# حرث (ح-ر-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hars ekin demektir

- Harfler: ح - ر - ث
- Kur'an'da: 14 geçiş · 11 ayet · 10 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (10)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَرْثَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AB%D9%8E.md) | فَعْلَ | Ekenek | 3 | 2 | [3:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/3:117.md) |
| [الْحَرْثَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AB%D9%8E.md) | الْفَعْلَ | Ekenek | 2 | 2 | [2:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/2:71.md) |
| [الْحَرْثِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AB%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Ekenek | 2 | 2 | [6:136](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/6:136.md) |
| [تَحْرُثُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B1%D9%8F%D8%AB%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفْعُلُونَ | Ekersiniz | 1 | 1 | [56:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/56:63.md) |
| [حَرْثٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AB%D9%8C.md) | فَعْلٌ | Ekenek | 1 | 1 | [2:223](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/2:223.md) |
| [حَرْثَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AB%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعْلَكُمْ | Ekeneğiniz | 1 | 1 | [2:223](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/2:223.md) |
| [حَرْثِكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AB%D9%90%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعْلِكُمْ | Ekeneğiniz | 1 | 1 | [68:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/68:22.md) |
| [حَرْثِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AB%D9%90%D9%87%D9%90.md) | فَعْلِهِ | Onun ekeneği | 1 | 1 | [42:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/42:20.md) |
| [وَالْحَرْثِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AB%D9%90.md) | وَالْفَعْلِ | Ve ekenek | 1 | 1 | [3:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/3:14.md) |
| [وَحَرْثٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AB%D9%8C.md) | وَفَعْلٌ | Ve ekenek | 1 | 1 | [6:138](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/6:138.md) |

## Mücavir kökler — 79 mücavir (98 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [زعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Ganimetten ve kollektif olarak elde edilen maldan…
2. [وشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Alaca
3. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Dikili taş demektir
4. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
5. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
6. [نفش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Didmek ve tiftmek demektir
7. [صرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Devşirenler
8. [قنطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B7%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bir kantar malı
9. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Kadınlar
10. [ثور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Öküz demektir
11. [نسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Uçarak varma anlamında tüy, kanar demektir
12. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
13. [ذرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Zere’ (zal, hemze) : “Zerre”(zal) toz demektir
14. [صرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Cırcır böceğidir
15. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
16. [بقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sığır
17. [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Heyl (hı) : At demektir
18. [ذبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Zebih kesilmiş hayvan demektir
19. [غنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğanem Koyun sürüsü demektir
20. [فضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fidde, (dat) Gümüş demektir
21. [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Birleştirirler
22. [شهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Şeğefe” yağmur alan yüksek dağ demektir
23. [سوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sima çehre demektir
24. [داود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Davut
25. [سليمان](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Süleyman
26. [غدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir
27. [أوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ev arı sürüsü anlamındadır
28. [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Taş demektir
29. [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Zeyl etek denektir
30. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Uyanık yılan demektir
31. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
32. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Neredeyse o
33. [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sua’f el çatlamasıdır
34. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Kevn, tepe demektir
35. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Gem demektir
36. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yiyecek demektir
37. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
38. [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
39. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kudüm” ön demektir
40. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
41. [فري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ferv “Ferre”ye bak
42. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
43. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
44. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sağanak yağmur demektir
45. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Arka demektir
46. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 6 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
47. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zade : Azık demektir
48. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ad verilen
49. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
50. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hiram keçe demektir
51. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İki yüzlüler
52. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
53. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
54. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
55. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
56. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Petekteki baldır
57. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Süllem” merdiven demektir
58. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
59. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Şey
60. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Oğullar

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حرث |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md), [غرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B3.md), [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [بور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Toprağı yarma, sürme, tohum ekmeye elverişli hale getirme ve tohum atma |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın geleceğe dönük bilinçli emek sarf ederek ürün ve karşılık beklediği üretim alanı veya ameli |
| Çekirdek Özet 3 | Çaba ile ürün arasındaki nedensellik bağı; hem dünyevi kazanç hem ahiret karşılığı için yapılan köklü yatırım |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel tarım faaliyeti sayıp insan emeğinin niyet, nesil ve ahiret hasadına uzanan üretken boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حر | Sürtünme, hareketlilik, hararet, yüzeyi açma ve kazıma ortak dinamiğini taşır; [حرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81.md), [حرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82.md), [حرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%83.md) köklerinde de görüldüğü üzere bir zemini etkileyip onda iz bırakma eylemidir. | ث | Çekirdeğin taşıdığı sürtme ve açma hareketine saçılma, serpilme ve tohumun yarık içine dağılması yönünü ekleyerek eylemi salt aşındırmadan planlı bir ekim ve üretim zeminine dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir alanı sınırlandırma, muhafaza altına alma ve dış etkenlerden koruyarak özel bir üretim sahası oluşturma. |
| ر | İnsan başı | Bilinç, başlangıç noktası, yönlendirici irade ve bir hedefe matuf ilk adımı atma. |
| ث | İşaret, sınır (türetme imge: diş / parçalama ve saçılma) | Erken alfabedeki ت imgesinin ses yoğunlaşmasıyla toprağın dişlenip yarılması, aralanması ve tohumun serpilmesi. |
| حرث | Bilinçli bir iradenin korunaklı bir alanı yarıp tohum saçarak geleceğe dönük bir mahsul hazırlığına girişmesi hareketi. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Toprağın sürülüp altüst edilmesi, tohum atılacak hale getirilmesi, tohumun toprağa bırakılması; ayrıca binek hayvanını yolculuk ve işle yorup zayıflatma. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden Züheyr b. Ebî Sülmâ veya çağdaşlarının beyitlerinde savaşın insanları tüketmesi durumu tarlanın altüst edilmesine benzetilmiş, Lisânü'l-Arab ve el-Ayn'da geçen şahitte bir kurda hitaben söylenen ومن يحترث حرثي وحرثك يهزل mısraında kök, hem maişet arayışı hem de yıpratıcı emek anlamında kullanılmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Ateşi demir çubukla karıştırıp alevlendirmeye mahrûs veya mihrâs denilmiş; meşhur rivayette insanın fıtratındaki kesintisiz çaba ve kazanma arzusuna binaen en doğru isimlerin Hâris ve Hemmâm olduğu belirtilmiştir. |

Kaynak: Kitâbü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça حرث kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda belirginleşen ziraat, toprağı işleme ve kazanç sağlama semantik alanına aittir. Kökün Kuzey-Batı Sami sahasındaki fonetik karşılıklarında tarla sürme eylemi çoğunlukla *ḥ-r-ṯ* veya *ḥ-r-š* denkliğiyle temsil edilir. İbranicede חָרַשׁ (*ḥāraš*) fiili toprağı sürme, yarma ve aynı zamanda zanaatla metali/tahtayı işleme anlamını taşır. Fenike ve Ugarit metinlerinde de ziraat ve sabanla sürme bağlamında paralel formlar kayıtlıdır. Süryanicede ܚܪܰܬ (*ḥrat*) kökü kazıma, oyma ve çizme anlamıyla yüzeyde yarık açma eylemini korur. Arapçada kök, yalnızca toprağın fiziki olarak yarılmasını değil, aynı zamanda tohum atma (el-ilka), ürün bekleme ve bu süreçten doğan kazancı (el-kesb) kapsayacak biçimde genişlemiş, üretici emekten zihni ve nesli yatırıma kadar uzanan kapsamlı bir soyutlaşma kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Toprağı sürmek, tohum ekmek, kazanmak ve ateşi alevlendirmek | Fiziksel olarak bir zemini deşip altüst etme eyleminden sonuçta fayda umulan bilinçli çalışmaya (kesb) evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *ḥāraš*, Süryanice *ḥrat*, Ugaritçe *ḥrt* | Ortak Sami mirasında toprağı sürme, kazıma, zanaatla yarma anlamları düzenli ses denkliğiyle korunmaktadır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda benzer kazıma/yarma ses yansımaları | Belirgin ve kanıtlanmış doğrudan ödünçleme tespit edilmemiştir; ortak kök ailesi düzeyindedir. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حرث | Anlamlı | Sürmek, ekmek, kazanmak | Toprağı yarıp tohum atma ve emek sarf ederek ürün elde etme. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [حثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%B1.md) | Anlamlı | Tortu, çöp, kırıntı | Bir sıvının dibine çöken posa veya göz pınarında biriken çapak. | Hedef kökle zıt yönde; işlenmiş ürün değil atık/tortu bildirir; Kur'an'da geçmez. |
| رحث | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| رثح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| ثحر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| ثرح | Anlamlı | Dağılmak, gevşemek | Bir şeyin katılığını kaybedip ayrışması veya az su kalması. | Dağılma yönüyle uzak semantik temas; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حرث | Merkez | Emek ve ürün alanı | Toprağı hazırlama, ekme ve bu süreçten hasılat/kazanç bekleme ameliyesi. | İnsanın gayretini ve yatırım yaptığı alanı kuşatır. |
| [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) | Komşu | Bitirme ve yetiştirme | [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) doğrudan tohumun çatlayıp neşvünema bulması ve bitirilmesi sürecidir; faili hakikatte Allah'tır. | حرث insanın fiiline, [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) ise biyolojik oluşa ve ilahi yaratmaya işaret eder. |
| [غرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B3.md) | Komşu | Dikim ve yerleştirme | [غرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B3.md) ağaç ve fidan gibi kalıcı unsurların toprağa sabitlenmesidir. | حرث daha çok tohum serpilen ve mevsimlik sürüm yapılan tarla ziraatini anlatır. |
| [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) | Komşu | İktisap ve emek | [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) her türlü kazanç arayışını içerirken حرث kazancın tohum atma ve bakım evrelerini barındırır. | حرث metaforik olarak geleceğe tohum yatırımı niteliğindeki amelleri vurgular. |
| [بور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1.md) | Zıt | Atıl kalma ve helak | [بور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1.md) ekilmemiş, işlenmemiş, ürün vermeyen ve telef olan zemin ya da emektir. | İşlenmiş ve verimli حرث alanının tam karşıtıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حرث | Toprağı sürme, ekme, kazanç ve ekin | Hem ziraat eylemini hem ürün veren tarlayı hem de manevi kazanç alanını kapsar. | Kesin |
| Latince | *aratio*, *cultura*, *fructus* | Çift sürme, toprağı işleme, ürün | *Aratio* salt sürme eylemini karşılarken *cultura* zihni ve nesli boyutu da kısmen içerir; ancak manevi amel boyutu dışarıda kalır. | Güçlü |
| İngilizce | *tillage*, *cultivation*, *harvest/field* | Tarım, ekip biçme, ekin alanı | *Tillage* fiziksel sürmeyi karşılar; *cultivation* zihni işlemeyi de kapsar fakat kökün barındırdığı niyet-hasat bağı eksik kalır. | Güçlü |
| Almanca | *Ackerbau*, *Saatfeld*, *Erwerb* | Tarla sürme, ekin tarlası, kazanç | *Ackerbau* teknik tarımı verirken manevi amellerin tohumlanması anlamını tam yansıtmaz. | Güçlü |
| Fransızca | *labourage*, *culture*, *champ de semence* | Toprağı sürme, tarım, tohum tarlası | Fiziksel eylemi ve alanı iyi ifade eder; ahiret yatırımı nüansını dolaylı metaforla taşır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Masdar / İsim (الْحَرْث / حَرْث) | Tarım arazisi, ekin tarlası, sürülmüş toprak | Toprağın işlenmesi, davarların ekin tarlasına yayılması veya tarımsal servetin korunması bağlamı (Bakara [2:71](https://lisan.digital/tr/ayet/2:71.md), Bakara [2:205](https://lisan.digital/tr/ayet/2:205.md), Enbiyâ [21:78](https://lisan.digital/tr/ayet/21:78.md), Kalem [68:22](https://lisan.digital/tr/ayet/68:22.md)). |
| İzafetle mecaz (نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ) | Nesil yetiştirme mahalli, aile ocağı | İnsan neslinin devamı için tohumun ekildiği ve himaye edildiği meşru üretken alan (Bakara [2:223](https://lisan.digital/tr/ayet/2:223.md)). |
| Metaforik / Amel ve Karşılık (حَرْثَ الْآخِرَةِ / حَرْثَ الدُّنْيَا) | Ahiret veya dünya için yapılan niyetli yatırım, amellerin hasılatı | İnsanın niyet ve gayretini yönelttiği nihai kazanç dairesi ve bunun karşılığı (Şûrâ [42:20](https://lisan.digital/tr/ayet/42:20.md)). |
| Dünyevi servet ve meta (وَالْحَرْثِ) | Dünya hayatının çekici kılındığı ekonomik zenginlik unsurları | İnsana cazip gelen mal, mülk ve üretim araçları arasında tarımsal mülkiyet (Âl-i İmrân [3:14](https://lisan.digital/tr/ayet/3:14.md)). |
| Temsili benzetme (أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ) | İnkârcıların boşa giden amelleri ve zayi olan infakları | Rüzgâr ve don vurmasıyla yok olan ekin örneği üzerinden sahte iyiliklerin heder oluşu (Âl-i İmrân [3:117](https://lisan.digital/tr/ayet/3:117.md)). |
| Putperest adetleri / İktisadi tahsis (جَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ) | Müşriklerin ürünlerinden putlara ve Allah'a pay ayırmaları | Ekin ve hayvan paylaştırmasındaki hurafe ve sömürü düzeni (En'âm [6:136](https://lisan.digital/tr/ayet/6:136.md), En'âm [6:138](https://lisan.digital/tr/ayet/6:138.md)). |
| Muzari Fiil (تَحْرُثُونَ) | Toprağı sürme ve tohum saçma eylemi | İnsanın tohumu atıp toprağı işleme fiili ile onu yeşerten ilahi kudret arasındaki fark (Vâkıa [56:63](https://lisan.digital/tr/ayet/56:63.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kesb, fiil teorisi ve tevekkül | Vâkıa [56:63](https://lisan.digital/tr/ayet/56:63.md)-64 çerçevesinde insanın tohumu atması (hars) ile bitkinin yaratılması (zer') arasındaki illiyet bağı ve kulun kesbi. | İnsan sebepleri yerine getirir; fail-i mutlak ve yaratıcı olan ise yalnızca Allah'tır. |
| Fıkıh | Ziraat ortaklıkları, mülkiyet, aile hukuku | Müzâraa ve mukâsemat akitleri; Bakara [2:223](https://lisan.digital/tr/ayet/2:223.md) bağlamında evlilik ilişkisinin meşruiyeti, fıtrata uygunluğu ve sınırları. | Üretkenlik, korunma, meşru zemin ve sorumluluk ilkeleri üzerinde yoğunlaşır. |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlili | Şûrâ [42:20](https://lisan.digital/tr/ayet/42:20.md)'deki hars kavramının amellerin niyete göre semere vermesi ve ahiret bilinciyle ilişkilendirilmesi. | Dünyanın bir ekim yeri (mezraa), ahiretin ise nihai hasat mevsimi olduğu fikri. |
| Hadis | Amel, rızık ve gayret ahlakı | İnsanın yaratılışı gereği sürekli kazanma ve çaba içinde oluşu; Hâris isminin fıtrata mutabıklığı rivayetleri. | İnsanın amaçsız kalamayacağı, her an bir gaye için emek ürettiği vurgusu. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Amel ve niyet bütünlüğü | Ahiret yatırımı | Sevap ve rıza tohumları ekerek ebedi hasat hazırlığı yapma | Kişi dünyada neyi ekerse ahirette onun karşılığını biçer; niyet tarlayı, amel tohumu belirler. | Kesin |
| İlmi | Sebep-sonuç ve biyolojik süreçler | Ekolojik ve zirai bilgi birikimi | Toprağın işlenmesi, tohumun korunması ve bakım kuralları | Nedensellik kanunlarını keşfedip fıtrata müdahale etmeden ilahi sünnete uyum sağlama. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumun gıda güvenliği ve adalet | Üretim sahalarının ve neslin korunması | Ekin ve neslin ifsad edilmesini önleme, kamu düzenini sağlama | Yöneticinin temel görevi Bakara [2:205](https://lisan.digital/tr/ayet/2:205.md)'te belirtilen hars ve nesil tahribatına engel olmaktır. | Kesin |
| İktisadi | Tarımsal üretim ve reel ekonomi | Emek-sermaye bileşimiyle değer üretimi | Toprağa emek katarak katma değer ve besin zinciri oluşturma | Rant veya faiz gibi havadan kazanç yerine doğrudan ter ve üretimle elde edilen meşru zenginlik. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Girdinin belirli bir dönüşüm fonksiyonundan geçerek çıktıyı üretmesi (Fonksiyonel Operatör ve İntegrasyon) | Toprak bir dönüşüm ortamıdır; atılan tohum girdi ($x$), zaman ve tabiat kanunları operatör ($f$), hasat edilen ürün ise çıktıdır ($f(x)$). Süreç kesikli değil, zamana yayılan bir birikimdir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Beşeri sermaye yatırımı ve kurumsal sürdürülebilirlik | Bir toplumun geleceğine yaptığı eğitim, hukuk ve nesil yatırımı; bugünkü fedakârlıkların uzun vadede toplumsal refaha ve medeniyete dönüşmesi dinamiği. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca geleneksel sabanla çift sürmeye veya kadın-erkek ilişkisinde indirgemeci biyolojik bir yaklaşıma sıkıştırmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; insanın zaman, emek, niyet ve biyolojik varlığını bir araya getirerek hem dünya maişetini hem nesil emniyetini hem de ebedi akıbetini inşa ettiği çok katmanlı üretim alanıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bakara [2:223](https://lisan.digital/tr/ayet/2:223.md) ayetini kaba bir mülkiyet veya tahakküm ilişkisi sanmak; Şûrâ [42:20](https://lisan.digital/tr/ayet/42:20.md)'deki derin varoluşsal amel yatırımı ufkunu sıradan bir ahlaki tavsiyeye indirgemek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın amel, emek, niyet ve karşılık dengesini tabiat ayetleriyle nasıl birleştirdiğini gösterir. İnsanın dünyadaki konumunu bir "çiftçi/üretici", hayatı "ekim alanı", ahireti ise "hasat mevsimi" olarak kodlayarak varoluşu amaçlı kılar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İktisadi adalet ve münafık karakterinin yıkıcılığını anlatan ayetlerde (Bakara [2:205](https://lisan.digital/tr/ayet/2:205.md)), aile ahlakı ve neslin korunmasında (Bakara [2:223](https://lisan.digital/tr/ayet/2:223.md)), niyetin amellere etkisinde (Şûrâ [42:20](https://lisan.digital/tr/ayet/42:20.md)) ve yaratılış delillerinde (Vâkıa [56:63](https://lisan.digital/tr/ayet/56:63.md)-64). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çabasız bir kadercilik anlayışını yıkar; insanın ekmediği tarladan mahsul bekleyemeyeceğini, sebeplere sarılmanın (hars) ilahi iradeyle (zar') çatışmadığını, bilakis onun tecellisine zemin hazırladığını ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Toprağı yarıp tohum ekmek, bakımını üstlenmek ve bu zahmetli ameliyeyle mahsul ve maişet elde etmek.
- Soyut anlam: Bir hedefe yönelik bilinçli emek sarf etmek, geleceğe tohum niteliğinde ameller bırakmak ve ebedi karşılığı beklemek.
- Sistematik karşılık: İnsanın niyet ($N$) ve gayretini ($E$) uygun bir zemine ($S$) yatırmasıyla başlayan, zaman ($t$) ve ilahi kanunların ($K$) işlemesiyle hasılata ($Y$) dönüşen nedensellik bağı.
- LaTeX modeli: $$Y = K \int_{0}^{T} (E(t) \cdot S) \, dt + f(N)$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $Y$ elde edilen nihai hasılatı ve karşılığı; $E(t)$ zamana bağlı olarak harcanan insan emeği ve sürüm ameliyesini; $S$ tohumun bırakıldığı zemini (tarla, toplum, aile, dünya); $K$ büyüme ve varoluşu sağlayan ilahi fıtrat ve sünnetullah katsayısını; $T$ hasada kadar geçen vadeyi; $N$ amelin ruhu olan niyeti; $f(N)$ ise niyetin niteliğine göre ahiret veya dünya katındaki bereket ve karşılık çarpanını temsil eder. İnsan $E$ girdisini sağlar, $K$ ise ürünü var eder.

## Geçtiği ayetler (11 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/2:71.md) — الْحَرْثَ

قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ

Meal (IK): Dedik ki: Rabbım, o, ne boyunduruğa koşulup arazi sürecek, ne de ekin sulayacak bir inektir, zillete uğramamıştır. Bütün kusurlardan uzaktır. Onun alacası da yoktur, buyuruyor. Onlar: İşte şimdi gerçeği ortaya koydun, dediler. Hemen onu boğazladılar ki az kalsın bunu yapmayacaklardı.

### [Bakara 2:205](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/2:205.md) — الْحَرْثَ

وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ

Meal (IK): Ve o, yanından ayrılınca yeryüzünde fesad çıkarmaya, harsı ve nesli yok etmeye çalışır. Allah fesadı sevmez.

### [Bakara 2:223](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/2:223.md) — حَرْثٌ · حَرْثَكُمْ

نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Kadınlarınız sizin için bir tarladır. O halde tarlanıza dilediğiniz gibi varın. Ve kendiniz için önceden iyi ameller gönderin. Bir de Allah’tan korkun. Ve bilin ki; siz, şüphesiz O’na kavuşacaksınız. İman edenleri müjdele.

### [Ali İmran 3:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/3:14.md) — وَالْحَرْثِ

زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ

Meal (IK): Kadınlarından oğullarından, kantar kantar altın ve gümüşten, nişanlı atlardan, develerden ve ekinlerden gelen zevklere aşırı düşkünlük; insanlar için süslenip hoş göründü. Bunlar dünya hayatının geçimidir. Oysa gidilecek yerin güzel olanı Allah katındadır.

### [Ali İmran 3:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/3:117.md) — حَرْثَ

مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Meal (IK): Bu dünya hayatında onların sarfettikleri şeylerin durumu; kendilerine zulmeden bir kavmin ekinlerine isabet ederek mahveden kavurucu bir rüzgarın durumuna benzer. Allah onlara zulmetmedi, ama onlar; kendilerine zulmediyorlardı.

### [En'am 6:136](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/6:136.md) — الْحَرْثِ

وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ

Meal (IK): Onlar; Allah için, O’nun yarattığı ekin ve davarlardan bir pay ayırdılar ve kendi zanlarına göre; bu, Allah’ındır, bu da koştuğumuz ortaklarımızındır, dediler. Ortaklarına ait olanlar Allah’a ulaşamaz dı da, Allah’a ait olanlar ortaklarına giderdi. Ne kötüdür hükmedegeldikleri şeyler.

### [En'am 6:138](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/6:138.md) — وَحَرْثٌ

وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Meal (IK): Onlar kendi zanlarınca; bu davarlar, bu ekinler haramdır, onları diledimizden başkası yiyemez. Bir takım hayvanların sırtları haramdır, dediler. Bir kısım hayvanların üzerine de O’na karşı iftira ederek; Allah’ın adını anmazlar. Allah; yapmakta oldukları iftiraları yüzünden onları cezalandıracaktır.

### [Enbiya 21:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/21:78.md) — الْحَرْثِ

وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ

Meal (IK): Davud ve Süleyman’a da. Hani kavmin koyunlarının yayıldığı bir ekin hakkında hüküm veriyorlarken; Biz, onların hükmüne şahidlerdik.

### [Şura 42:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/42:20.md) — حَرْثَ · حَرْثِهِ

مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ

Meal (IK): Kim, ahiret ekinini isterse; onun ekinini arttırırız. Kim de dünya ekinini isterse; ona da bundan veririz. Ancak onun ahirette bir nasibi yoktur.

### [Vakıa 56:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/56:63.md) — تَحْرُثُونَ

أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ

Meal (IK): Şimdi Bana; ekmekte olduğunuzu haber verin.

### [Kalem 68:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/ayet/68:22.md) — حَرْثِكُمْ

أَنِ اغْدُوا عَلَى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَارِمِينَ

Meal (IK): Mahsullerinizi devşirecekseniz erkence çıkın, diye.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hars ekin demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والثاء والراء معهما
ح ر ث يستعمل فقط
حرث:
الاحتِراث من الزَّرْع، ومن كَسْب المال، قال:
ومن يَحْتَرِثْ حَرْثي وحَرْثَك يُهْزَلِ
والإِحْراثُ: هَزُلْ الخَيْل، يقال: أَحْرَثْنا الخيل، وحرثناها لغة.
والمِحراث من الحديد كهَيْئة المِسْحاة تُحَرَّكُ بها النّارُ، ومِحراثُ الحربِ: ما يُهيِّجها، قال رؤبة:
وَلَّوا ومِحْراث الوَغَى عنيفُ
والحَرْث: قَذْفُك الحَبَّ في الأرض.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الثاء** ve **الراء** onlarla birlikte

**ح ر ث** yalnızca kullanılır

**حرث**:
**الاحتِراث** ekinden, ve mal kazanımındandır, dedi ki:
Ve kim benim ekinimi ve senin ekinini **يَحْتَرِثْ** (ekin eker/ekin kazanırsa) zayıflar.

Ve **الإِحْراثُ**: atların zayıflaması; denilir: **أَحْرَثْنا** atları, ve **حرثناها** (onu) bir dildir.

Ve **المِحراث** demirdendir, **المِسْحاة** heyeti gibi; onunla ateş hareket ettirilir; ve **مِحراثُ الحربِ**: onu (savaşı) coşturan şeydir, Rü’be dedi ki:
Döndüler, ve **مِحْراث** savaşın şiddetlidir.

Ve **الحَرْث**: tohumu yere atmandır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَرْثُ: كسب المال وجمعُه. وفي الحديث: "احْرُثُ لدُنياك كأنّك تعيش أبداً". وأبو الحارث: كنية الأسد. والحَرْثُ: الزرع. والحَرَّاُ: الزَرَّاعُ. وقد حَرَثَ واحترث. ويقال احْرُثِ القرآنَ، أي ادْرُسْهُ. وحَرَثْتُ الناقة وأحرثتها، أي سِرْتُ عليها حتَّى هُزِلَتْ. وحَرَثْتُ النار: حَرَّكْتُها. والمِحْراثُ: ما تُحَرِّكُ به نارَ التَنُّور.

##### Türkçe

**الحَرْثُ**: mal kazanmak ve onu toplamak. Ve hadiste: “Dünyan için **احْرُثُ**; sanki ebediyen yaşayacakmışsın gibi.” Ve **أبو الحارث**: aslanın künyesi. Ve **الحَرْثُ**: ekin. Ve **الحَرَّاُ**: çiftçiler. Ve (kişi) **حَرَثَ** ve **احترث**. Ve denilir: **احْرُثِ القرآنَ**, yani onu oku/derinlemesine çalış. Ve “**حَرَثْتُ** deveyi ve **أحرثتها**”, yani onun üzerinde yürüdüm de zayıfladı. Ve “**حَرَثْتُ** ateşi”: onu hareket ettirdim. Ve **المِحْراثُ**: tandırın ateşini onunla hareket ettirdiğin şey.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ث ر
حرث ، حثر
استعمل من وجوهه : حرث ، حثر .
حرث : قال الليث : الْحَرْثُ : قَذفُكَ الحَبُّ في الأرض لازْدِرَاعٍ ، وقال : الاحتراثُ من كَسْبِ المال ، وقال الشاعرُ يُخَاطبُ ذِئباً .
ومن يَحْتَرِثْ حَرْثِي وحَرْثَكَ يُهْزَلِ
أبو عُبَيد عن أبي عُبَيْدَةَ قال : حَرَثتُ النَّاقَة وأَحْرَثتُها ، إذا سِرت عليها حتى تُهْزَلَ ، ونحوَ ذلك قال اللّيْثُ .
ابنُ بُزُرْج : أرضٌ مَحْرُوثةٌ ومُحْرَثَةٌ : وطِئَهَا الناس حتى أَحْرَثُوها وحَرَثُوها ، وَوُطِئت حتى أَثَاروها ، وهو فسادٌ إذا وُطِئتْ فهي مُحْرَثَة ومَحْرُوثَة تُقْلَبُ للزَّرْعِ وكلاهُمَا يُقال بعدُ .
عمْرُو عن أَبيه : حَرِثَ الرجل إذا جمع بين أربع نسْوةٍ ، وحَرِثَ إذا تفقَّه ، وفَتَّشَ ، وحَرِث إذا اكتسب لعيَالِه واجتهد لهم .
والحُرْثَةُ : عِرق في أَصل أُدَاف الرَّجُل . ثعلب عن ابن الأعرابي : الحَرْثُ : إشعال النار قال الليث : مِحْراثُ النَّار : مِسْحَاتُها التي تحرك بها النار .
ومِحْراث الحرْب : ما يُهَيِّجُها .
وقال ابن الأعرابيّ : الحَرْث : الجِماع الكثير ، وقال : حرْثُ الرجلِ : امرأتُه .
وأنشد المُبَرِّدُ :
إذا أكل الجراد حُرُوثَ قومي
فحرْثي همُّه أكلُ الجراد
وقال ابن الأعرابي الحرثُ : المَحَجَّةُ المكدودة بالحوافر . والحَرْث أصل جُرْدان الحمار . والحَرْث : تفتيش الكتاب وتدبُّره ، ومنه قول عبد الله : ( احْرُثوا هذا القرآن ) أي فتشوه . وقال غيره : الحَرْث : العمل للدُّنيا والآخرة . ومنه حديث ابن عمر أنه قال : ( احرث لدنياك كأنك تعيش أبداً واحرث لآخرتك كأنك تموت غداً ) . ومعناهُ تقديم أمر الآخرة وأعمالها حِذَار الفَوْت بالموت على عمل الدنيا ، وتأخير أمر للدنيا كراهية الاشتغال بها عن عمل الآخرة .
ويقال : هو يحْرُثُ لعياله ويحترث ، أي يَكتسب .
وقال أبو عمرو : الحُرثة : الفُرضة التي في طَرْف القوسِ للْوَتَرِ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( نِسَآؤُكُمْ حَرْثٌ لَّكُمْ فَأْتُواْ حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ ) ( البَقَرَة : 223 ) . قال الزَّجَّاج : زعمَ أبو عُبَيدَة أنه كناية ، قال : والقول عندي فيه أنَّ معْنى نساؤكم حَرْثٌ لكم : فيهنَّ تحْرُثون الولد واللَّذَّة فأتُوا حرثَكم أنَّى شِئتم ، أي ائْتوا موضع حَرْثِكم كيف شِئْتم مُقْبِلةً ومُدْبرةً .
قال شمِر : قال الغَنَوِي : يُقال : حَرْق القوس والكُظرَة وهو فُرْضٌ ، وهي من القوْسِ حَرْثٌ ، وقد حرثتُ القوسَ أحرثها إذا هَيَّأْتَ موضعاً لِعُرْوة الوَتَر ، قال : والزَّندة تُحْرَث ثُم تُكْظَرُ بعد الحَرْثِ فهو حَرثٌ ما لم يُنفَذْ ، فإذا أُنفذ فهو كُظْرٌ .
وقال الفرَّاء : حَرَثْتُ القرآن أحْرُثه ، إذا أطَلْتَ دراسَتَه وتدَبَّرْتَهُ . وفي الحديث : أصدق الأسماء الحارث ، لأن الحارث معناهُ الكاسب .
واحتراث المال كسبه . وقول الله جلّ وعزّ : ( حَرْثِهِ وَمَن كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ ) ( الشورى : 20 ) أي من كان يريد كسب الدنيا .
حثر : أبو العبّاس عن ابن الأعرابي قال : الحَثْرَةُ : انْسلاق العين ، وتصغِيرها حُثَيْرَةٌ .
قال : والحَوْثرة : الفَيْشَة الضخمة وهي الكوْشَلَةُ ، والفَيْشَلة .
أبو عُبَيد : حَثِر الدِّبْسُ ، أي خَثُرَ ، وحَثِرَتْ عينه : خرج فيها حبٌّ أحْمَر .
شَمِر عن ابن الأعرابي قال : الدَّوَاء إذا بُلَّ وعُجِنَ فلم يجتمع وتناثر فهو حَثِرٌ ، وقد حَثِرَ حَثَراً .
وأُذُنٌ حَثِرَةٌ إذا لم تسمع سَمْعاً جيِّداً . ولسانٌ حَثِرٌ : لا يجِد طَعْمَ الطَّعام .
أبو العباس عن ابنِ الأعْرَابيِّ : حَثَّر الدَّوَاءَ ، إذَا حَبَّبهُ ، وحَثِرَ إذَا تَحَبَّبَ .
ابنُ شُمَيْل : الحَثَرُ مِنَ العِنَب : ما لَمْ يُونِع وَهُوَ حَامِضٌ صُلْبٌ لم يُشْكِلْ وَلَمْ يَتَمَوَّه . وحثِرَ العَسَلُ إذَا أَخَذَ يَتَحَبَّبُ ، وَهُوَ عَسَلٌ حاثِرٌ وحَثِرٌ .
والحَثَرَةُ مِنَ الجِبَأَة ، كأَنَّها تُرَابٌ مَجْمُوعٌ فإذَا قُلِعَتْ رَأَيْتَ الرملَ حَوْلَها .
عَمْرو عَنْ أَبِيه قالَ : الحثَرُ : ثمَرُ الأرَاكِ ، وَهُوَ البَريرُ .
أبو حَاتِم الحَاثرُ الحاءُ غَيْرُ مُعْجَمَة : المُتَفَلِّقُ مِنَ اللَّبَنِ ، وقَدْ حثَرَ يَحْثِرُ حُثُوراً .
وقال الحِرْمَازِيُّ : الحَثِرُ : المُتَفَلِّقُ .

