# حذ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B0/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حذ

باب الحاء والذال
حذ ، ذح
استعمل منه : حذ ، ذح .
حذ : قال الليث : الحَذّ . القطع المستأصل . والحَذَذ : مصدر الأحَذّ من غير فعل . والأحذّ يسمّى به الشيء الذي لا يتعلّق به شيء . والقلب يسمى أَحَذّ . والأحذّ : اسم عروض من أعاريض الشعر ، وهو ما كان من الكامل قد حذف من آخره وتِدتامّ ، يكون صدره ثلاثة أجزاء متفاعلن ، وآخره
جزءان تامّان والثالث قد حذف منه علن وبقيت في القافية مُتَفا ، فجعلت فَعِلن أو فعْلن خفيفة كقول ضابىء .
إلاَّ كُميتا كالقناة وضابئا
بالفَرج بين لَبانه ويدِهْ
وكقوله :
وحُرِمت منّا صاحبا ومؤازِرا
وأخاً على السّراء والضُرّ
وفي حديث عُتْبة بن غَزْوان أنه خطب الناس فقال : إن الدنيا قد آذنت بصُرْم ، وولّت حذّاء ، فلم يبق منها إلاّ صُبَابة كصُبابة الإناء .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو وغيره قوله : ولّت حَذّاء هي السريعة الخفيفة التي قد انقطع آخرها . ومنه قيل للقطاة : حَذّاء لقصر ذَنَبها مع خفّتها . قال النابغة يصف القَطَا :
حَذّاء مُدبرة سكّاء مقبلة
للماء في النحر منها نَوْطة عَجَب
قال : ومن هذا قيل للحمار القصير الذَنَب : أحَذّ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الحَذّ : الإسراع في الكلام والفَعال ، ومنه قوله : الدنيا ولّت حذّاء أي سريعة ، وأمر أَحَذّ إذا كان قاطعاً سريعاً .
وقال الليث : الدنيا ولّت حَذّاء : ماضية لا يتعلّق بها شيء ، وقصيدة حَذّاء : سائرة لا عيب فيها .
شمر : أمر أحَذّ أي شديد منكَر ، وجئتنا بخطوب حُذّ أي بأمور منكَرة . وقال الطِرِمّاح :
يقضي الأُمُور الحُذّ ذا إربة
في لَيّها شَزْراً وإبرامها
أي بقربها قَلْباً ذا إربة . وقَرَبَ حذ حاذ : سريع ، أُحذ من الأحذّ : الخفيف . وقال في قوله :
فزارياً أحذَّ يدِ القميص
أراد : أحذ اليدّ ، فأضاف إلى القميص لحاجته ، أراد خفّة يده في السرقة .
ذح : قال أبو عبيد قال أبو عمرو : الذحاذح : القصار من الرجال واحدهم ذَحْذَاح ، ثم رجع إلى الدال . وهو الصحيح .

باب الحاء والذال
حذ
( حذلم ) : الأصمعيّ حَذْلَمَ سِقَاءَه إذا ملأه وأنشد :
تثج رواياه إذا الرَّعْدُ رَجَّهُ
بِشَابَةَ فالقهْب المزَادَ المُحَذْلَمَا
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : تحَذْلَمَ الرجل إذا تأدّب وذهب فُضُول حُمْقِه .
قال : وحَذْلَمْتُ العودَ إذا برْيتَه وأحدَدْتَه .
وحذلَمْتُ فرسي إذا أَصْلَحته . عمرو عن أبيه ذَحْلَمهُ وسحْتَنَهُ إذا ذبحه .
( ذحلم ) : وقال الليث : ذَحْلَمَه فتذَحْلَمَ إذا دهوره فتدهور وأنشد :
كأَنَّه في هُوَّةٍ تَذَحْلَمَا
( حذفر ) : ثعلب : سلمة عن الفرَّاء : حُذفور وحِذفار وهو جانب الشيءِ : وقد يلغ الماءُ حِذْفَارَها أي جانبها . وأخذت الشيء بِحُذْفُورِه وحَذَافِيرِه .
أبو عبيد عن الكسائيّ : أخذت الشيءَ بحذافيرِه وحَرَامِيزه وحزَاميره إذا لم يدَع منه شيئاً .

