# حرب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حرب

الحَرْبُ: نَقِيضُ السِّلم، أُنثى، وأَصلُها الصِّفةُ كأَنها مُقاتَلَةٌ حَرْبٌ، هذا قول السيرافي، وتصغيرها حُرَيْبٌ بغير هاءٍ، روايةً عن العَرَب، لأَنها في الأَصل مصدر؛ ومثلها ذُرَيْعٌ وقُوَيْسٌ وفُرَيْسٌ، أُنثى، ونُيَيْبٌ وذُوَيْد، تصغير ذَوْدٍ، وقُدَيْرٌ، تصغير قِدْرٍ، وخُلَيْقٌ. يقال: مِلْحَفةٌ خُلَيْقٌ؛ كل ذلك تأْنيث يُصغَّر بغير هاءٍ. قال: وحُرَيْبٌ أَحَدُ ما شَذَّ من هذا الضَّرْب. وحكى ابن الأَعرابي فيها التذكير؛ وأَنشد: وهْوَ، إِذا الحَرْبُ هَفا عُقابُه،  * كَرْهُ اللِّقاءِ تَلْتَظِي حِرابُه قال: والأَعرَفُ تأْنِيثُها؛ وإِنما حكاية ابن الأَعرابي نادرة. قال: وعندي أَنه إِنما حَمَله على معنى القَتْل، أَو الهَرْج، وجمعها حُرُوبٌ. ويقال: وقَعَتْ بينهم حَرْبٌ. الأَزهري: أَنَّثُوا الحَرْبَ، لأَنهم ذهَبُوا بها إلى الـمُحارَبةِ، وكذلك السِّلْمُ والسَّلْمُ، يُذْهَبُ بهما إِلى الـمُسالمةِ فتؤَنث.
ودار الحَرْب: بلادُ المشركين الذين لا صُلْح بينهم وبين المسلمِين. وقد حاربَه مُحارَبةً وحِراباً، وتحَارَبُوا واحْترَبُوا وحارَبُوا بمعنى. ورجُلٌ حَرْبٌ ومِحْرَبٌ، بكسر الميم، ومِحْرابٌ: شَديدُ الحَرْبِ، شُجاعٌ؛ وقيل: مِحْرَبٌ ومِحْرابٌ: صاحب حَرْبٍ. وقوم مِحْرَبةٌ ورجُلمِحْرَبٌ أَي مُحارِبٌ لعَدُوِّه. وفي حديث عليّ، كرّم اللّه وجهه: فابعثْ عليهم رجُلاً مِحْرَباً، أَي مَعْرُوفاً بالحَرْب، عارِفاً بها، والميم مكسورة، وهو من أَبْنية الـمُبالغة، كالمِعْطاءِ، من العَطاءِ. وفي حديث ابن عباس، رضي اللّه عنهما، قال في عليّ، كرم اللّه وجهه: ما رأَيتُ مِحْرَباًمِثلَه. وأَنا حَرْبٌ لمن حارَبَني أَي عَدُوّ. وفلانٌ حَرْبُ فلانٍ أَي مُحارِبُه. وفلانٌ حَرْبٌ لي أَي عَدُوٌّ مُحارِبٌ، وإِن لم يكن مُحارِباً، مذكَّر، وكذلك الأَنثى. قال نُصَيْبٌ: وقُولا لها: يا أُمَّ عُثمانَ خُلَّتي!  * أَسِلْمٌ لَنا في حُبِّنا أَنـْتِ أَم حَرْبُ؟ وقوم حَرْبٌ: كذلك. وذهب بعضهم إِلى أَنه جمَع حارِبٍ، أَو مُحارِبٍ، على حذف الزائد. وقوله تعالى: فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِن اللّهِ ورسولِه، أَي بِقَتْلٍ. وقوله تعالى: الذين يُحارِبونَ اللّهَ ورسولَه، يعني الـمَعْصِيةَ، أَي يَعْصُونَه. قال الأَزهريّ: أَما قولُ اللّه تعالى: إِنما جَزاءُ الذين يُحارِبُونَ اللّهَ ورسولَه، الآية، فإِنَّ أَبا إِسحق النَّحْوِيَّ زعَم أَنّ قولَ العلماءِ: إِنَّ هذه الآيةَ نزلت في الكُفَّارِ خاصَّةً. وروي في التفسير: أَنَّ أَبا بُرْدةَ الأَسْلَمِيَّ كان عاهَدَ النبيَّ، صلى اللّه عليه وسلم، أَنْ لا يَعْرِضَ لمن يريدُ النبيَّ، صلى اللّه عليه وسلم، بسُوءٍ، وأن لا يَمنَعَ من ذلك، وأَن النبيَّ، صلى اللّه عليه وسلم، لا يمنعُ مَن يريد أَبا بُرْدةَ، فمرّ قومٌ بأَبي بُرْدةَ يريدون النبيَّ، صلى اللّه عليه وسلم، فعَرَضَ أَصحابهُ لهم، فقَتَلوا وأَخَذوا المالَ، فأَنزل اللّه على نبِيِّه، وأَتاه جبريلُ فأَعْلَمَه أَنّ اللّهَ يأْمُرُه أَنّ مَن أَدْرَكَه منهم قد قَتَلَ وأَخَذ المالَ قَتَله وصَلَبه، ومَن قَتَل ولم يأْخذِ المالَ قَتَلَه، ومَن أَخَذ المالَ ولم يَقْتُل قَطَعَ يَدَه لأَخْذه المال، ورِجْلَه لإِخافةِ السَّبِيلِ. والحَرْبةُ: الأَلَّةُ دون الرُّمْحِ، وجمعها حِرابٌ. قال ابن الأَعرابي: ولا تُعَدُّ الحَرْبةُ في الرِّماح. والحاربُ: الـمُشَلِّحُ.
والحَرَب بالتحريك: أَن يُسْلَبَ الرجل ماله. حَرَبَه يَحْرُبه إِذا أَخذ ماله، فهو مَحْرُوبٌ وحَرِيبٌ، مِن قوم حَرْبى وحُرَباءَ، الأَخيرة على التشبيه بالفاعل، كما حكاه سيبويه، مِن قولهم قَتِيلٌ وقُتَلاءُ. وحَرِيبتُه: مالهُ الذي سُلِبَه، لا يُسَمَّى بذلك إِلاّ بعدما يُسْلَبُه. وقيل: حَرِيبةُ الرجل: مالهُ الذي يَعِيشُ به. تقول: حَرَبَه يَحْرُبُه حَرَباً، مثل طَلَبَه يَطْلُبه طَلَباً، إِذا أَخذَ مالَه وتركه بلا شيءٍ. وفي حديث بَدْرٍ، قال الـمُشْرِكُونَ: اخْرُجوا إِلى حَرائِبكُم؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاءَ في الروايات، بالباءِ الموحدة، جمع حَريبة، وهو مالُ الرَّجل الذي يَقُوم به أَمْرُه، والمعروف بالثاءِ المثلثة حَرائِثكُم، وسيأْتي ذكره.