##### Türkçe

ح ث ر
**حرث** , **حثر**
Şu veçhelerinden kullanılmıştır: **حرث** , **حثر** .

**حرث** : Leys dedi: **الْحَرْثُ**: ekim için, senin tohumu toprağa atmandır; ve dedi: **الاحتراثُ** mal kazanmadandır; ve şair bir kurda hitap ederek dedi:
Ve kim benim ekinimi ve senin ekinini kazanırsa zayıflatılır
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: dedi: **حَرَثتُ** deveyi ve **أَحْرَثتُها**; onun üzerinde yürüdüğün zaman, ta ki zayıflayıncaya kadar; buna benzer şeyi Leys söyledi.
İbn Büzürc: **أرضٌ مَحْرُوثةٌ** ve **مُحْرَثَةٌ**: insanlar onu çiğnediler, ta ki onu **أَحْرَثُوها** ve **حَرَثُوها**; ve çiğnendi, ta ki onu kabarttılar; o, çiğnendiği zaman bir bozulmadır; artık o **مُحْرَثَة** ve **مَحْرُوثَة**’dir; ekin için çevrilir; ve ikisi de bundan sonra söylenir.
Amrû, babasından: **حَرِثَ** adam, dört kadın arasında birleştirdiği zaman; ve **حَرِثَ** fıkıh öğrendiği zaman; ve araştırdı; ve **حَرِثَ** ailesi için kazandığı ve onlar için çabaladığı zaman.
Ve **الحُرْثَةُ**: adamın **أُدَاف**’ının aslında bir damardır. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَرْثُ**: ateşi tutuşturmaktır. Leys dedi: **مِحْراثُ النَّار**: onun küreğidir; onunla ateşi hareket ettirdiğin şey.
Ve **مِحْراثُ الحرْب**: onu alevlendiren şeydir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحَرْث**: çok cinsel birleşmedir; ve dedi: adamın **حرْثُ**’u: onun karısıdır.
Müberred okuttu:
Çekirge kavmimin ekinlerini yediği zaman
Benim ekinim, onun derdi çekirge yemektir
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحرثُ**: toynaklarla yıpratılmış yol. Ve **الحَرْث** eşeğin **جُرْدان**’ının aslıdır. Ve **الحَرْث**: kitabı araştırmak ve onu tedebbür etmektir; ondan Abdullah’ın sözü: (**احْرُثوا هذا القرآن**) yani onu araştırın. Başkası dedi: **الحَرْث**: dünya ve âhiret için çalışmadır. Ondan İbn Ömer hadisi: dedi ki: (**احرث لدنياك كأنك تعيش أبداً واحرث لآخرتك كأنك تموت غداً**). Ve onun manası: ölümle kaçırma korkusuyla âhiret işini ve amellerini öne almak; ve âhiret ameline onu meşgul etmesinden hoşlanmama sebebiyle dünya işini ertelemek.
Ve denir: o, ailesi için **يحْرُثُ** ve **يحترث**; yani kazanır.
Ebû Amr dedi: **الحُرثة**: yayın ucunda kiriş için olan yarıktır.
Allah, aziz ve celîl, dedi: (**نِسَآؤُكُمْ حَرْثٌ لَّكُمْ فَأْتُواْ حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ**) (Bakara: 223). Zeccâc dedi: Ebû Ubeyde bunun kinaye olduğunu iddia etti; dedi: ve bence onda söz şudur ki: “Kadınlarınız sizin için **حَرْثٌ**’tur”un manası: onlarda evladı ve lezzeti ekersiniz; öyleyse **حرثَكُمْ**’a dilediğiniz gibi gelin; yani **حَرْث**’ımızın yerine nasıl isterseniz, önden ve arkadan gelerek gelin.
Şemir dedi: Ğanevî dedi: denir: yayın **حَرْق**’ı ve **الكُظرَة**’si; o bir **فُرْض**’dur; ve o, yaydan bir **حَرْث**’tır; ve ben yayı **حرثتُ** onu **أحرثها**: kiriş halkası için bir yer hazırladığın zaman; dedi: ve **الزَّندة** **تُحْرَث** sonra **تُكْظَر** edilir; **الحَرْث**’ten sonra; artık o, delinmedikçe bir **حَرثٌ**’tur; delindiği zaman ise bir **كُظْرٌ**’dur.
Ferrâ dedi: Kur’ân’ı **حَرَثْتُ** onu **أحْرُثه**: onun dersini uzattığın ve onu tedebbür ettiğin zaman. Ve hadiste: isimlerin en doğrusu **الحارث**’tır; çünkü **الحارث**’ın manası kazanan kimsedir.
Ve **احتراث** malın, onu kazanmaktır. Ve Allah, aziz ve celîl, sözü: (**حَرْثِهِ وَمَن كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ**) (Şûrâ: 20) yani kim dünyanın kazancını istiyorsa.

**حثر** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الحَثْرَةُ**: gözün soyulmasıdır; ve onun küçültmesi **حُثَيْرَةٌ**’dir.
Dedi: ve **الحَوْثرة**: iri **الفَيْشَة**’dir; o **الكوْشَلَة**’dir; ve **الفَيْشَلة**.
Ebû Ubeyd: **حَثِر** pekmez; yani koyulaştı; ve **حَثِرَتْ** onun gözü: içinde kırmızı bir tane çıktı.
Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: ilaç ıslatıldığı ve yoğrulduğu halde birleşmez ve dağılırsa o **حَثِرٌ**’dir; ve **حَثِرَ** **حَثَراً**.
Ve **أُذُنٌ حَثِرَةٌ**: iyi bir işitme ile işitmediği zaman. Ve **لسانٌ حَثِرٌ**: yemeğin tadını bulmaz.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **حَثَّر** ilacı: onu tanecikli yaptığı zaman; ve **حَثِرَ**: taneciklendiği zaman.
İbn Şümeyl: **الحَثَرُ** üzümden: olgunlaşmamış olan; o ekşi, serttir; renklenmemiştir ve sulanmamıştır. Ve **حَثِرَ** bal: taneciklenmeye başladığı zaman; ve o, **عَسَلٌ حاثِرٌ** ve **حَثِرٌ** olan baldır.
Ve **الحَثَرَةُ** **الجِبَأَة**’dendir; sanki o, toplanmış bir topraktır; onu söktüğün zaman, onun etrafında kumu görürsün.
Amr, babasından: dedi: **الحثَرُ**: **الأرَاك**’ın meyvesidir; ve o **البَريرُ**’dir.
Ebû Hâtim: **الحَاثرُ** — **الحاءُ** gayr-i mu‘ceme — sütten parçalanandır; ve **حثَرَ** **يَحْثِرُ** **حُثُوراً**.
Hirmâzî dedi: **الحَثِرُ**: parçalanandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والراء وما يثلثهما)
  (حرز) الحاء والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو من الحِفْظ والتَّحفظ يقال حَرَزْتُه([1]) واحترزَ هو، أي تحفَّظَ. وناسٌ يذهبون إلى أنّ هذه الزّاءَ مبدلةٌ مِن سين، وأنَّ الأصل الحَرْس وهو وجهٌ. وفي الكتاب الذي للخليل أنّ الحَرَزَ جَوْز محكوكٌ يُلعَب به، والجمع أحْراز. قلنا: وهذا شيءٌ لا يعرَّج عليه ولا مَعْنَى له.
  (حرس) الحاء والراء والسين أصلان: أحدهما الحِفْظ والآخر زمانٌ.
فالأوّل حَرَسَه يَحْرُسُه حَرْساً. والحَرَس: الحُرَّاس. وأمَّا حُرِيسَة الجَبَل، التي جاءت في الحديث، فيقال هي الشاة يُدركها اللَّيل قَبْلَ أُوِيِّها إلى مأواها، فكأنها حُرِسَتْ هناك. وقال أبو عبيدة في حريسة الجبل: يجعلها بعضهم السَّرِقَة نفسَها؛ يقال حَرَس يَحْرِسُ حَرْساً، إذا سَرَق. وهذا إنْ صحَّ فهو قريبٌ من الباب؛ لأنَّ السارق يرقُب الشيء كأنّه يحرُسه حتَّى يتمكَّن منه. والأوّلُ أصحّ. وذلك قول أهل اللغة إنّ الحريسَةَ هي المحروسة. فيقول: "[ليس] فيما يحرس بالجبل قَطْع" لأنّه ليس بموضع* حِرْز.
  (حرش) الحاء والراء والشين أصلٌ واحدٌ يرجع إليه فروعُ الباب. وهو الأثَر والتحزيز. فالحَرْش الأَثَر ومنه سمِّي الرجل حراشاً([2]). ولذلك يسمُّون الدِّينارَ أحْرَش لأنّ فيه خشونة. ويسمُّون الضبَّ أحْرَشَ؛ لأنَّ في جلده خشونةً وتحزيزاً.
  ومن هذا الباب حَرَشْتُ [الضبّ([3])]، وذلك أنْ تمسح جُحْرَهُ وتحرّكَ يدَكَ حتَّى يَظن أنّها حيّة فيُخْرِج ذَنبَه فتأخذَه. وذلك المَسْح له أثَرٌ. فهو من القياس الذي ذكرناه. والحَرِيش: نوعٌ من الحيات أرقَطُ. وربَّما قالوا حيّة حَرْشاء، كما يقولون رَقْطاء قال:
بِحَرْشاءَ مِطْحَانٍ كأنّ فحيحَها *** إذا فَزِعَتْ ماءٌ هُرِيقَ على جمْرِ([4])  والحَرْشاء: حَبَّة تنبُت شبيهةٌ بالخَرْدَلِ. قال أبو النجم:
  * وانْحَتَّ مِن حَرشاءِ فَلْجٍ خَرْدَلهْ([5]) *
  فأمّا قولُهم حَرَّشْت بينَهم، إذا أغرَيْتَ وألقيتَ العداوة، فهو من الباب؛ لأن ذلك كتحزيزٍ يقع في الصُّدور والقلوب.
  ومن ذلك تسميتهم النُّقْبة، وهي أوَّل الجَرَب يَبْدُو، حَرْشاء. يقال نُقْبةٌ حَرْشاء، وهي الباِثرَة([6]) التي لم تُطْلَ. وأنشد:
وحَتَّى كأنِّي يتقي بي مُعَبَّدٌ *** به نُقْبة حَرْشاءُ لم تَلْقَ طاليا([7])فأمّا قوله:
  * كما تطايَرَ مَنْدُوفُ الحراشِين([8]) *
  فيقال إنّه شيءٌ في القطن لا تدَيِّثُهُ المطارق([9])، ولا يكون ذلك إلاّ لخشونةٍ فيه.
  (حرص) الحاء والراء والصاد أصلان: أحدهما الشّقّ، والآخر الجَشَع.
  فالأول الحَرْصُ الشَّقُّ؛ يقال حَرَص القَصَّار الثوبَ إذا شقَّه. والحارِصَة من الشِّجاج: التي تشقُّ الجلد. ومنه الحرِيصة والحارِصَةُ، وهي السحابة التي تَقْشِر وجْهَ الأرض مِن شِدّة وَقْع مطرِها. قال:
  * انهلالُ حريصَةٍ([10]) *
  وأمّا الجَشَع والإفراط في الرَّغْبة فيقال حَرَصَ إذا جَشَع يَحْرُِص حِرْصا، فهو حريصٌ. قال الله تعالى: ﴿إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ﴾ [النحل 37]. ويقال حُرِصَ المَرْعَى([11])، إذا لم يُتْرك منه شيء؛ وذلك من الباب، كأنّه قُشِر عن وجْه الأرض.
   (حرض) الحاء والراء والضاد أصلان: أحدهما نبت، والآخَر دليلُ الذَّهاب والتّلَف والهلاك والضَّعف وشِبهِ ذلك.
  أمَّا الأوّل فالحُرْض الأُشنان، ومُعالِجُه الحَرّاض. والإحْرِيض: العُصْفُر. قال:
  * مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ([12]) *
  والأصل الثاني: الحَرَض، وهو المُشرِف على الهلاك. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً﴾ [يوسف 85]. ويقال حَرَّضْتُ فلاناً على كذا. زعم ناسٌ أنّ هذا من الباب. قال أبو إسحاق البصريُّ([13]) الزَّجّاج: وذلك أنّه إذا خالف فقَدْ أفْسَد. وقوله تعالى: ﴿حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ﴾ [الأنفال 65]، لأنهم إذا خالَفُوه فقد أُهلِكوا. وسائر الباب مقاربٌ هذا؛ لأنَّهم يقولون هو حُرْضَة، وهو الذي يُنَاوَلُ قِدَاحَ الميسر ليضرب بها.
  ويقال إنّه لا يأكل اللحمَ أبداً بثَمن، إنّما يأكل ما يُعْطَى، فيُسمَّى حُرْضَةً، لأنه لا خَيرَ عنده.
  ومن الباب قولُهم للذي لا يُقاتِل ولا غَنَاء عِنْدَه ولا سِلاح معَه حَرَض. قال الطرِمّاح:
  * حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ([14]) *
  ويقال حَرَض الشّيءُ وأحرضَهُ  غيره، إذا فَسَد وأفسَدهُ غيرُه. وأحْرَضَ الرّجُل، إذا وُلِد له [ولَدُ] سَوء. وربما قالوا حَرَضَ الحالبان النّاقَة، إذا احتلبا لبنَها كلَّه.
  (حرف) الحاء الراء والفاء ثلاثة أصول: حدُّ الشيء، والعُدول، وتقدير الشَّيء.
  فأمّا الحدّ فحرْفُ كلِّ شيء حدُّه، كالسيف وغيره. ومنه الحَرْف، وهو الوجْه. تقول: هو مِن أمرِه على حَرْفٍ واحد، أي طريقة واحدة. قال الله تعالى ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ﴾ [الحج 11]. أي على وجه واحد. وذلك أنّ العبد يجبُ عليه طاعةُ ربِّه تعالى عند السرّاء والضرّاء، فإذا أطاعَه عند السّرّاء وعَصاه عند الضرّاء فقد عَبَدَه على حرفٍ. ألا تراه قال تعالى: ﴿فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ﴾ [الحج 11]. ويقال للناقةِ حَرْفٌ. قال قوم: هي الضامر، شبِّهت بحرف السَّيف. وقال آخرون: بل هي الضَّخْمة، شبِّهت بحرف الجبل، وهو جانبُه. قال أوس:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ([15])  وقال كعب بن زهير:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ([16])  والأصل الثاني: الانحراف عن الشَّيء. يقال انحرَفَ عنه يَنحرِف انحرافاً. وحرّفتُه أنا عنه، أي عدَلتُ به عنه. ولذلك يقال مُحَارَفٌ، وذلك إذا حُورِف كَسْبُه فمِيلَ به عنه، وذلك كتحريف الكلام، وهو عَدْلُه عن جِهته. قال الله تعالى: ﴿يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه([17])﴾ [النساء 46، المائدة 13].
  والأصل الثالث: المِحراف، حديدة يقدَّر بها الجِراحات عند العِلاج. قال:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما([18])  وزعم ناسٌ أنّ المُحارَفَ من هذا، كأنّه قُدِّر عليه رزقُه كما تقدَّر الجِراحةُ بالمحْراف.
  ومن هذا الباب فلان يَحْرُف لِعياله، أي يكسِب. وأجْوَدُ مِن هذا أن يقال فيه إنّ الفاءَ مبدلةٌ من ثاء. وهو من حَرَثِ أي كَسَبَ وجَمَعَ. وربما قالوا أحْرَفَ فلانٌ إحرافاً، إذا نَما مالُه وَصَلُح. وفلان حَرِيفُ فلانٍ أي مُعامِلُه. وكل ذلك من حَرَفَ واحترف أي كسَب. والأصلُ ما ذكرناه.
  (حرق) الحاء والراء والقاف أصلان: أحدهما حكُّ الشَّيء بالشيء مع حرارة والتهاب، وإليه يرجع فروعٌ كثيرة. والآخَر شيءٌ من البَدَن.
  فالأول قولهم حَرَقْتُ الشيءَ إذا بردْتَ وحككْتَ بعضَهُ ببعض. والعرب تقول: "هو يَحْرُقُ عليك الأُرَّم غَيظاً"، وذلك إذا حكَّ أسنانَه بعضَها ببعض. والأُرَّم هي الأسنان. قال:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا([19])  وقرأ ناسٌ: ﴿لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه([20])﴾ [طه 97]، قالوا: معناه لنبرُدنَّه بالمبارد. والحَرَق: النَّار. والحَرَقُ في الثَّوب([21]). والحَرُوقاء هذا الذي يقال لـه الحُرَّاق. وكلُّ ذلك قياسُه واحد.
  ومن الباب قولهم للذي ينقطع شَعَْره وينسل حَرِقٌ. قال:
  * حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ([22]) *
  والحُرْقَانُ: المَذَح في الفخِذين، وهو من احتكاك إحداهما بالأخرى. ويقال فَرَسٌ حُرَاقٌ([23]) إذا كان يتحرَّق في عَدْوِه. وسَحابٌ حَرِقٌ، إذا كان شديدَ البَرْق. وأحْرَقَني النّاسُ بلَوْمهم: آذَوْني. ويقال إنّ المُحارقَةَ جِنسٌ من المباضعة. وماء حُرَاقٌ: مِلحٌ شديد المُلوحة.
  وأمّا الأصل الآخر فالحارقة، وهي العَصب الذي يكون في الورِك. يقال رجلٌ محروقٌ، إذا انقطعت حارِقَتُه. قال:
  * يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ([24]) *
   (حرك) الحاء والراء والكاف أًصلٌ واحد، فالحركة ضدُّ السكون. ومن الباب الحارِكانِ، وهما ملتقى الكتِفَين، لأنَّهما لا يزالان يتحرَّكان. وكذلك الحراكيك، وهي الحراقِفُ، واحدتها حَرْكَكَة.
  (حرم) الحاء والراء والميم أصلٌ واحد، وهو المنْع والتشديد. فالحرام: ضِدُّ الحلال. قال الله تعالى: ﴿وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيةٍ أَهْلَكنْاَهَا﴾ [الأنبياء 95]. وقرئت: ﴿وحِرْمٌ([25])﴾. وسَوْطٌ مُحرَّم، إذا لم يُلَيَّن بعدُ. قال الأعشى:
  * تُحاذِر كَفِّي والقَطيعَ المُحَرَّمَا([26]) *
  والقطيع: السوط، والمحرَّم الذي لم يمرَّن ولم يليَّنْ بعدُ. والحريم: حريم البئرِ، وهو ما حَولَها، يحرَّم على غير صاحبها أن يحفِر فيه. والحَرَمَانِ: مكة والمدينة، سمِّيا بذلك لحرمتهما، وأنّه حُرِّم أن يُحدَث فيهما أو يُؤْوَى مُحْدِثٌ. وأحْرَم الرّجُل بالحجّ، لأنه يحرُم عليه ما كان حلالاً له من الصَّيد والنساءِ وغير ذلك. وأحرم الرّجُل: دخل في الشهر الحرام. قال:
قَتَلُوا ابنَ عفّانَ الخليفةَ مُحْرِماً *** فمضى ولم أَرَ مثلَه مقتولا([27])  ويقال المُحْرِم الذي* له ذِمَّة. ويقال أحْرَمْتُ الرّجُلَ قَمرْتُه، كأنَّك حرمْتَه ما طمِعَ فيه منك. وكذلك حَرِم هو يَحْرَم حَرَماً، إذا لم يَقْمُر. والقياس واحدٌ، كأنه مُنِع ما طَمِع فيه. وحَرَمْتُ الرّجلَ العطية حِرماناً، وأحرمْتُه، وهي لغة رديّة. قال:
ونُبِّئْتُها أحْرَمْت قَومَها *** لتَنْكِحَ في مَعْشرٍ آخَرِينا([28])  ومَحارِم اللَّيل: مخاوفه التي يحرُم على الجبان أن يسلُكَها. وأنشد ثعلب:
واللهِ لَلنَّومُ وبِيضٌ دُمَّجُ ***  أَهْوَنُ مِن لَيْلِ قِلاصٍ تَمْعَجُمَحَارِمُ اللَّيلِ لَهُنّ بَهْرَجُ([29]) *** حِين يَنام الوَرَعُ المزَلَّجُ([30]) ويقال من الإحرام بالحجِّ قوم حُرُمٌ وحَرَامٌ، ورجلٌ حَرَامٌ. ورجُلٌ حِرْمِيٌّ منسوب إلى الحَرَم. قال النابغة:
لِصَوْتِ حِرْمِيَّةٍ قالت وقد رحلوا *** هل في مُخِفِّيكُم من يَبتغي أَدَما([31])  والحَرِيم: الذي حُرِّم مَسُّهُ فلا يُدْنَى منه.  وكانت العرب إذا حجُّوا ألقَوا ما عليهم من ثيابهم فلم يلبَسوها في الحرَم، ويسمَّى الثوبُ إذا حرّم لُبسه الحَريم. قال:
كَفى حَزَناً مَرِّي عليه كأنّهُ *** لَقىً بين أيدي الطائِفِين حريمُ([32])  ويقال بين القوم حُرْمةٌ ومَحْرَُمة، وذلك مشتقٌّ من أنه حرامٌ إضاعتُه وترْكُ حِفظِه. ويقال إنّ الحَرِيمةَ اسمُ ما فات من كل همٍّ مطموعٍ فيه.
  ومما شذَّ الحيْرَمَة: البقرة.
  (حرن) الحاء والراء والنون أصلٌ واحد، وهو لزوم الشي للشيء لا يكادُ يفارقه. فالحِرَان في الدّابة معروف، يقال حَرَنَ وحَرُن. والمَحَارن من النَّحْل: اللواتي يلصَقْن بالشَُّهد فلا يبرحْن أو يُنْزَعْنَ. قال:
  * صَوْتُ المحابِضِ يَنْزِعْن المَحَارِينا([33]) *
  وكذلك قول الشماخ:
فما أرْوَى ولو كَرُمَتْ علينا *** بأدْنَى مِنْ موقَّفَةٍ حَرُونِ([34])هي التي لا تبرح أعلَى الجبل. ويقال حَرَنَ في البيع فلا يزيد ولا ينقُص.
  (حرو/ي) الحاء والراء وما بعدها معتل. أصول ثلاثة: فالأوّل جنس من الحرارة، والثاني القرب والقصد، والثالث الرُّجوع.
  فالأوّل الحَرْوُ. من قولك وجَدْتُ في فمي حَرْوَة وحَرَاوةً، وهي حرارةٌ مِن شيءٍ يُؤْكل كالخردَل ونحوِه. ومن هذا القياس حَرَاةُ النار، وهو التهابها. ومنه الحَرَة الصَّوت والجَلَبةُ.
  وأمّا القُرب والقَصْد فقولهم أنت حَرىً أنْ تفعل كذا. ولا يثنَّى على هذا اللفظ ولا يُجمَع. فإذا قلت حَرِيٌّ قلت حرِيّان وحريُّون وأحرياء للجماعة([35]). وتقول هذا الأمر مَحْراةٌ لكذا. ومنه قولهم: هو يتحرَّى الأمر، أي يقصِدُه.
ويقال إنَّ الحَرا مقصور: موضع البَيْض، وهو الأفحوص. ومنه تحرَّى بالمكان: تلبَّثَ. ومنه قولهم نزلتُ بِحَرَاهُ وَبِعَراه، أي بعَقْوتَه.
  والثالث: قولهم حَرَى الشّيءُ يَحرِي حَرْياً، إذا رجع ونَقَص. وأحراه الزمانُ. ويقال للأفعى التي كَبِرت ونقص جسمُها حاريَةٌ. وفي الدعاء عليه يقولون: "رماهُ الله بأفعَى حاريةٍ"، لأنها تنقُص من مرور الزمان عليها وتَحْرِي، فذلك أخبثُ. وفي الحديث: "لما مات رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم جعل جسمُ أبي بكر يَحْرِي حتى لَحق به".
  (حرب) الحاء والراء والباء أصولٌ ثلاثة: أحدها السّلْب، والآخر دويْبَّة، والثالث بعضُ المجالس.
  فالأوَّل: الحَرْب، واشتقاقها من الحَرَب وهو السَّلْب. يقال حَرَبْتُه مالَه، وقد حُرِب مالَه، أي سُلِبَه، حَرَباً. والحريب: المحروب. ورجل مِحْرَابٌ: شجاعٌ قَؤُومٌ بأمر الحرب مباشرٌ لها. وحَريبة الرَّجُل: مالُه الذي يعيش به، فإذا سُلِبَه لم يَقُمْ بعده. ويقال أسَدٌ حَرِبٌ، أي من شدّة غضبِه كأنّه حُرِب شيئاً أي سُلِبه. وكذلك الرجل الحَرِب.
  وأما الدويْبَّة [فـ] الحِرباء. يقال أرض مُحَرْبئة، إذا كثُر حِرباؤها. وبها شبِّه الحِرْباء، وهي مسامير الدُّروع. وكذلك حَرَابيّ المَتن، وهي لَحَماتُهُ.
  والثالث: *المحراب، وهو صدر المجلس، والجمع محاريب. ويقولون: المحراب الغرفةُ في قوله تعالى: ﴿فَخَرَجَ علَى قَوْمِهِ مِنَ المِحْراب﴾ [مريم 11]. وقال:
رَبَّةُ مِحرابٍ إذا جئتُها *** لم ألقَها أوْ أَرتَقِي سُلَّمَا([36])  ومما شذَّ عن هذه الأصول الحُرْبة. ذكر ابنُ دريد أنها الغِرارَة السَّوداء. وأنشد:
وصَاحبٍ صاحبتُ غيرِ أَبْعَدا *** تراهُ بين الحُرْبَتَينِ مَسْنَدَا([37])  (حرت) الحاء والراء والتاء أصلٌ واحد، وهو الدَّلْك، يقال حَرَته حَرْتاً، إذا دلكه دَلْكاً شديداً.
  (حرث) الحاء والراء والثاء أصلانِ متفاوتان: أحدهما الجمع والكَسْب، والآخر أنْ يُهْزَل الشيء.
  فالأوّل الحَرْث، وهو الكَسْب والجمع، وبه سمِّي الرجل حارثاً. وفي الحديث: "احْرُثْ لدُنْياكَ كأنَّك تعيش أبداً، واعمَلْ لآخرتِك كأنك تموت غداً".
  ومن هذا الباب حرث الزَّرع. والمرأة حرث الزَّوج؛ فهذا تشبيه، وذلك أنه مُزدَرَع ولده. قال الله تعالى: ﴿نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ﴾ [البقرة 223]. والأحرِثة: مَجارِي الأوتار في الأفواق([38])؛ لأنّها تجمعها.
  وأمّا الأصل الآخر فيقال حَرَثَ ناقتَه: هَزَلها؛ أحرثها أيضاً. ومن ذلك قول الأنصار لمّا قال لهم معاوية: ما فعلَتْ نواضحُكم؟ قالوا: أحْرثْنَاها يَوْمَ بَدْرٍ.
   (حرج) الحاء والراء والجيم أصلٌ واحد، وهو معظم الباب وإليه مرجع فروعه، وذلك تجمُّع الشيء وضِيقُه. فمنه الحَرَج جمع حَرَجة، وهي مجتمع شجرٍ. ويقال في الجمع حَرَجات. قال:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ([39]) ويقال حِراجٌ أيضاً. قال:
  * عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ([40]) *
  ومن ذلك الحرَجَ الإثم، والحَرَج الضِّيق. قال الله تعالى: ﴿وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً﴾ [الأنعام 125]. ويقال حَرِجَتِ العينُ تَحرَج، أي تحارُ. وتقول: حَرِجَ عَلَيَّ ظُلمك، أي حرُم. ويقال أحْرَجَها بتطليقةٍ، أي حرّمَها. ويقولون: أكسَعَها بالمُحْرِجات، يريدون بثلاث تطليقات. والحَرَج: السَّرير الذي تُحمَل عليه الموتى. والمِحَفَّةُ حَرَجٌ. قال:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني([41])  وناقة حَرَجٌ وحُرْجُوجٌ: ضامرة، وذلك تداخُلُ عظامِها ولحمِها. ومنه الحَرِجُ الرّجل الذي لا يكاد يبرحُ القتال.
  ومما شذّ عن هذا الباب قولهم إنّ الْحِرْجَ الوَدَعة، والجمع أحراج. ويقال هو نَصيب الكلْب من لحم الصَّيْد. قال جحدر:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ([42])  ويقال الحِرْج الحِبالُ تُنْصَب. قال:
  * كأنّها حرج حابلِ([43]) *
  (حرد) الحاء والراء والدال أصولٌ ثلاثة: القصد، والغضَب، والتنحِّي.
  فالأوَّل: القصد. يقال حَرَدَ حَرْدَهُ، أي قصد قصده، قال الله تعالى:
﴿وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ﴾ [القلم 25]. [و] قال:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ([44])  ومن هذا الباب الحُرُود: مبَاعر الإبل، واحدها حِرْد.
  والثاني: الغضب؛ يقال حَرِدَ الرّجل غَضِبَ حَرْداً، بسكون الراء([45]). قال الطرمّاح:
  * وابن سَلْمى على حَرْدِ([46]) *
  ويقال أسَدٌ حارد. قال:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ([47])  والثالث: التنحِّي والعُدول. يقال نَزلَ فلانٌ حريداً، أي منتحِّياً. وكوكب حَريد. قال جرير:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا([48])  قال أبو زيد: الحريد ها هنا: المتحوِّل عن قومه. وقد حَرَدَ حُرُوداً. يقول إنَّا لا نَنْزِل في غير قومنا من ضعف وذِلّة؛ لقوّتنا وكثْرتنا. والمحرَّد من كل شيء: المعوَّج. وحارَدَتِ الناقة، إذ قلَّ لبنُها، وذلك أنّها عَدَلَتْ عمَّا كانت عليه من الدّرّ. وكذلك حارَدَت السنة إذا قَلّ مطرها. وحَبْلٌ مُحَرَّدٌ، إذا ضُفر فصارت لـه حِرفةٌ لاعوِجاجه.
  (حرذ) الحاء والراء والذال ليس أصلاً، وليست فيه عربيةٌ صحيحة. وقد قالوا إنّ الحِرذَون دويْبَّة.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في القاموس: "وحرزه حفظه، أو هو إبدال والأصل حرسه".
([2]) في أسمائهم حراش، ككتاب، وحراش، كشداد.
([3]) التكملة في المجمل.
([4]) البيت في المجمل واللسان (حرش، طحن). والمطحان: المترحية المستديرة.
([5]) اللسان (حرش) والحيوان (4: 11) والجمهرة (2: 133).
([6]) في الأصل: "الناشرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([7]) في الأصل: "حتى كأني شقي"، صوابه من المجمل واللسان.
([8]) أنشده في المجمل (حرش)، وذكر أن مفرده "حرشون". لكن ابن منظور أنشده في (حرشن).
([9]) ديثت المطارق الشيء: لينته. وفي الأصل: "لا تدشه المطارف". وفي المجمل: "لا يدبثه المطارق"، صوابهما ما أثبت من اللسان (ديث).
([10]) جزء من بيت للحادرة الذبياني في ديوانه 3 نسخة الشنقيطي، والمفضليات (1: 24)، واللسان (حرص). وهو بتمامه:
ظلم البطاح لـه انهلال حريصة *** فصفا النطاف لـه بعيد المقلع([11]) في الأصل: "المعنى"، صوابه من المجمل.
([12]) البيت من أبيات أربعة في نوادر أبي زيد 222 واللسان (حرض).
([13]) هو أبو إسحاق إبراهيم بن السري بن سهل الزجاج، تلميذ المبرد، المتوفى سنة 311.
([14]) جزء من بيت له في ديوانه 86 واللسان (حرض). وهو بتمامه:
من يرم جمعهم يجدهم مراجيـ *** ـح حماة للعزل الأحراض([15]) سبق إنشاد البيت والكلام عليه في مادة (أشر).
([16]) سبق الكلام على هذا البيت في حواشي مادة (أشر)
([17]) من الآية 46 في النساء، والآية 13 في المائدة. وفي الآية 41 من المائدة: (يحرفون الكلم من بعد مواضعه).
([18]) للقطامي في ديوانه 71 واللسان (حرف، ضجم). ويروى: "على النفر" بالفاء، وهو الورم أو خروج الدم. وفي الديوان: "حاولها" بدل: "عالجها".
([19]) الرجز في اللسان (حرق، أرم). وفي (أرم) توجيه كسر همزة "إنما" وفتحها.
([20]) هذه قراءة أبي جعفر من رواية ابن وردان، ووافقه الأعمش. وقرئ: (لنحرقنه) من الإحراق، وهي قراءة أبي جعفر من رواية ابن جماز، ووافقه الحسن. وباقي القراء: (لنحرقنه) من التحريق. انظر إتحاف فضلاء البشر 307.
([21]) في اللسان: "والحرق: أن يصيب الثوب احتراق من النار… ابن الأعرابي: الحرق: النقب في الثوب من دق القصار". وفي المجمل: "والحرق في الثوب من الدق".
([22]) لأبي كبير الهذلي، كما سبق في حواشي (برو/ي 234) من الجزء الأول، وصدره:
* ذهبت بشاشته فأصبح واضحا *
([23]) يقال: حراق، كزعاق، وحراق، كرمان.
([24]) لأبي محمد الحذلمي، كما في اللسان (فتق، صفق). وأنشده أيضاً في اللسان (حرق) بدون نسبة. وانظر أمالي ثعلب 232.
([25]) هي قراءة حمزة والكسائي وأبي بكر وطلحة والأعمش وأبي عمرو. وانظر سائر القراءات في تفسير أبي حيان (6: 338).
([26]) في (قطع): "تراقب كفي". وصدره كما في ديوان الأعشى 201 واللسان (حرم):
* ترى عينها صغواء في جنب مؤقها *
([27]) للراعي كما في خزانة الأدب (1: 503) واللسان (حرم) وجمهرة أشعار العرب 176. وهذا الإنشاد يوافق ما في المجمل. ورواية سائر المصادر: "ودعا فلم أر مثله".
([28]) البيت من أبيات لشقيق بن السليك، أو ابن أخي زر بن حبيش، في اللسان (حرم).
([29]) الأبيات في المجمل، والأول والثاني منهما في اللسان (دمج)، والأخيران فيه (حرم، زلج). البهرج: المباح. والورع بالفتح: الجبان. والمزلج: الدون الذي ليس بتام الحزم.
([30]) يروى أيضاً "مخارم الليل" أي أوائله. وهي رواية اللسان (خرم).
([31]) ديوان النابغة 67 والمجمل واللسان (حرم). المخف: الخفيف المتاع. والأدم: الجلد.
([32]) المجمل واللسان (حرم). وفي الأخير: "كرى عليه" وانظر السيرة 129.
([33]) لابن مقبل في اللسان (حبض، حرن). وصدره: * كأن أصواتها من حيث تسمعها *
([34]) ديوان الشماخ 91 واللسان (وقف، حرن).
([35]) وكذلك إذا قلت حر، كشج؛ ثنيته أو جمعته.
([36]) لوضاح اليمن في اللسان (حرب) والأغاني (6: 43) والجمهرة (1: 219).
([37]) البيتان في اللسان (حرب).
([38]) الأفواق: جمع فوق، بالضم؛ وهو من السهم موضع الوتر. وفي الأصل: "الأفراق" تحريف.
([39]) البيت للمجنون كما في الحيوان (5: 173) والأغاني (1: 17).
([40]) للحجاج في ديوانه 64 واللسان (حرج).
([41]) لامرئ القيس في ديوانه 126 واللسان (حرج، قرر)، وسيعيده في (قر).
([42]) البيت في اللسان (حرج).
([43]) جزء من بيت في اللسان (حرج) وهو بتمامه:
وشر الندامى من تبيت ثيابه *** مجففة كأنها حرج حابل  وفي الأصل: "كأنها حرج نابل وحابل"، صوابه في المجمل واللسان.
([44]) الشطران في اللسان (حرد). ونسبهما التبريزي في التهذيب لحسان.
([45]) وبتحريكها أيضاً، والتسكين أكثر.
([46]) في المجمل:               * وابن أبي سلمى على حرد *
ولم أعثر على هذا الشعر في ديوان الطرماح.
([47]) للفرزدق في ديوانه 172 والحيوان (3: 97) وعيون الأخبار (4: 122) ومعاهد التنصيص (1: 102).
([48]) ديوان جرير 173 واللسان (حرد).

