# حرت — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AA/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%AA/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حرت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AA.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حرت

ح ت ر
حتر ، حرت ، ترح : مستعملة .
حتر : قال الليث : الحَتْر : الذَّكَرُ من الثَّعَالِب ، قلتُ : لَمْ أَسْمَع الحَتْرَ بهذا المعنى لغير الليث ، وهو منكر .
وقال الليث : الحِتَارُ : استدار بالعَيْن مِنْ زِيقِ الجَفْن من بَاطن .
قال : وحِتَارُ الظُّفْرِ : ما أَحَاطَ به ، وكذلك ما يحيط بالخِباء ، وكَذلك حِتَار الدُّبُر : حَلْقَته .
قال : والمُحْتِرُ : الذي لا يُعْطِي خَيْراً ولا يُفْضِل على أَحَد ، إنما هو كَفَافٌ بكَفَافٍ لا ينفلت منه شيء ، قد أَحتَر على نفسه وأهله أي ضَيَّق عليهم ومنعهم خَيْرَه .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : حترتُ له شيئاً بغير ألف ، فإذا قال : أَقَلَّ الرجلُ وأَحْتَر قاله بالألف ، والاسم منه الحِتْر ، وأنشد للأعلم الهُذَلي :
إذا النُّفَساءُ لم تُخَرَّسْ بِبِكْرِها
غُلاَماً ولم يُسْكَتْ بِحِتْرٍ فَطِيمُهَا
وأخبرني الإيَادِيّ عن شمر : الحَاتِر : المُعْطِي ، وأنشد :
إذْ لا تَبِضُّ إلى التَّرا
ئِكِ والضَّرَائِكِ كَفُّ حَاتِر
قال : وحَتَرْتُ : أَعْطَيْتُ عن أبي عمرو ، قال : وقال غيره : كان عطاؤك إيّاه حَقْراً حَتْراً أي قليلاً ، وقال رُؤْبةُ :
إلا قَلِيلاً من قَلِيلٍ حَتْرِ
قال : وأَحَتَر علينا رِزْقَنا أي أقَلَّه وحَبَسَه ، قال : ويقال : ما حَتَرْتُ اليومَ شيئاً أي ما أَكَلتُه .
وقال الفَرَّاء : حَتَرَهُ يَحتُرُه إذا كَسَاهُ وأعْطَاه ، وقال الشَّنْفَري :
وأُمِّ عِيَالٍ قَدْ شَهِدْتُ تَقُوتُهم
إذا حَتَرَتْهُمُ أَتْفَهَت وأقَلَّتِ .
غيره : أحْتَرْتُ العُقْدَةَ إحْتاراً إذا أحْكَمْتُها فهي مُحْتَرَةٌ ، وبَيْنهم عَقْدٌ مُحْتَرٌ : قَد استُوثِقَ مِنْه .
وقال لَبيد :
وبِالسَّفْح من شَرْقِيِّ سَلْمَى مُحَارِبٌ
شُجَاعٌ وذُو عَقْدٍ من القعوْم مُحْتَرِ
ابن السِّكِّيت عن الفَزَارِيّ قال : الحَتِيرَةُ : الوَكِيرَةُ ، وهُو طَعَامٌ يُصْنَع عند بناء البيت ، قُلْتُ : وأنا واقف في هذا الحرف ، وبعضهم يقول : حَثِيرة بالثاء .
أبو عُبَيد عن الأصمعي قال : الحُتُرُ أكِفَّةُ الشِّقَاقِ ، كل واحد منها حَتارٌ .
وقال أبو زيد الكلابي : الحِتْرُ : ما يوصل بأسفل الخباءِ إذا ارتفع عن الأرض وقلص ليكون ستراً ، يقال منه حَتَرْتُ البَيْتَ .
ترح : التَّرَحُ : نقِيضُ الفَرَح ، ويقال : بَعْد كُلِّ فَرْحَةٍ ترْحَةٌ .