وقد حُرِبَ مالَه أَي سُلِبَه، فهو مَحْروبٌ وحَرِيبٌ. وأَحْرَبَه: دلَّه على ما يَحْرُبُه. وأَحْرَبْتُه أَي دَلَلْتُه على ما يَغْنَمُه مِن عَدُوٍّ يُغِيرُ عليه؛ وقولُهم: واحَرَبا إِنما هو من هذا. وقال ثعلب: لـمَّا ماتَ حَرْبُ بن أُمَيَّة بالمدينة، قالوا: واحَرْبا، ثم ثقلوها فقالوا: واحَرَبا. قال ابن سيده: ولا يُعْجِبُني. الأَزهري: يقال حَرِبَ فُلان حَرَباً، فالحَرَبُ: أَن يُؤْخَذَ مالُه كلُّه، فهو رَجُل حَرِبٌ أَي نزَلَ به الحَرَبُ، وهو مَحْروبٌ حَرِيبٌ. والحَرِيبُ: الذي سُلِبَ حَريبَته. ابن شميل في قوله: اتَّقُوا الدَّينَ، فإِنَّ أَوَّله هَمٌّ وآخِرَه حَرَبٌ، قال: تُباعُ دارهُ وعَقارُه، وهو من الحَريبةِ. مَحْرُوبٌ: حُرِبَ دِينَه أَي سُلِبَ دِينَه، يعني قوله: فإِنَّ المَحْرُوبَ مَنْ حُرِبَ دِينَه، وقد روي بالتسكين، أَي النزاع. وفي حديث الحُدَيْبِيةِ: وإِلاَّ تَرَكْناهم مَحْرُوبِينَ أَي مَسْلُوبِين مَنْهُوبِينَ. والحَرَبُ، بالتحريك: نَهْبُ مالِ الإِنسانِ، وترْكُه لا شيءَ له.وفي حديث الـمُغِيرة، رضي اللّه عنه: طَلاقُها حَرِيبةٌ أَي له منها أَولادٌ، إِذا طَلَّقَها حُرِبُوا وفُجِعُوا بها، فكأَنهم قد سُلِبُوا ونُهِبُوا. وفي الحديث: الحارِبُ الـمُشَلِّح أَي الغاصِبُ الناهِبُ، الذي يُعَرِّي الناسَ ثِيابَهم.
وحَرِبَ الرَّجلُ، بالكسر، يَحْرَبُ حَرَباً: اشْتَدَّ غَضَبُه، فهو حَرِبٌ من قَوْمٍ حَرْبى، مثل كَلْبى. الأَزهري: شُيُوخٌ حَرْبى، والواحد حَرِبٌ شَبِيهٌ بالكَلْبى والكَلِبِ. وأَنشد قول الأَعشى: وشُيوخٍ حَرْبى بَشَطَّيْ أَرِيكٍ؛ *  ونِساءٍ كَأَنَّهُنَّ السَّعالي قال الأَزهري: ولم أَسمع الحَرْبى بمعنى الكَلْبَى إِلاَّ ههنا؛ قال: ولعله شَبَّهه بالكَلْبَى، أَنه على مِثاله وبنائِه.
وحَرَّبْتُ عليه غيرِي أَي أَغْضَبْتُه. وحَرَّبَه أَغْضَبَه. قال أَبو ذؤَيب:
كأَنَّ مُحَرَّباً مِن أُسْدِ تَرْجٍ  * يُنازِلُهُم، لِنابَيْهِ قَبِيبُ وأَسَدٌ حَرِبٌ. وفي حديث علي، عليه السلام، أَنه كتَب إلى ابن عباس، رضي اللّه عنهما: لما رأَيتَ العَدُوَّ قد حَرِبَ أَي غَضِبَ؛ ومنه حديث عُيَيْنَةَ ابن حِصْنٍ: حتى أُدْخِلَ على نِسائه، من الحَرَبِ والحُزْنِ، ما أُدْخِلَ على نِسائي. وفي حديث الأَعشى الحِرمازِيّ: فخَلَفْتني بِنزاعٍ وَحَرَبٍ أَي بخُصومة وغَضَبٍ.
وفي حديث ابن الزُّبير، رضي اللّه عنهما، عند إِحراق أَهلِ الشامِ الكعبةَ: يريد أَن يُحَرِّبَهم أَي يَزِيدَ في غَضَبِهم على ما كان من إِحراقها.والتَّحْرِيبُ: التَّحْرِيشُ؛ يقال: حَرَّبْتُ فلاناً تَحْرِيباً إِذا حَرَّشْته تَحْرِيشاً بإِنْسان، فأُولِعَ بِه وبعَداوَته. وحَرَّبْتُه أَي أَغْضَبْتُه. وحَمَلْتُه على الغَضَب، وعَرَّفْتُه بما يَغْضَب منه؛ ويروى بالجيم والهمزة، وهو مذكور في موضعه. والحَرَبُ كالكَلَبِ. وقَوْمٌ حَرْبى كَلْبى، والفِعْلُ كالفِعْلِ. والعَرَبُ تقول في دُعائها على الإِنسانِ: ما لَه حَرِبُ وَجَرِبَ. وسِنانٌ مُحَرَّبٌ مُذَرَّبٌ إِذا كان مُحَدَّداً مُؤَلَّلاً. وحَرَّبَ السَّنانَ: أَحَدَّه، مثل ذَرَّبَه؛ قال الشاعر: سَيُصْبحُ في سَرْحِ الرِّبابِ، وَراءَها،  * إِذا فَزِعَتْ، أَلفا سِنانٍ مُحَرَّبِ والحَرَبُ: الطَّلْعُ، يَمانِيةٌ؛ واحدته حَرَبَةٌ، وقد أَحْرَبَ النخلُ. وحَرَّبَهُ إِذا أَطْعَمَه الحَرَبَ، وهو الطَّلْع. وأَحْرَبَه: وجده مَحْروباً.
الأَزهريّ: الحَرَبةُ: الطَّلْعَةُ إِذا كانت بِقِشْرِها؛ ويقال لِقِشْرِها إِذا نُزع: القَيْقاءة. والحُرْبةُ: الجُوالِقُ؛ وقيل: هي الوِعاءُ؛ وقيل: هِي الغِرارةُ؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
وصاحِبٍ صاحَبْتُ غَيرِ أَبْعَدا،  * تَراهُ، بَينَ الحُرْبَتَينِ، مُسْنَدا والمِحْرابُ: صَدْرُ البَيْتِ، وأَكْرَمُ مَوْضِعٍ فيه، والجمع الـمَحارِيبُ، وهو أَيضاً الغُرْفةُ. قال وضَّاحُ اليَمَنِ: رَبَّةُ مِحْرابٍ، إِذا جِئْتُها،  * لم أَلْقَها، أَو أَرْتَقي سُلَّما وأَنشد الأَزهري قول امرئ القيس:
كَغِزلانِ رَمْلٍ في مَحارِيبِ أَقْوال