ـ

##### Türkçe

(حâ ve **ر** ve onları üçleyenlerin bâbı)
  (**حرز**) **الحاء** ve **الراء** ve **الزاء** tek bir asıldır; o da **الحِفْظ** ve **التَّحفظ**tendir. Denir: **حَرَزْتُه** ve o **احترزَ** etti; yani sakındı. Ve birtakım insanlar, bu **الزّاء**ın **سين**den بدل edilmiş olduğunu, aslın ise **الحَرْس** olduğunu söylerler; bu bir veçhedir. Ve **الخليل**’in kitabında, **الحَرَز**ın, onunla oynanan, kazınmış bir ceviz olduğu; çoğulunun **أحْراز** olduğu (yazılıdır). Dedik: Bu, kendisine dönülmeyecek bir şeydir ve onun için bir mânâ yoktur.
  (**حرس**) **الحاء** ve **الراء** ve **السين** iki asıldır: biri **الحِفْظ**, diğeri zaman.
Birincisi: **حَرَسَه يَحْرُسُه حَرْساً**. Ve **الحَرَس**: **الحُرَّاس**tır. **حُرِيسَة الجَبَل**e gelince—ki hadiste gelmiştir—denir ki o, koyundur; gecenin, barınağına sığınmasından önce ona erişmesidir; sanki orada korunmuş gibi. Ve **أبو عبيدة**, **حريسة الجبل** hakkında dedi: Bazıları onu bizzat hırsızlığın kendisi yapar; denir: **حَرَس يَحْرِسُ حَرْساً**; çaldığı zaman. Bu sahih olursa, bâbdan yakındır; çünkü hırsız, şeye göz diker; sanki onu korur, ta ki ona güç yetirsin. Birincisi daha sahih olandır. Bu, dil ehlinin sözüdür: **الحريسَة** korunmuş olandır. Şöyle der: "[ليس] فيما يحرس بالجبل قَطْع" çünkü o, **حِرْز** yeri değildir.
  (**حرش**) **الحاء** ve **الراء** ve **الشين** tek bir asıldır; bâbın dalları ona döner. O, iz ve çiziktir. Öyleyse **الحَرْش** izdir; ondan dolayı adama **حراشاً** adı verilmiştir. Bunun için dinara **أحْرَش** derler; çünkü onda pürüzlülük vardır. Ve keler’e **أحْرَشَ** derler; çünkü derisinde pürüzlülük ve çizik vardır.
  Bu bâbdandır: **حَرَشْتُ [الضبّ]**; o da şudur: Deliğini sıvazlarsın ve elini hareket ettirirsin; ta ki onun bir yılan olduğunu sansın da kuyruğunu çıkarır; sen de onu alırsın. Ve o sıvazlamanın bir izi vardır. O, zikrettiğimiz kıyastandır. Ve **الحَرِيش**: benekli bir yılan türüdür. Bazen **حيّة حَرْشاء** derler; nasıl ki **رَقْطاء** derler. Şair dedi:
بِحَرْشاءَ مِطْحَانٍ كأنّ فحيحَها *** إذا فَزِعَتْ ماءٌ هُرِيقَ على جمْرِ  **الحَرْشاء**: hardala benzer, biten bir tanedir. **أبو النجم** dedi:
  * وانْحَتَّ مِن حَرشاءِ فَلْجٍ خَرْدَلهْ *
  Ama onların “**حَرَّشْت بينَهم**” sözü—kışkırttığın ve düşmanlığı attığın zaman—bâbdandır; çünkü bu, göğüslerde ve kalplerde vuku bulan bir çizik gibidir.
  Bundan da, **النُّقْبة**ye—ki uyuzun ilk belirenidir—**حَرْشاء** adını vermeleridir. Denir: **نُقْبةٌ حَرْشاء**; o, sürülmemiş kabarcıktır. Şu beyit okundu:
وحَتَّى كأنِّي يتقي بي مُعَبَّدٌ *** به نُقْبة حَرْشاءُ لم تَلْقَ طاليا فأمّا قوله:
  * كما تطايَرَ مَنْدُوفُ الحراشِين *
  denir ki o, pamukta bir şeydir; tokmaklar onu yumuşatmaz; bu da ancak onda bir pürüzlülük sebebiyledir.
  (**حرص**) **الحاء** ve **الراء** ve **الصاد** iki asıldır: biri yarma, diğeri açgözlülük.
  Birincisi: **الحَرْصُ** yarmadır; denir: **حَرَص القَصَّار الثوبَ**; onu yardığı zaman. Yaralardan **الحارِصَة**: deriyi yaran olandır. Ondandır **الحرِيصة** ve **الحارِصَةُ**; o, yağmurunun şiddetli vuruşundan yerin yüzünü soyan buluttur. Dedi:
  * انهلالُ حريصَةٍ *
  Açgözlülük ve rağbette aşırılığa gelince, denir: **حَرَصَ**; açgözlülük ettiği zaman; **يَحْرُِص حِرْصا**; o **حريصٌ**tur. Allah Teâlâ dedi: ﴿إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ﴾ [النحل 37]. Ve denir: **حُرِصَ المَرْعَى**; ondan hiçbir şey bırakılmadığı zaman; bu da bâbdandır; sanki yerin yüzünden soyulmuş gibidir.
   (**حرض**) **الحاء** ve **الراء** ve **الضاد** iki asıldır: biri bitki, diğeri gitmenin, telef olmanın, helâkin, zayıflığın ve benzeri şeylerin delilidir.
  Birincisine gelince: **الحُرْض** **الأُشنان**dır; onunla uğraşan **الحَرّاض**dır. Ve **الإحْرِيض**: serçedir. Dedi:
  * مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ *
  İkinci asıl: **الحَرَض**; o, helâke yaklaşmış olandır. Allah Teâlâ dedi: ﴿حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً﴾ [يوسف 85]. Ve denir: **حَرَّضْتُ فلاناً على كذا**. Bir topluluk bunun bâbdan olduğunu iddia etti. **أبو إسحاق البصريُّ الزَّجّاج** dedi: Bu, şundandır: Muhalefet ederse, bozmuş olur. Ve O’nun sözü: ﴿حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ﴾ [الأنفال 65]; çünkü ona muhalefet ederlerse helâk edilmiş olurlar. Bâbın geri kalanı buna yakındır; çünkü onlar “o **حُرْضَة**dır” derler; o, onunla vurmak için kumar oklarının kendisine verildiği kimsedir.
  Ve denir: O, hiçbir zaman et’i bir bedelle yemez; ancak verilen şeyi yer; bu yüzden ona **حُرْضَةً** denir; çünkü onda hayır yoktur.
  Bâbdandır: Savaşmayan, kendisinde fayda olmayan ve yanında silah bulunmayan kimseye **حَرَض** demeleri. **الطرِمّاح** dedi:
  * حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ *
  Ve denir: **حَرَض الشّيءُ** ve başkası onu **أحرضَهُ**; bozulduğu ve başkasının onu bozduğu zaman. Ve **أحْرَضَ الرّجُل**; kendisine kötü bir çocuk doğduğu zaman. Ve bazen derler: **حَرَضَ الحالبان النّاقَة**; iki sağan onun sütünü bütünüyle sağdığı zaman.
  (**حرف**) **الحاء** **الراء** ve **الفاء** üç asıldır: şeyin kenarı, sapma, ve şeyin takdiri.
  Kenara gelince: Her şeyin **حرْفُ**u onun kenarıdır; kılıç ve başkası gibi. Ondandır **الحَرْف**; o, yüzdür. Dersin: O, işinde **على حَرْفٍ واحد** üzeredir; yani tek bir yol üzere. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ﴾ [الحج 11]; yani tek bir yüz üzere. Bu, şundandır: Kulun, Rabbine—Teâlâ—bollukta da darlıkta da itaat etmesi gerekir; bollukta itaat edip darlıkta isyan ederse, ona bir **حرف** üzere ibadet etmiş olur. Görmez misin, Teâlâ dedi: ﴿فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ﴾ [الحج 11]. Ve deveye **حَرْفٌ** denir. Bir kavim dedi: O, zayıf olandır; kılıcın kenarına benzetilmiştir. Başkaları dedi: Bilakis o, iri olandır; dağın kenarına benzetilmiştir; o da onun yanıdır. **أوس** dedi:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ  Ve **كعب بن زهير** dedi:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ  İkinci asıl: şeyden sapmadır. Denir: **انحرَفَ عنه يَنحرِف انحرافاً**. Ve ben onu ondan **حرّفتُه**; yani onu ondan çevirdim. Bunun için **مُحَارَفٌ** denir; bu, kazancı kendisinden çevrilip ondan yana meyledildiği zaman olur; bu, sözün **تحريف**i gibidir; o, onu yönünden çevirmektir. Allah Teâlâ dedi: ﴿يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه﴾ [النساء 46، المائدة 13].
  Üçüncü asıl: **المِحراف**; tedavide yaralar onunla takdir edilen bir demirdir. Dedi:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما  Bir topluluk, **المُحارَف**ın bununla ilgili olduğunu iddia etti; sanki rızkı ona takdir edilmiş; nasıl ki yara **المحْراف** ile takdir edilir.
  Bu bâbdandır: “Falan, ailesi için **يَحْرُف** eder” (demeleri); yani kazanır. Bundan daha iyi olan, onda **الفاء**ın **ثاء**dan بدل edilmiş olduğunun söylenmesidir. O, **حَرَثِ**tendir; yani kazandı ve topladı. Ve bazen derler: Falan **أحْرَفَ** etti **إحرافاً**; malı arttığı ve düzeldiği zaman. Ve falan, falanın **حَرِيفُ**udur; yani onunla muamele edendir. Bunların hepsi **حَرَفَ** ve **احترف**tan; yani kazandı. Asıl, zikrettiğimizdir.
  (**حرق**) **الحاء** ve **الراء** ve **القاف** iki asıldır: biri, sıcaklık ve alevlenme ile bir şeyi bir şeyle ovmaktır; ona birçok dallar döner. Diğeri, bedenden bir şeydir.
  Birincisi: “**حَرَقْتُ الشيءَ**” sözleridir; bir kısmını bir kısmıyla törpülediğin ve ovduğun zaman. Ve Araplar der: “O, öfkeden sana karşı **يَحْرُقُ عليك الأُرَّم**”; bu, dişlerini birbirine sürttüğü zamandır. Ve **الأُرَّم** dişlerdir. Dedi:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا  Ve bir topluluk okudu: ﴿لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه﴾ [طه 97]; dediler: mânâsı, onu eğelerle törpüleyeceğizdir. Ve **الحَرَق**: ateştir. Ve elbisede **الحَرَق**. Ve **الحَرُوقاء**: ona **الحُرَّاق** denilen şeydir. Bunların hepsinin kıyası birdir.
  Bâbdandır: Saçı kesilen ve dökülen kimseye **حَرِقٌ** demeleridir. Dedi:
  * حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ *
  Ve **الحُرْقَانُ**: iki uylukta pişiktir; biri diğerine sürtünmekten olur. Ve denir: **فَرَسٌ حُرَاقٌ**; koşusunda yanıp tutuşur gibi olduğu zaman. Ve **سَحابٌ حَرِقٌ**; şimşeği şiddetli olduğu zaman. Ve “İnsanlar beni kınamalarıyla **أحْرَقَني**”: bana eziyet ettiler. Ve denir: **المُحارقَة** cinsel birleşmenin bir cinsidir. Ve **ماء حُرَاقٌ**: şiddetli tuzlu tuzlu sudur.
  Diğer asla gelince: **الحارقة**; o, kalçada bulunan sinirdir. Denir: Adam **محروقٌ**tur; **حارِقَتُه** koptuğu zaman. Dedi:
  * يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ *
   (**حرك**) **الحاء** ve **الراء** ve **الكاف** tek bir asıldır; **الحركة** sükûnun zıddıdır. Bâbdandır **الحارِكانِ**; ikisi omuzların birleştiği yerdir; çünkü ikisi durmadan hareket eder. Keza **الحراكيك**; o, kaburga kıkırdaklarıdır; tekili **حَرْكَكَة**dir.
  (**حرم**) **الحاء** ve **الراء** ve **الميم** tek bir asıldır; o, men ve şiddetlendirmedir. Öyleyse **الحرام**: **الحلال**ın zıddıdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيةٍ أَهْلَكنْاَهَا﴾ [الأنبياء 95]. Ve şöyle okunmuştur: ﴿وحِرْمٌ﴾. Ve **سَوْطٌ مُحرَّم**; henüz yumuşatılmadığı zaman. **الأعشى** dedi:
  * تُحاذِر كَفِّي والقَطيعَ المُحَرَّمَا *
  Ve **القطيع**: kamçıdır; **المحرَّم** ise henüz alıştırılmamış ve yumuşatılmamış olandır. Ve **الحريم**: kuyunun **حريم**idir; o, onun çevresidir; sahibinden başkasına orada kazmak haram kılınır. Ve **الحَرَمَانِ**: Mekke ve Medine’dir; ikisi, hürmetlerinden dolayı böyle adlandırılmıştır; ve ikisinde bir şey ihdas etmek veya bir muhdisi barındırmak haram kılınmıştır. Ve adam hac ile **أحْرَم** etti; çünkü avdan, kadınlardan ve başka şeylerden kendisine helâl olan şeyler ona haram olur. Ve adam **أحرم** etti: haram aya girdi. Dedi:
قَتَلُوا ابنَ عفّانَ الخليفةَ مُحْرِماً *** فمضى ولم أَرَ مثلَه مقتولا  Ve denir: **المُحْرِم**; zimmeti olan kimsedir. Ve denir: Adamı **أحْرَمْتُ**; onu yendim; sanki senden umduğu şeyi ona haram kılmışsın gibi. Keza o **حَرِم** eder; **يَحْرَم حَرَماً**; yenmediği zaman. Kıyas birdir; sanki umduğu şey kendisine men edilmiştir. Ve “Adama bağışı **حَرَمْتُ**; **حِرماناً**”; ve onu **أحرمْتُ**; bu kötü bir dildir. Dedi:
ونُبِّئْتُها أحْرَمْت قَومَها *** لتَنْكِحَ في مَعْشرٍ آخَرِينا  Ve **مَحارِم اللَّيل**: gecenin korkularıdır; korkağın onlara girmesi haram olur. **ثعلب** okudu:
واللهِ لَلنَّومُ وبِيضٌ دُمَّجُ ***  أَهْوَنُ مِن لَيْلِ قِلاصٍ تَمْعَجُمَحَارِمُ اللَّيلِ لَهُنّ بَهْرَجُ *** حِين يَنام الوَرَعُ المزَلَّجُ  Ve denir: Hac ihramından olan bir kavim **حُرُمٌ** ve **حَرَامٌ**dur; ve adam **حَرَامٌ**dır. Ve adam **حِرْمِيٌّ**; **الحَرَم**e nisbetlidir. **النابغة** dedi:
لِصَوْتِ حِرْمِيَّةٍ قالت وقد رحلوا *** هل في مُخِفِّيكُم من يَبتغي أَدَما  Ve **الحَرِيم**: dokunması haram kılınmış olandır; ona yaklaşılmaz. Araplar haccedince üzerlerindeki elbiseleri çıkarır, **الحرَم**de onları giymezlerdi; elbise, giyilmesi haram kılındığı zaman ona **الحَريم** denir. Dedi:
كَفى حَزَناً مَرِّي عليه كأنّهُ *** لَقىً بين أيدي الطائِفِين حريمُ  Ve denir: Kavim arasında **حُرْمةٌ** ve **مَحْرَُمة** vardır; bu, onu zayi etmenin ve korumasını terk etmenin haram olmasından türemiştir. Ve denir: **الحَرِيمة**; her umulan gamdan kaçan şeyin adıdır.
  Ve şâz olanlardan: **الحيْرَمَة**; inektir.
  (**حرن**) **الحاء** ve **الراء** ve **النون** tek bir asıldır; o, bir şeyin bir şeye yapışmasıdır; neredeyse ondan ayrılmaz. Öyleyse binek hayvanda **الحِرَان** bilinir; denir: **حَرَنَ** ve **حَرُن**. Ve arıdan **المَحَارن**: bal peteğine yapışan, ayrılmayan veya çekilip çıkarılmayanlardır. Dedi:
  * صَوْتُ المحابِضِ يَنْزِعْن المَحَارِينا *
  Keza **الشماخ**ın sözü:
فما أرْوَى ولو كَرُمَتْ علينا *** بأدْنَى مِنْ موقَّفَةٍ حَرُونِ هي, dağın tepesinden ayrılmayan olandır. Ve denir: Satışta **حَرَنَ** etti; ne artırır ne eksiltir.
  (**حرو/ي**) **الحاء** ve **الراء** ve ondan sonrası illetli. Üç asıl: birincisi sıcaklık cinsi, ikincisi yakınlık ve kasıt, üçüncüsü dönüş.
  Birincisi: **الحَرْوُ**. Senin “Ağzımda **حَرْوَة** ve **حَرَاوةً** buldum” sözündendir; o, hardal ve benzeri yenilen bir şeyden olan bir sıcaklıktır. Bu kıyastandır: Ateşin **حَرَاةُ**sı; o, onun alevlenmesidir. Ondandır **الحَرَة**: ses ve gürültüdür.
  Yakınlık ve kasıt ise onların “Sen, şunu yapmaya **حَرىً**sın” sözleridir. Bu lafız üzere tesniye edilmez ve cem‘ edilmez. **حَرِيٌّ** dediğin zaman, **حرِيّان** ve **حريُّون** ve cemaat için **أحرياء** dersin. Ve dersin: Bu iş, şuna senin için **مَحْراةٌ**dır. Ondandır onların “O, işi **يتحرَّى** eder” sözleri; yani onu kasteder.
Ve denir: **الحَرا** maksûrdur: yumurtanın yeri; o, **الأفحوص**tur. Ondandır: Mekânda **تحرَّى** etti; oyalanıp bekledi. Ondandır onların “**بِحَرَاهُ وَبِعَراه** indim” sözleri; yani onun çukuruna.
  Üçüncüsü: “**حَرَى الشّيءُ يَحرِي حَرْياً**” sözleridir; döndüğü ve eksildiği zaman. Zaman onu **أحراه** etti. Ve bedeni büyüyüp eksilen yılana **حاريَةٌ** denir. Ona bedduada derler: “Allah onu **بأفعَى حاريةٍ** ile vursun”; çünkü zamanın geçmesiyle eksilir ve **تَحْرِي** eder; bu daha habistir. Hadiste: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم vefat edince, Ebû Bekir’in bedeni **يَحْرِي** etmeye başladı; ta ki ona yetişti.”
  (**حرب**) **الحاء** ve **الراء** ve **الباء** üç asıldır: biri soyma, diğeri küçük bir hayvancık, üçüncüsü meclislerin bir kısmı.
  Birincisi: **الحَرْب**; onun اشتقاقı **الحَرَب**dendir; o, soyma (gasp)tır. Denir: “Onun malını **حَرَبْتُه**”; ve “Onun malı **حُرِب**”; yani ondan soyuldu; **حَرَباً**. Ve **الحريب**: soyulmuş olandır. Ve **رجل مِحْرَابٌ**: cesur; savaş işine kalkışan, ona doğrudan girişen. Ve adamın **حَريبة**si: onunla yaşadığı malıdır; o ondan soyulursa, ondan sonra ayakta durmaz. Ve denir: **أسَدٌ حَرِبٌ**; yani öfkesinin şiddetinden, sanki bir şeyden **حُرِب** edilmiş; yani ondan soyulmuş gibidir. Keza **الرجل الحَرِب**.
  Küçük hayvancığa gelince: **الحِرباء**. Denir: **أرض مُحَرْبئة**; **حِرباء**sı çok olduğu zaman. Onunla **الحِرْباء**ya benzetilmiştir; o, zırhların çivileridir. Keza **حَرَابيّ المَتن**; o, onun et parçalarıdır.
  Üçüncüsü: **المحراب**; o, meclisin baş tarafıdır; çoğulu **محاريب**. Ve derler: **المحراب**; Allah Teâlâ’nın şu sözünde odadır: ﴿فَخَرَجَ علَى قَوْمِهِ مِنَ المِحْراب﴾ [مريم 11]. Ve dedi:
رَبَّةُ مِحرابٍ إذا جئتُها *** لم ألقَها أوْ أَرتَقِي سُلَّمَا  Bu asıllardan şâz olanlardan: **الحُرْبة**. **ابنُ دريد** onun siyah torba olduğunu zikretti. Şu beyit okundu:
وصَاحبٍ صاحبتُ غيرِ أَبْعَدا *** تراهُ بين الحُرْبَتَينِ مَسْنَدَا  (**حرت**) **الحاء** ve **الراء** ve **التاء** tek bir asıldır; o, ovmadır. Denir: “Onu **حَرَته حَرْتاً**”; onu şiddetli bir ovmayla ovduğun zaman.
  (**حرث**) **الحاء** ve **الراء** ve **الثاء** iki, birbirinden farklı asıldır: biri toplama ve kazanç, diğeri bir şeyin zayıflatılmasıdır.
  Birincisi: **الحَرْث**; o, kazanç ve toplamadır; bununla adama **حارثاً** adı verilmiştir. Hadiste: “Dünyan için **احْرُثْ**; sanki ebedî yaşayacakmışsın gibi; âhiretin için amel et; sanki yarın ölecekmişsin gibi.”
  Bu bâbdandır: ekini **حرث** etmek. Ve kadın, kocanın **حرث**ıdır; bu bir benzetmedir; çünkü onun çocuğu ekilir. Allah Teâlâ dedi: ﴿نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ﴾ [البقرة 223]. Ve **الأحرِثة**: okların **الأفواق**larındaki kiriş yollarıdır; çünkü onları toplar.
  Diğer asla gelince: denir: Devesini **حَرَثَ** etti; onu zayıflattı; onu **أحرثها** da eder. Ondandır: Ensârın, Muâviye onlara “Sizin su develeriniz ne yaptı?” dediğinde, “Bedir günü onları **أحْرثْنَاها** ettik” demeleri.
   (**حرج**) **الحاء** ve **الراء** ve **الجيم** tek bir asıldır; o, bâbın çoğudur ve dallarının dönüşü onadır; o da şeyin toplanması ve darlığıdır. Ondandır **الحَرَج**; **حَرَجة**nin çoğuludur; o, ağaç topluluğudur. Ve çoğulda **حَرَجات** denir. Dedi:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ Ve **حِراجٌ** da denir. Dedi:
  * عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ *
  Ondandır: **الحرَجَ** günah; ve **الحَرَج** darlık. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً﴾ [الأنعام 125]. Ve denir: Göz **حَرِجَت**; **تَحرَج** eder; yani şaşırır. Ve dersin: Zulmün bana **حَرِجَ** etti; yani haram oldu. Ve denir: Onu bir boşamayla **أحْرَجَ** etti; yani onu haram kıldı. Ve derler: Onu **بالمُحْرِجات** ile tekmeledi; üç boşamayla demek isterler. Ve **الحَرَج**: ölülerin taşındığı sedyedir. Ve **المِحَفَّةُ** bir **حَرَجٌ**dur. Dedi:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني  Ve **ناقة حَرَجٌ** ve **حُرْجُوجٌ**: zayıftır; bu, kemiklerinin ve etinin birbirine girmesidir. Ondandır: **الحَرِجُ**; savaşmaktan neredeyse ayrılmayan adamdır.
  Bu bâbdan şâz olanlardan: **الْحِرْجَ**ın **الوَدَعة** olması; çoğulu **أحراج**. Ve denir: O, av etinden köpeğin payıdır. **جحدر** dedi:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ  Ve denir: **الحِرْج**; kurulan iplerdir. Dedi:
  * كأنّها حرج حابلِ *
  (**حرد**) **الحاء** ve **الراء** ve **الدال** üç asıldır: kasıt, öfke, ve çekilme.
  Birincisi: kasıttır. Denir: “**حَرَدَ حَرْدَهُ**”; yani kastını kastetti. Allah Teâlâ dedi:
﴿وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ﴾ [القلم 25]. Ve dedi:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ  Bu bâbdandır: **الحُرُود**; develerin yatak yerleridir; tekili **حِرْد**dir.
  İkincisi: öfkedir. Denir: Adam **حَرِدَ**; öfkelendi; **حَرْداً**; **الراء**ı sâkin kılarak. **الطرمّاح** dedi:
  * وابن سَلْمى على حَرْدِ *
  Ve denir: **أسَدٌ حارد**. Dedi:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ  Üçüncüsü: çekilme ve sapmadır. Denir: Falan **حريداً** indi; yani çekilmiş olarak. Ve yıldız **حَريد**. **جرير** dedi:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا  **أبو زيد** dedi: Burada **الحريد**: kavminden ayrılıp yer değiştiren kimsedir. Ve **حَرَدَ حُرُوداً** etti. “Biz, zayıflık ve zillet sebebiyle kavmimizden başkasının yanında inmeyiz; kuvvetimiz ve çokluğumuz sebebiyle” der. Ve her şeyden **المحرَّد**: eğri olandır. Ve deve **حارَدَت**; sütü azaldığı zaman; bu, sağmadan olduğu hâlden sapmasıdır. Keza yıl **حارَدَت**; yağmuru azaldığı zaman. Ve **حَبْلٌ مُحَرَّدٌ**; örülüp de eğriliğinden dolayı ona bir kıvrım oluştuğu zaman.
  (**حرذ**) **الحاء** ve **الراء** ve **الذال** asıl değildir; onda sahih bir Arapça yoktur. Ve “**الحِرذَون** küçük bir hayvancıktır” demişlerdir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الحرث: إلقاء البذر في الأرض وتهيؤها للزرع، ويسمى المحروث حرثا، قال الله تعالى: ﴿أن اغدوا على حرثكم إن كنتم صارمين﴾ [القلم/22]، وتصور منه معنى العمارة التي تحصل عنه في قوله تعالى: ﴿من كان يريد حرث الآخرة نزد له في حرثه، ومن كان يريد حرث الدنيا نؤته منها وما له في الآخرة من نصيب﴾ [الشورى/20]، وقد ذكرت في (مكارم الشريعة) كون الدنيا محرثا للناس، وكونهم حراثا فيها وكيفية حرثهم (انظر باب تفاوت أحوال المتناولين لأعراض الدنيا وما بعده في كتابه (الذريعة إلى مكارم الشريعة) ص 210 - 211).
وروي: (أصدق الأسماء الحارث) (الحديث عن ابن مسعود عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (أحب الأسماء إلى الله ما تعبد له، وأصدق الأسماء همام وحارث) أخرجه الشيرازي في الألقاب والطبراني. قال في فتح الباري: في إسناده ضعف. راجع الفتح الكبير 1/46 وكشف الخفاء 1/51. وعن أبي وهب الجشمي قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (تسموا بأسماء الأنبياء، وأحب الأسماء إلى الله عبد الله وعبد الرحمن، وأصدقها حارث وهمام) أخرجه أبو داود، وانظر: معالم السنن 4/126؛ بالترغيب والترهيب 3/85. )
وذلك لتصور معنى الكسب منه، وروي: (احرث في دنياك لآخرتك) (ورد بمعناه عن النبي صلى الله عليه وسلم فيما رواه أنس عنه قال: (أصلحوا دنياكم واعملوا لآخرتكم كأنكم تموتون غدا) أخرجه في الفردوس، وأخرجه ابن قتيبة من كلام عمرو بن العاص ولم يرفعه. انظر عيون الأخبار 3/244.
راجع: الفتح الكبير للسيوطي 1/190؛ وكشف الخفاء 1/412)، وتصور معنى التهيج من حرث الأرض، فقيل: حرثت النار، ولما تهيج به النار محرث، ويقال: احرث القرآن، أي: أكثر تلاوته، وحرث ناقته: إذا استعملها وقال معاوية (انظر غريب الحديث لأبي عبيد 4/295) للأنصار: ما فعلت نواضحكم؟ قالوا: حرثناها يوم بدر. وقال عز وجل: ﴿نساؤكم حرث لكم فأتوا حرثكم أنى شئتم﴾ [البقرة/223]، وذلك على سبيل التشبيه، فبالنساء زرع ما فيه بقاء نوع الإنسان، كما أن بالأرض زرع ما به بقاء أشخاصهم وقوله عز وجل: ﴿ويهلك الحرث والنسل﴾ [البقرة/205]، يتناول الحرثين.