قال : والمِتْرَاحُ من النُّوقِ : التي يُسْرعُ انْقطَاعُ لَبنها ، والجَميعُ المَتارِيح .
وقال أبو وَجْزَة السَّعديّ يَمدَحُ رَجلاً :
يُحَيُّونَ فَيَّاضَ النَّدَى مُتَفَضِّلاً
إذا التَّرِحُ المَنَّاعُ لَمْ يَتَفَضَّل
قال : التَّرِحُ : القَلِيلُ الخَير .
وقال شمر : قال ابن مَنَاذِر : التَّرَحُ : الهبُوطُ ، وما زلْنَا مُنْذُ الليلةِ في تَرَح ، وأنشد :
كأنَّ جَرْسَ القَتَبِ المُضَبَّبِ
إذا انْتُحي بالتّرَح المُصَوَّب
وقال : الانتحاء : أنَ يَسْقُط هكذا ، وقال بيده بَعْضُها فوق بعض ، وهو في السجود أن يُسْقِط جَبينَه إلى الأَرْضِ ويَشُدَّه ولا يعتمد على راحتيه ولكن يعْتَمِدعلى جَبِينه ، حكى شمر هذا عن عبد الصمد بن حَسّان عن بعض العرب .
قال شمر : وكنت سألت ابنَ مُناذِرٍ عن الإنْتِحَاء في السُّجُود فلم يعْرِفه .
قال : فذكرتُ له ما سَمِعْتُ ، فدعا بدَواته وكتَبه بِيدِه .
حدَّثنا عبد الرحمن بن أبي حاتم ، قال حَدَّثنَا أبِي ، قال : حدَّثنا الفَضْلُ بنُ دُكيْن ، قال : حدَّثَنا أبو مَعْشَر عن شُرَحْبيل بن سَعْد عن عليّ بن أبي طالب ، قال : نهاني رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) عن لِبَاس القَسِّيِّ المْتَرَّح وأنْ أَفْتَرِشَ حِلْسَ دابَّتي الذي يَلي ظَهْرَها ، وألا أَضَعَ حِلْسَ دابّتي على ظهرها حتى أذكر اسم الله ، فإنَّ على كلِّ ذِرْوَةٍ شيطاناً ، فإذا ذكَرْتم اسمَ الله ذَهَبَ .
قُلْتُ : كأنَّ المُتَرَّحَ المُشْبَع حُمْرَةً كالمُعَصْفَرِ .
والتّرْحُ : الفَقْرُ ، قال الهُذَليُّ :
كَسَوْتَ على شَفَا تَرْحٍ ولُؤْمٍ
فأَنْتَ على دَرِيسِكَ مُسْتَمِيتُ
دريسك : خَلَقك ، على شفَا تَرْح أي على شَرَف فَقْر وقِلّة ، يقال : قَليلٌ تَرْحٌ .
حرت : قال الليث : حَرَتَ الشيء يَحْرُتُه حَرْتاً وهو قَطْعُك إيّاه مستديراً كالفَلْكة .
قال : والمحْرُوتُ : أَصْلُ الأُنْجُذَانِ ، قلت : ولا أَعْرِفُ ما قال الليثُ في الحرْتِ أنه قَطْعُ الشيء مُسْتَدِيراً ، وأَظُنُّه تَصْحِيفاً : والصَّوابُ خَرَتَ الشيءَ يَخْرُتُه خَرْتاً بالخاء المعجمة : لأنَّ الخُرْتَةَ هي الثَّقْبُ المُسْتدير .
وروى أبو عُمَر عن أحمد بن يحيى عن أبيه أنه قال : الحُرْتَةُ بالحاء : أَخذُ لَذْعَةِ الخَرْدَل إذا أَخَذَ بالأنف .
قال : والخُرْتَةَ بالخاء : ثَقْبُ الشَّغِيزَة وهي المِسَلَّةُ .
وروى ثَعْلب عن ابن الأعرابي : حَرِتَ الرجُلُ إذا ساء خُلُقُه .
وقال ابن شُمَيل : المحْرُوتُ : شجرة بيضاء تُجْعَل في المِلْح لا تُخَالِطُ شيئاً إلا غَلَبَ رِيحُها عليه ، وتنْبُتُ في البَادِية ، وهي ذَكِيَّةُ الريح جداً ، والواحدة مَحْرُوتَة .
وقال الدينوري : هي أصل الأُنْجُذان .