قال: والمِحْرابُ عند العامة: الذي يُقِيمُه النّاس اليَوْمَ مَقام الإِمامِ في الـمَسْجد، وقال الزجاج في قوله تعالى: وهل أَتاكَ نبَأُ الخَصْمِ إِذْ تَسَوَّروا المِحْرابِ؛ قال: المِحْرابُ أَرْفَعُ بَيْتٍ في الدَّارِ، وأَرْفَعُ مَكانٍ في الـمَسْجِد. قال: والمِحْرابُ ههنا كالغُرْفةِ، وأَنشد بيت وضَّاحِ اليَمَنِ. وفي الحديث: أَنّ النبيّ، صلى اللّه عليه وسلم، بَعَثَ عُروة بن مَسْعودٍ، رضي اللّه عنه، إِلى قومِه بالطَّائِف، فأَتاهم ودَخَل مِحْراباً له، فأَشْرَفَ عليهم عندَ الفَجْر، ثم أَذَّن للصَّلاةِ. قال: وهذا يدل على أَنه غُرْفةٌ يُرْتَقَى إِليها. والـمَحارِيب: صُدُور الـمَجالِس، ومنه سُمّي مِحْرابُ الـمَسْجِد، ومنه مَحارِيبُ غُمْدانَ باليَمَنِ. والمِحْرابُ: القِبْلةُ. ومِحْرابُ الـمَسْجِد أَيضاً: صَدْرُه وأَشْرَفُ موضع فيه. ومَحارِيبُ بني إِسرائيلَ: مَسَاجِدُهم التي كانوا يَجلسون فيها؛ وفي التهذيب: التي يَجْتَمِعُون فيها للصلاة. وقولُ الأَعشى: وَتَرَى مَجْلِساً، يَغَصُّ به المِحْـ  * ـرابُ، مِلْقَوْمِ، والثِّيابُ رِقاقُ قال: أُراهُ يعني الـمَجْلِسَ. وقال الأَزهري: أَراد مِنَ القوم. وفي حديث أَنس، رضي اللّه عنه، أَنه كان يَكْرَه الـمَحارِيبَ، أَي لم يكن يُحِبُّ أَن يَجْلِسَ في صَدْرِ الـمَجْلِس، ويَترَفَّعَ على الناسِ. والـمَحارِيبُ: جمع مِحْرابٍ. وقول الشاعر في
 صفة أَسد:
وَما مُغِبٌّ، بِثِنْيِ الحِنْوِ، مُجْتَعِلٌ  * في الغِيلِ، في جانِبِ العِرِّيسِ، محْرابا جعَلَه له كالمجلِسِ. وقوله تعالى: فخرَجَ على قومِهِ مِن المِحْرابِ، قالوا: من المسجِدِ. والمِحْرابُ: أَكْرَمُ مَجالِس الـمُلوكِ، عن أَبي حنيفة. وقال أَبو عبيدة: المِحْرابُ سَيِّدُ الـمَجالِس، ومُقَدَّمُها وأَشْرَفُها. قال: وكذلك هو من المساجد. الأَصمعي: العَرَبُ تُسَمِّي القَصْرَ مِحْراباً، لشَرَفِه، وأَنشد: أَو دُمْية صُوِّرَ مِحْرابُها،  * أَو دُرَّة شِيفَت إِلى تاجِر أَراد بالمِحْرابِ القَصْر، وبالدُّمْيةِ الصورةَ. وروى الأَصمعي عن أَبي عَمْرو بن العَلاءِ: دخلتُ مِحْراباً من مَحارِيب حِمْيرَ، فَنَفَحَ في وجْهِي رِيحُ المِسْكِ. أَراد قَصْراً أَو ما يُشْبِههُ. وقيل: المِحْرابُ الموضع الذي يَنْفَرِدُ فيه الـمَلِكُ، فيَتَباعَدُ من الناسِ؛ قال الأَزهري: وسُمِّي المِحْرابُ مِحْراباً، لانْفِراد الإِمام فيه، وبُعْدِه من الناس؛ قال: ومنه يقال فلان حَرْبٌ لفلان إِذا كان بينهما تَباعُدٌ؛ واحتج بقوله: وحارَبَ مِرْفَقُها دَفَّها،  * وسامَى به عُنُقٌ مِسْعَرُ أَراد: بَعُدَ مِرْفَقُها من دَفِّها. وقال الفرَّاءُ في قوله عز وجل: من مَحاريبَ وتَماثِيلَ؛ ذُكِرَ أَنها صُوَرُ الأَنبياء والملائكة، كانت تُصَوَّرُ في المساجد، ليَراها الناسُ فيَزْدادُوا عِبادةً. وقال الزجاج: هي واحدةُ الـمِحْراب الذي يُصَلَّى فيه. الليث: المِحْرابُ عُنُقُ الدَّابة؛ قال الراجز:
كأَنها لَـمَّا سما مِحْرابُها
وقيل: سُمِّيَ المِحْرابُ مِحْراباً لأَنَّ الإِمام إِذا قام فيه، لم يأْمَنْ أَن يَلْحَنَ أَو يُخْطِئَ، فهو خائفٌ مكاناً، كأَنه مَأْوى الأَسَدِ، والمِحْرابُ: مَأْوَى الأَسَدِ. يقال: دخَل فلان على الأَسَدِ في مِحْرابِه، وغِيلِه وعَرينِه. ابن الأَعرابي: المِحْرابُ مَجْلِسُ الناسِ ومُجْتَمَعُهم.
والحِرْباءُ: مِسْمارُ الدّرْع، وقيل: هو رأْسُ المِسْمارِ في حَلْقةِ الدِّرْع، وفي الصحاح والتهذيب: الحِرْباءُ مَسامِيرُ الدُّروعِ؛ قال لبيد:
أَحْكَمَ الجِنْثيُّ، من عَوْراتِها، *  كلَّ حِرباءٍ، إِذا أُكْرِهَ صَلّْ قال ابن بري: كان الصواب أَن يقول: الحِرْباء مِسمارُ الدِّرْع، والحَرابِيُّ مَسامِيرُ الدُّروعِ، وإِنما تَوْجِيهُ قول الجوهري: أَن تُحْمَل الحِرْباءُ على الجنس، وهو جمع، وكذلك قوله تعالى: والذين اجْتَنَبُوا الطاغُوتَ أَن يَعْبُدوها؛ وأَراد بالطاغوت جَمْعَ الطَّواغِيت؛ والطاغُوت: اسم مفرد بدليل قوله تعالى: وقد أُمِرُوا أَن يَكْفُروا به. وحمل الحِرْباء على الجنس وهو جمع في المعنى، كقوله سبحانه: ثم اسْتَوَى إِلى السماءِ فَسَوَّاهنَّ، فجَعل السماء جِنساً يدخُل تحته جميعُ السموات. وكما قال سبحانه: أَوِ الطِّفْلِ الذين لم يَظْهَرُوا على عَوْراتِ النِّساء؛ فإِنه أَراد بالطفل الجنس الذي يدخل تحته جميع الأَطفال. والحِرْباءُ: الظَّهْرُ، وقيل: حَرابيُّ الظَّهْرِ سَناسِنُه؛ وقيل: الحَرابيُّ: لَحْمُ الـمَتْنِ، وحَرابِيُّ الـمَتْنِ: لَحْماتُه، وحَرابِيُّ الـمَتْنِ: لحْمِ الـمَتْنِ، واحدها حِرْباء، شُبِّه بِحرْباءِ الفَلاة؛ قال اَوْسُ بن حَجَر: فَفارَتْ لَهُمْ يَوْماً، إِلى اللَّيلِ، قِدْرُنا،  * تَصُكُّ حَرابِيَّ الظُّهُورِ وتَدْسَعُ قال كُراع: واحد حَرابِيِّ الظُّهورِ حِرْباءٌ، على القِياس، فدَلَّنا ذلك على أَنه لا يَعْرِفُ له واحداً مِن جِهة السَّماعِ. والحِرْباء: ذَكَرُ أُمِّ حُبَينٍ؛ وقيل: هو دُوَيْبَّةٌ نحو العظاءةِ، أَو أَكبر، يَسْتَقْبِلُ الشمسَ برَأْسه ويكون معها كيف دارت، يقال: إِنه إِنما يفعل ذلك (يتبع...)