##### Türkçe

- **الحرث**: toprağa tohumu atmak ve onu ekime hazırlamak; sürülmüş olana **حرثا** denir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿أن اغدوا على **حرثكم** إن كنتم صارمين﴾ [القلم/22]. Ondan, onunla meydana gelen imar (bayındırlık) mânası tasavvur edilir; O’nun sözü’nde: ﴿من كان يريد **حرث** الآخرة نزد له في **حرثه**، ومن كان يريد **حرث** الدنيا نؤته منها وما له في الآخرة من نصيب﴾ [الشورى/20]. (مكارم الشريعة)’de, dünyanın insanlar için bir **محرثا** oluşu, onların onda **حراثا** oluşu ve onların sürmelerinin keyfiyeti zikredilmiştir (onun (الذريعة إلى مكارم الشريعة) kitabında “باب تفاوت أحوال المتناولين لأعراض الدنيا وما بعده”e bak, s. 210 - 211).

Ve rivayet olundu: (أصدق الأسماء **الحارث**) (hadis: İbn Mes‘ûd’dan, Peygamber صلى الله عليه وسلم’den: (أحب الأسماء إلى الله ما تعبد له، وأصدق الأسماء همام و**حارث**) dedi; bunu eş-Şîrâzî (الألقاب)’da ve et-Taberânî çıkardı. (فتح الباري)’de dedi: onun isnadında zayıflık vardır. (الفتح الكبير) 1/46 ve (كشف الخفاء) 1/51’e müracaat et. Ve Ebû Vehb el-Cuşemî’den: dedi ki, Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: (تسموا بأسماء الأنبياء، وأحب الأسماء إلى الله عبد الله وعبد الرحمن، وأصدقها **حارث** وهمام) bunu Ebû Dâvûd çıkardı; bak: (معالم السنن) 4/126; (الترغيب والترهيب) 3/85.)

Bu, ondan kazanç mânasının tasavvur edilmesi sebebiyledir. Ve rivayet olundu: (احرث في دنياك لآخرتك) (mânasıyla, Peygamber صلى الله عليه وسلم’den, Enes’in ondan rivayet ettiğinde: (أصلحوا دنياكم واعملوا لآخرتكم كأنكم تموتون غدا) dedi; bunu (الفردوس)’ta çıkardı; İbn Kuteybe de bunu Amr b. el-Âs’ın sözünden çıkardı ve onu merfû kılmadı. (عيون الأخبار) 3/244’e bak. Müracaat et: es-Süyûtî’nin (الفتح الكبير)’i 1/190; ve (كشف الخفاء) 1/412). Ve toprağı sürmekten (toprağın sürülmesinden) alevlenme mânası tasavvur edilir; bu sebeple: **حرثت النار** denildi; ateşin onunla alevlendiği şeye **محرث** (denir). Ve denilir: **احرث القرآن**; yani: onun tilâvetini çoğalt. Ve: **حرث ناقته**: onu kullandığı zaman. Muâviye (Ebû Ubeyd’in (غريب الحديث) 4/295’ine bak) Ensâr’a dedi: **ما فعلت نواضحكم؟** Dediler: **حرثناها يوم بدر**. Ve Azîz ve Celîl dedi: ﴿نساؤكم **حرث** لكم فأتوا **حرثكم** أنى شئتم﴾ [البقرة/223]; bu, teşbih yoluyla (dır). Zira kadınlarla, insan türünün bekâsı olan bir ekin (meydana gelir); tıpkı toprakla, onların şahıslarının bekâsı olan ekin (meydana geldiği) gibi. Ve Azîz ve Celîl’in sözü: ﴿ويهلك **الحرث** والنسل﴾ [البقرة/205]; iki **الحرث**i kapsar.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ر ث
ومن المجاز‏:‏ حرثت الخيل الأرض‏:‏ داستها حتى صارت كالمحروثة‏.‏
كما قال‏:‏ وبلد تحسبه محروثاً لا يجد الداعـي بـه مغيثـاً يعني وطئته الخيل حتى صار كذلك‏.‏
وحرث والناقة وأحرثها‏:‏ هزلها بالسير‏.‏
وحرث النار بالمحـراث‏:‏ حرّكهـا‏.‏
وحـرث عنقـه بالسكيـن‏:‏ قطعهـا‏.‏
واحـرث لآخرتك‏:‏ اعمل لها‏.‏
وحرثت القرآن‏:‏ أطلت دراسته وتدبره‏.‏
وكيف حرثك أي امرأتك‏.‏
قال‏:‏ إذا أكل الجراد حروث قوم فحرثـي همّـه أكـل الجـراد

##### Türkçe

ح ر ث
Mecazdan: **حرثت الخيل الأرض**: onu çiğnedi; nihayet sürülmüş gibi oldu.
Şu söylediği gibi: “Ve bir belde; onu sürülmüş sanırsın; orada çağıranın bir imdat edeni bulamaz” yani atlar onu çiğnedi, ta ki öyle oldu.
Ve **حرث** ve deve ve **أحرثها**: onu yürüyüşle zayıflattı.
Ve **حرث النار بالمحراث**: onu hareket ettirdi.
Ve **حرث عنقه بالسكين**: onu kesti.
Ve **احرث لآخرتك**: onun için amel et.
Ve **حرثت القرآن**: onun dersini ve üzerinde düşünmeyi uzattım.
Ve “**حرثك** nasıl?” yani karın.
Dedi: “Çekirge bir kavmin **حروث**larını yerse, benim **حرثي**nin tasası çekirgenin yemesidir.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَرْثُ والحِراثَةُ: العَمل في الأَرض زَرْعاً كان أَو غَرْساً، وقد يكون الحَرْثُ نفسَ الزَّرْع، وبه فَسَّر الزجاجُ قوله تعالى: أَصابت حَرْثَ قوم ظَلَمُوا أَنْفُسَهم فأَهْلَكَتْه. حَرَثَ يَحْرُثُ حَرْثاً. الأَزهري: الحَرْثُ قَذْفُكَ الحَبَّ في الأَرض لازْدِراعٍ، والحَرْثُ: الزَّرْع. والحَرَّاثُ: الزَّرَّاعُ. وقد حَرَث واحـْتَرثَ، مثل زَرَعَ وازْدَرَع. والحَرْثُ: الكَسْبُ، والفعلُ كالفعل، والمصدر كالمصدر، وهو أَيضاً الاحْتِراثُ.
وفي الحديث: أَصْدَقُ الأَسماءِ الحارِثُ؛ لأَن الحارِثَ هو الكاسِبُ. واحْتَرَثَ المالَ: كَسَبه؛ والإِنسانُ لا يخلو من الكَسْب طبعاً واخْتياراً. الأَزهري: والاحْتِراثُ كَسْبُ المال؛ قال الشاعر يخاطب ذئباً:ومن يَحْتَرِثْ حَرْثي وحَرْثَكَ يُهْزَلِ
والحَرْثُ: العَمَلُ للدنيا والآخرة. وفي الحديث: احْرُثْ لدُنْياك كأَنك تَعيش أَبداً، واعْمل لآخرتك كأَنك تَموتُ غَداً؛ أَي اعْمَلْ لدُنْياك، فخالَفَ بين اللفظين؛ قال ابن الأَثير: والظاهر من لفظ هذا الحديث: أَمّا في الدنيا فالحَثُّ على عمارتها، وبقاء الناس فيها حتى يَسْكُنَ فيها، ويَنْتَفِع بها من يجيءُ بعدك كما انْتَفَعْتَ أَنتَ بعمل مَن ان قبلك وسَكَنْتَ فيما عَمَر، فإِن الإِنسان إِذا عَلِمَ أَنه يَطُول عُمْرُه أَحْكَم ما يَعْمله، وحَرَصَ على ما يَكْتَسبه؛ وأَما في جانب الآخرة، فإِنه حَثَّ على الإِخلاص في العمل، وحضور النيَّة والقلب في العبادات والطاعات، والإِكثار منها، فإِن من يعلم أَنه يموت غداً، يُكثر من عبادته، ويُخْلِصُ في طاعته، كقوله في الحديث الآخر: صَلِّ صلاةً مُودِّع؛ وقال بعضُ أَهل العلم: المراد من هذا إِلى الحديث غيرُ السابق إِلى الفهم من ظاهره، لأَنه، عليه السلام، إِنما نَدَبَ إِلى الزُّهْد في الدنيا، والتقليل منها، ومِن الانهماك فيها، والاستمتاع بلذاتها، وهو الغالب على أَوامره ونواهيه، صلى الله عليه وسلم، فيما يتعلق بالدنيا، فكيف يَحُثُّ على عِمارتها والاستكثار منها؟ وإِنما أَراد، والله أَعلم، أَن الإِنسان إِذا علم أَنه يعيش أَبداً، قَلَّ حِرْصُه، وعلم أَن ما يريده لا يَفُوته تَحْصِيلُه بترك الحِرْص عليه والمُبادرةِ إِليه، فإِنه يقول: إِن فاتني اليومَ أَدركته غَداً، فإِني أَعيش أَبداً، فقال عليه السلام: اعْمَلْ عَمَلَ من يَظُنُّ أَنه يُخَلَّد، فلا تَحْرِصْ في العمل؛ فيكون حَثّاً على الترك، والتقليل بطريق أَنيقةٍ من الإِشارة والتنبيه، ويكون أَمره لعمل الآخرة على ظاهره، فيَجْمَع بالأَمرين حالةً واحدةً، وهو الزهدُ والتقليل، لكن بلفظين مختلفين؛ قال: وقد اختصر الأَزهري هذا المعنى فقال: معنى هذا الحديث تقديمُ أَمر الآخرة وأَعمالها، حِذارَ الموت بالفَوْت، على عَمل الدنيا، وتأْخيرُ أَمر الدنيا، كراهيةَ الاشْتغال بها عن عمل الآخرة. والحَرْثُ: كَسْبُ المال وجَمْعُه. والمرأَةُ حَرْثُ الرجل أَي يكون وَلَدُه منها، كأَنه يَحْرُثُ ليَزْرَعَ وفي التنزيل العزيز: نساؤُكم حَرْثٌ لكم، فأْتُوا حَرْثَكم أَنَّى شِئْتم. قال الزجاج: زعم أَبو عبيدة أَنه كناية؛ قال: والقول عندي فيه أَن معنى حَرْثٌ لكم: فيهنَّ تَحْرُثُون الوَلَد واللِّدَة، فأْتُوا حَرْثَكم أَنَّى شِئْتُم أَي ائْتُوا مواضعَ حَرْثِكم، كيف شِئْتُم، مُقْبِلةً ومُدْبرةً.
الأَزهري: حَرَثَ الرجلُ إِذا جَمَع بين أَربع نسوة. وحَرَثَ أَيضاً إِذا تَفَقَّه وفَتَّشَ. وحَرَثَ إِذا اكْتَسَبَ لعياله واجْتَهَدَ لهم، يقال: هو يَحْرُث لعياله ويَحْتَرثُ أَي يَكْتَسِب. ابن الأَعرابي: الحَرْثُ الجماع الكثير. وحَرْثُ الرجل: امرأَتُه؛ وأَنشد المُبَرّد: إِذا أَكلَ الجَرادُ حُروثَ قَوْمٍ،
فَحَرْثي هَمُّه أَكلُ الجَرادِ
والحَرْثُ: مَتاعُ الدنيا. وفي التنزيل العزيز: من كانَ يُريد حَرْثَ الدنيا؛ أَي من كان يريد كَسْبَ الدنيا. والحَرْثُ: الثَّوابُ والنَّصِيبُ. وفي التنزيل العزيز: من كان يُريدُ حَرْثَ الآخرة نَزِدْ له في حَرْثه. وحَرَثْتُ النار: حَرَّكْتها.
والمِحْراثُ: خَشبة تُحَرَّك بها النارُ في التَّنُّور. والحَرْثُ: إِشْعالُ النار، ومِحْراثُ النار: مِسْحَاتُها التي تُحَرَّك بها النار. ومِحْراثُ الحَرْب: ما يُهَيِّجها. وحَرَثَ الأَمْرَ: تَذَكَّره واهْتاجَ له؛ قال رؤْبة:
والقَوْلُ مَنْسِيٌّ إِذا لم يُحْرَثِ
والحَرَّاثُ: الكثير الأَكل؛ عن ابن الأَعرابي. وحَرَثَ الإِبلَ والخَيْلَ، وأَحرَثَها: أَهْزَلها. وحَرَثَ ناقتَه حَرْثاً وأَحْرَثَها إِذا سار عليها حتى تُهْزَلَ.
وفي حديث بَدْرٍ: اخْرُجُوا إِلى مَعايشكم وحَرائِثكم، واحدُها حَريثةٌ؛ قال الخطابي: الحَرائِثُ أَنْضاءُ الإِبل؛ قال: وأَصله في الخيل إِذا هُزِلَتْ، فاستعير للإِبل؛ قال: وإِنما يقال في الإِبل أَحْرَفْناها، بالفاء؛ يقال: ناقة حَرْفٌ أَي هَزيلةٌ؛ قال: وقد يراد بالحرائثِ المَكاسِبُ، من الاحْتراثِ الاكتساب؛ ويروى حَرَائبكم، بالحاء والباء الموحدة، جمعُ حَريبةٍ، وهو مالُ الرجل الذي يقوم بأَمره، وقد تقدَّم، والمعروف بالثاء.وفي حديث معاوية أَنه قال للأَنصار: ما فَعَلَتْ نواضِحُكم؟ قالوا: حَرَثْناها يوم بَدْرٍ؛ أَي أَهْزَلناها؛ يقال: حَرَثْتُ الدابةَ وأَحْرَثْتُها أَي أَهْزَلْتها، قال ابن الأَثير: وهذا يخالف قول الخطابي، وأَراد معاوية بذكر النَّواضِح تَقْريعاً لهم وتعريضاً، لأَنهم كانوا أَهل زَرْع وسَقْيٍ، فأَجابوه بما أَسْكتَه، تعريضاً بقتل أَشياخه يوم بَدْر. الأَزهري: أَرض مَحْروثة ومُحْرَثة: وَطِئَها الناسُ حتى أَحْرَثُوها وحَرَثُوها، ووُطِئَتْ حتى أَثاروها، وهو فسادٌ إِذا وُطِئَتْ، فهي مُحْرَثة ومَحْروثة تُقْلَبُ للزَرْع، وكلاهما يقال بَعْدُ. والحَرْثُ: المَحَجَّةُ المَكْدُودة بالحوافر.
والحُرْثةُ: الفُرضةُ التي في طَرَف القَوْس للوَتر.
ويقال: هو حَرْثُ القَوْسِ والكُظْرة، وهو فُرْضٌ، وهي من القوس حَرْثٌ. وقد حَرَثْتُ القَوسَ أَحْرُثُها إِذا هيَّأْتَ مَوْضِعاً لعُرْوة الوَتَر؛ قال: والزَّنْدة تُحْرَثُ ثم تُكْظَرُ بعد الحَرْثِ، فهو حَرْثٌ ما لم يُنْفَذ، فإِذا أُنْفِذَ، فهو كُظْر.
ابن سيده: والحَرَاثُ مَجْرى الوَتَر في القوس، وجمعه أَحْرِثة. ويقال: احْرُثِ القرآن أَي ادْرُسْه وحَرَثْتُ القرآن أَحْرُثُه إِذا أَطَلْتَ دِراستَه وتَدَبَّرْتَه.
والحَرْثُ: تَفْتِيشُ الكتاب وتَدبُّره؛ ومنه حديث عبد الله: احْرُثُوا هذا القرآن أَي فَتِّشُوه وثَوِّروه.
والحَرْثُ: التَّفْتِيش.
والحُرْثَةُ: ما بين مُنْتَهى الكَمَرة ومَجْرَى الخِتان. والحُرْثَة أَيضاً: المَنْبِتُ، عن ثعلب؛ الأَزهري: الحَرْثُ أَصلُ جُرْدانِ الحمار؛ والحِرَاثُ: السَّهم قبل أَن يُراش، والجمع أَحْرِثة؛ الأَزهري الحُرْثة: عِرقٌ في أَصل أُدافِ الرَّجل.
والحارِثُ: اسم؛ قال سيبويه: قال الخليل إِن الذين قالوا الحَرث، إِنما أَرادوا أَن يجعلوا الرجل هو الشيء بعينه، ولم يجعلوه سمي به، ولكنهم جعلوه كأَنه وَصفٌ له غَلَب عليه؛ قال: ومن قال حارِثٌ، بغير أَلف ولام، فهو يُجْريه مُجْرى زيدٍ، وقد ذكرنا مثل ذلك في الحسن اسم رجل؛ قال ابن جني: إِنما تَعَرَّفَ الحَرثُ ونحوُه من الأَوْصاف الغالبة بالوَضْع دون اللام، وإِنما أُقِرَّتِ اللامُ فيها بعد النَّقْل وكونها أَعلاماً، مراعاة لمذهب الوصف فيها قبل النقل، وجمع الأَول: الحُرَّثُ والحُرَّاثُ، وجمع حارِث حُرَّثٌ وحَوارِثُ؛ قال سيبويه: ومن قال حارث، قال في جمعه: حَوارِث، حيث كان اسماً خاصًّا، كزَيْد، فافهم.
وحُوَيْرِثٌ، وحُرَيثٌ وحُرْثانُ، وحارِثةُ، وحَرَّاثٌ، ومُحَرَّثٌ: أَسماءٌ؛ قال ابن الأَعرابي: هو اسم جَدِّ صَفْوانَ بن أُمية بن مُحَرَّثٍ، وصَفوانُ هذا أَحدُ حُكَّامِ كِنانَة، وأَبو الحارث: كنيةُ الأَسَد. والحارثُ: قُلَّة من قُلَلِ الجَوْلانِ، وهو جبل بالشأْم في قول النابغة الذبْياني يَرْثِي النُّعمان ابن المنذر:
بكَى حارِثُ الجَوْلانِ من فَقْدِ رَبِّه،
وحَوْرانُ منه خائفٌ مُتضَائِلُ
قوله: من فَقْد رَبِّه، يعني النعمان؛ قال ابن بري وقوله: وحَوْرانُ منه خائفٌ مُتَضائل
كقول جرير:
لمّا أَتَى خَبَرُ الزُّبَيْرِ، تَوَاضَعَتْ
سُورُ المدينة، والجِبالُ الخُشَّعُ
والحارثان: الحارثُ بن ظالم بن حَذيمةَ بن يَرْبُوع بن غَيْظِ بنِ مُرَّة، والحارثُ بن عوفِ بن أَبي حارثة ابن مُرَّة بن نُشْبَة بن غَيْظِ بنِ مرَّة، صاحب الحَمَالة. قال ابن بري: ذكر الجوهري في الحارثين الحارِثَ بن ظالم بن حَذيمة بالحاء غير المعجمة. ابن يَرْبُوع قال: والمعروف عند أَهل اللغة جَذيمة، بالجيم. والحارِثان في باهلة: الحارِثُ بن قُتَيْبة، والحارثُ بن سَهْم بن عَمْرو بن ثعلبة بن غَنْم بن قُتَيْبة. وقولهم: بَلْحَرث، لبَني الحرث بن كَعْب، مِن شواذِّ الإِدغام، لأَن النون واللام قريبا المَخْرَج، فلما لم يمكنهم الإِدغامُ بسكون اللام، حذفوا النون كما قالوا: مَسْتُ وظَلْتُ، وكذلك يفعلون بكل قبيلة تَظْهَر فيها لام المعرفة، مثل بَلْعنبر وبَلْهُجَيم، فأَما إِذا لم تَظْهَر اللامُ، فلا يكون ذلك.
وفي الحديث: وعليه خَمِيصَةٌ حُرَيْثِيَّة؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاءَ في بعض طُرُق البخاري ومسلم؛ قيل: هي منسوبة إلى حُرَيْثٍ، رجلٍ من قُضاعة؛ قال: والمعروف جُونِيَّةٌ، وهو مذكور في موضعه.

##### Türkçe

**الحَرْثُ** ve **الحِراثَةُ**: ister ekim ister dikim olsun, toprakta çalışma;

ve **الحَرْثُ** bizzat **الزَّرْع** (ekin) olabilir; **الزجاجُ** bununla, Yüce Allah’ın şu sözünü tefsir etti: “Kendilerine zulmeden bir kavmin **حَرْثَ**’ına isabet etti de onu helâk etti.” **حَرَثَ يَحْرُثُ حَرْثاً**.

**الأَزهري**: **الحَرْثُ** senin, ekim için, tohumu toprağa atmandır; ve **الحَرْثُ**: **الزَّرْع**. Ve **الحَرَّاثُ**: **الزَّرَّاعُ** (ekinciler). Ve **حَرَثَ** ve **احـْتَرثَ** olmuştur; **زَرَعَ** ve **ازْدَرَع** gibi. Ve **الحَرْثُ**: kazançtır; fiil fiil gibidir, mastar mastar gibidir; o ayrıca **الاحْتِراثُ**’tır.

Ve hadiste: “İsimlerin en doğrusu **الحارِثُ**’tır”; çünkü **الحارِثَ** o, kazanan kimsedir.

Ve **احْتَرَثَ المالَ**: onu kazandı; ve insan, tabiat ve ihtiyar bakımından kazançtan hâlî olmaz. **الأَزهري**: ve **الاحْتِراثُ** mal kazanmadır; şair bir kurda hitap ederek dedi ki:

ومن يَحْتَرِثْ حَرْثي وحَرْثَكَ يُهْزَلِ

Ve **الحَرْثُ**: dünya ve âhiret için çalışmadır. Ve hadiste: “Dünyan için **احْرُثْ** sanki ebedî yaşayacakmışsın gibi; âhiretin için çalış sanki yarın ölecekmişsin gibi”; yani dünyan için çalış; iki lafız arasında farklılık yaptı. **ابن الأَثير** dedi: Bu hadisin lafzından görünen şudur: dünyada ise, onu imar etmeye teşvik ve insanların orada kalmasına, orada yerleşmesine kadar; ve senden sonra gelecek olanın ondan faydalanmasına, senin de senden öncekilerin amelinden faydalandığın ve onların imar ettiğinde oturduğun gibi. Çünkü insan, ömrünün uzayacağını bildiğinde, yaptığı şeyi sağlam yapar ve kazandığı şeye hırslı olur. Âhiret tarafında ise, amelde ihlâsa, niyetin ve kalbin ibadetlerde ve taatlerde hazır bulunmasına ve bunları çoğaltmaya teşvik etti; çünkü yarın öleceğini bilen, ibadetini çoğaltır ve taatinde ihlâs gösterir; diğer hadisteki sözü gibi: “Veda edenin namazı gibi namaz kıl.” Bazı ilim ehli dedi: Bununla murad, bu hadisin zahirinden anlaşılanın dışında bir şeydir; çünkü o, عليه السلام, ancak dünyada zühde, onu azaltmaya, onda aşırı dalmaktan ve lezzetleriyle zevklenmekten kaçınmaya teşvik etti; bu, onun emir ve nehiylerinde, صلى الله عليه وسلم, dünya ile ilgili olanlarda galiptir; öyleyse nasıl onun imarına ve onu çoğaltmaya teşvik eder? Ancak murad etti—Allah daha iyi bilir—şudur: insan ebedî yaşayacağını bildiğinde, hırsı azalır ve istediği şeyin, ona hırsı terk etmek ve ona acele etmemekle elde edilmesinin kaçmayacağını bilir; çünkü der ki: bugün kaçırırsam yarın yakalarım; zira ben ebedî yaşarım. Bunun üzerine, عليه السلام, “Ebedîleştirileceğini zannedenin ameli gibi amel et; o hâlde amelde hırslı olma” dedi; böylece terk etmeye ve azaltmaya, işaret ve tenbihin zarif bir yolu ile teşvik olur. Âhiret ameli için emri ise zahiri üzeredir; böylece iki emirle tek bir hâli birleştirir: o da zühd ve azaltmadır; fakat iki farklı lafızla. Dedi: **الأَزهري** bu manayı kısaltarak şöyle dedi: Bu hadisin manası, ölümün kaçırmasıyla (fırsatın elden gitmesiyle) sakınarak, âhiret işini ve amellerini, dünya amelinin önüne almak; ve âhiret amelinden alıkoyması korkusuyla dünya işini geri bırakmaktır.