### Türkçe

باب **الحاء** ve **الذال**
**حذ** ، **ذح**
Ondan kullanılan: **حذ** ، **ذح**.
**حذ**: Leys dedi: **الحَذّ**: kökünden kesip çıkaran kesme. **الحَذَذ**: fiilsiz olarak **الأحَذّ**’ın mastarıdır. **الأحذّ**: kendisiyle, kendisine hiçbir şeyin tutunmadığı şeye ad verilir. Kalbe de **أَحَذّ** denir. **الأحذّ**: şiirin aruz kalıplarından bir kalıbın adıdır; o, **الكامل**’den olup sonundan tam bir **وتِد**’in hazfedildiği şeydir; صدر’ü üç cüzdür: **متفاعلن**; sonu ise iki tam cüzdür ve üçüncüsünden **علن** hazfedilmiştir; kafiyede **مُتَفا** kalmıştır; böylece **فَعِلن** yahut hafif **فعْلن** yapılmıştır; ضابىء’in sözü gibi:
إلاَّ كُميتا كالقناة وضابئا
بالفَرج بين لَبانه ويدِهْ
Ve onun sözü gibi:
وحُرِمت منّا صاحبا ومؤازِرا
وأخاً على السّراء والضُرّ
Ve عُتْبة بن غَزْوان hadîsinde: insanlara hutbe verdi de dedi ki: “Şüphesiz dünya bir kopuşla haber verdi; **حذّاء** olarak dönüp gitti; ondan ancak kabın tortusu gibi bir tortu kaldı.”
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr ve başkaları dedi ki: “Onun sözü: ‘**ولّت حَذّاء**’ yani: sonu kesilmiş olan hızlı, hafif (şey)dir.” Bundan dolayı **القطاة**’ya, hafifliğiyle birlikte kuyruğunun kısalığından ötürü **حَذّاء** denmiştir. Nâbiga **القَطَا**’yı vasfederek dedi:
حَذّاء مُدبرة سكّاء مقبلة
للماء في النحر منها نَوْطة عَجَب
Dedi ki: Bundan dolayı kısa kuyruklu eşeğe de **أحَذّ** denmiştir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَذّ**: sözde ve işte sürat etmektir; bundan onun sözü: “dünya **حذّاء** olarak dönüp gitti” yani hızlıdır; ve **أَحَذّ** bir iş, kesici hızlı olduğunda (böyledir).
Leys dedi: “dünya **حَذّاء** olarak dönüp gitti”: geçip giden, kendisine hiçbir şeyin tutunmadığı (şey)dir; ve **حَذّاء** bir kaside: yürüyen, onda ayıp olmayan (kaside)dir.
Şemmer: **أحَذّ** bir iş, yani şiddetli, münker; ve bize **حُذّ** hatiplerle geldin, yani münker işler ile. Tırimmâh dedi:
يقضي الأُمُور الحُذّ ذا إربة
في لَيّها شَزْراً وإبرامها
Yani: ona yakınlıkla, bir ihtiyacı olan bir kalp olarak. Ve **قَرَبَ حذ حاذ**: hızlıdır. **أُحذ**: **الأحذّ**’dan (türetilmiştir): hafif. Ve onun sözü hakkında dedi:
فزارياً أحذَّ يدِ القميص
Murad etti: **أحذّ** eli; ihtiyacından dolayı **القميص**’a izafe etti; hırsızlıkta elinin hafifliğini murad etti.
**ذح**: Ebû Ubeyd dedi, Ebû Amr dedi: **الذحاذح**: erkeklerden kısa boylular; onların bir teki **ذَحْذَاح**’tır; sonra **الدال**’a döndü. Ve doğru olan budur.

باب **الحاء** ve **الذال**
**حذ**
(**حذلم**): Asma‘î: **حَذْلَمَ** kırbasını, onu doldurduğunda; ve şu beyti okudu:
تثج رواياه إذا الرَّعْدُ رَجَّهُ
بِشَابَةَ فالقهْب المزَادَ المُحَذْلَمَا
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **تحَذْلَمَ** ettiğinde: edeplendi ve ahmaklığının fazlalıkları gitti.
Dedi ki: Ve **حَذْلَمْتُ** değneği, onu yonttuğum ve sivrilttiğimde.
Ve **حذلَمْتُ** atımı, onu ıslah ettiğimde. Amr, babasından: Onu boğazladığında **ذَحْلَمهُ** ve **سحْتَنَهُ**.
(**ذحلم**): Leys dedi: Onu yuvarladığında **ذَحْلَمَه**; böylece yuvarlandı: **فتذَحْلَمَ**; ve şu beyti okudu:
كأَنَّه في هُوَّةٍ تَذَحْلَمَا
(**حذفر**): Sa‘leb: Seleme, Ferrâ’dan: **حُذفور** ve **حِذفار**; o, şeyin yanıdır: su onun **حِذْفَارَها**’sını, yani yanını yalayabilir. Ve şeyi **بِحُذْفُورِه** ve **حَذَافِيرِه** ile aldım.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Şeyi, ondan hiçbir şey bırakmadığında, **بحذافيرِه** ve **حَرَامِيزه** ve **حزَاميره** ile aldım.