(تابع... 1): حرب: الحَرْبُ: نَقِيضُ السِّلم، أُنثى، وأَصلُها الصِّفةُ كأَنها... ... ليَقِيَ جَسَدَه برَأْسِه؛ ويَتَلَوَّنُ أَلواناً بحرّ الشمس، والجمع الحَرابِيُّ، والأُنثى الحِرباءةُ. قال: حِرْباء تَنْضُب، كما يقال: ذِئْبُ غَضًى؛ قال أَبو دُوادٍ الإِياديُّ: أَنَّى أُتِيحَ لَهُ حِرْباءُ تَنْضُبةٍ،  * لا يُرْسِلُ الساقَ إِلاَّ مُـمْسكاً ساقا قال ابن بري: هكذا أَنشده الجوهري، وصواب إِنشاده: أَنَّى أُتِيحَ لها، لأَنه وصف ظُعُناً ساقَها، وأَزْعَجها سائقٌ مُجِدٌّ، فتعجب كيف أُتِيحَ لَها هذا السائقُ الـمُجِدُّ الحازِمُ، وهذا مَثَل يُضرب للرجل الحازم، لأَن الحرباءَ لا تُفارِق الغُصن الأَوّل، حتى تَثْبُت على الغُصْن الآخر؛ والعَرَبُ تَقُول: انْتَصَبَ العُودُ في الحِرباءِ، على القَلْبِ، وإِنما هو انْتَصَب الحِرْباء في العُود؛ وذلك أَنّ الحِرباء يَنْتَصِبُ على الحجارةِ، وعلى أَجْذالِ الشجَر، يَسْتَقْبِلُ الشمسَ، فإِذا زَالَت زَالَ مَعَها مُقابِلاً لَها. الأَزهري: الحِرْباء دويبَّةٌ على شَكْلِ سامِّ أَبْرَصَ، ذاتُ قَوائمَ أَرْبَع، دَقيقَةُ الرأْسِ، مُخطَّطةُ الظهرِ، تَسْتَقْبِلُ الشمسَ نَهارَها. قال: وإِناثُ الحَرابيِّ يقال لها: أُمَّهاتُ حُبَيْنٍ، الواحدة أُم حُبَيْنٍ، وهي قَذِرة لا تأْكلها العَرَب بَتَّةً.وأَرضٌ مُحَرْبِئةٌ: كثيرة الحرْباء. قال: وأُرَى ثَعْلَباً قال: الحِرْباء الأَرضُ الغَلِيظة، وإِنما المعروف الحِزباء، بالزاي. والحرِثُ الحرّابُ: ملِكٌ من كِنْدةَ؛ قال: والحرِثُ الحَرَّابُ حَلَّ بعاقِلٍ  * جَدَثاً، أَقامَ به، ولمْ يَتَحَوَّلِ وقَوْلُ البُرَيْقِ:
بأَلْبٍ أَلُوبٍ وحرَّابةٍ،  * لَدَى مَتْنِ وازِعِها الأَوْرَمِ يجوز أَن يكون أَراد جَماعةً ذاتَ حِرابٍ، وأَن يَعْنَي كَتيبةً ذاتَ انْتِهاب واسْتِلابٍ.
وحَرْبٌ ومُحارِبٌ: اسْمان. وحارِبٌ: موضع بالشام.
وحَرْبةُ: موضع، غير مصروف؛ قال أبو ذؤَيب:
في رَبْرَبٍ، يَلَقٍ حُورٍ مَدامِعُها،  * كَأَنَّهُنَّ، بجَنْبَيْ حَرْبةَ، البَرَدُ ومُحاربٌ: قبيلة من فِهْر.
الأَزهري: في الرباعي احْرَنْبَى الرَّجلُ: تَهيَّأَ للغَضَبِ والشَّرِّ. وفي الصحاح: واحْرَنْبَى ازْبَأَرَّ، والياء للالحاق بافْعَنْلَلَ، وكذلك الدِّيكُ والكَلْبُ والهِرُّ، وقد يُهْمز؛ وقيل: احْرَنْبَى اسْتَلْقَى على ظَهْرِه، ورَفَعَ رجْلَيْهِ نحوَ السَّماء. والـمُحْرَنْبي: الذي يَنامُ على ظَهرهِ ويرفَعُ رجْلَيه إِلى السَّماءِ. الأَزهري: الـمُحْرَنْبِي مثل الـمُزْبَئِرّ، في المعنى.
واحْرَنْبَى الـمَكانُ إِذا اتَّسَعَ. وشيخ مُحْرَنْبٍ. قد اتَّسَع جلْدُه. ورُوِيَ عن الكسائي، أَنه قال: مَرَّ أَعرابي بآخَر، وقد خالَط كَلْبةً صارِفاً فَعَقدت على ذكَره، وَتَعَذَّر عليه نَزْعُ ذكَره من عُقْدَتها، فقال له المارُّ: جأْ جَنْبَيْها تَحْرَنْبِ لَكَ أَي تَتَجافَ عن ذَكَرك، فَفَعَلَ وخَلَّتْ عنه.
والـمُحْرَنْبِي: الذي إِذا صُرِعَ، وَقعَ على أَحد شِقَّيْه؛ أَنشد جابر الأَسدي:
إِنِّي، إِذا صُرِعْتُ، لا أَحْرَنْبي،  * ولا تَمَسُّ رِئَتايَ جَنْبي وَصفَ نَفْسَه بأَنَّه قَوِيّ، لأَنَّ الضَّعِيفَ هو الذي يَحْرَنْبِي. وقال أَبو الهيثم في قول الجعدي:
إِذا أَتَى مَعْرَكاً منها تعرّفُه،  * مُحْرَنْبِياً، عَلَّمَتْه الـمَوْتَ، فانْقَفَلا قال: الـمُحْرَنْبِي الـمُضْمِر على داهيةٍ في ذاتِ نَفْسِه. ومثل للعرب: ترَكْته مُحْرَنْبِياً لِيَنْباق. وقوله: عَلَّمَتْه، يعني الكِلابَ علَّمتِ الثَّورَ كيف يَقْتُلُ، ومعنى عَلَّمَتْه: جَرَّأَتْه على الـمَثَلِ، لَـمَّا قَتَلَ واحِداً بعد واحد، اجْتَرَأَ على قَتْلِها. انْقَفَلَ أَي مَضَى لِما هُوَ فيه. وانْقَفَل الغُزاةُ إِذا رَجَعُوا.