Ve **الحَرْثُ**: mal kazanmak ve onu toplamaktır. Ve kadın, erkeğin **حَرْثُ**’udur; yani çocuğu ondan olur; sanki o, ekmek için sürer. Aziz tenzilde: “Kadınlarınız sizin için **حَرْثٌ**’tur; öyleyse **حَرْثَكم**’a dilediğiniz yerden gelin.” **الزجاج** dedi: **أَبو عبيدة** bunun kinaye olduğunu iddia etti. Dedi: Bana göre söz şudur: “Sizin için **حَرْثٌ**”un manası: onlarda çocuk ve doğumu sürersiniz; “Öyleyse **حَرْثَكم**’a dilediğiniz yerden gelin” yani **حَرْثِكم**’ın yerlerine gelin; nasıl isterseniz; önden ve arkadan.

**الأَزهري**: Adam **حَرَثَ** eder, dört kadın arasında topladığında. Ve **حَرَثَ** ayrıca, fıkıh öğrendiğinde ve araştırdığında. Ve **حَرَثَ** eder, ailesi için kazandığında ve onlar için gayret ettiğinde; denir ki: o, ailesi için **يَحْرُث** ve **يَحْتَرثُ**; yani kazanır. **ابن الأَعرابي**: **الحَرْثُ** çok cinsel birleşmedir. Ve adamın **حَرْثُ**’u: karısıdır. **المُبَرّد** şu beyti okudu:

إِذا أَكلَ الجَرادُ حُروثَ قَوْمٍ،
فَحَرْثي هَمُّه أَكلُ الجَرادِ

Ve **الحَرْثُ**: dünya metâıdır. Aziz tenzilde: “Kim dünya **حَرْثَ**’ını isterse”; yani kim dünyanın kazancını isterse. Ve **الحَرْثُ**: sevap ve nasiptir. Aziz tenzilde: “Kim âhiret **حَرْثَ**’ını isterse, onun **حَرْثِه**’inde ona artırırız.”

Ve **حَرَثْتُ النار**: onu hareket ettirdim.

Ve **المِحْراثُ**: tandırda ateşin hareket ettirildiği bir tahta. Ve **الحَرْثُ**: ateşi tutuşturmaktır; ve ateşin **مِحْراثُ**’ı: ateşin onunla hareket ettirildiği küreğidir. Ve savaşın **مِحْراثُ**’ı: onu alevlendiren şeydir. Ve **حَرَثَ الأَمْرَ**: onu hatırladı ve onun için coştu; **رؤْبة** dedi:

والقَوْلُ مَنْسِيٌّ إِذا لم يُحْرَثِ

Ve **الحَرَّاثُ**: çok yiyen; **ابن الأَعرابي**’den. Ve **حَرَثَ الإِبلَ** ve **الخَيْلَ** ve **أَحرَثَها**: onları zayıflattı. Ve **حَرَثَ** devesini **حَرْثاً** ve **أَحْرَثَها**: onun üzerinde yürüdü de zayıfladı.

Ve Bedir hadîsinde: “Çıkın, geçim yerlerinize ve **حَرائِثكم**’a”; onun teki **حَريثةٌ**’dir. **الخطابي** dedi: **الحَرائِثُ** develerin zayıflamışlarıdır. Dedi: Aslı, atlarda, zayıfladıklarında idi; sonra deveye ödünç alındı. Dedi: Develerde ancak **أَحْرَفْناها** denir, **الفاء** ile; denir ki: **ناقة حَرْفٌ** yani zayıf. Dedi: **الحرائثِ** ile kazançlar da kastedilebilir; **الاحْتراثِ**’tan, yani kazanımdan. Ve **حَرَائبكم** diye de rivayet edilir; **الحاء** ve tek noktalı **الباء** ile; **حَريبةٍ**’nin çoğuludur; o, adamın işini yürüttüğü malıdır; daha önce geçti; bilinen ise **الثاء** iledir. Ve Muâviye hadîsinde: Ensara dedi ki: “Sizin **نواضِحُكم** ne yaptı?” Dediler: “Onları Bedir günü **حَرَثْناها**”; yani onları zayıflattık. Denir ki: **حَرَثْتُ الدابةَ** ve **أَحْرَثْتُها** yani onu zayıflattım. **ابن الأَثير** dedi: Bu, **الخطابي**’nin sözüne aykırıdır. Muâviye, **النَّواضِح**’ı anmakla onları azarlamak ve üstü kapalı dokundurmak istedi; çünkü onlar ekin ve sulama ehli idiler; onlar da onu susturan bir cevapla karşılık verdiler; Bedir günü onun ihtiyarlarının öldürülmesine dokundurarak.

**الأَزهري**: **أَرض مَحْروثة** ve **مُحْرَثة**: insanlar onu çiğnedi de onu **أَحْرَثُوها** ve **حَرَثُوها**; ve çiğnendi de onu kabarttılar; o, çiğnendiğinde bir bozulmadır. O hâlde o, **مُحْرَثة** ve **مَحْروثة**’dur; ekin için çevrilir; ikisi de sonra söylenir.

Ve **الحَرْثُ**: toynaklarla dövülmüş ana yol.

Ve **الحُرْثةُ**: yayın ucunda kiriş için olan yarık.

Ve denir ki: o, yayın ve **الكُظْرة**’nin **حَرْثُ**’udur; o bir yarıktır; ve o, yaydan bir **حَرْثٌ**’tur. Ve ben yayı **حَرَثْتُ** onu **أَحْرُثُها**: kiriş halkası için bir yer hazırladığında. Dedi: ve **الزَّنْدة** (ateş çıkarma çubuğu) **تُحْرَثُ** sonra **تُكْظَرُ**; **الحَرْثِ**’ten sonra; o, delinmedikçe **حَرْثٌ**’tur; delindiğinde ise **كُظْر**’dur.

**ابن سيده**: ve **الحَرَاثُ** yayda kirişin geçtiği yerdir; çoğulu **أَحْرِثة**’dir.

Ve denir ki: “Kur’ân’ı **احْرُثِ**”; yani onu oku/derinlemesine çalış. Ve “Kur’ân’ı **حَرَثْتُ** onu **أَحْرُثُه**”: onun dersini uzattığında ve onu tedebbür ettiğinde.

Ve **الحَرْثُ**: kitabı araştırmak ve tedebbür etmektir; ondan, Abdullah hadîsi: “Bu Kur’ân’ı **احْرُثُوا**”; yani onu araştırın ve onu deşin.

Ve **الحَرْثُ**: araştırmadır.

Ve **الحُرْثَةُ**: **الكَمَرة**’nin sonu ile sünnet yerinin geçtiği yer arasındaki şey.

Ve **الحُرْثَة** ayrıca: bitme yeri; **ثعلب**’den. **الأَزهري**: **الحَرْثُ** eşeğin **جُرْدان**’ının köküdür. Ve **الحِرَاثُ**: tüysüz (kanatsız) ok; çoğulu **أَحْرِثة**. **الأَزهري**: **الحُرْثة**: adamın **أُدافِ**’ının kökünde bir damardır.

Ve **الحارِثُ**: bir isimdir. **سيبويه** dedi: **الخليل** dedi ki: **الحَرث** diyenler, ancak adamı bizzat şeyin kendisi kılmak istediler; onu, onunla adlandırılmış bir isim kılmadılar; fakat onu, sanki ona galip gelmiş bir sıfat gibi kıldılar. Dedi: **حارِثٌ** diyen, **أَلف** ve **لام** olmaksızın, onu Zeyd’in yürütüldüğü yolda yürütür; biz bunun benzerini, bir adam adı olan **الحسن** hakkında zikrettik. **ابن جني** dedi: **الحَرث** ve benzerleri, galip sıfatlardan, **اللام** ile değil, vaz‘ ile marife olmuştur; **اللام** ancak nakilden ve onların özel adlar olmasından sonra, nakilden önce onlarda sıfatlık mezhebine riayetle, onlarda yerleşik kılınmıştır. Birincinin çoğulu: **الحُرَّثُ** ve **الحُرَّاثُ**; ve **حارِث**’in çoğulu **حُرَّثٌ** ve **حَوارِثُ**’tir. **سيبويه** dedi: **حارث** diyen, onun çoğulunda **حَوارِث** der; o, Zeyd gibi özel bir isim olduğundan; öyleyse anla.

Ve **حُوَيْرِثٌ** ve **حُرَيثٌ** ve **حُرْثانُ** ve **حارِثةُ** ve **حَرَّاثٌ** ve **مُحَرَّثٌ**: isimlerdir. **ابن الأَعرابي** dedi: O, **صَفْوانَ بن أُمية بن مُحَرَّثٍ**’in dedesinin adıdır; bu **صَفوان** Kinâne’nin hâkimlerinden biridir. Ve **أَبو الحارث**: aslanın künyesidir.

Ve **الحارثُ**: **الجَوْلانِ**’ın tepelerinden bir tepedir; **النابغة الذبْياني**’nin, **النُّعمان ابن المنذر**’e mersiye söylediği sözünde, Şam’da bir dağdır:

بكَى حارِثُ الجَوْلانِ من فَقْدِ رَبِّه،
وحَوْرانُ منه خائفٌ مُتضَائِلُ

Onun sözü: “**من فَقْد رَبِّه**”, yani Nu‘mân’ı kasteder. **ابن بري** dedi: ve onun sözü:

وحَوْرانُ منه خائفٌ مُتَضائل

Cerîr’in sözü gibi:

لمّا أَتَى خَبَرُ الزُّبَيْرِ، تَوَاضَعَتْ
سُورُ المدينة، والجِبالُ الخُشَّعُ

Ve **الحارثان**: **الحارثُ بن ظالم بن حَذيمةَ بن يَرْبُوع بن غَيْظِ بنِ مُرَّة** ve **الحارثُ بن عوفِ بن أَبي حارثة ابن مُرَّة بن نُشْبَة بن غَيْظِ بنِ مرَّة**; **الحَمَالة** sahibidir. **ابن بري** dedi: **الجوهري**, iki Hâris’te, **الحارِثَ بن ظالم بن حَذيمة**’yi, noktasız **الحاء** ile zikretti. **ابن يَرْبُوع** dedi: ve dil ehli yanında bilinen **جَذيمة**’dir, **الجيم** ile. Ve Bâhile’deki iki **الحارِثان**: **الحارِثُ بن قُتَيْبة** ve **الحارثُ بن سَهْم بن عَمْرو بن ثعلبة بن غَنْم بن قُتَيْبة**.

Ve onların sözü: **بَلْحَرث**, **بَني الحرث بن كَعْب** içindir; idğamın şazlarındandır; çünkü **النون** ve **اللام** mahreççe yakındır; **اللام**’ın sükûnu ile idğam mümkün olmayınca, **النون**’u düşürdüler; “**مَسْتُ**” ve “**ظَلْتُ**” dedikleri gibi. Aynı şekilde, marifelik **لام**’ının açıkça göründüğü her kabilede bunu yaparlar; **بَلْعنبر** ve **بَلْهُجَيم** gibi. Ama **اللام** görünmezse, bu olmaz.

Ve hadiste: Üzerinde **خَمِيصَةٌ حُرَيْثِيَّة** vardı. **ابن الأَثير** dedi: Bazı Buhârî ve Müslim yollarında böyle geldi. Denildi ki: O, **حُرَيْثٍ**’e nispetlidir; **قُضاعة**’dan bir adamdır. Dedi: Bilinen **جُونِيَّةٌ**’dir; o, yerinde zikredilmiştir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ر ث * * الحَرْثُ * كسب المال وجمعه * أحْراثٌ * وبابه نصر وفي الحديث ﴿اُحرثُ لدنياك كأنك تعيش أبدا﴾ قلت تمام الحديث ﴿واعمل لآخرتك كأنك تموت غدا﴾ كذا نقله الفارابي في الديوان و * الحَرْثُ * أيضا الزرع وبابه نصر وكتب و * الحَرَّاثُ * الزرّاعُ وقد * حَرَثَ * و * احْتَرَثَ * مثل زرع وازدرع ويقال احرث القرآن أي ادرسه وبابه نصر قلت قال الأزهري قال الفرّاء * حَرَثْتُ * القرآن إذا أطلت دراسته وتدبره قال الأزهري و * الحَرْثُ * تفتيش الكتاب وتدبره ومنه قول عبد الله رضي الله عنه اُحرثوا هذا القرآن أي فتشوه

##### Türkçe

* **ح ر ث** * * **الحَرْثُ** * malı kazanmak ve onu toplamak * **أحْراثٌ** * ve onun bâbı **نصر**’dır; ve hadiste: ﴿“Dünyan için **اُحرثُ**; sanki ebediyen yaşayacakmışsın gibi”﴾ dedim: hadisin tamamı: ﴿“Âhiretin için amel et; sanki yarın ölecekmişsin gibi”﴾; Fârâbî bunu Dîvân’da böyle nakletmiştir. Ve * **الحَرْثُ** * ayrıca ekin(ekme)dir; onun bâbı **نصر** ve **كتب**’dır. Ve * **الحَرَّاثُ** * çiftçiler/ekincilerdir. Ve (kişi) * **حَرَثَ** * ve * **احْتَرَثَ** *; “ekti” ve “ekindi” gibi. Ve “**احرث** **القرآن**” denilir; yani: onu oku/incele; onun bâbı **نصر**’dır. Dedim: Ezherî dedi ki: Ferrâ’ dedi: “**حَرَثْتُ** **القرآن**” (derim) — onu uzun süre okuduğum/incelediğim ve üzerinde düşündüğüm zaman. Ezherî dedi: ve * **الحَرْثُ** * kitabı araştırıp yoklamaktır ve üzerinde düşünmektir. Ondandır: Abdullah (رضي الله عنه)’un sözü: “Bu **القرآن**’ı **اُحرثوا**”; yani: onu araştırıp yoklayın.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحرث: الكسب  ، كالاحتراث، وفي الحديث  أصدق الأسماء الحارث  ؛ لأن الحارث هو الكاسب، واحتراث المال كسبه، والإنسان لا يخلو من الكسب طبعا واختيارا. قال الأزهري: والاحتراث: كسب المال، والحرث العمل للدنيا والآخرة، وفي الحديث  احرث لدنياك كأنك تعيش أبدا، واعمل لآخرتك كأنك تموت غدا  . وفي الأساس: ومن المجاز: احرث لآخرتك، أي اعمل لها. وقد أطال فيه الهروى في الغريبين، والأزهري في التهذيب، ونقله على طوله ابن منظور في لسانه. الحرث  :جمع المال  وكسبه. وحرث، إذا اكتسب لعياله واجتهد لهم، يقال: هو يحرث لعياله، ويحترث، أي يكتسب، وفي التنزيل العزيز  ومن كان يريد حرث الدنيا  أي كسبها. الحرث  :الجمع بين أربع نسوة  ، عن أبي عمرو، وقد حرث كسمع. الحرث  :النكاح بالمبالغة  ونص ابن الأعرابي: الجماع الكثير، وقد حرثها إذا جامعها جاهدا مبالغا، وأنشد المبرد:
  إذا أكل الجراد حروث قوم                      فحرثي همه أكل الجراد

  الحرث  :المحجة المكدودة بالحوافر  ، لكثرة السير عليها. الحرث  :أصل جردان الحمار  ، وهو نص عبارة الأزهري في التهذيب، وغير واحد من الأئمة، والجردان، بالضم: قضيب كل ذي حافر، فلا يلتفت إلى قول شيخنا: هو من إغرابه على الناس. من المجاز: الحرث  :السير على الظهر حتى يهزل  ، قال ابن الأعرابي: حرث الإبل والخيل وأحراثها: إذا سار عليها حتى تهزل، وفي حديث معاوية  أنه قال للأنصار: ما فعلت نواضحكم? قالوا: أحرثناها يوم بدر  أي أهزلناها، يقال: حرثت الدابة وأحرثتها، أي أهزلتها. الحرث، والحراثة: العمل في الأرض زرعا كان أو غرسا. وقد يكون الحرث نفس  الزرع  وبه فسر الزجاج قوله تعالى  أصابت حرث قوم ظلموا أنفسهم فأهلكته  حرث يحرث حرثا، وفي التهذيب: لحرث: قذفك الحب في الأرض للازدراع، والحراث: الزراع، وقد حرث، واحترث، مثل: زرع، وازدرع. من المجاز: الحرث  :تحريك النار  وإشعالها بالمحراث. من المجاز: الحرث  :التفتيش. ظاهر كلامه الإطلاق، يقال: حرث إذا فتش، وفي كلام بعض الأئمة: الحرث: تفتيش الكتاب وتدبره. الحرث  :التفقه  ، يقال: حرث، إذا تفقه، ويقال: احرث القرآن، أي ادرسه، وهو مجاز، وحرثت القرآن أحرثه، إذا أطلت دراسته وتدبرته، وفي حديث عبد الله  احرثوا هذا القرآن  أي فتشوه وثوروه، وفي بعض النسخ: النفقة، بالنون، وهو خطأ. الحرث:  تهيئة الحراث، كسحاب  : اسم  لفرضة  ، بالضم، تكون  في طرف القوس يقع فيها الوتر، وهي الحرثة، بالضم، أيضا  والجمع حرث. قال الأزهري: والزندة تحرث ثم تكظر بعد الحرث، فهو حرث ما لم ينفذ، فإذا أنفذ فهو كظر. و  فعل الكل  مما تقدم  يحرث  بالكسر  ويحرث  بالضم، إلا حرث، بمعنى جمع بين أربع نسوة، فقد ضبطه أبو عمرو كسمع، وكذا حرث إذا تفقه وفتش، فقد ضبط الصاغاني إياهما كسمع، فتأمل.  وبنو حارثة: قبيلة  من الأوس.  والحارثيون منهم  جماعة  كثيرون  من الصحابة، وغيرهم.  وذو حرث، كزفر: ابن حجر  ، بالضم فسكون هو  ابن الحارث الرعيني  الحميري  جاهلي  من أهل بيت الملك، نقله الصاغاني.  وكزبير: اسم   وكأمير: محمد بن أحمد بن حريث البخاري المحدث  أبو عبد الله، حدث عنه محمد بن عيسى الطرسوسى.  وحرثان بالضم: اسم  وهو حرثان ابن قيس بن مرة بن كعب بن غنم بن دودان بن أسد بن خزيمة، منهم عكاشة بن محصن بن حرثان.  والحارث: الأسد  قال شيخنا: هو علم جنس عليه، وهذا غريب،  كأبي الحارث  كنيته، وهو الأشهر، وعليه اقتصر الجوهري، وابن منظور، وسيأتي لذلك المزيد في ح ف ص. الحارث  :قلة جبل بحوران  ، هكذا في النسخ التي بأيدينا، والصواب- على ما في الصحاح وغيره- قلة من قلل الجولان وهو جبل بالشام في قول النابغة الذبياني، يرثى النعمان بن المنذر:
  بكى حارث الجولان من فقد ربه                      وحوران منه خائف متضـائل قال ابن منظور: قوله: من فقد ربه، يعني به النعمان، قال ابن بري: وقوله: وحوران منه خائف، كقول جرير:
  لما أتى خبر الزبير تواضعت                      سور المدينة والجبال الخشع

  الحارث: اسم، قال سيبويه: قال الخليل: إن الذين قالوا الحارث إنما أرادوا أن يجعلوا الرجل هو الشيء بعينه، ولم يجعلوه سمى به، ولكنهم جعلوه كأنه وصف له غلب عليه، قال: ومن قال: حارث- بغير ألف ولام- فهو يجريه مجرى زيد، قال ابن جنى:  إنما تعرف الحارث ونحوه من الأوصاف الغالبة بالوضع دون اللام، وإنما أقرت اللام فيها بعد النقل وكونها أعلاما، مراعاة لمذهب الوصف فيها قبل النقل  وجمع الأول: الحرث والحراث، وجمع حارث: حرث وحوارث، قال سيبويه: ومن قال حارث، قال في جمعه: حوارث، حيث كان اسما خاصا كزيد.  الحارثان  : الحارث  بن ظالم ابن جذيمة  ، بالجيم، هكذا المعروف عند أهل اللغة، ووقع في بعض نسخ الصحاح مضبوطا بالحاء المهملة، وذكره أيضا في فصل ح ذ م، فقال حذيمة بن يربوع، والمعروف عند أهل النسب جذيمة بالجيم، وهو ابن يربوع بن غيظ بن مرة الحارث  بن عوف بن أبي حارثة: ابن مرة بن نشبة بن غيظ بن مرة، صاحب الحمالة.  والحارثان- في باهلة-: الحارث  بن قتيبة، و  الحارث  بن سهم  ابن عمرو ابن ثعلبة بن غنم بن قتيبة.  وسموا حارثة، وحويرثا، وحريثا  كزبير، وحريثا، كأمير  وحرثان بالضم  ، وقد تقدم، فهو تكرار  وحراثا، ككتان  ومحرثا، كمحدث ومحارثا، كمقاتل. محرثا  كمحمد  ، قال ابن الأعرابي: هو اسم جد صفوان بن أمية بن محرث، صفوان بن أمية بن محرث، وصفوان هذا أحد حكام كنانة.  والحرثة- بالضم-: ما بين منتهى الكمرة ومجرى الختان  . والحرثة أيضا: المنبت، عن ثعلب. وعن الأزهري: الحرثة عرق في أصل أداف الرجل.  والحراث، ككتاب: سهم لم يتم بريه  ، وذلك قبل أن يراش. الحراث  : سنخ  - بالكسر-  النصل  . وعبارة ابن سيده: الحراث مجرى  الوتر  في القوس، و  ج أحرثة  كغطاء وأغطية. في حديث بدر  اخرجوا إلى معايشكم وحرائثكم  .  الحرائث: المكاسب  ، من الاحتراث والاكتساب و  الواحد حريثة  . قال الخطابي: الحرائث هي:  الإبل المنضاة  ، قال: وأصله في الخيل إذا هزلت، فاستعير للإبل، قال: وإنما يقال في الإبل: أحرفناها، بالفاء، يقال: ناقة حرف، أي هزيلة، ويروى  حرائبكم  - بالحاء والباء الموحدة- جمع حريبة وهو مال الرجل الذي يقوم بأمره، وقد تقدم، والمعروف بالثاء. حرث  كصرد: أرض   باليمن   وذو حرث أيضا: حميري  : وقد تقدم قريبا، فهو تكرار. من المجاز: حرث النار بالمحراث: حركها،  المحرث  كمنبر  والمحراث  كمحراب  :ما  أي خشبة  تحرك به النار  في التنور، والحرث: إشعال النار، على ما تقدم. ومحراث النار: مسحاتها التي تحرك بها النار.  والحارثية: ع، م  أي موضع معروف ببغداد  بالجانب الغربي  منها.  منها  الإمام المحدث  قاضي القضاة سعد الدين  أبو محمد  مسعود  بن أحمد بن مسعود بن زيد بن عباس  الحارثي  الحنبلي البغدادي قاضي القضاة بمصر، سمع من الأخوين: أبي الفرج عبد اللطيف وعبد العزيز، ابني عبد المنعم الحراني، وابن علاق، وابن عزون، وأبي الطاهر محمد بن مرتضى الحارثي، وغيرهم، حدث عنه السبكي، وذكره في معجم شيوخه، توفي سنة 711 بمصر  وهو ابن الحارث ابن مالك بن عبدان  ، بالعين المهملة والموحدة، وفي بعض النسخ غيدان، بالغين

  المعجمة والتحتية.  وقولهم: بلحارث، لبنى الحارث ابن كعب، من شواذ التخفيف  ؛ لأن النون واللام قريبا المخرج، فلما لم يمكنهم الإدغام؛ لسكون اللام، حذفوا النون، كما قالوا: مست وظلت  وكذلك يفعلون في كل: وفي نسخة: بكل  قبيلة تظهر فيها لام المعرفة  مثل: بلعنبر وبلهجيم، فأما إذا لم تظهر اللام، فلا يكون ذلك.  وأبو الحويرث  وهو المعروف  ويقال: أبو الحويرثة  - وهو قول شعبة-  :عبد الرحمن بن معاوية  ابن الحويرث الأنصاري الزرقي المدني  محدث  مشهور بكنيته، صدوق سيىء الحفظ، رمى بالإرجاء، مات سنة ثلاثين، وقيل: بعدها، أخرج له أبو داوود والنسائي. والتحتية.  وقولهم: بلحارث، لبنى الحارث ابن كعب، من شواذ التخفيف  ؛ لأن النون واللام قريبا المخرج، فلما لم يمكنهم الإدغام؛ لسكون اللام، حذفوا النون، كما قالوا: مست وظلت  وكذلك يفعلون في كل: وفي نسخة: بكل  قبيلة تظهر فيها لام المعرفة  مثل: بلعنبر وبلهجيم، فأما إذا لم تظهر اللام، فلا يكون ذلك.  وأبو الحويرث  وهو المعروف  ويقال: أبو الحويرثة  - وهو قول شعبة-  :عبد الرحمن بن معاوية  ابن الحويرث الأنصاري الزرقي المدني  محدث  مشهور بكنيته، صدوق سيىء الحفظ، رمى بالإرجاء، مات سنة ثلاثين، وقيل: بعدها، أخرج له أبو داوود والنسائي.
 ومما يستدرك عليه: كيف حرثك، أي المرأة، وهو مجاز، والمرأة حرث الرجل، أي يكون ولده منها، كأنه يحرث ليزرع، وفي التنزيل العزيز  نساؤكم حرث لكم فأتوا حرثكم أني شئتم  قال الزجاج: زعم أبو عبيد أنه كناية. والحرث: متاع الدنيا. والحرث: الثواب والنصيب، وفي التنزيل العزيز  من كان يريد حرث الآخرة نزد له في حرثه  . وحرث الأمر: تذكره واهتاج له، قال رؤبة:
  والقول منسي إذا لم يحرث والحرثة- بفتح فكسر-: بطن من غافق، منهم أبو محمد لبيب ابن عبد المؤمن ابن لبيب الفرضي، كان من الخوارج. ومحراث الحرب: ما يهيجها. وأبو علي الحسن بن أحمد بن محارث المحارثي، شيخ لأبي سعد الماليني، هكذا ضبطه الحافظ. والحارث الحراب، في ح ر ب. والحراث: الكثير الأكل، عن ابن الأعرابي. وفي التهذيب: أرض محروثة ومحرثة: وطئها الناس حتى أحرثوها وحرثوها، ووطئت حتى أثاروها. وفي الحديث:  وعليه خميصة حريثية  قال ابن الأثير: هكذا جاء في بعض طرق البخاري ومسلم، قيل: هي منسوبة إلى حريث، رجل من قضاعة، قال: والمعروف جونية، وهو مذكور في موضعه، والله أعلم. وحرث عنفقته بالسكين: قطعها، وهو مجاز، وفي بعض نسخ الأساس: عنقه وعمر بن حبيب بن حماسة بن حويرثة الخطمي: جد أبي جعفر. وبني حريث، كزبير، قرية بمصر.

##### Türkçe

**الحرث**: kazanç; **كالاحتراث** gibi. Hadiste: “İsimlerin en doğrusu **الحارث**’tır”; çünkü **الحارث** kazanan kimsedir; **واحتراث المال** malı kazanmasıdır; insan tabiat ve ihtiyar bakımından kazançtan hâlî olmaz. Ezherî dedi: **والاحتراث**: mal kazanmak; **والحرث** dünya ve âhiret için çalışmadır. Hadiste: “Dünyan için, sanki ebedî yaşayacakmışsın gibi **احرث**; âhiretin için, sanki yarın ölecekmişsin gibi çalış.” **وفي الأساس**: Mecazdan: “Âhiretin için **احرث**”, yani onun için çalış. Hıravî bunu **في الغريبين**’de, Ezherî **في التهذيب**’de uzatmıştır; İbn Manzûr da **في لسانه**’nda onu uzunluğu üzere nakletmiştir.

**الحرث**: malı toplamak ve kazanmak. **وحرث**: ailesi için kazandığında ve onlar için gayret ettiğinde; “Ailesi için **يحرث**” denir; ve **يحترث**: yani kazanır. Aziz tenzilde: **ومن كان يريد حرث الدنيا**; yani onun kazancını.

**الحرث**: Ebû Amr’dan: dört kadın arasında birleştirme; ve **قد حرث** “işitti” gibi.

**الحرث**: mübalağa ile nikâh. İbnü’l-A‘râbî’nin nassı: çokça cinsel birleşme; ve **قد حرثها**: onu, gayretle mübalağa ederek cima ettiğinde. Müberred şu beyti okudu:

  Eğer çekirge bir kavmin **حروث**’unu yerse,
                      benim **حرثي**’mın derdi çekirge yemektir.