### Türkçe

ح ت ر
**حتر** , **حرت** , **ترح** : kullanımdadır.

**حتر** : Leys dedi: **الحَتْر**: tilkilerden erkeği. Dedim: Leys’ten başkası için **الحَتْر**’i bu mânâ ile işitmedim; o, inkâr olunandır.
Leys dedi: **الحِتَار**: iç taraftan göz kapağının darlığından gözde yuvarlaklaşma oldu.
Dedi: **وحِتَارُ الظُّفْرِ**: onunla kuşattığı şeydir; aynı şekilde çadırı kuşatan şey; aynı şekilde **حِتَار الدُّبُر**: onun halkasıdır.
Dedi: **والمُحْتِرُ**: hayır vermeyen ve hiç kimseye fazlalıkta bulunmayan kimsedir; ancak o, kifayetle kifayettir; ondan hiçbir şey kaçıp kurtulmaz; kendisine ve ehline karşı **أَحتَر** etmiştir; yani onlara daraltmış ve hayrını onlardan men etmiştir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Ona bir şeyi **حترتُ** ettim; ألف olmaksızın. Eğer “adam azalttı ve **أَحْتَر** etti” derse, onu ألف ile söyler. Ondan isim **الحِتْر**’dür. el-A‘lem el-Hüzelî için inşâd etti:
إذا النُّفَساءُ لم تُخَرَّسْ بِبِكْرِها
غُلاَماً ولم يُسْكَتْ بِحِتْرٍ فَطِيمُهَا

Bana el-İyâdî, Şemmer’den haber verdi: **الحَاتِر**: veren kimsedir. Ve inşâd etti:
إذْ لا تَبِضُّ إلى التَّرا
ئِكِ والضَّرَائِكِ كَفُّ حَاتِر

Dedi: Ve Ebû Amr’dan: **وحَتَرْتُ**: verdim. Dedi: Ve başkası dedi: Senin ona verdiğin bağış, **حَقْراً حَتْراً** idi; yani az idi. Rü’be dedi:
إلا قَلِيلاً من قَلِيلٍ حَتْرِ

Dedi: Ve **أَحَتَر** bize rızkımızı; yani onu azalttı ve hapsetti. Dedi: Ve denilir: Bugün hiçbir şey **حَتَرْتُ** etmedim; yani onu yemedim.

Ferrâ dedi: **حَتَرَهُ يَحتُرُه**: onu giydirdiği ve ona verdiği zaman. Şenferâ dedi:
وأُمِّ عِيَالٍ قَدْ شَهِدْتُ تَقُوتُهم
إذا حَتَرَتْهُمُ أَتْفَهَت وأقَلَّتِ .

Başkası: **أحْتَرْتُ العُقْدَةَ إحْتاراً**: onu sağlamlaştırdığım zaman; o da **مُحْتَرَةٌ** olur. Ve aralarında **عَقْدٌ مُحْتَرٌ**: ondan sağlam güvence alınmıştır.
Lebîd dedi:
وبِالسَّفْح من شَرْقِيِّ سَلْمَى مُحَارِبٌ
شُجَاعٌ وذُو عَقْدٍ من القعوْم مُحْتَرِ

İbnü’s-Sikkît, Fezârî’den: **الحَتِيرَةُ**: **الوَكِيرَةُ**’dir; o, evin yapımı sırasında yapılan bir yemektir. Dedim: Ben bu harfte duraklayıcıyım; bazısı **حَثِيرة** diye ث ile söyler.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den dedi: **الحُتُرُ**: yarıkların ağız kenarlarıdır; onların her biri **حَتارٌ**’dır.

Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi: **الحِتْرُ**: çadır yerden yükselip kısaldığında örtü olmak üzere çadırın altına ulaştırılan şeydir; ondan “**حَتَرْتُ البَيْتَ**” denilir.