### Türkçe

**الحَرْبُ**: **السِّلم**’in zıddı; dişildir. Aslı sıfattır; sanki o, **مُقاتَلَةٌ حَرْبٌ**’dür. Bu, es-Sîrâfî’nin sözüdür. Küçültmesi **حُرَيْبٌ**’dür, **هاء** olmaksızın; Araplardan rivayet olarak; çünkü o aslında masdardır. Bunun benzeri: **ذُرَيْعٌ** ve **قُوَيْسٌ** ve **فُرَيْسٌ**; dişildir. Ve **نُيَيْبٌ** ve **ذُوَيْد**; **ذَوْدٍ**’un küçültmesi; ve **قُدَيْرٌ**; **قِدْرٍ**’in küçültmesi; ve **خُلَيْقٌ**. Denir: **مِلْحَفةٌ خُلَيْقٌ**; bunların hepsi, dişilliktir; **هاء** olmaksızın küçültülür. Dedi: Ve **حُرَيْبٌ**, bu türden şâz olan şeylerden biridir. İbnü’l-A‘râbî onda müzekkerliği nakletti; ve inşâd etti:

Ve o, **الحَرْبُ**’ün kartalı heveslendiği zaman,  * buluşmayı kerih gören; mızrakları alevlenir

Dedi: Daha bilinen, onun dişil oluşudur; İbnü’l-A‘râbî’nin nakli ancak nâdirdir. Dedi:
Bana göre, onu ancak öldürme mânâsına, yahut kargaşaya hamletmiştir. Çoğulu **حُرُوبٌ**’dur.
Ve denir: Aralarında bir **حَرْبٌ** vuku buldu. el-Ezherî: **الحَرْبَ**’i dişil yaptılar; çünkü onu **الـمُحارَبةِ**’ye götürdüler; **السِّلْمُ** ve **السَّلْمُ** da böyledir; ikisiyle **الـمُسالمةِ**’ye gidilir de dişil yapılır.

**دار الحَرْب**: Müslümanlarla aralarında sulh bulunmayan müşriklerin beldeleri. Ona **مُحارَبةً** ve **حِراباً** ile savaşmıştır; ve **تحَارَبُوا** ve **احْترَبُوا** ve **حارَبُوا** (hepsi) mânâca (aynıdır).
Ve bir adam **حَرْبٌ** ve **مِحْرَبٌ**, mîm’in kesresiyle, ve **مِحْرابٌ**: savaşta şiddetli, yiğit; denildi ki: **مِحْرَبٌ** ve **مِحْرابٌ**: savaş sahibi. Ve bir kavim **مِحْرَبةٌ** ve bir adam **مِحْرَبٌ**, yani düşmanına karşı savaşan. Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “Onların üzerine **مِحْرَباً** bir adam gönder”; yani savaşla tanınmış, onu bilen; mîm meksûrdur; ve o, mübalağa kalıplarındandır; **المِعْطاءِ** gibi, **العَطاءِ**’dan. İbn Abbâs’ın hadîsinde, Allah ikisinden razı olsun, Ali hakkında, Allah yüzünü keremli kılsın, dedi: “Onun gibi bir **مِحْرَباً** görmedim.”
Ve “Ben, benimle savaşana karşı **حَرْبٌ**’üm” yani düşman. Ve falan, falanın **حَرْبُ**’üdür, yani onun savaşanı. Ve falan, bana **حَرْبٌ**’dür, yani savaşan düşman; savaşan olmasa bile; müzekkerdir; dişil de böyledir. **نُصَيْبٌ** dedi:

Ona deyin: Ey Ümmü Osman, dostum!  * sevgimizde bize **أَسِلْمٌ** mü, yoksa sen **حَرْبُ** musun?

Ve bir kavim **حَرْبٌ**: böyledir. Bazıları, onun **حارِبٍ**’in yahut **مُحارِبٍ**’in cemi olduğunu, ziyâdenin hazfi üzere, görüşüne gitti.
Ve Yüce Allah’ın sözü: **فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِن اللّهِ ورسولِه**; yani öldürme ile.
Ve Yüce Allah’ın sözü: **الذين يُحارِبونَ اللّهَ ورسولَه**; yani mâsiyeti, yani O’na isyan ederler. el-Ezherî dedi: Yüce Allah’ın sözüne gelince: **إِنما جَزاءُ الذين يُحارِبُونَ اللّهَ ورسولَه** âyeti; Ebû İshâk en-Nahvî, âlimlerin sözünün: bu âyetin özellikle kâfirler hakkında indiği olduğunu iddia etti. Tefsirde rivayet edildi: Ebû Burde el-Eslemî, Peygamberle, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ahitleşmişti: Peygamberi, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, kötülükle isteyen kimseye ilişmemek; ve buna engel olmamak; ve Peygamberin, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Ebû Burde’yi isteyen kimseyi engellememesi. Derken bir kavim, Peygamberi, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, isteyerek Ebû Burde’ye uğradı; onun ashabı onlara ilişti; öldürdüler ve malı aldılar. Allah, Nebîsine indirdi; Cebrâil ona geldi ve ona bildirdi ki Allah ona emrediyor: Onlardan her kimi yakalarsa, öldürmüş ve malı almışsa, onu öldürsün ve assın; ve her kim öldürmüş de malı almamışsa, onu öldürsün; ve her kim malı almış da öldürmemişse, malı alması sebebiyle elini, yol korkutması sebebiyle ayağını kessin.
Ve **الحَرْبةُ**: **الرُّمْحِ**’tan aşağı olan âlet; çoğulu **حِرابٌ**. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحَرْبةُ**, **الرِّماح** içinde sayılmaz.
Ve **الحاربُ**: **الـمُشَلِّحُ**.
Ve harekeli **الحَرَب**: erkeğin malının soyulmasıdır. **حَرَبَه يَحْرُبه**: malını aldığı zaman; o hâlde o, **مَحْرُوبٌ** ve **حَرِيبٌ**’dir; **حَرْبى** ve **حُرَباءَ** kavminden; sonuncusu, fâile benzetme üzeredir; Sîbeveyh’in naklettiği gibi; onların “**قَتِيلٌ** ve **قُتَلاءُ**” sözünden.
Ve **حَرِيبتُه**: soyduğu malıdır; onu ancak soyduktan sonra böyle adlandırılır. Denildi ki: erkeğin **حَرِيبةُ**’si: onunla yaşadığı malıdır. Dersin: **حَرَبَه يَحْرُبُه حَرَباً**, “**طَلَبَه يَطْلُبه طَلَباً**” gibi; malını alıp onu hiçbir şeysiz bıraktığı zaman. Bedir hadîsinde: müşrikler dedi: “**اخْرُجوا إِلى حَرائِبكُم**”; İbnü’l-Esîr dedi: Rivayetlerde böyle geldi; **الباء**’i muvahhada ile; **حَريبة**’nin cemi; o, erkeğin işinin onunla ayakta durduğu maldır. Meşhur olan, **الثاءِ**’i muthallatha ile **حَرائِثكُم**’dur; zikri gelecektir. Ve “Malı **حُرِبَ**” yani soyuldu; o hâlde o, **مَحْروبٌ** ve **حَرِيبٌ**’dir.
Ve **أَحْرَبَه**: onu, kendisinin onu soyacağı şeye delâlet etti. Ve “Ben onu **أَحْرَبْتُه**” yani onu, üzerine baskın yaptığı bir düşmandan ganimet alacağı şeye delâlet ettim; onların “**واحَرَبا**” sözü ancak bundandır.
Sa‘leb dedi: Medine’de **حَرْبُ بن أُمَيَّة** ölünce, “**واحَرْبا**” dediler; sonra onu ağırlaştırdılar da “**واحَرَبا**” dediler. İbn Sîde dedi: Bana hoş gelmez.
el-Ezherî: Denir: falan **حَرِبَ** **حَرَباً**; o hâlde **الحَرَبُ**: malının tamamının alınmasıdır; o, **حَرِبٌ** bir adamdır, yani **الحَرَبُ** ona indi; o, **مَحْروبٌ حَرِيبٌ**’dir.
Ve **الحَرِيبُ**: **حَريبَته**’si soyulan. İbn Şümeyl, “**اتَّقُوا الدَّينَ، فإِنَّ أَوَّله هَمٌّ وآخِرَه حَرَبٌ**” sözü hakkında dedi: Evi ve akarları satılır; o, **الحَريبةِ**’dendir.
**مَحْرُوبٌ**: “Dini **حُرِبَ**” yani dini soyuldu; “**فإِنَّ المَحْرُوبَ مَنْ حُرِبَ دِينَه**” sözüyle kastedilen budur. Sükûn ile de rivayet edilmiştir; yani çekişme. Hudeybiye hadîsinde: “Yoksa onları **مَحْرُوبِينَ** bıraktık” yani soyulmuş, yağmalanmış. Ve harekeli **الحَرَبُ**: insanın malının yağmalanması ve onu hiçbir şeyi yok olarak bırakmaktır. el-Muğîre hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Onun boşaması **حَرِيبةٌ**’dir” yani ondan çocukları vardır; onu boşarsa, onlar soyulmuş ve onunla musibete uğramış olurlar; sanki soyulmuş ve yağmalanmışlardır.
Ve hadîste: **الحارِبُ الـمُشَلِّح** yani gaspçı yağmacı; insanları elbiselerinden soyandır.
Ve erkek, kesre ile, **حَرِبَ** **يَحْرَبُ حَرَباً**: öfkesi şiddetlendi; o, **حَرِبٌ**’dir; **حَرْبى** kavminden; **كَلْبى** gibi. el-Ezherî: **شُيُوخٌ حَرْبى**; tekili **حَرِبٌ**; **الكَلْبى** ve **الكَلِبِ**’e benzer. el-A‘şâ’nın sözünü inşâd etti:

Ve **حَرْبى** ihtiyarlar, iki sedirin iki yanında; * ve kadınlar, sanki onlar gûller

el-Ezherî dedi: **الحَرْبى**’yı **الكَلْبَى** mânâsında ancak burada işittim. Dedi: Belki onu **الكَلْبَى**’ya benzetti; onun misali ve binası üzeredir.
Ve “Ben onun üzerine başkasını **حَرَّبْتُ**” yani onu öfkelendirdim. Ve **حَرَّبَه**: onu öfkelendirdi. Ebû Züeyb dedi:

Sanki Terc’in Esed’inden **مُحَرَّباً**,  * onlarla dövüşür; iki dişi için bir gıcırtı

Ve **حَرِبٌ** bir aslan. Ali hadîsinde, عليه السلام: İbn Abbâs’a, Allah ikisinden razı olsun, yazdı: “Düşmanın **حَرِبَ** olduğunu gördüğün zaman” yani öfkelendi; bundan, Uyeyne b. Hısn hadîsi: “Nisâsına sokuldu; **الحَرَبِ** ve hüznün (sebebiyle), benim nisâma sokulan sokuldu.”
Ve el-A‘şâ el-Hirmâzî hadîsinde: “Beni **بِنزاعٍ وَحَرَبٍ** ile bıraktın” yani husumet ve öfke ile.
Ve İbnü’z-Zübeyr hadîsinde, Allah ikisinden razı olsun, Şam ehlinin Kâbe’yi yakması sırasında: “Onları **يُحَرِّبَهم** istiyor” yani onu yakmalarından olanın üzerine, onların öfkesini artırmak istiyor. Ve **التَّحْرِيبُ**: **التَّحْرِيشُ**; denir: “Falanı **حَرَّبْتُ** **تَحْرِيباً**” bir insanla onu **حَرَّشْته تَحْرِيشاً** ettiğin zaman; ona ve onun düşmanlığına tutuldu. Ve “Onu **حَرَّبْتُه**” yani onu öfkelendirdim; onu öfkeye sevk ettim; onu, öfkeleneceği şeyle tanıştırdım. **الجيم** ve **الهمزة** ile de rivayet edilir; o, yerinde zikredilmiştir.
Ve **الحَرَبُ** **الكَلَبِ** gibidir. Ve bir kavim **حَرْبى** **كَلْبى** (gibidir); fiil de fiil gibidir.
Ve Arap, insana bedduasında der: “Ona ne **حَرِبُ** var ne **جَرِبَ**.”
Ve **سِنانٌ مُحَرَّبٌ مُذَرَّبٌ**: keskinleştirilmiş, uçlandırılmış olduğu zaman.
Ve **حَرَّبَ السَّنانَ**: onu keskinleştirdi; **ذَرَّبَه** gibi. Şair dedi:

**الرِّبابِ**’ın sürüsünde sabahlayacak, onun arkasında,  * ürktüğü zaman, bin **سِنانٍ مُحَرَّبِ**

Ve **الحَرَبُ**: **الطَّلْعُ**; Yemenîdir. Tekili **حَرَبَةٌ**’dir. Hurma ağacı **أَحْرَبَ** etmiştir. Ve “Onu **حَرَّبَهُ**” yani ona **الحَرَبَ** yedirdi; o, **الطَّلْع**’dır. Ve **أَحْرَبَه**: onu **مَحْروباً** buldu.
el-Ezherî: **الحَرَبةُ**: kabuğuyla olduğu zaman **الطَّلْعَةُ**; kabuğu soyulduğu zaman kabuğuna **القَيْقاءة** denir.
Ve **الحُرْبةُ**: **الجُوالِقُ**; denildi ki: o, kaptır; denildi ki: o, **الغِرارةُ**’dır. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

Ve bir yoldaş; en uzak olmayanı yoldaş edindim,  * onu, iki **الحُرْبَتَينِ** arasında, dayanmış görürsün

Ve **المِحْرابُ**: evin göğsü ve içindeki en değerli yer; çoğulu **الـمَحارِيبُ**; o, ayrıca odadır. Vaddâhü’l-Yemen dedi:

Bir **مِحْرابٍ** hanımı; ona geldiğimde,  * onu bulmam; yahut bir merdivenle yükselirim

Ve el-Ezherî, İmruü’l-Kays’ın sözünü inşâd etti:

Sözlerin **مَحارِيبِ**’inde kum ceylanları gibi

Dedi: **المِحْرابُ**, avam yanında: insanların bugün mescidde imamın makamı olarak kurdukları şeydir. Zecâc, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **وهل أَتاكَ نبَأُ الخَصْمِ إِذْ تَسَوَّروا المِحْرابِ** dedi: **المِحْرابُ**, evdeki en yüksek evdir; mesciddeki en yüksek yerdir. Dedi: Buradaki **المِحْرابُ**, oda gibidir; Vaddâhü’l-Yemen’in beytini inşâd etti. Hadîste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Urve b. Mes‘ûd’u, Allah ondan razı olsun, Tâif’te kavmine gönderdi; onlara geldi ve kendisine ait bir **مِحْراباً**’a girdi; fecir vaktinde onların üzerine yükseldi; sonra namaz için ezan okudu. Dedi: Bu, onun, kendisine çıkılan bir oda olduğuna delâlet eder.
Ve **الـمَحارِيب**: meclislerin göğüsleri; buradan mescidin **مِحْرابُ**’u adlandırıldı; ve buradan Yemen’de **غُمْدان**’ın **مَحارِيبُ**’u.
Ve **المِحْرابُ**: kıbledir. Ve mescidin **مِحْرابُ**’u ayrıca: onun göğsü ve içindeki en yüksek yerdir. Benî İsrail’in **مَحارِيبُ**’u: onların içinde oturdukları mescidleridir; **التهذيب**’de: namaz için içinde toplandıkları. el-A‘şâ’nın sözü:

Ve bir meclis görürsün; **المِحْـرابُ** onunla tıkanır,  * kavimden; elbiseler ince

Dedi: Onun, meclisi kastettiğini sanıyorum. el-Ezherî dedi: Kavimden kastetti. Enes hadîsinde, Allah ondan razı olsun: **الـمَحارِيبَ**’i kerih görürdü; yani meclisin göğsünde oturmayı ve insanlara karşı yükselmeyi sevmezdi.
Ve **الـمَحارِيبُ**: **مِحْرابٍ**’ın cemidir. Şairin, aslanın vasfında sözü:

Ve ne bir gecikmiş; **بِثِنْيِ الحِنْوِ**’da; alevlenmiş,  * **الغِيلِ**’de, **العِرِّيسِ**’in yanında, bir **محْرابا**

Onu, onun için meclis gibi yaptı. Ve Yüce Allah’ın sözü: **فخرَجَ على قومِهِ مِن المِحْرابِ**; dediler: mescidden. Ve **المِحْرابُ**: Ebû Hanîfe’den, kralların meclislerinin en değerlisi. Ebû Ubeyde dedi: **المِحْرابُ**, meclislerin efendisi, önde olanı ve en şereflisidir. Dedi: Mescidlerden de böyledir. el-Asma‘î: Arap, şerefi sebebiyle saraya **مِحْراباً** adını verir. Ve inşâd etti:

Yahut bir put; onun **مِحْرابُ**’u tasvir edildi,  * yahut bir inci; bir tâcire doğru cilalandı

**المِحْراب** ile sarayı, **الدُّمْية** ile sureti kastetti. el-Asma‘î, Ebû Amr b. el-Alâ’dan rivayet etti: Himyer’in **مَحارِيب**’inden bir **مِحْراباً**’a girdim; misk kokusu yüzüme vurdu. Sarayı yahut ona benzeyeni kastetti. Denildi ki: **المِحْرابُ**, kralın içinde yalnız kaldığı yerdir; insanlardan uzaklaşır. el-Ezherî dedi: **المِحْرابُ**, imamın onda yalnız kalması ve insanlardan uzak olması sebebiyle **مِحْراباً** adlandırıldı. Dedi: Buradan, “Falan, falana **حَرْبٌ**’dür” denir; aralarında uzaklaşma olduğu zaman. Ve şu sözle delil getirdi:

Ve onun dirseği, onun göğsünden uzaklaştı,  * ve onunla, alevli bir boyun yükseldi

Kastetti: Dirseği, göğsünden uzaklaştı. Ferrâ, Aziz ve Celîl olanın sözü hakkında: **من مَحاريبَ وتَماثِيلَ** dedi: Onların, peygamberlerin ve meleklerin suretleri olduğu zikredildi; mescidlerde tasvir edilirdi; insanlar onları görür de ibadeti artırırlardı. Zecâc dedi: O, içinde namaz kılınan **الـمِحْراب**’ın bir tanesidir. el-Leys: **المِحْرابُ**, binitin boynudur. Recez söyleyen dedi:

Sanki o, onun **مِحْرابُ**’u yükseldiği zaman

Denildi ki: **المِحْرابُ**, **مِحْراباً** adlandırıldı; çünkü imam onda durduğu zaman, lahn yapmaktan yahut hata etmekten emin olmaz; o, bir mekân olarak korkaktır; sanki aslanın sığınağıdır. Ve **المِحْرابُ**: aslanın sığınağıdır. Denir: Falan, aslanın **مِحْرابِه**’ine, **غِيلِه**’ine ve **عَرينِه**’ine girdi. İbnü’l-A‘râbî: **المِحْرابُ**, insanların meclisi ve toplanma yeridir.
Ve **الحِرْباءُ**: zırhın çivisi; denildi ki: zırh halkasında çivinin başıdır. **الصحاح** ve **التهذيب**’de: **الحِرْباءُ** zırhların çivileridir. Lebîd dedi:

**الجِنْثيُّ**, onun açıklıklarından, sağlam yaptı,  * her **حِرباءٍ**’ı; zorlandığı zaman, (o) kaydı

İbn Berrî dedi: Doğrusu, “**الحِرْباء** zırhın çivisidir; **الحَرابِيُّ** zırhların çivileridir” demesiydi. Cevherî’nin sözünün yönlendirilmesi ancak şudur: **الحِرْباءُ** cins üzerine taşınır; o, cemidir. Yüce Allah’ın sözü gibi: **والذين اجْتَنَبُوا الطاغُوتَ أَن يَعْبُدوها**; **الطاغوت** ile **الطَّواغِيت**’in cemini kastetti. **الطاغُوت**: müfred isimdir; Yüce Allah’ın sözü bunun delilidir: **وقد أُمِرُوا أَن يَكْفُروا به**. Ve **الحِرْباء**’yı cins üzerine taşımak; o, mânâda cemidir; Yüce olanın sözü gibi: **ثم اسْتَوَى إِلى السماءِ فَسَوَّاهنَّ**; göğü bir cins yaptı; onun altına bütün gökler girer. Ve Yüce olanın sözü gibi: **أَوِ الطِّفْلِ الذين لم يَظْهَرُوا على عَوْراتِ النِّساء**; çünkü **الطفل** ile, altına bütün çocukların girdiği cinsi kastetti. Ve **الحِرْباءُ**: sırttır. Denildi ki: **حَرابيُّ الظَّهْرِ** onun hörgüççükleridir. Denildi ki: **الحَرابيُّ**: bel etidir; ve **حَرابِيُّ الـمَتْنِ**: onun et parçalarıdır; ve **حَرابِيُّ الـمَتْنِ**: belin etidir; tekili **حِرْباء**; çöl **حرْباءِ**’sına benzetildi. Evs b. Hacer dedi:

Bir gün, geceye kadar, bizim tenceremiz onlar için kaynadı,  * sırtların **حَرابِيَّ**’sine vurur ve saçar

Kurâ‘ dedi: **حَرابِيِّ الظُّهورِ**’un tekili, kıyasa göre, **حِرْباءٌ**’dır; bu bize, semâ‘ cihetinden onun bir tekilini bilmediğini gösterdi. Ve **الحِرْباء**: **أُمِّ حُبَينٍ**’in erkeğidir. Denildi ki: O, kertenkeleye benzer, yahut daha büyük bir küçük hayvandır; başıyla güneşi karşılar ve o, nasıl dönerse onunla beraber olur. Denir: Bunu ancak, bedenini başıyla korumak için yapar; ve güneşin sıcağıyla renk renge girer. Çoğulu **الحَرابِيُّ**; dişisi **الحِرباءةُ**. Dedi: **حِرْباء تَنْضُب**, “**ذِئْبُ غَضًى**” denildiği gibi. Ebû Duvâd el-İyâdî dedi:

Ona, **حِرْباءُ تَنْضُبةٍ** nasıl nasip oldu ki,  * bacağı ancak bir bacağı tutarak salıverir

İbn Berrî dedi: Cevherî onu böyle inşâd etti; doğru inşâdı: “**أَنَّى أُتِيحَ لها**”; çünkü o, bir **ظُعُناً**’ı vasfetti: onu sevk etti ve onu, ciddi bir sürücü acele ettirdi; o da, ona bu ciddi, kararlı sürücünün nasıl nasip olduğuna şaştı. Bu, kararlı adam için darb-ı meseldir; çünkü **الحرباء** ilk dalı terk etmez, diğer dala sağlam basıncaya kadar. Ve Arap der: “**انْتَصَبَ العُودُ في الحِرباءِ**”; kalb üzere; aslında “**انْتَصَب الحِرْباء في العُود**”dur. Bu, **الحِرباء**’nın taşlar üzerinde ve ağaç kütükleri üzerinde dikilmesi, güneşi karşılaması sebebiyledir; güneş kayınca, onunla beraber kayar; ona karşı durarak. el-Ezherî: **الحِرْباء**; **سامِّ أَبْرَصَ** şeklinde bir küçük hayvandır; dört ayaklı; başı ince; sırtı çizgili; gündüzü boyunca güneşi karşılar. Dedi: **الحَرابيِّ**’nin dişilerine **أُمَّهاتُ حُبَيْنٍ** denir; tekili **أُم حُبَيْنٍ**; o, pistir; Arap onu asla yemez. Ve **أَرضٌ مُحَرْبِئةٌ**: **حرْباء**’sı çok olan. Dedi: Sa‘leb’in “**الحِرْباء** kalın topraktır” dediğini görüyorum; bilinen ise **الحِزباء**’dır, **الزاي** ile. Ve **الحرِثُ الحرّابُ**: Kindelilerden bir kraldır. Dedi:

Ve **الحرِثُ الحَرَّابُ**, **عاقِلٍ**’de konakladı,  * bir kabir olarak; onda kaldı ve yer değiştirmedi

Ve **البُرَيْقِ**’in sözü:

Bir **أَلْبٍ أَلُوبٍ** ve bir **حرَّابةٍ** ile,  * onun şişmiş engelleyicisinin belinde

Caizdir ki, mızrak sahibi bir topluluğu kastetmiştir; ve yağma ve soygun sahibi bir taburu kastetmiş olsun.
Ve **حَرْبٌ** ve **مُحارِبٌ**: iki isimdir. Ve **حارِبٌ**: Şam’da bir yerdir.
Ve **حَرْبةُ**: bir yer; gayr-i munsarıftır. Ebû Züeyb dedi:

Bir sürüde; parlak; gözyaşları iri gözlü,  * sanki onlar, **حَرْبةَ**’nin iki yanında, doludur

Ve **مُحاربٌ**: Fihr’den bir kabiledir.
el-Ezherî: Rubâîde: erkek **احْرَنْبَى** etti: öfke ve şerre hazırlandı. **الصحاح**’ta: ve **احْرَنْبَى** **ازْبَأَرَّ** etti; **الياء** **افْعَنْلَلَ**’a ilhâk içindir; horoz, köpek ve kedi de böyledir; hemzelenebilir. Denildi ki: **احْرَنْبَى** sırtüstü yattı ve iki ayağını göğe doğru kaldırdı.
Ve **الـمُحْرَنْبي**: sırtı üzerinde uyuyan ve iki ayağını göğe kaldıran.
el-Ezherî: **الـمُحْرَنْبِي**, mânâda **الـمُزْبَئِرّ** gibidir.
Ve mekân **احْرَنْبَى** ettiği zaman: genişledi. Ve **شيخ مُحْرَنْبٍ**: derisi genişlemiştir. Kisâî’den rivayet edildi: Bir bedevî, bir başkasına uğradı; o, bir dişi köpekle karışmıştı; o da onun zekerine sarf olarak düğüm atmıştı; ve onun zekerini onun düğümünden çekip çıkarmak ona güçleşmişti. Geçen ona dedi: “Onun iki yanına gel; sana **تَحْرَنْبِ** et” yani zekerinden uzaklaş; o da yaptı ve o, ondan ayrıldı.
Ve **الـمُحْرَنْبِي**: yere vurulduğu zaman, iki yanından birinin üzerine düşen. Câbir el-Esedî inşâd etti:

Ben, yere vurulduğum zaman, **أَحْرَنْبي** etmem,  * ve iki ciğerim yanımı tutmaz

Kendisini güçlü olmakla vasfetti; çünkü zayıf, **يَحْرَنْبِي** eden kimsedir.
Ebû’l-Heysem, el-Ca‘dî’nin sözünde dedi:

Ondan bir savaş yerine geldiği zaman, onu tanırsın,  * **مُحْرَنْبِياً**; ölüm ona öğretti de döndü

Dedi: **الـمُحْرَنْبِي**, kendi nefsinde bir belâ üzerine zayıflamış olandır. Arap için bir mesel: “Onu, fırlayıp çıkması için **مُحْرَنْبِياً** bıraktım.” Ve onun sözü: **عَلَّمَتْه**; köpeklerin, boğaya nasıl öldüreceğini öğrettiği mânâsındadır. **عَلَّمَتْه**’nin mânâsı: onu mesel üzerine cesaretlendirdi; birini diğerinin ardından öldürdüğü zaman, onları öldürmeye cesaret etti. **انْقَفَلَ** yani içinde bulunduğu şeye gitti. Ve **انْقَفَل** gaziler, döndükleri zaman.