**الحرث**: toynaklarla dövülmüş yol; üzerinde çok yürünmesinden dolayı.

**الحرث**: eşeğin **جردان**’ının aslı; bu, Ezherî’nin **في التهذيب**’deki ibaresinin nassıdır ve imamlardan birden fazlasının da. **والجردان** (ضم ile): her toynaklı olanın kamışı (penis); şu hâlde şeyhimizin “bu, insanlara karşı onun gariplerindendir” sözüne iltifat edilmez.

Mecazdan: **الحرث**: sırt üzerinde yürütmek, nihayet zayıflatıncaya kadar. İbnü’l-A‘râbî dedi: **حرث الإبل والخيل وأحراثها**: onları, zayıflayıncaya kadar üzerinde yürüttüğünde. Muâviye hadîsinde: Ensâr’a dediği rivayet olunur: “Develeriniz ne yaptı?” Dediler: “Bedir günü onları **أحرثناها**”; yani onları zayıflattık. “**حرثت** biniti ve **أحرثتها**” denir: yani onu zayıflattım.

**الحرث** ve **الحراثة**: yerde çalışma; ekim olsun dikim olsun. Bazen **الحرث** bizzat **الزرع** (ekin) olur; Zecâc, Allah’ın şu sözünü bununla tefsir etti: **أصابت حرث قوم ظلموا أنفسهم فأهلكته**. **حرث يحرث حرثا**. **وفي التهذيب**: **لحرث**: ekim için tohumu toprağa atmandır; **والحراث**: ekinciler. Ve **قد حرث** ve **احترث**; “**زرع** ve **ازدرع**” gibi.

Mecazdan: **الحرث**: ateşi hareket ettirmek ve onu **بالمحراث** ile tutuşturmak.

Mecazdan: **الحرث**: teftiş. Sözünün zahiri mutlaklıktır; “Teftiş ettiğinde **حرث**” denir. Bazı imamların sözünde: **الحرث**: kitabı teftiş etmek ve onu tedebbür etmektir.

**الحرث**: fıkıh öğrenme. “Fıkıh öğrendiğinde **حرث**” denir. “Kur’ân’ı **احرث**” denir: yani onu oku/derse çalış; bu mecazdır. “Kur’ân’ı **حرثت** onu **أحرثه**”: onun dersini ve tedebbürünü uzattığında. Abdullah hadîsinde: “Bu Kur’ân’ı **احرثوا**”; yani onu teftiş edin ve onu deşin. Bazı nüshalarda **النفقة** (نون ile) vardır; bu hatadır.

**الحرث**: **الحراث**’ı hazırlama; **كسحاب**: (ضم ile) bir **فرضة**’nin adıdır; yayın ucunda olup kirişin içine düştüğü yerdir; o da **الحرثة**’dir (ضم ile) ayrıca; çoğulu **حرث**. Ezherî dedi: **والزندة** **تحرث** sonra **تكظر** olur **بعد الحرث**; o, delip geçmedikçe **حرث**’tır; delip geçince **كظر** olur. Ve yukarıda geçenlerin fiilinin tamamı: **يحرث** (kesre ile) ve **يحرث** (ضم ile) gelir; ancak “dört kadın arasında birleştirdi” mânasındaki **حرث**’ı Ebû Amr “işitti” gibi ضبط etmiştir; yine “fıkıh öğrendi” ve “teftiş etti” mânasındaki **حرث**’ı da Sâgânî ikisini “işitti” gibi ضبط etmiştir; düşün.

**وبنو حارثة**: Evs’ten bir kabile. **والحارثيون منهم**: sahâbeden ve başkalarından çok bir cemaat.

**وذو حرث** “**زفر**” gibi: **ابن حجر**; (ضم sonra sükûn ile) o, **ابن الحارث الرعيني** el-Himyerî’dir; câhiliye devrinden, mülk ehli bir ev halkındandır; Sâgânî nakletti.

Ve “**زبير**” gibi: bir isim. Ve “**أمير**” gibi: Buhârâlı muhaddis **محمد بن أحمد بن حريث**; künyesi Ebû Abdullah; ondan Muhammed b. Îsâ et-Tarsûsî rivayet etti.

**وحرثان** (ضم ile): bir isim; o, **حرثان ابن قيس بن مرة بن كعب بن غنم بن دودان بن أسد بن خزيمة**’dir; onlardan **عكاشة بن محصن بن حرثان** vardır.

**والحارث**: aslan. Şeyhimiz dedi: bu, onun üzerine konmuş bir cins ismidir; bu gariptir. **كأبي الحارث** onun künyesi gibidir; o en meşhurdur; Cevherî ve İbn Manzûr bununla yetinmiştir; bunun fazlası **ح ف ص**’da gelecektir.

**الحارث**: Havrân’da bir dağ zirvesi; elimizdeki nüshalarda böyle. Doğrusu—**الصحاح** ve başkasında olana göre—Cevlân’ın zirvelerinden bir zirvedir; o, Şam’da bir dağdır; Nâbiga ez-Zübyânî’nin, Nu‘mân b. Münzir’e mersiyesinde:

  Efendisini kaybetmekten **حارث الجولان** ağladı,
                      Havrân da ondan korkmuş, küçülmüş.
İbn Manzûr dedi: “**من فقد ربه**” sözüyle Nu‘mân’ı kasteder. İbn Berrî dedi: “**وحوران منه خائف**” sözü, Cerîr’in şu sözü gibidir:

  Zübeyr’in haberi gelince alçaldı
                      şehrin surları ve huşûlu dağlar.

**الحارث**: bir isim. Sîbeveyh dedi: Halîl dedi: “**الحارث**” diyenler, ancak adamı bizzat şeyin kendisi kılmayı murad ettiler; onu kendisiyle isimlendirilmiş kılmadılar; fakat onu, sanki ona galip gelmiş bir vasıf gibi kıldılar. Dedi: “**حارث**—elif ve lâm olmaksızın—diyen ise onu Zeyd’in yürütüldüğü yolda yürütür.” İbn Cinnî dedi: “**الحارث** ve onun benzeri galip vasıflar, lâm olmaksızın vaz‘ ile bilinir; lâm ancak nakilden ve onların özel isimler oluşundan sonra, nakilden önce onlarda vasıf mezhebine riayetle yerleşmiştir.” Birincinin çoğulu: **الحرث** ve **الحراث**. **حارث**’ın çoğulu: **حرث** ve **حوارث**. Sîbeveyh dedi: “**حارث** diyen, onun cem‘inde **حوارث** der; Zeyd gibi özel bir isim olduğunda.”

**الحارثان**: **الحارث بن ظالم ابن جذيمة**; **بالجيم**; dil ehli yanında bilinen budur. **الصحاح**’ın bazı nüshalarında **بالحاء المهملة** ile ضبط edilmiş olarak vâki olmuştur; onu **ح ذ م** faslında da zikretti; “**حذيمة بن يربوع**” dedi; neseb ehli yanında bilinen ise **جذيمة** (جيم ile)’dir; o, **ابن يربوع بن غيظ بن مرة**’dir. **الحارث بن عوف بن أبي حارثة**: **ابن مرة بن نشبة بن غيظ بن مرة**; **صاحب الحمالة**.

**والحارثان- في باهلة-**: **الحارث بن قتيبة** ve **الحارث بن سهم ابن عمرو ابن ثعلبة بن غنم بن قتيبة**.

Ve **حارثة** diye isimlendiler; ve **حويرثا** ve **حريثا** “**زبير**” gibi; ve **حريثا** “**أمير**” gibi; ve **حرثان** (ضم ile); daha önce geçti; bu tekrar olur. Ve **حراثا** “**كتان**” gibi; ve **محرثا** “**محدث**” gibi; ve **محارثا** “**مقاتل**” gibi.

**محرثا** “**محمد**” gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi: o, **صفوان بن أمية بن محرث**’ın ceddi adıdır: **صفوان بن أمية بن محرث**; bu Safvân, Kinâne’nin hâkimlerinden biridir.

**والحرثة** (ضم ile): **ما بين منتهى الكمرة ومجرى الختان**. **والحرثة** ayrıca: menbit; Sa‘leb’den. Ezherî’den: **الحرثة** erkeğin **أداف**’ının aslında bir damardır.

**والحراث** “**كتاب**” gibi: henüz yontulması tamamlanmamış bir ok; bu, tüylenmeden öncedir.

**الحراث**: **سنخ** (kesre ile) **النصل**. İbn Sîde’nin ibaresi: **الحراث** yayda **الوتر**’in geçtiği yerdir; çoğulu **أحرثة** “**غطاء** ve **أغطية**” gibi.

Bedir hadîsinde: “**اخرجوا إلى معايشكم وحرائثكم**.” **الحرائث**: kazançlar; **الاحتراث** ve **الاكتساب**’tandır; tekili **حريثة**’dir. Hattâbî dedi: **الحرائث**: **الإبل المنضاة**’dır. Dedi: aslı, zayıfladığında atlar hakkındadır; sonra develere ödünçlenmiştir. Dedi: develerde ancak “**أحرفناها**” (ف ile) denir; “**ناقة حرف**” denir: yani zayıf. Ve “**حرائبكم**” diye rivayet olunur—**بالحاء والباء الموحدة**—**حريبة**’nin çoğuludur; o, adamın işini yürüttüğü malıdır; daha önce geçti; bilinen ise **بالثاء** iledir.

**حرث** “**صرد**” gibi: Yemen’de bir yer. Ve **ذو حرث** da: Himyerî; az önce geçti; bu tekrar olur.

Mecazdan: “Ateşi **بالمحراث** ile **حرث** etti”: onu hareket ettirdi. **المحرث** “**منبر**” gibi ve **المحراث** “**محراب**” gibi: tandırda ateşi hareket ettirdiğin şey, yani bir tahta. **والحرث**: yukarıda geçtiği üzere ateşi tutuşturmadır. **ومحراث النار**: ateşi hareket ettirdiğin **مسحاتها**’dır.

**والحارثية**: **ع، م**; yani Bağdat’ta, onun batı tarafında bilinen bir yer. Ondan: muhaddis imam, kadılkudât Sa‘düddîn Ebû Muhammed Mes‘ûd b. Ahmed b. Mes‘ûd b. Zeyd b. Abbâs el-Hârisî el-Hanbelî el-Bağdâdî; Mısır’da kadılkudât. İki kardeşten işitti: Ebü’l-Ferec Abdüllatîf ve Abdülazîz, Abdülmün‘im el-Harrânî’nin iki oğlu; ve İbn ‘Allâk’tan, ve İbn ‘Azzûn’dan, ve Ebü’t-Tâhir Muhammed b. Murtazâ el-Hârisî’den ve başkalarından. Ondan Sübkî rivayet etti; şeyhlerinin mu‘ceminde onu zikretti. 711 yılında Mısır’da vefat etti. Ve o, **ابن الحارث ابن مالك بن عبدان**’dır; **بالعين المهملة والموحدة**; bazı nüshalarda **غيدان** (غين ile) vardır.

**المعجمة** ve **التحتية**. Ve onların sözü: **بلحارث**; **لبنى الحارث ابن كعب** için; hafifletmenin şâzlarındandır; çünkü **النون** ile **اللام** çıkış yeri bakımından yakındır; **اللام**’ın sükûnu sebebiyle idğam onlara mümkün olmayınca **النون**’u hazfettiler; nitekim: **مست** ve **وظلت** dedikleri gibi. Ve aynı şekilde her: (bir nüshada: her bir) kabilede, içinde marifelik **لام**’ı görünen (zuhur eden) her kabilede bunu yaparlar; meselâ: **بلعنبر** ve **بلهجيم**; fakat **اللام** görünmezse, bu olmaz. Ve **أبو الحويرث** —ki o bilinenidir— ve denilir: **أبو الحويرثة** —ki bu Şu‘be’nin sözüdür—: **عبد الرحمن بن معاوية ابن الحويرث الأنصاري الزرقي المدني**; muhaddis; künyesiyle meşhur; doğru sözlü, kötü hıfzlı; ircâ ile itham edildi; otuz yılında öldü, ve denildi: ondan sonra; ondan **أبو داوود** ve **النسائي** rivayet çıkardı.

**التحتية**. Ve onların sözü: **بلحارث**; **لبنى الحارث ابن كعب** için; hafifletmenin şâzlarındandır; çünkü **النون** ile **اللام** çıkış yeri bakımından yakındır; **اللام**’ın sükûnu sebebiyle idğam onlara mümkün olmayınca **النون**’u hazfettiler; nitekim: **مست** ve **وظلت** dedikleri gibi. Ve aynı şekilde her: (bir nüshada: her bir) kabilede, içinde marifelik **لام**’ı görünen (zuhur eden) her kabilede bunu yaparlar; meselâ: **بلعنبر** ve **بلهجيم**; fakat **اللام** görünmezse, bu olmaz. Ve **أبو الحويرث** —ki o bilinenidir— ve denilir: **أبو الحويرثة** —ki bu Şu‘be’nin sözüdür—: **عبد الرحمن بن معاوية ابن الحويرث الأنصاري الزرقي المدني**; muhaddis; künyesiyle meşhur; doğru sözlü, kötü hıfzlı; ircâ ile itham edildi; otuz yılında öldü, ve denildi: ondan sonra; ondan **أبو داوود** ve **النسائي** rivayet çıkardı.

Ve ona ilâve edilip telâfi edileceklerdendir: **كيف حرثك**; yani kadın; bu mecazdır; ve kadın erkeğin **حرث**’ıdır; yani onun çocuğu ondan olur; sanki ekmek için sürer. Ve aziz tenzîlde: **نساؤكم حرث لكم فأتوا حرثكم أني شئتم**. **الزجاج** dedi: **أبو عبيد** bunun kinaye olduğunu iddia etti. Ve **الحرث**: dünya metaı. Ve **الحرث**: sevap ve nasip; ve aziz tenzîlde: **من كان يريد حرث الآخرة نزد له في حرثه**. Ve **حرث الأمر**: onu hatırladı ve ona karşı coştu. **رؤبة** dedi:

والقول منسي إذا لم يحرث

Ve **الحرثة** —fetha ile sonra kesra ile—: **غافق**’tan bir batın; onlardan **أبو محمد لبيب ابن عبد المؤمن ابن لبيب الفرضي**; hâricîlerden idi. Ve **محراث الحرب**: onu (savaşı) coşturan şey. Ve **أبو علي الحسن بن أحمد بن محارث المحارثي**; **أبي سعد الماليني**’ye şeyh; hâfız onu böyle ضبط etti. Ve **الحارث الحراب**; **ح ر ب**’de. Ve **الحراث**: çok yiyen; **ابن الأعرابي**’den. Ve **التهذيب**’de: **أرض محروثة ومحرثة**: insanlar onu çiğneyip, ta ki onu **أحرثوها** ve **حرثوها** edinceye kadar; ve çiğnendi, ta ki onu kabartıp kaldırdılar (toprağını kaldırdılar). Ve hadiste: **وعليه خميصة حريثية**. **ابن الأثير** dedi: Buhârî ve Müslim’in bazı tariklerinde böyle geldi; denildi ki: **حريث**’e nispetlidir; **قضاعة**’dan bir adam; dedi ki: bilinen **جونية**’dir; o, yerinde zikredilmiştir; ve Allah daha iyi bilir. Ve **حرث عنفقته بالسكين**: onu kesti; bu mecazdır; ve **الأساس**’ın bazı nüshalarında: **عنقه**. Ve **عمر بن حبيب بن حماسة بن حويرثة الخطمي**: **أبي جعفر**’in dedesi. Ve **بني حريث** —**زبير** gibi—: Mısır’da bir köy.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَرَثَ
1 حَرَثَ حرث , aor. حَرُثَ (S, Msb, K) and حَرِثَ , (K,) inf. n. حَرْثٌ, (S, A, Msb, K,) He gained, acquired, or earned, (S, A, K,) wealth; (S;) as also ↓ احترث: (Az, TA:) he collected wealth. (S, A, Msb, K.) ― -b2- He sought, sought after, or sought to gain, sustenance; and laboured diligently; لِعِيَالِهِ for his family; as also ↓ احترث: (TA:) he worked, or laboured, for the goods of the present world, (Az, TA,) and (tropical:) for those of the world to come. (Az, A, TA.) You say, اُحْرُثْ لِآخِرَتِكَ (tropical:) Labour for thy good in the world to come. (A, TA.) And it is said in a trad., اُحْرُثْ لِدُنْيَاكَ كَأَنَّكَ تَعِيشُ أَبَدًا (S, TA) Labour for thy good in the present world as though thou wert to live for ever: and, in continuation, وَاعْمَلْ لِآخِرَتِكَ كَأَنَّكَ تَمُوتُ غَدًا (tropical:) and work for thy good in the world to come as though thou wert to die to-morrow. (TA.) ― -b3- Also حَرَثَ, (T, S, Mgh, Msb, K,) aor. حَرُبَ and حَرَبَ , (K,) inf. n. حَرْثٌ (T, Mgh, Msb, K) and حِرَاثَةٌ; (TA;) and ↓ احترث; (T, S;) He sowed; (T, S, K;) he cast seed upon the ground: (T, TA:) [accord. to Bd (xlii. 19), this is the primary signification: see حَرْثٌ, below:] and the former verb, he tilled, or cultivated, land, either by sowing or by planting: (TA:) or he ploughed up land for sowing: (Mgh, Msb:) or he ploughed land; because the doing so is a means of gain. (Ham p. 70.) And the former verb, He ploughed up the ground by much walking upon it; as also ↓ احرث. (TA.) ― -b4- Also, the former verb, (L, K,) aor. حَرُبَ and حَرِبَ , (K,) inf. n. حَرْثٌ, (A, L, K,) He took, or had, four wives together. (A, L, K.) ― -b5- Immoderatè inivit: (A, K:) multùm inivit. (IAar, L.) And حَرَثَ امْرَأَتَهُ Multùm inivit mulierem suam. (IAar, L.) ― -b6- (tropical:) He emaciated, or rendered lean, (IAar, S, A, K,) a beast, (K,) or a camel, (IAar, TA,) or a she-camel, (IAar, S, A,) and a horse, (IAar, TA,) by journeying (IAar, S, A, K) thereon; (IAar, S, K;) as also ↓ احرث, (so in the A and L and TA, and in some copies of the S, in this art., and so in the S and L and K in art. لهد,) or ↓ احترث. (So in some copies of the S in the present art.) ― -b7- (tropical:) He stirred a fire, (S, A, K,) and made it to burn up, (TA,) with the مِحْرَاث. (A, TA.) ― -b8- (tropical:) He examined, looked into, scrutinized, or investigated: (K, TA:) app. in an absolute sense: but accord. to some of the leading lexicologists, he examined, looked into, scrutinized, or investigated, and studied, the book, or the Kur-لn: (TA:) he studied the Kur-لn: (S:) or he studied the Kur-لn long, and meditated upon it. (A, TA.) ― -b9- (assumed tropical:) He called to mind a thing, or an affair, and became excited thereby: [for ex.,] Ru-beh says,
وَالقَوْلُ مَنْسِىٌّ اـِذَا لَمْ يُحْرَثِ
[And the saying is forgotten if it be not called to mind so as to produce excitement]. (TA.) ― -b10- (assumed tropical:) He applied himself to the study of الفِقْه [i. e. the law]; or he learned the science so called. (K.)

4 أَحْرَثَ see 1, in two places.

8 اـِحْتَرثَ see 1, in four places.

حَرْثٌ
حَرْثٌ حرث Gain, acquisition, or earning; (Jel in xlii. 19;) as also ↓ حَرِيثَةٌ; of which the pl. is حَرَائِثُ: (K:) and recompense, or reward. (Bd and Jel in xlii. 19, and TA. [Accord. to Bd, in the place here referred to, this is from the same word as meaning “ seed-produce: but the reverse seems to be the case accord. to the generality of the lexicologists.]) مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الآخِرَةِ, in the Kur xlii. 19, means (assumed tropical:) Whoso desireth the reward, or recompense, (Bd,) or the gain, i. e. reward, or recompense, (Jel,) [of the world to come.] ― -b2- A lot, share, or portion. (TA.) ― -b3- Worldly goods. (TA.) ― -b4- (assumed tropical:) Seed-produce: (S, * K, * TA:) (tropical:) what is grown, or raised, by means of seed, and by means of date-stones, and by means of planting: (Mgh:) an inf. n. used as a proper subst.: (Mgh, Msb:) pl. حُرُوثٌ. (Msb.) ― -b5- (assumed tropical:) A place ploughed for sowing; (Mgh, Msb;) as also ↓ مَحْرَثٌ, (Msb,) pl. مَحَارِثُ: (Mgh, Msb:) or land prepared for sowing: (Jel in ii. 66:) and it is said to signify also a plain, or soft, place; perhaps because one ploughs in it. (Ham p. 70.) [Being originally an inf. n., it is also used in a pl. sense.] It is said in the Kur ii. 223, نِسَآؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ (Mgh, Msb) (tropical:) Your wives, or women, are unto you things wherein ye sow your offspring: (Bd, Jel:) they are thus likened to places that are ploughed for sowing. (Mgh, Msb.) ― -b6- [And hence,] (tropical:) A wife; as in the saying, كَيْفَ حَرْثُكَ (tropical:) [How is thy wife?]. (A, TA.) ― -b7- A road, or beaten track, or the middle of a road, that is much trodden [as though ploughed] by the hoofs of horses or the like. (K, * TA.) ― -b8- [A ploughshare: so in Richardson's Pers. Ar. and Engl. Dict., ed. by Johnson; and so, app., in the Munjid of Kr, voce عُقَابٌ.]

حَرِيثَةٌ
حَرِيثَةٌ حريثه حريثة : see حَرْثٌ. -A2- The pl., حَرَائِثُ, also signifies (assumed tropical:) Camels emaciated by travel: (El-Khattل- bee, K:) originally applied to horses: of camels you [generally] say, أَحْرَفْنَاهَا [“ we rendered them lean ”], with ف; and نَاقَةٌ حَرْفٌ means “ a lean she-camel. ” (El-Khattلbee, TA.)

حَرَّاثٌ
حَرَّاثٌ حارث حراث A sower, plougher, tiller, or cultivator, of land; (S, TA;) as also ↓ حَارِثٌ [pl. حُرَّاثٌ]: (KL:) a plougher of land for sowing. (Msb.) ― -b2- One who eats much; a great eater. (IAar, TA.)

حَارِثٌ
حَارِثٌ حارث A collector of property. (Msb.) ― -b2- الحَارِثُ, (K, [also written الحٰرِثُ, in the CK, erroneously, الحَرَثُ,]) as a generic proper name, (MF,) and أَبُو الحَارِثِ, (S, K,) the latter the better known, (TA,) The lion: (S, K:) because he is the prince of beasts of prey, and the strongest to acquire. (Har p. 662.) ― -b3- See also حَرَّاثٌ.

مَحْرَثٌ
مَحْرَثٌ محرث : see حَرْثٌ.

أَرْضُ مُحْرَثَةٌ
أَرْضُ مُحْرَثَةٌ ذ : see مَحْرُوثَةٌ.

مِحْرَثٌ
مِحْرَثٌ محرث : see what next follows.

مِحْرَاثٌ
مِحْرَاثٌ محراث The thing (i. e. the piece of wood, or the wooden thing, TA) with which the fire is stirred (S, A, K) in the [kind of oven called] تَنُّور; (S;) as also ↓ مِحْرَثٌ: (K:) and مِحْرَاثُ النَّارِ the shovel (مِسْحَاة) with which the fire is stirred. (TA.) [Hence,] مِحْرَاثُ الحَرْبِ (assumed tropical:) That which [or he who] stirs up, or excites, war. (TA.) ― -b2- [In the present day, it signifies A plough: and (like حَرْثٌ) a ploughshare.]

أَرْضٌ مَحْرُوثَةٌ
أَرْضٌ مَحْرُوثَةٌ ذ and ↓ مُحْرَثَةٌ Ground ploughed up by people's treading much upon it. (T, TA.)

##### Türkçe

**حَرَثَ**
1 **حَرَثَ** حرث, muzâri‘i **حَرُثَ** (S, Msb, K) ve **حَرِثَ**, (K,) mastarı **حَرْثٌ**, (S, A, Msb, K,) O, mal kazandı, elde etti yahut kazandı; (S, A, K,) servet; (S;) bunun gibi ↓ **احترث**: (Az, TA:) servet topladı. (S, A, Msb, K.) ― -b2- O, rızık aradı, peşine düştü yahut elde etmeye çalıştı; ve gayretle çalıştı; **لِعِيَالِهِ** ailesi için; bunun gibi ↓ **احترث**: (TA:) dünya malı için çalıştı yahut emek verdi, (Az, TA,) ve (mecazen:) âhiret malı için. (Az, A, TA.) Sen dersin ki, **اُحْرُثْ لِآخِرَتِكَ** (mecazen:) âhiretin için çalış. (A, TA.) Ve bir hadiste şöyle denilmiştir: **اُحْرُثْ لِدُنْيَاكَ كَأَنَّكَ تَعِيشُ أَبَدًا** (S, TA) sanki ebedî yaşayacakmışsın gibi dünyan için çalış: ve devamında, **وَاعْمَلْ لِآخِرَتِكَ كَأَنَّكَ تَمُوتُ غَدًا** (mecazen:) ve sanki yarın ölecekmişsin gibi âhiretin için amel et. (TA.) ― -b3- Yine **حَرَثَ**, (T, S, Mgh, Msb, K,) muzâri‘i **حَرُبَ** ve **حَرَبَ**, (K,) mastarı **حَرْثٌ** (T, Mgh, Msb, K) ve **حِرَاثَةٌ**; (TA;) ve ↓ **احترث**; (T, S;) O, ekti; (T, S, K;) tohumu toprağa attı: (T, TA:) [Bd’ye (xlii. 19) göre bu, aslî anlamdır: aşağıda **حَرْثٌ**’e bak:] ve önceki fiil, ekmekle yahut dikmekle toprağı sürdü yahut işledi: (TA:) yahut ekim için toprağı sürdü: (Mgh, Msb:) yahut toprağı sürdü; çünkü bunu yapmak kazanç vesilesidir. (Ham p. 70.) Ve önceki fiil, çokça üzerinde yürümekle yeri sürdü; bunun gibi ↓ **احرث**. (TA.) ― -b4- Yine, önceki fiil, (L, K,) muzâri‘i **حَرُبَ** ve **حَرِبَ**, (K,) mastarı **حَرْثٌ**, (A, L, K,) O, dört kadını bir arada aldı yahut (nikâhında) bulundurdu. (A, L, K.) ― -b5- Aşırı şekilde cima etti: (A, K:) çokça cima etti. (IAar, L.) Ve **حَرَثَ امْرَأَتَهُ** Kendi karısıyla çokça cima etti. (IAar, L.) ― -b6- (mecazen:) O, bir hayvanı, (K,) yahut bir deveyi, (IAar, TA,) yahut bir dişi deveyi, (IAar, S, A,) ve bir atı, (IAar, TA,) onun üzerinde yolculuk etmek suretiyle (IAar, S, A, K) zayıflattı yahut cılızlaştırdı; (IAar, S, K;) bunun gibi ↓ **احرث**, (A ve L ve TA’da böyle, ve S’nin bazı nüshalarında bu maddede böyle; ve لهد maddesinde S ve L ve K’da da böyle,) yahut ↓ **احترث**. (S’nin bu maddesindeki bazı nüshalarda böyle.) ― -b7- (mecazen:) O, bir ateşi karıştırdı, (S, A, K,) ve onu yakıp kavurur hâle getirdi, (TA,) **مِحْرَاث** ile. (A, TA.) ― -b8- (mecazen:) O, inceledi, içine baktı, didikledi yahut araştırdı: (K, TA:) görünüşe göre mutlak olarak: fakat önde gelen bazı lugatçılara göre, kitabı yahut Kur’ân’ı inceledi, içine baktı, didikledi yahut araştırdı ve mütalaa etti: (TA:) Kur’ân’ı mütalaa etti: (S:) yahut Kur’ân’ı uzun süre mütalaa etti ve onun üzerinde tefekkür etti. (A, TA.) ― -b9- (varsayılan mecaz:) O, bir şeyi yahut bir işi hatırladı ve bununla heyecana kapıldı: [meselâ,] Ru-beh der ki,
**وَالقَوْلُ مَنْسِىٌّ اـِذَا لَمْ يُحْرَثِ**
[Söz, heyecan doğuracak şekilde hatıra getirilmezse unutulmuştur]. (TA.) ― -b10- (varsayılan mecaz:) O, **الفِقْه** [yani fıkıh] öğrenimine yöneldi; yahut bu diye adlandırılan ilmi öğrendi. (K.)

4 **أَحْرَثَ**: 1’e bak, iki yerde.

8 **اـِحْتَرثَ**: 1’e bak, dört yerde.

**حَرْثٌ**
**حَرْثٌ** حرث Kazanç, edinim yahut elde etme; (Jel, xlii. 19’da;) bunun gibi ↓ **حَرِيثَةٌ**; bunun çoğulu **حَرَائِثُ**’tir: (K:) ve karşılık yahut mükâfat. (Bd ve Jel, xlii. 19’da, ve TA. [Bd’ye göre, burada işaret edilen yerde bu, “tohum mahsulü” anlamındaki kelimeyle aynı kelimedendir: fakat lugatçıların çoğunluğuna göre bunun tersi daha doğru görünür.]) **مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الآخِرَةِ**, Kur’ân xlii. 19’da, (varsayılan mecaz:) kim mükâfatı yahut karşılığı isterse, (Bd,) yahut kazancı, yani mükâfatı yahut karşılığı, (Jel,) [âhiretin.] demektir. ― -b2- Bir pay, hisse yahut nasip. (TA.) ― -b3- Dünya malı. (TA.) ― -b4- (varsayılan mecaz:) Tohum mahsulü: (S, * K, * TA:) (mecazen:) tohum vasıtasıyla ve hurma çekirdekleri vasıtasıyla ve dikim vasıtasıyla yetiştirilen yahut büyütülen şey: (Mgh:) mastar olup isim olarak kullanılan: (Mgh, Msb:) çoğulu **حُرُوثٌ**. (Msb.) ― -b5- (varsayılan mecaz:) Ekim için sürülmüş yer; (Mgh, Msb;) bunun gibi ↓ **مَحْرَثٌ**, (Msb,) çoğulu **مَحَارِثُ**: (Mgh, Msb:) yahut ekim için hazırlanmış toprak: (Jel, ii. 66’da:) ve bir düz yer yahut yumuşak yer anlamına da geldiği söylenmiştir; belki onda sürüm yapıldığı için. (Ham p. 70.) [Aslı mastar olduğundan, çoğul anlamında da kullanılır.] Kur’ân ii. 223’te şöyle denilmiştir: **نِسَآؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ** (Mgh, Msb) (mecazen:) kadınlarınız yahut kadınlar, size, neslinizi ektiğiniz şeylerdir: (Bd, Jel:) böylece onlar, ekim için sürülen yerlere benzetilmiştir. (Mgh, Msb.) ― -b6- [Bundan dolayı,] (mecazen:) Bir eş; şu sözde olduğu gibi: **كَيْفَ حَرْثُكَ** (mecazen:) [Eşin nasıldır?]. (A, TA.) ― -b7- Atların tırnakları yahut benzeriyle çokça çiğnenmiş [sürülmüş gibi] bir yol yahut patika, yahut yolun ortası. (K, * TA.) ― -b8- [Bir saban demiri: Richardson’ın Pers.-Ar. ve Engl. Dict.’inde, Johnson neşrinde böyle; ve, görünüşe göre, Kr’nin Munjid’inde **عُقَابٌ** maddesinde de böyle.]

