkımı toplama / koparma ).

( **والحَيْذُوانُ** ), **الَّذالِ**’in zammıyla: ( **الوَرَشانُ** ); bunu Sâğânî nakletti.

( **وتَحاذَي القَوْمُ فيمَا بَيْنهم** ) suyu: ( eşitçe paylaştılar ) **تَصافَنُوا** gibi; bu mecazdır; Kumeyt dedi ki:
“Toprakta dalı bitirtmeyen kuyruklar,
ve dolaşanlar, yavrularını **يَتَحاذَى** etmez.”

Ve ondan istidrâk edilenlerdendir:
Deriyi **حَذَى يَحْذِيهِ**: onu yaraladı.
**وحَذَى**: kulağını: ondan kesti.
**والمِحْذَى**: onunla **يُحْذَى** edilen bıçak ağzı.
**والحُذْيَةُ** ، zamm ile: taşları **تَحْذِي** ettiğin ve deldiğin elmas.
**والحِذْيُ** ve **الحِذْيَةُ** ، ikisinin de kesresiyle: عطية / bağış.
**وأَحْذَيْتُه** bir mızrak darbesi: onu mızrakladım; Lihyânî’den; bu mecazdır.
Koyun **حَذِيَتِ** **تَحْذَى حَذىً**; maksûr: onun karnında eşinin (sala’sının) kopmasıdır da şikâyet eder; bunu Cevherî, Ebû Ubeyd’e tâbi olarak nakletti.
Ezherî dedi ki: doğru olan, Ferrâ’nın ضبط ettiği gibi, **الدالِ** ile ve hemze iledir; ona işaret daha önce geçti.
**وحِذْيَةُ** ، kesre ile: Hadramut’ta bir yer; Nasr’dan.
Ve güzel **الحِذَاءِ** olan bir binek, **ككِتابٍ**: yani boyu-posu güzel.