**ترح** : **التَّرَحُ**: **الفَرَح**’ın zıddıdır. Ve denilir: Her **فَرْحَةٍ**’den sonra bir **ترْحَةٌ** vardır.
Dedi: Develerden **المِتْرَاحُ**: sütünün kesilmesi çabuk olan (dişi)dir; çoğulu **المَتارِيح**’tir.
Ebû Vecze es-Sa‘dî bir adamı överek dedi:
يُحَيُّونَ فَيَّاضَ النَّدَى مُتَفَضِّلاً
إذا التَّرِحُ المَنَّاعُ لَمْ يَتَفَضَّل

Dedi: **التَّرِحُ**: hayrı az olandır.

Şemmer dedi: İbn Menâzir dedi: **التَّرَحُ**: iniştir. Bu geceden beri bir **تَرَح** içindeyiz. Ve inşâd etti:
كأنَّ جَرْسَ القَتَبِ المُضَبَّبِ
إذا انْتُحي بالتّرَح المُصَوَّب

Dedi: **الانتحاء**: böyle düşmektir. Eliyle, bazısı bazısının üstünde olacak şekilde (gösterdi). Ve o, secdede alnını yere düşürmesi, onu sıkıca bastırması; avuçlarına dayanmayıp alnına dayanmasıdır. Şemmer bunu, Abdüssamed b. Hassân’dan, bazı Araplardan nakletti.
Şemmer dedi: Secdede **الإنْتِحَاء** hakkında İbn Menâzir’e sormuştum; onu bilmedi.
Dedi: Ona işittiğimi zikrettim; mürekkep hokkasıyla çağırdı ve onu eliyle yazdı.

Bize Abdurrahman b. Ebî Hâtim rivayet etti; dedi: Bize babam rivayet etti; dedi: Bize el-Fadl b. Dukeyn rivayet etti; dedi: Bize Ebû Ma‘şer, Şurahbîl b. Sa‘d’dan, Ali b. Ebî Tâlib’den rivayet etti; dedi: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) beni **القَسِّيِّ المْتَرَّح** giymekten ve binek hayvanımın sırtına bitişik olan örtüsünü sermekten ve Allah’ın adını anıncaya kadar binek hayvanımın örtüsünü sırtına koymamaktan nehyetti; çünkü her hörgücün üzerinde bir şeytan vardır; Allah’ın adını andığınızda gider.

Dedim: Sanki **المُتَرَّحَ** kırmızılığa doyurulmuş olan, **كالمُعَصْفَرِ** gibidir.

**والتّرْحُ**: fakirliktir. Hüzelî dedi:
كَسَوْتَ على شَفَا تَرْحٍ ولُؤْمٍ
فأَنْتَ على دَرِيسِكَ مُسْتَمِيتُ

**دريسك**: eskimişliğindir. “**على شفَا تَرْح**” yani fakirlik ve azlık uçurumunun kenarı üzerindedir. Denilir: az olan, **تَرْحٌ**’dur.

**حرت** : Leys dedi: **حَرَتَ** şeyi **يَحْرُتُه حَرْتاً**; o, onu iğ gibi yuvarlak olarak kesmendir.
Dedi: **والمحْرُوتُ**: **الأُنْجُذَانِ**’ın köküdür. Dedim: Leys’in **الحرْت** hakkında söylediğini, yani şeyin yuvarlak olarak kesilmesi olduğunu bilmiyorum; ve ben onu bir tashîf sanıyorum: doğrusu **خَرَتَ الشيءَ يَخْرُتُه خَرْتاً**; **بالخاء المعجمة** iledir; çünkü **الخُرْتَةَ** yuvarlak deliktir.

Ebû Ömer, Ahmed b. Yahyâ’dan, babasından rivayet etti: **الحُرْتَةُ** (ح ile): hardalın yakıcılığını almak; buruna geldiği zaman.
Dedi: **والخُرْتَةَ** (خ ile): **الشَّغِيزَة**’nin deliği; o da **المِسَلَّةُ**’dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: Adam **حَرِتَ** etti; huyu kötü olduğu zaman.

İbn Şümeyl dedi: **المحْرُوتُ**: tuza konulan beyaz bir ağaçtır; hiçbir şeye karışmaz ki kokusu ona galip gelmesin; çölde biter; kokusu pek keskindir. Tekili **مَحْرُوتَة**’dir.

Dîneverî dedi: O, **الأُنْجُذان**’ın köküdür.