**حَرِيثَةٌ**
**حَرِيثَةٌ** حريثه حريثة: **حَرْثٌ**’e bak. -A2- Çoğulu **حَرَائِثُ**, (varsayılan mecaz:) yolculukla zayıflamış develer anlamına da gelir: (El-Khattâ-bee, K:) aslında atlar için kullanılmıştır: develer hakkında sen [genellikle] **أَحْرَفْنَاهَا** [“onları zayıflattık”] dersin, **ف** ile; ve **نَاقَةٌ حَرْفٌ** “zayıf bir dişi deve” demektir. (El-Khattâbee, TA.)

**حَرَّاثٌ**
**حَرَّاثٌ** حارث حراث Toprağın ekicisi, süreni, işleyeni yahut ziraatçısı; (S, TA;) bunun gibi ↓ **حَارِثٌ** [çoğulu **حُرَّاثٌ**]: (KL:) ekim için toprağı süren. (Msb.) ― -b2- Çok yiyen kimse; büyük obur. (IAar, TA.)

**حَارِثٌ**
**حَارِثٌ** حارث Mal toplayan. (Msb.) ― -b2- **الحَارِثُ**, (K, [CK’de ayrıca **الحٰرِثُ** diye yazılmıştır; yanlış olarak **الحَرَثُ**]), cins isim olarak özel ad, (MF,) ve **أَبُو الحَارِثِ**, (S, K,) ikincisi daha meşhur, (TA,) Aslan: (S, K:) çünkü o, yırtıcı hayvanların emîridir ve kazanmada en güçlü olandır. (Har p. 662.) ― -b3- Ayrıca **حَرَّاثٌ**’a bak.

**مَحْرَثٌ**
**مَحْرَثٌ** محرث: **حَرْثٌ**’e bak.

**أَرْضُ مُحْرَثَةٌ**
**أَرْضُ مُحْرَثَةٌ** ذ: **مَحْرُوثَةٌ**’ye bak.

**مِحْرَثٌ**
**مِحْرَثٌ** محرث: hemen ardından gelene bak.

**مِحْرَاثٌ**
**مِحْرَاثٌ** محراث Ateşin karıştırıldığı şey (yani odun parçası yahut tahta şey, TA) ki onunla ateş karıştırılır (S, A, K) [**تَنُّور** denilen fırın türünde]; (S;) bunun gibi ↓ **مِحْرَثٌ**: (K:) ve **مِحْرَاثُ النَّارِ** ateşin karıştırıldığı kürek (**مِسْحَاة**). (TA.) [Bundan dolayı,] **مِحْرَاثُ الحَرْبِ** (varsayılan mecaz:) savaşı karıştıran yahut kışkırtan şey [yahut kimse]. (TA.) ― -b2- [Günümüzde, saban anlamına gelir: ve (**حَرْثٌ** gibi) bir saban demiri.]

**أَرْضٌ مَحْرُوثَةٌ**
**أَرْضٌ مَحْرُوثَةٌ** ذ ve ↓ **مُحْرَثَةٌ** İnsanların çokça çiğnemesiyle sürülmüş toprak. (T, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَرَثَ
حَرَثَ I ,  U ( n. ac. حَرْث 1 ),
a.  Tilled, cultivated ( ground ).

b.  Acquired, gained ( wealth ).

c.  Studied.

d.  Stirred, poked ( fire ).

حَرَّثَ
حَرَّثَ II ,
a.  Tilled, ploughed ( ground ).

b.  Stranded, ran aground ( ship ).

اِحْتَرَثَ
اِحْتَرَثَ VIII ,
a.  see 1 (b) .

حَرْث
حَرْث 1 , ( pl. حُرُوْث 27 ),
a.  Agriculture, husbandry; tillage.

b.  Ploughed field, arable land.

مِحْرَث
مِحْرَث 20 , ( pl. مَحَاْرِثُ 44 ),
a.  Plough.

حَاْرِث
حَاْرِث 21 ,
a.  see 28 .

حِرَاْثَة
حِرَاْثَة 23t ,
a.  see 1 (a) .

حَرِيْثَة
حَرِيْثَة 25t , ( pl. حَرَاْئِثُ 46 ),
a.  Gain, profit.

حَرَّاْث
حَرَّاْث 28 , ( pl. حُرَّاْث 29 ),
a.  Husbandman; farmer.

مِحْرَاْث
مِحْرَاْث 45 , ( pl. مَحَاْرِيْثُ 65 ),
a.  see 20 .

##### Türkçe

**حَرَثَ**
**حَرَثَ** I , U ( n. ac. **حَرْث** 1 ),
a.  Sürdü, ekip biçti (toprağı).

b.  Elde etti, kazandı (serveti).

c.  Çalıştı, inceledi.

d.  Karıştırdı, dürttü (ateşi).

**حَرَّثَ**
**حَرَّثَ** II ,
a.  Sürdü, pullukla sürdü (toprağı).

b.  Karaya oturdu, karaya oturttu (gemiyi).

**اِحْتَرَثَ**
**اِحْتَرَثَ** VIII ,
a.  bkz. 1 (b) .

**حَرْث**
**حَرْث** 1 , ( pl. **حُرُوْث** 27 ),
a.  Ziraat, çiftçilik; sürme.

b.  Sürülmüş tarla, ekilebilir arazi.

**مِحْرَث**
**مِحْرَث** 20 , ( pl. **مَحَاْرِثُ** 44 ),
a.  Pulluk.

**حَاْرِث**
**حَاْرِث** 21 ,
a.  bkz. 28 .

**حِرَاْثَة**
**حِرَاْثَة** 23t ,
a.  bkz. 1 (a) .

**حَرِيْثَة**
**حَرِيْثَة** 25t , ( pl. **حَرَاْئِثُ** 46 ),
a.  Kazanç, kâr.

**حَرَّاْث**
**حَرَّاْث** 28 , ( pl. **حُرَّاْث** 29 ),
a.  Çiftçi; ziraatçı.

**مِحْرَاْث**
**مِحْرَاْث** 45 , ( pl. **مَحَاْرِيْثُ** 65 ),
a.  bkz. 20 .

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حرث
حَرَثَ - يَحْرُثُ - حَرْث
حَرَثَ - يَحْرُثُ + كائن + كائناً أو شيئاً أو أرضاً: يشتل ويغرس نبتاً ويستنبته فيه: يثيره ويقلبه وينكته بإدخال شيء صلب فيه ثم يدخل ويغرس ويشتل فيه نبتة أوحباً أو زرعاً أو أجنة لاستنباتها
حَرْث - الحرث: على وزن " فـَعـْل: "اسم فعل "حَرَثَ - يَحْرُثُ ": وهو أيضاً ما يكون بفعل " حَرَثَ - يَحْرُثُ ": اسم مكان أو آلة: مكان الغرس والاستنبات: الكائن أو المكان أو الأرض التي تثار وتقلب ثم يغرس فيها نبت أو حب أو زرع أو أجنة لاستنباتها
﴿نساؤكم حرث لكم فأتوا حرثكم أنى شئتم﴾: نساؤكم مكان الغرس والاستنبات لكم: النساء حرث لأنها قابلة لدخول ذكر الرجل فيها بالمني لانباته في رحمها على شكل جنين
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الاستنبات والتكاثر بالتزاوج والنكاح والاجتماع الجنسي والزرع"، وهي:
طَمَثَ - يَطْمِثُ، حَرَثَ - يَحْرُثُ، نَكَحَ - يَنْكِحُ، زَرَعَ - يَزْرَعُ، زَنَى - يَزْنِي، لَقِحَت - تَلْقَحُ (لَقِحَ - يَلْقَحُ)

حرث - يحرث
 	﴿أفرأيتم ما تحرثون (63)﴾ الواقعة
حرث - الحرث
 ﴿وجعلوا لله مما ذرأ من الحرث والأنعام نصيبا فقالوا هذا لله بزعمهم وهذا لشركائنا فما كان لشركائهم فلا يصل إلى الله وما كان لله فهو يصل إلى شركائهم ساء ما يحكمون(136)﴾ الأنعام ﴿وقالوا هذه أنعام وحرث حجر لا يطعمها إلا من نشاء بزعمهم وأنعام حرمت ظهورها وأنعام لا يذكرون اسم الله عليها افتراء عليه سيجزيهم بما كانوا يفترون(138)﴾ الأنعام
 	﴿زين للناس حب الشهوات من النساء والبنين والقناطير المقنطرة من الذهب والفضة والخيل المسومة والأنعام والحرث ذلك متاع الحياة الدنيا والله عنده حسن المآب(14)﴾ آل عمران
 	﴿مثل ما ينفقون في هذه الحياة الدنيا كمثل ريح فيها صر أصابت حرث قوم ظلموا أنفسهم فأهلكته وما ظلمهم الله ولكن أنفسهم يظلمون(117)﴾ آل عمران ﴿وإذا تولى سعى في الأرض ليفسد فيها ويهلك الحرث والنسل والله لا يحب الفساد (205)﴾ البقرة
 	﴿أن اغدوا على حرثكم إن كنتم صارمين (22)﴾ القلم
 	﴿قال إنه يقول إنها بقرة لا ذلول تثير الأرض ولا تسقي الحرث مسلمة لا شية فيها قالوا الآن جئت بالحق فذبحوها وما كادوا يفعلون(71)﴾ البقرة
 	﴿نساؤكم حرث لكم فأتوا حرثكم أنى شئتم وقدموا لأنفسكم واتقوا الله واعلموا أنكم ملاقوه وبشر المؤمنين(223)﴾ البقرة
 	﴿من كان يريد حرث الآخرة نزد له في حرثه ومن كان يريد حرث الدنيا نؤته منها وما له في الآخرة من نصيب(20)﴾ الشورى
 	﴿وداوود وسليمان إذ يحكمان في الحرث إذ نفشت فيه غنم القوم وكنا لحكمهم شاهدين(78)﴾ الأنبياء
مختار الصحاح
● [حرث] ح ر ث: الحَرْثُ كسب المال وجمعه أحْراثٌ وبابه نصر وفي الحديث ﴿اُحرثُ لدنياك كأنك تعيش أبدا﴾ قلت تمام الحديث ﴿واعمل لآخرتك كأنك تموت غدا﴾ كذا نقله الفارابي في الديوان و الحَرْثُ أيضا الزرع وبابه نصر وكتب و الحَرَّاثُ الزرّاعُ وقد حَرَثَ و احْتَرَثَ مثل زرع وازدرع ويقال احرث القرآن أي ادرسه وبابه نصر قلت قال الأزهري قال الفرّاء حَرَثْتُ القرآن إذا أطلت دراسته وتدبره قال الأزهري و الحَرْثُ تفتيش الكتاب وتدبره ومنه قول عبد الله رضي الله عنه اُحرثوا هذا القرآن أي فتشوه
الراغب
حرث
- الحرث: إلقاء البذر في الأرض وتهيؤها للزرع، ويسمى المحروث حرثا، قال الله تعالى: }أن اغدوا على حرثكم إن كنتم صارمين﴿[القلم/22]، وتصور منه معنى العمارة التي تحصل عنه في قوله تعالى:﴾من كان يريد حرث الآخرة نزد له في حرثه، ومن كان يريد حرث الدنيا نؤته منها وما له في الآخرة من نصيب{ [الشورى/20]، وقد ذكرت في (مكارم الشريعة) كون الدنيا محرثا للناس، وكونهم حراثا فيها وكيفية حرثهم (انظر باب تفاوت أحوال المتناولين لأعراض الدنيا وما بعده في كتابه (الذريعة إلى مكارم الشريعة) ص 210 - 211).
وروي: (أصدق الأسماء الحارث) (الحديث عن ابن مسعود عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (أحب الأسماء إلى الله ما تعبد له، وأصدق الأسماء همام وحارث) أخرجه الشيرازي في الألقاب والطبراني. قال في فتح الباري: في إسناده ضعف. راجع الفتح الكبير 1/46 وكشف الخفاء 1/51. وعن أبي وهب الجشمي قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (تسموا بأسماء الأنبياء، وأحب الأسماء إلى الله عبد الله وعبد الرحمن، وأصدقها حارث وهمام) أخرجه أبو داود، وانظر: معالم السنن 4/126؛ بالترغيب والترهيب 3/85. )
وذلك لتصور معنى الكسب منه، وروي: (احرث في دنياك لآخرتك) (ورد بمعناه عن النبي صلى الله عليه وسلم فيما رواه أنس عنه قال: (أصلحوا دنياكم واعملوا لآخرتكم كأنكم تموتون غدا) أخرجه في الفردوس، وأخرجه ابن قتيبة من كلام عمرو بن العاص ولم يرفعه. انظر عيون الأخبار 3/244.
راجع: الفتح الكبير للسيوطي 1/190؛ وكشف الخفاء 1/412)، وتصور معنى التهيج من حرث الأرض، فقيل: حرثت النار، ولما تهيج به النار محرث، ويقال: احرث القرآن، أي: أكثر تلاوته، وحرث ناقته: إذا استعملها وقال معاوية (انظر غريب الحديث لأبي عبيد 4/295) للأنصار: ما فعلت نواضحكم؟ قالوا: حرثناها يوم بدر. وقال عز وجل: }نساؤكم حرث لكم فأتوا حرثكم أنى شئتم﴿[البقرة/223]، وذلك على سبيل التشبيه، فبالنساء زرع ما فيه بقاء نوع الإنسان، كما أن بالأرض زرع ما به بقاء أشخاصهم وقوله عز وجل:﴾ويهلك الحرث والنسل{ [البقرة/205]، يتناول الحرثين.
ملخص اللسان
1.     حَرَثَ يَحْرُثُ حَرْثاً.  الحَرْثُ والحِراثَةُ: العَمل في الأَرض زَرْعاً كان أَو غَرْساً،
2.     والحَرْثُ: التَّفْتِيش.
3.     وحَرَثَ إِذا تَفَقَّه وفَتَّشَ.
4.     والحَرْثُ: تَفْتِيشُ الكتاب وتَدبُّره؛
5.     احْرُثُوا  هذا القرآن أَي فَتِّشُوه وثَوِّروه.
6.     وحَرَثْتُ النار: حَرَّكْتها.
7.     والمِحْراثُ: خَشبة تُحَرَّك بها النارُ في التَّنُّور.
8.     الحَرْثُ قَذْفُكَ الحَبَّ في الأَرض لازْدِراعٍ،
9.     أَرض مَحْروثة ومُحْرَثة: وَطِئَها الناسُ حتى أَحْرَثُوها  وحَرَثُوها، ووُطِئَتْ حتى أَثاروها،
10.                        ومِحْراثُ النار: مِسْحَاتُها التي تُحَرَّك بها النار.
11.                        ومِحْراثُ الحَرْب: ما يُهَيِّجها.
12.                        وحَرَثَ الأَمْرَ: تَذَكَّره واهْتاجَ له؛
13.                        والحَرْثُ: الزَّرْع.
14.                        والحَرَّاثُ: الزَّرَّاعُ.
15.                         والحَرْثُ: الكَسْبُ،
16.                        والحَرْثُ: كَسْبُ المال وجَمْعُه.
17.                        والمرأَةُ حَرْثُ الرجل أَي يكون  وَلَدُه منها،
18.                        والحَرْثُ: الثَّوابُ والنَّصِيبُ.
19.                        الحارِثَ هو الكاسِبُ.
20.                         واحْتَرَثَ المالَ: كَسَبه؛
21.                        والاحْتِراثُ كَسْبُ المال؛
22.                        والحَرْثُ: العَمَلُ للدنيا والآخرة.
23.                        احْرُثْ لدُنْياك  كأَنك تَعيش أَبداً، واعْمل لآخرتك كأَنك تَموتُ غَداً؛ أَي اعْمَلْ  لدُنْياك،
24.                        حَرَثَ الرجلُ إِذا جَمَع بين أَربع نسوة.
25.                        وحَرَثَ إِذا اكْتَسَبَ لعياله واجْتَهَدَ لهم،
26.                        هو يَحْرُث لعياله ويَحْتَرثُ أَي يَكْتَسِب.
27.                        الحَرْثُ  الجماع الكثير.
28.                         وحَرْثُ الرجل: امرأَتُه؛
29.                        والحَرْثُ: مَتاعُ الدنيا.
30.                        من كانَ يُريد حَرْثَ  الدنيا؛ أَي من كان يريد كَسْبَ الدنيا.
31.                        والحَرْثُ:  إِشْعالُ النار،
32.                        والحَرَّاثُ: الكثير الأَكل؛
33.                        وحَرَثَ الإِبلَ  والخَيْلَ وأَحرَثَها: أَهْزَلها.
34.                        وحَرَثَ ناقتَه حَرْثاً وأَحْرَثَها إِذا سار  عليها حتى تُهْزَلَ.
35.                        الحَرائِثُ أَنْضاءُ الإِبل؛ قال:
36.                        حَرَثْناها يوم بَدْرٍ؛ أَي أَهْزَلناها؛
37.                        والحَرْثُ: المَحَجَّةُ المَكْدُودة بالحوافر.
38.                        والحُرْثةُ: الفُرضةُ التي في طَرَف القَوْس للوَتر.
39.                        وقد حَرَثْتُ القَوسَ أَحْرُثُها إِذا هيَّأْتَ مَوْضِعاً لعُرْوة  الوَتَر؛
40.                        والحَرَاثُ مَجْرى الوَتَر في القوس،
41.                         احْرُثِ القرآن أَي ادْرُسْه
42.                        وحَرَثْتُ القرآن أَحْرُثُه إِذا  أَطَلْتَ دِراستَه وتَدَبَّرْتَه.
43.                          والحُرْثَةُ: ما بين مُنْتَهى الكَمَرة ومَجْرَى الخِتان.
44.                        والحُرْثَة: المَنْبِتُ،
45.                        الحَرْثُ أَصلُ  جُرْدانِ الحمار؛
46.                         والحِرَاثُ: السَّهم قبل أَن يُراش،
47.                        الحُرْثة: عِرقٌ في أَصل أُدافِ الرَّجل.
لسان العرب
● -   حرث: الحَرْثُ والحِراثَةُ: العَمل في الأَرض زَرْعاً كان أَو غَرْساً،  وقد يكون الحَرْثُ نفسَ الزَّرْع، وبه فَسَّر الزجاجُ قوله تعالى: أَصابت  حَرْثَ قوم ظَلَمُوا أَنْفُسَهم فأَهْلَكَتْه. حَرَثَ يَحْرُثُ حَرْثاً.  الأَزهري: الحَرْثُ قَذْفُكَ الحَبَّ في الأَرض لازْدِراعٍ، والحَرْثُ:  الزَّرْع. والحَرَّاثُ: الزَّرَّاعُ. وقد حَرَث واحـْتَرثَ، مثل زَرَعَ  وازْدَرَع. والحَرْثُ: الكَسْبُ، والفعلُ كالفعل، والمصدر كالمصدر، وهو  أَيضاً الاحْتِراثُ.  وفي الحديث: أَصْدَقُ الأَسماءِ الحارِثُ؛ لأَن الحارِثَ هو الكاسِبُ.  واحْتَرَثَ المالَ: كَسَبه؛ والإِنسانُ لا يخلو من الكَسْب طبعاً  واخْتياراً. الأَزهري: والاحْتِراثُ كَسْبُ المال؛ قال الشاعر يخاطب  ذئباً:ومن يَحْتَرِثْ حَرْثي وحَرْثَكَ يُهْزَلِ  والحَرْثُ: العَمَلُ للدنيا والآخرة. وفي الحديث: احْرُثْ لدُنْياك  كأَنك تَعيش أَبداً، واعْمل لآخرتك كأَنك تَموتُ غَداً؛ أَي اعْمَلْ  لدُنْياك، فخالَفَ بين اللفظين؛ قال ابن الأَثير: والظاهر من لفظ هذا الحديث:  أَمّا في الدنيا فالحَثُّ على عمارتها، وبقاء الناس فيها حتى يَسْكُنَ فيها،  ويَنْتَفِع بها من يجيءُ بعدك كما انْتَفَعْتَ أَنتَ بعمل مَن ان قبلك  وسَكَنْتَ فيما عَمَر، فإِن الإِنسان إِذا عَلِمَ أَنه يَطُول عُمْرُه  أَحْكَم ما يَعْمله، وحَرَصَ على ما يَكْتَسبه؛ وأَما في جانب الآخرة، فإِنه  حَثَّ على الإِخلاص في العمل، وحضور النيَّة والقلب في العبادات  والطاعات، والإِكثار منها، فإِن من يعلم أَنه يموت غداً، يُكثر من عبادته،  ويُخْلِصُ في طاعته، كقوله في الحديث الآخر: صَلِّ صلاةً مُودِّع؛ وقال بعضُ  أَهل العلم: المراد من هذا إِلى الحديث غيرُ السابق إِلى الفهم من ظاهره،  لأَنه، عليه السلام، إِنما نَدَبَ إِلى الزُّهْد في الدنيا، والتقليل  منها، ومِن الانهماك فيها، والاستمتاع بلذاتها، وهو الغالب على أَوامره  ونواهيه، صلى الله عليه وسلم، فيما يتعلق بالدنيا، فكيف يَحُثُّ على عِمارتها  والاستكثار منها؟ وإِنما أَراد، والله أَعلم، أَن الإِنسان إِذا علم  أَنه يعيش أَبداً، قَلَّ حِرْصُه، وعلم أَن ما يريده لا يَفُوته تَحْصِيلُه  بترك الحِرْص عليه والمُبادرةِ إِليه، فإِنه يقول: إِن فاتني اليومَ  أَدركته غَداً، فإِني أَعيش أَبداً، فقال عليه السلام: اعْمَلْ عَمَلَ من  يَظُنُّ أَنه يُخَلَّد، فلا تَحْرِصْ في العمل؛ فيكون حَثّاً على الترك،  والتقليل بطريق أَنيقةٍ من الإِشارة والتنبيه، ويكون أَمره لعمل الآخرة على  ظاهره، فيَجْمَع بالأَمرين حالةً واحدةً، وهو الزهدُ والتقليل، لكن  بلفظين مختلفين؛ قال: وقد اختصر الأَزهري هذا المعنى فقال: معنى هذا الحديث  تقديمُ أَمر الآخرة وأَعمالها، حِذارَ الموت بالفَوْت، على عَمل الدنيا،  وتأْخيرُ أَمر الدنيا، كراهيةَ الاشْتغال بها عن عمل الآخرة.  والحَرْثُ: كَسْبُ المال وجَمْعُه. والمرأَةُ حَرْثُ الرجل أَي يكون  وَلَدُه منها، كأَنه يَحْرُثُ ليَزْرَعَ وفي التنزيل العزيز: نساؤُكم حَرْثٌ  لكم، فأْتُوا حَرْثَكم أَنَّى شِئْتم. قال الزجاج: زعم أَبو عبيدة أَنه  كناية؛ قال: والقول عندي فيه أَن معنى حَرْثٌ لكم: فيهنَّ تَحْرُثُون  الوَلَد واللِّدَة، فأْتُوا حَرْثَكم أَنَّى شِئْتُم أَي ائْتُوا مواضعَ  حَرْثِكم، كيف شِئْتُم، مُقْبِلةً ومُدْبرةً.  الأَزهري: حَرَثَ الرجلُ إِذا جَمَع بين أَربع نسوة. وحَرَثَ أَيضاً  إِذا تَفَقَّه وفَتَّشَ. وحَرَثَ إِذا اكْتَسَبَ لعياله واجْتَهَدَ لهم،  يقال: هو يَحْرُث لعياله ويَحْتَرثُ أَي يَكْتَسِب. ابن الأَعرابي: الحَرْثُ  الجماع الكثير. وحَرْثُ الرجل: امرأَتُه؛ وأَنشد المُبَرّد:  إِذا أَكلَ الجَرادُ حُروثَ قَوْمٍ،  فَحَرْثي هَمُّه أَكلُ الجَرادِ  والحَرْثُ: مَتاعُ الدنيا. وفي التنزيل العزيز: من كانَ يُريد حَرْثَ  الدنيا؛ أَي من كان يريد كَسْبَ الدنيا. والحَرْثُ: الثَّوابُ والنَّصِيبُ.  وفي التنزيل العزيز: من كان يُريدُ حَرْثَ الآخرة نَزِدْ له في حَرْثه.  وحَرَثْتُ النار: حَرَّكْتها.  والمِحْراثُ: خَشبة تُحَرَّك بها النارُ في التَّنُّور. والحَرْثُ:  إِشْعالُ النار، ومِحْراثُ النار: مِسْحَاتُها التي تُحَرَّك بها النار.  ومِحْراثُ الحَرْب: ما يُهَيِّجها. وحَرَثَ الأَمْرَ: تَذَكَّره واهْتاجَ له؛  قال رؤْبة:  والقَوْلُ مَنْسِيٌّ إِذا لم يُحْرَثِ  والحَرَّاثُ: الكثير الأَكل؛ عن ابن الأَعرابي. وحَرَثَ الإِبلَ  والخَيْلَ، وأَحرَثَها: أَهْزَلها. وحَرَثَ ناقتَه حَرْثاً وأَحْرَثَها إِذا سار  عليها حتى تُهْزَلَ.  وفي حديث بَدْرٍ: اخْرُجُوا إِلى مَعايشكم وحَرائِثكم، واحدُها حَريثةٌ؛  قال الخطابي: الحَرائِثُ أَنْضاءُ الإِبل؛ قال: وأَصله في الخيل إِذا  هُزِلَتْ، فاستعير للإِبل؛ قال: وإِنما يقال في الإِبل أَحْرَفْناها،  بالفاء؛ يقال: ناقة حَرْفٌ أَي هَزيلةٌ؛ قال: وقد يراد بالحرائثِ المَكاسِبُ،  من الاحْتراثِ الاكتساب؛ ويروى حَرَائبكم، بالحاء والباء الموحدة، جمعُ  حَريبةٍ، وهو مالُ الرجل الذي يقوم بأَمره، وقد تقدَّم، والمعروف  بالثاء.وفي حديث معاوية أَنه قال للأَنصار: ما فَعَلَتْ نواضِحُكم؟ قالوا:  حَرَثْناها يوم بَدْرٍ؛ أَي أَهْزَلناها؛ يقال: حَرَثْتُ الدابةَ  وأَحْرَثْتُها أَي أَهْزَلْتها، قال ابن الأَثير: وهذا يخالف قول الخطابي، وأَراد  معاوية بذكر النَّواضِح تَقْريعاً لهم وتعريضاً، لأَنهم كانوا أَهل زَرْع  وسَقْيٍ، فأَجابوه بما أَسْكتَه، تعريضاً بقتل أَشياخه يوم بَدْر.  الأَزهري: أَرض مَحْروثة ومُحْرَثة: وَطِئَها الناسُ حتى أَحْرَثُوها  وحَرَثُوها، ووُطِئَتْ حتى أَثاروها، وهو فسادٌ إِذا وُطِئَتْ، فهي  مُحْرَثة ومَحْروثة تُقْلَبُ للزَرْع، وكلاهما يقال بَعْدُ.  والحَرْثُ: المَحَجَّةُ المَكْدُودة بالحوافر.  والحُرْثةُ: الفُرضةُ التي في طَرَف القَوْس للوَتر.  ويقال: هو حَرْثُ القَوْسِ والكُظْرة، وهو فُرْضٌ، وهي من القوس حَرْثٌ.  وقد حَرَثْتُ القَوسَ أَحْرُثُها إِذا هيَّأْتَ مَوْضِعاً لعُرْوة  الوَتَر؛ قال: والزَّنْدة تُحْرَثُ ثم تُكْظَرُ بعد الحَرْثِ، فهو حَرْثٌ ما  لم يُنْفَذ، فإِذا أُنْفِذَ، فهو كُظْر.  ابن سيده: والحَرَاثُ مَجْرى الوَتَر في القوس، وجمعه أَحْرِثة.  ويقال: احْرُثِ القرآن أَي ادْرُسْه وحَرَثْتُ القرآن أَحْرُثُه إِذا  أَطَلْتَ دِراستَه وتَدَبَّرْتَه.  والحَرْثُ: تَفْتِيشُ الكتاب وتَدبُّره؛ ومنه حديث عبد الله: احْرُثُوا  هذا القرآن أَي فَتِّشُوه وثَوِّروه.  والحَرْثُ: التَّفْتِيش.  والحُرْثَةُ: ما بين مُنْتَهى الكَمَرة ومَجْرَى الخِتان.  والحُرْثَة أَيضاً: المَنْبِتُ، عن ثعلب؛ الأَزهري: الحَرْثُ أَصلُ  جُرْدانِ الحمار؛ والحِرَاثُ: السَّهم قبل أَن يُراش، والجمع أَحْرِثة؛  الأَزهري الحُرْثة: عِرقٌ في أَصل أُدافِ الرَّجل.  والحارِثُ: اسم؛ قال سيبويه: قال الخليل إِن الذين قالوا الحَرث، إِنما  أَرادوا أَن يجعلوا الرجل هو الشيء بعينه، ولم يجعلوه سمي به، ولكنهم  جعلوه كأَنه وَصفٌ له غَلَب عليه؛ قال: ومن قال حارِثٌ، بغير أَلف ولام، فهو  يُجْريه مُجْرى زيدٍ، وقد ذكرنا مثل ذلك في الحسن اسم رجل؛ قال ابن جني:  إِنما تَعَرَّفَ الحَرثُ ونحوُه من الأَوْصاف الغالبة بالوَضْع دون  اللام، وإِنما أُقِرَّتِ اللامُ فيها بعد النَّقْل وكونها أَعلاماً، مراعاة  لمذهب الوصف فيها قبل النقل، وجمع الأَول: الحُرَّثُ والحُرَّاثُ، وجمع  حارِث حُرَّثٌ وحَوارِثُ؛ قال سيبويه: ومن قال حارث، قال في جمعه: حَوارِث،  حيث كان اسماً خاصًّا، كزَيْد، فافهم.  وحُوَيْرِثٌ، وحُرَيثٌ وحُرْثانُ، وحارِثةُ، وحَرَّاثٌ، ومُحَرَّثٌ:  أَسماءٌ؛ قال ابن الأَعرابي: هو اسم جَدِّ صَفْوانَ بن أُمية بن مُحَرَّثٍ،  وصَفوانُ هذا أَحدُ حُكَّامِ كِنانَة، وأَبو الحارث: كنيةُ الأَسَد.  والحارثُ: قُلَّة من قُلَلِ الجَوْلانِ، وهو جبل بالشأْم في قول النابغة  الذبْياني يَرْثِي النُّعمان ابن المنذر:  بكَى حارِثُ الجَوْلانِ من فَقْدِ رَبِّه،  وحَوْرانُ منه خائفٌ مُتضَائِلُ  قوله: من فَقْد رَبِّه، يعني النعمان؛ قال ابن بري وقوله:  وحَوْرانُ منه خائفٌ مُتَضائل  كقول جرير:  لمّا أَتَى خَبَرُ الزُّبَيْرِ، تَوَاضَعَتْ  سُورُ المدينة، والجِبالُ الخُشَّعُ  والحارثان: الحارثُ بن ظالم بن حَذيمةَ بن يَرْبُوع بن غَيْظِ بنِ  مُرَّة، والحارثُ بن عوفِ بن أَبي حارثة ابن مُرَّة بن نُشْبَة بن غَيْظِ بنِ  مرَّة، صاحب الحَمَالة. قال ابن بري: ذكر الجوهري في الحارثين الحارِثَ  بن ظالم بن حَذيمة بالحاء غير المعجمة. ابن يَرْبُوع قال: والمعروف عند  أَهل اللغة جَذيمة، بالجيم. والحارِثان في باهلة: الحارِثُ بن قُتَيْبة،  والحارثُ بن سَهْم بن عَمْرو بن ثعلبة بن غَنْم بن قُتَيْبة.  وقولهم: بَلْحَرث، لبَني الحرث بن كَعْب، مِن شواذِّ الإِدغام، لأَن  النون واللام قريبا المَخْرَج، فلما لم يمكنهم الإِدغامُ بسكون اللام، حذفوا  النون كما قالوا: مَسْتُ وظَلْتُ، وكذلك يفعلون بكل قبيلة تَظْهَر فيها  لام المعرفة، مثل بَلْعنبر وبَلْهُجَيم، فأَما إِذا لم تَظْهَر اللامُ،  فلا يكون ذلك.  وفي الحديث: وعليه خَمِيصَةٌ حُرَيْثِيَّة؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاءَ  في بعض طُرُق البخاري ومسلم؛ قيل: هي منسوبة إلى حُرَيْثٍ، رجلٍ من  قُضاعة؛ قال: والمعروف جُونِيَّةٌ، وهو مذكور في موضعه.
مقاييس اللغة:
(حرث) الحاء والراء والثاء أصلانِ متفاوتان: أحدهما الجمع والكَسْب، والآخر أنْ يُهْزَل الشيء.
فالأوّل الحَرْث، وهو الكَسْب والجمع، وبه سمِّي الرجل حارثاً. وفي الحديث: "احْرُثْ لدُنْياكَ كأنَّك تعيش أبداً، واعمَلْ لآخرتِك كأنك تموت غداً".
ومن هذا الباب حرث الزَّرع. والمرأة حرث الزَّوج؛ فهذا تشبيه، وذلك أنه مُزدَرَع ولده. قال الله تعالى: ﴿نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ﴾ [البقرة 223]. والأحرِثة: مَجارِي الأوتار في الأفواق([38])؛ لأنّها تجمعها.
وأمّا الأصل الآخر فيقال حَرَثَ ناقتَه: هَزَلها؛ أحرثها أيضاً. ومن ذلك قول الأنصار لمّا قال لهم معاوية: ما فعلَتْ نواضحُكم؟ قالوا: أحْرثْنَاها يَوْمَ بَدْرٍ.
القاموس المحيط:
الحَرْثُ الكَسْبُ، وجَمْعُ المالِ، والجمعُ بين أربعِ نِسْوَةٍ، والنِّكاحُ بالمُبالَغَةِ، والمَحَجَّةُ المَكْدودةُ بِالحَوافِرِ، وأصْل جُرادنِ الحِمارِ، والسَّيْرُ على الظَّهْرِ حتى يُهْزَلَ، والزَّرْعُ، وتَحْريكُ النارِ، والتَّفْتيشُ، والتَّفَقُّه، وتَهْيئةُ الحَراثِ، كسَحابٍ، لفُرْضَةٍ في طَرَفِ القَوْسِ يَقَعُ فيها الوَتَرُ،
وهي الحُرْثَةُ بالضم أيضاً، فِعْلُ الكُلِّ: يَحْرِثُ ويَحْرُثُ. وبنُو حارِثةَ: قَبيلةٌ. والحارثيُّونَ منهم كثيرونَ. وذُو حُرَثَ، كزُفَرَ، ابنُ حُجْرٍ، أو ابنُ الحارِثِ الرُّعَيْنِيُّ: جاهِلِيُّ. وكزُبيرٍ: اسْمٌ. وكأَميرٍ: محمدُ بنُ أحمدَ بن حَريثٍ البخاريُّ المُحَدِّثُ. وحُرْثانُ، بالضم: اسْمٌ، والحارِثُ: الْأَسدُ، كأَبِي الحارِثِ، وقُلَّةُ جَبَلٍ بحَوْرانَ. والحارِثانِ: ابنُ ظالِمِ بن جَذيمَةَ، وابنُ عَوْفِ بنِ أبي حارِثَةَ. والحارِثانِ في باهِلَةَ: ابنُ قُتَيْبَةَ، وابنُ سَهْمٍ. وسَمَّوْا حارِثةَ وحُوَيْرِثاً وحُرَيْثاً وحُرْثانَ، بالضم، وحَرَّاثاً، ككتَّانٍ، وكمُحَمَّدٍ. والحُرْثَةُ، بالضم: ما بينَ مُنْتَهى الكَمَرَةِ ومَجْرى الخِتانِ.
والحِراثُ، ككِتابٍ: سَهْمٌ لم يُتَمَّ بَرْيُهُ، وسِنْخُ النَّصْلِ، ج: أحْرِثةٌ. والحَرَائِثُ: المكاسِبُ، الواحِدُ: حَريثةٌ، والْإِبِلُ المُنْضاةُ. وكصُرَدٍ: أرضٌ. وذُو حُرَثَ أيضاً: حِمْيَرِيٌّ. والمِحْرَثُ والمِحْراثُ: ما يُحَرَّكُ به النارُ. والحارِثيَّةُ: ع م بالجانِبِ الغَرْبِيِّ، منها: قاضي القُضاةِ سعدُ الدِّينِ مَسْعودٌ الحارِثِيُّ. وهو ابنُ الحارِثِ بنِ مالِكِ بن عبدَانَ، وقولُهم: بَلْحَارِثِ، لبنِي الحَارِثِ بنِ كعْبٍ من شَواذِّ التَّخْفيفِ، وكذلكَ يَفْعلونَ في كُلِّ قَبيلَةٍ تَظْهَر فيها لامُ المَعْرفة، وأبو الحُوَيْرِثِ، ويُقالُ: أبو الحُوَيْرِثَةِ عبدُ الرحمنِ بنُ مُعاوِيَةَ، مُحَدِّثٌ.
تاج العروس:
ح - ر - ث
" الحَرْثُ : الكَسْبُ " كالاحْتِرَاثِ وفي الحَدِيثِ " أَصْدَقُ الأَسماءِ الحَارِثُ " ؛ لأَنَّ الحارِثَ هو الكاسِبُ واحْتِراثُ المال كَسْبُه والإِنْسانُ لا يَخْلُو من الكَسْبِ طَبْعاً واخْتِيَاراً . قال الأَزهريّ : والاحتِراثُ : كَسْبُ المالِ والحَرْثُ العَمَلُ للدُّنْيا والآخِرَةِ وفي الحَدِيثِ " احْرُثْ لدُنْيِاكَ كأَنَّكَ تَعِيشُ أَبَداً واعْمَلْ لآخِرَتِكَ كَأَنَّكَ تموتُ غَداً " . وفي الأَساس : ومن المجاز : احْرُثْ لآخِرَتِكَ أَي اعْمَلْ لَهَا . وقد أَطال فيه الهَرَوِىُّ في الغَرِيبَيْن والأَزهريُّ في التَّهْذِيب ونقله على طُولهِ ابنُ مَنْظُورٍ في لسانه . الحَرْثُ " : جَمْعُ المالِ " وكَسْبُه . وَحَرَثَ إِذا اكْتَسَب لِعِياله واجْتَهَدَ لَهُم يقال : هو يَحْرُثُ لعيالِهِ ويَحْتَرِثُ أَي يَكْتَسِبُ وفي التّنزيلِ العَزِيزِ " ومَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا " أي كَسْبَهَا . الحَرْثُ " : الجَمْعُ بَيْنَ أَرْبَعِ نِسْوَةٍ " عن أَبي عَمْرٍو وقَدْ حَرِثَ كسَمِعَ . الحَرْثُ " : النِّكاحُ بالمُبَالَغَةِ " ونَصُّ ابن الأَعرابيّ : الجِمَاعُ الكَثِيرُ وقد حَرَثَها إِذا جَامَعَها جاهِداً مُبَالِغاً وأَنشد المُبَرِّد :
إِذَا أَكَلَ الجَرَادُ حُرُوثَ قَوْمٍ ... فحَرْثِي هَمُّه أَكْلُ الجَرادِ
الحَرْثُ " : المَحَجَّةُ المَكْدُودَةُ بالحَوَافِرِ " لكَثْرَةِ السَّيْرِ عليها . الحَرْثُ " : أَصلُ جُرْدَانِ الحِمَارِ " وهو نَصُّ عبارةِ الأَزْهَرِيّ في التّهْذِيب وغير واحدٍ من الأَئِمَّة والجُرْدانُ بالضم : قَضِيبُ كلِّ ذي حافِر فلا يُلْتَفَتُ إِلى قولِ شيخنا : هو من إِغْرَابِه على النّاس . من المجاز : الحَرْثُ " : السَّيْرُ على الظَّهْرِ حَتّى يُهْزَلَ " قال ابنُ الأَعرابيّ : حَرَثَ الإِبِلَ والخَيْلَ وأَحْرَاثَهَا : إِذا سَارَ عليها حَتّى تُهْزَلَ وفي حَدِيثِ مُعَاوِيَةَ " أَنَّهُ قال للأَنْصَارِ : مَا فَعَلَتْ نَوَاضِحُكُمُ ؟ قالُوا : أَحْرَثْنَاهَا يَوْمَ بَدْر " أَي أَهْزَلْنَاها يقال : حَرَثْتُ الدَّابَّةُ وأَحْرَثْتُهَا أَي أَهْزَلْتُهَا . الحَرْثُ والحِرَاثَةُ : العَمَلُ في الأَرْضِ زَرْعاً كانَ أَو غَرْساً . وقَدْ يكُونُ الحَرْثُ نَفْسَ " الزَّرْع " وبه فَسّرَ الزّجّاجُ قولَه تعالى " أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ " حَرْثَ يَحْرُثُ حَرْثاً وفي التَّهْذِيب : لحَرْثُ : قَذْفُكَ الحَبَّ فِي الأَرْضِ للازْدِراعِ والحَرَّاثُ : الزَّرّاعُ وقد حَرَثَ واحْتَرَثَ مثل : زَرَعَ وَازْدَرَعَ . من المجاز : الحَرْثُ " : تَحْرِيكُ النَّارِ " وإِشْعالُهَا بالمِحْراثِ . من المَجَاز : الحَرْثُ " : التَّفْتيشُ . ظاهرُ كلامِه الإِطْلاقُ يقال : حَرَثَ إِذا فَتَّشَ وفي كلامِ بعضِ الأَئِمَّةِ : الحَرْثُ : تَفْتِيشُ الكتَابِ وتَدَبُّرُه . الحَرْثُ " : التَّفَقُّهُ " يقال : حَرَثَ إِذا تَفَقَّهَ ويقالُ : احْرُثِ القُرْآنَ أَي ادْرُسْه وهو مَجاز وحَرَثْتُ القُرْآنَ أَحْرُثُهُ إِذا أَطَلْتَ دِرَاسَتَه وتَدَبَّرْتَه وفي حديثِ عبدِ الله " احْرُثُوا هذا القرْآنَ " أَي فَتِّشُوه وثَوِّرُوه وفي بعضِ النُّسَخِ : النَّفَقَةُ بالنُّون وهو خَطَأٌ . الحَرْثُ : " تَهْيِئَة ُالحَرَاثِ كسَحَاب " : اسمُ " لِفُرْضَةٍ " بالضمّ تكون " في طَرَفِ القَوْسِ يَقَعُ فِيهَا الوَتَرُ وهي الحُرْثَةُ بالضّمّ أَيْضاً " والجَمْع حُرَثٌ . قال الأَزْهَرِيُّ : والزَّنْدَةُ تُحْرَثُ ثُمَّ تُكْظَرُ بعدَ الحَرْثِ فهو حَرْثٌ ما لم يُنْفَذْ فإِذا أَنْفِذَ فهو كُظْرٌ . و " فِعْلُ الكُلّ " مما تقدّمَ " يَحْرِثُ " بالكسر " ويَحْرُثُ " بالضّمّ إِلاَّ حَرَثَ بمعنَى جَمَعَ بين أَربَعِ نِسْوَةٍ فقد ضَبَطَه أَبو عَمْرٍو كسَمِعَ وكذا حَرِثَ إِذا تَفَقَّه وفَتَّشَ فقد ضبطَ الصاغانيّ إِيّاهما كسَمِعَ فَتَأَمَّلْ . " وبَنُو حَارِثَةَ : قَبِيلَةٌ " من الأَوسْ . " والحَارِثِيُّونَ مِنْهُم " جماعة " كَثِيرُونَ " من الصَّحابَةِ وغيرِهم . " وذُو حُرَثَ كزُفَرَ : ابنُ حُجْرٍ " بالضَّمِّ فسُكونٍ هو " ابنُ الحارِثِ الرُّعَيْنِيّ " الحِمْيَرَيّ " جَاهِلِيُّ " من أَهْلِ بَيْتِ المُلْكِ نقله الصاغَانِيّ . " وكزُبَيْرٍ : اسْمٌ " " وكأَمِيرٍ : مُحَمَّدُ بنُ أَحمدَ بنِ حَرِيثٍ البُخَارِيُّ المُحَدِّثُ " أَبُو عبدِ الله حَدَّث عنه مُحَمَّدُ بنُ عِيسى الطَّرَسُوسِىّ . " وحُرْثَانُ بالضمّ : اسْمٌ " وهو حُرْثَانُ ابنُ قَيْسِ بنِ مُرَّةَ بنِ كَعْبِ بنِ غَنْمِ بنِ دُودَانَ بنِ أَسَدِ بنِ خُزَيْمَةَ منهم عُكَّاشَةُ بنِ مِحْصَنِ بنِ حُرْثَانَ . " والحَارِثُ : الأَسَدُ " قال شيخُنَا : هو عَلَمُ جِنْسٍ عليه وهذا غريبٌ " كَأَبِي الحَارِثِ " كُنْيَتُه وهو الأَشْهَرُ وعليه اقتصر الجَوْهَرِيّ وابنُ مَنْظُورٍ وسيأٍتي لذلك المزيدُ في ح ف ص . الحَارِثُ " : قُلَّةُ جَبَلٍ بِحَوْرَانَ " هكذا في النُّسخ التي بأَيْدِينا والصواب - على ما في الصحاح وغيره - قُلَّةٌ من قُلَلِ الجَوْلانِ وهو جَبَلٌ بالشامِ في قول النَّابِغَةِ الذُّبْيَانِيّ يَرْثِى النُّعْمانَ بنَ المُنْذِر :
بَكَى حَارِثُ الجَوْلانِ مِنْ فَقْدِ رَبِّهِ ... وحَوْرَانُ مِنْهُ خائِفٌ مُتَضَائِلُ قالَ ابنُ مَنْظُورٍ : قوله : من فَقْدِ رَبِّه يعني به النُّعْمَانَ قال ابنُ بَرِّيّ : وقوله : وحَوْرَانُ منه خَائِفٌ كقول جَرِير :
لمّا أَتَى خَبَرُ الزُّبَيْرِ تَوَاضَعَتْ ... سُورُ المَدِينَةِ والجِبَالُ الخُشَّعُ
الحَارِثُ : اسمٌ قال سيبَوَيْهِ : قال الخَلِيلُ : إِنّ الذين قالُوا الحارث إِنما أَرادُوا أَن يَجْعَلُوا الرَّجُلَ هو الشَّيْءَ بعَيْنِه ولم يَجعَلُوه سُمِّىَ به ولكنَّهُم جعَلُوه كأَنَّهُ وَصْفٌ له غَلَبَ عليه قال : ومن قال : حَارِثٌ - بغير أَلف ولامٍ - فهو يُجْرِيه مُجْرَى زَيْدٍ قال ابنُ جِنِّى : " إِنَّمَا تَعَرَّفَ الحارثُ ونحوُه من الأَوْصاف الغَالِبَةِ بالوَضْع دون اللاّم وإِنَّمَا أُقِرَّت اللاّمُ فيها بعد النّقْلِ وكَونِها أَعلاماً مُراعَاةً لمذْهَب الوصْفِ فيها قبلَ النقْل " وجَمْعُ الأَوّل : الحُرَّثُ والحُرَّاثُ وجمع حَارِثٍ : حُرَّثٌ وحَوارِثُ قال سيبويهِ : ومن قال حارِثٌ قال في جَمِعه : حَوَارِث حيث كان اسْماً خاصّاً كزَيْدٍ . " الحَارِثَانِ " : الحارِثُ " بنُ ظَالِمِ ابنِ جَذِيمَةَ " بالجيم هكذا المَعْرُوفُ عندَ أَهلِ اللُّغَةِ ووقع في بعض نُسَخ الصّحَاحِ مضبوطاً بالحاءِ المهملة وذكره أَيضاً في فصل ح ذ م فقال حَذِيمَة بن يَرْبُوع والمعروفُ عندَ أَهلِ النَّسَبِ جَذِيمَةُ بالجيم وهو ابنُ يَرْبُوعِ بنِ غَيْظِ بنِ مُرَّةَ الحَارثُ " بنُ عَوْفِ بنِ أَبِي حَارِثَةَ : ابن مُرَّةَ بنِ نُشْبَةَ بنِ غَيْظِ بنِ مُرَّةَ صاحِبُ الحَمَالَةِ . " والحَارِثَانِ - في بَاهِلَةَ - : الحَارِثُ " بنُ قُتَيْبَةَ و " الحارِثُ " بنُ سَهْم " ابنِ عَمْرِو ابنِ ثَعْلَبَةَ بنِ غَنْمِ بنِ قُتَيْبَةَ . " وسَمَّوْا حَارِثَةَ وحُوَيْرِثاً وحُرَيْثاً " كَزُبَيْرٍ وحَرِيثاً كأَمير " وحُرْثَانَ بالضّمّ " وقد تقدم فهو تَكْرَارٌ " وحَرَّاثاً ككَتَّانٍ " ومُحَرِّثاً كمُحَدِّث ومُحَارِثاً كمُقَاتِل . مُحَرَّثاً " كمُحَمَّدٍ " قال ابنُ الأَعْرَابِيّ : هو اسْمُ جَدِّ صَفْوَانَ بنِ أُمَيَّةَ بنِ مُحَرَّثٍ صَفْوانُ بنِ أُمَيَّةَ بنِ مُحَرَّثٍ وصَفْوانُ هذا أَحَدُ حُكّامِ كِنَانَةَ . " والحُرْثَةُ - بالضّمّ - : ما بَيْنَ مُنْتَهَى الكَمَرَةِ ومَجْرَى الخِتَانِ " . والحُرْثَةُ أَيضاً : المَنْبِتُ عن ثعلب . وعن الأَزْهَرِيّ : الحُرْثَةُ عِرْقٌ في أَصْلِ أُدَافِ الرَّجُلِ . " والحِرَاثُ ككِتَابٍ : سَهْمٌ لم يَتِمَّ بَرْيُه " وذلك قَبْل أَن يُرَاشَ . الحِرَاثُ " : سِنْخُ " - بالكسر - " النَّصْلِ " . وعبارةُ ابنِ سيده : الحِراثُ مَجْرَى " الوَتَرِ " في القَوْسِ و " ج أَحْرِثَةٌ " كغِطَاءٍ وأَغْطِيَةٍ . في حَدِيث بَدْرٍ " اخْرُجُوا إِلى معَايِشِكُمْ وحَرَائِثِكُمْ " . " الحَرَائِثُ : المكَاسِبُ " من الاحْتِرَاثِ والاكْتِسَابِ و " الواحد حَرِيثَةٌ " . قال الخَطّابِيّ : الحَرَائِثُ هي : " الإِبِلُ المُنْضَاةُ " قال : وأَصْلُه في الخَيْلِ إِذا هُزِلَتْ فاستُعِيرَ للإِبِلِ قال : وإِنّمَا يُقَالُ في الإِبِل : أَحْرَفْنَاهَا بالفاءِ يقال : ناقَةٌ حَرْفٌ أَي هَزِيلَةٌ ويُروَى " حرائِبِكُم " - بالحاءِ والباءِ الموحدة - جمْع حَرِيبَةٍ وهو مالُ الرَّجُلِ الذِي يقومُ بأَمْرِه وقد تقدَّم والمَعْرُوفُ بالثاءِ . حُرَثُ " كصُرَدٍ : أَرْضٌ " " باليَمَن " " وذُو حُرَثَ أَيضاً : حِمْيَرِيٌّ " : وقد تقدم قريباً فهو تَكْرَار . من المجاز : حَرَثَ النَّارَ بالمِحْرَاثِ : حَرَّكَها " المِحْرَثُ " كمِنْبَرٍ " والمِحْرَاثُ " كمِحْرابٍ " : ما " أَي خَشَبَةٌ " تُحَرَّكُ بِهِ النّارُ " في التَّنُّورِ والحَرْثُ : إِشْعالُ النَّارِ على ما تقدَّمَ . ومِحْرَاثُ النَّارِ : مِسْحَاتُهَا الّتي تُحرَّكُ بِهَا النارُ . " والحَارِثِيَّةُ : ع م " أَي موضعٌ معروف ببَغْدَادَ " بالجَانِبِ الغَرْبِيِّ " منها . " منها " الإِمامُ المُحَدِّثُ " قاضِي القُضَاةِ سَعْدُ الدِّينِ " أَبو مُحَمَّدٍ " مَسْعُودُ " بنُ أَحْمَدَ بنِ مَسْعُودِ بنِ زَيْدِ بنِ عَبَّاسٍ " الحَارِثِيُّ " الحَنْبَلِيّ البَغْدَادِيّ قاضي القُضَاةِ بمِصْر سمع من الأَخَوَيْن : أَبي الفَرَجِ عبدِ اللّطِيف وعبدِ العَزِيز ابْنَي عبدِ المُنْعِم الحَرَّانِيّ وابنِ عَلاَّقِ وابنِ عَزُّونَ وأَبي الطَّاهِرِ مُحَمَّدِ بنِ مُرْتَضَى الحَارِثِيّ وغيرِهم حَدَّثَ عنه السُّبْكِيُّ وذكَرَه في مُعْجَمِ شيوخه توفي سنة 711 بمصر " وهو ابنُ الحَارِثِ ابنِ مالِكِ بن عَبْدَانَ " بالعين المهملة والموحّدة وفي بعض النسخ غَيْدَان بالغَيْن
المعجمة والتّحتيّة . " وقولهم : بَلْحَارِثِ لبنى الحَارِثِ ابنِ كَعْبٍ من شَوَاذِّ التَّخْفِيفِ " ؛ لأَنّ النُّونَ والّلامَ قَرِيبَا المَخْرَجِ فلمّا لم يُمْكِنْهُم الإِدْغَامُ ؛ لسكون اللاّم حَذَفُوا النُّونَ كما قَالُوا : مَسْتُ وظَلْتُ " وكذلك يَفْعَلُونَ في كُلِّ : وفي نسخَة : بكلّ " قَبِيلَةٍ تَظْهَرُ فيها لامُ المَعْرِفَةِ " مثل : بَلْعَنْبَرِ وبَلْهُجَيْمِ فأَمّا إِذا لم تَظْهَرِ اللاّم فلا يكونُ ذلك . " وأَبُو الحُوَيْرِثِ " وهو المَعْرُوف " ويقال : أَبو الحُوَيْرِثَةِ " - وهو قولُ شُعْبَةَ - " : عبدُ الرَّحْمنِ بنُ مُعَاوِيَةَ " ابنِ الحُوَيْرِث الأَنْصَارِيّ الزَّرْقّي المَدَنّي " مُحَدِّث " مشهورٌ بكُنْيته صَدُوقٌ سَيِّىءُ الحِفْظُ رُمِىَ بالإِرجاءِ مات سنةَ ثلاثين وقيل : بعْدَهَا أَخرجَ له أَبو دَاوودَ والنَّسَائيّ . والتّحتيّة . " وقولهم : بَلْحَارِثِ لبنى الحَارِثِ ابنِ كَعْبٍ من شَوَاذِّ التَّخْفِيفِ " ؛ لأَنّ النُّونَ والّلامَ قَرِيبَا المَخْرَجِ فلمّا لم يُمْكِنْهُم الإِدْغَامُ ؛ لسكون اللاّم حَذَفُوا النُّونَ كما قَالُوا : مَسْتُ وظَلْتُ " وكذلك يَفْعَلُونَ في كُلِّ : وفي نسخَة : بكلّ " قَبِيلَةٍ تَظْهَرُ فيها لامُ المَعْرِفَةِ " مثل : بَلْعَنْبَرِ وبَلْهُجَيْمِ فأَمّا إِذا لم تَظْهَرِ اللاّم فلا يكونُ ذلك . " وأَبُو الحُوَيْرِثِ " وهو المَعْرُوف " ويقال : أَبو الحُوَيْرِثَةِ " - وهو قولُ شُعْبَةَ - " : عبدُ الرَّحْمنِ بنُ مُعَاوِيَةَ " ابنِ الحُوَيْرِث الأَنْصَارِيّ الزَّرْقّي المَدَنّي " مُحَدِّث " مشهورٌ بكُنْيته صَدُوقٌ سَيِّىءُ الحِفْظُ رُمِىَ بالإِرجاءِ مات سنةَ ثلاثين وقيل : بعْدَهَا أَخرجَ له أَبو دَاوودَ والنَّسَائيّ
ومما يستدرك عليه : كيف حَرْثُك أَي المَرْأَةُ وهو مَجازٌ والمَرْأَةُ حَرْثُ الرَّجُلِ أَي يكون ولَدْه منها كأَنّه يَحْرُث ليَزْرَعَ وفي التنزيل العزيز " نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّي شِئْتُمْ " قال الزّجّاج : زَعَمَ أَبُو عُبَيْدٍ أَنّه كِنَايَةٌ . والحًرِثُ : مَتَاعُ الدُّنْيَا . والحَرْثُ : الثَّوَابُ والنَّصِيبُ وفي التنزيل العزيز " مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثهِ " . وحَرَثَ الأَمْرَ : تَذَكَّرَهُ واهْتَاجَ لَهُ قال رُؤبَة :
" والقَوْلُ مَنْسِيٌّ إِذَا لَمْ يُحْرَثِ والحَرِثَةُ - بفتحٍ فكسرٍ - : بَطْنٌ من غَافِقٍ منهم أَبو مُحَمَّدٍ لَبِيبُ ابنُ عبدِ المُؤْمِن ابنِ لَبِيبٍ الفَرَضِيّ كان من الخَوَارِج . ومِحْرَاثُ الحَرْبِ : ما يُهَيِّجُهَا . وأَبو عَلِيٍّ الحَسَنُ بنُ أَحْمَدَ بنِ مُحَارِثٍ المُحَارِثِيّ شيخٌ لأَبِي سَعْدٍ المَالِينيّ هكذا ضَبَطَه الحافظ . والحَارِثُ الحَرَّابُ في ح ر ب . والحَرَّاثُ : الكَثِيرُ الأَكْلِ عن ابن الأَعْرَابِيّ . وفي التهذيب : أَرضٌ مَحْرُوثَةٌ ومُحْرَثَةٌ : وَطِئَها النّاسُ حتى أَحْرَثُوهَا وحَرَثُوهَا ووُطِئتْ حتى أَثارُوهَا . وفي الحديث : " وعَلَيْهِ خَمِيصَةٌ حُرَيْثِيَّةٌ " قال ابنُ الأَثِير : هكذا جَاءَ في بعضِ طُرُقِ البُخَارِيّ ومُسْلِم قيل : هي مَنْسُوبَةٌ إِلى حُرَيْثٍ رجُلٍ من قُضَاعَةَ قال : والمَعْرُوفُ جَوْنِيّة وهو مذكُورٌ في موضِعِهِ والله أَعلم . وحَرَثَ عَنْفَقَتَه بالسِّكِّينِ : قَطَعَهَا وهو مجاز وفي بعض نُسخ الأَساس : عُنُقَهُ وعُمَرُ بنُ حَبِيبِ بنِ حَمَاسَةَ بنِ حُوَيْرِثَةَ الخَطْمِيّ : جَدُّ أَبي جَعْفَر . وبَنِي حُرَيْث كزُبَيْر قريةٌ بمصْرَ

_Türkçe çeviri henüz yok_
