# حرث — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%AB/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حرث

ح ث ر
حرث ، حثر
استعمل من وجوهه : حرث ، حثر .
حرث : قال الليث : الْحَرْثُ : قَذفُكَ الحَبُّ في الأرض لازْدِرَاعٍ ، وقال : الاحتراثُ من كَسْبِ المال ، وقال الشاعرُ يُخَاطبُ ذِئباً .
ومن يَحْتَرِثْ حَرْثِي وحَرْثَكَ يُهْزَلِ
أبو عُبَيد عن أبي عُبَيْدَةَ قال : حَرَثتُ النَّاقَة وأَحْرَثتُها ، إذا سِرت عليها حتى تُهْزَلَ ، ونحوَ ذلك قال اللّيْثُ .
ابنُ بُزُرْج : أرضٌ مَحْرُوثةٌ ومُحْرَثَةٌ : وطِئَهَا الناس حتى أَحْرَثُوها وحَرَثُوها ، وَوُطِئت حتى أَثَاروها ، وهو فسادٌ إذا وُطِئتْ فهي مُحْرَثَة ومَحْرُوثَة تُقْلَبُ للزَّرْعِ وكلاهُمَا يُقال بعدُ .
عمْرُو عن أَبيه : حَرِثَ الرجل إذا جمع بين أربع نسْوةٍ ، وحَرِثَ إذا تفقَّه ، وفَتَّشَ ، وحَرِث إذا اكتسب لعيَالِه واجتهد لهم .
والحُرْثَةُ : عِرق في أَصل أُدَاف الرَّجُل . ثعلب عن ابن الأعرابي : الحَرْثُ : إشعال النار قال الليث : مِحْراثُ النَّار : مِسْحَاتُها التي تحرك بها النار .
ومِحْراث الحرْب : ما يُهَيِّجُها .
وقال ابن الأعرابيّ : الحَرْث : الجِماع الكثير ، وقال : حرْثُ الرجلِ : امرأتُه .
وأنشد المُبَرِّدُ :
إذا أكل الجراد حُرُوثَ قومي
فحرْثي همُّه أكلُ الجراد
وقال ابن الأعرابي الحرثُ : المَحَجَّةُ المكدودة بالحوافر . والحَرْث أصل جُرْدان الحمار . والحَرْث : تفتيش الكتاب وتدبُّره ، ومنه قول عبد الله : ( احْرُثوا هذا القرآن ) أي فتشوه . وقال غيره : الحَرْث : العمل للدُّنيا والآخرة . ومنه حديث ابن عمر أنه قال : ( احرث لدنياك كأنك تعيش أبداً واحرث لآخرتك كأنك تموت غداً ) . ومعناهُ تقديم أمر الآخرة وأعمالها حِذَار الفَوْت بالموت على عمل الدنيا ، وتأخير أمر للدنيا كراهية الاشتغال بها عن عمل الآخرة .
ويقال : هو يحْرُثُ لعياله ويحترث ، أي يَكتسب .
وقال أبو عمرو : الحُرثة : الفُرضة التي في طَرْف القوسِ للْوَتَرِ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( نِسَآؤُكُمْ حَرْثٌ لَّكُمْ فَأْتُواْ حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ ) ( البَقَرَة : 223 ) . قال الزَّجَّاج : زعمَ أبو عُبَيدَة أنه كناية ، قال : والقول عندي فيه أنَّ معْنى نساؤكم حَرْثٌ لكم : فيهنَّ تحْرُثون الولد واللَّذَّة فأتُوا حرثَكم أنَّى شِئتم ، أي ائْتوا موضع حَرْثِكم كيف شِئْتم مُقْبِلةً ومُدْبرةً .
قال شمِر : قال الغَنَوِي : يُقال : حَرْق القوس والكُظرَة وهو فُرْضٌ ، وهي من القوْسِ حَرْثٌ ، وقد حرثتُ القوسَ أحرثها إذا هَيَّأْتَ موضعاً لِعُرْوة الوَتَر ، قال : والزَّندة تُحْرَث ثُم تُكْظَرُ بعد الحَرْثِ فهو حَرثٌ ما لم يُنفَذْ ، فإذا أُنفذ فهو كُظْرٌ .
وقال الفرَّاء : حَرَثْتُ القرآن أحْرُثه ، إذا أطَلْتَ دراسَتَه وتدَبَّرْتَهُ . وفي الحديث : أصدق الأسماء الحارث ، لأن الحارث معناهُ الكاسب .
واحتراث المال كسبه . وقول الله جلّ وعزّ : ( حَرْثِهِ وَمَن كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ ) ( الشورى : 20 ) أي من كان يريد كسب الدنيا .
حثر : أبو العبّاس عن ابن الأعرابي قال : الحَثْرَةُ : انْسلاق العين ، وتصغِيرها حُثَيْرَةٌ .
قال : والحَوْثرة : الفَيْشَة الضخمة وهي الكوْشَلَةُ ، والفَيْشَلة .
أبو عُبَيد : حَثِر الدِّبْسُ ، أي خَثُرَ ، وحَثِرَتْ عينه : خرج فيها حبٌّ أحْمَر .
شَمِر عن ابن الأعرابي قال : الدَّوَاء إذا بُلَّ وعُجِنَ فلم يجتمع وتناثر فهو حَثِرٌ ، وقد حَثِرَ حَثَراً .
وأُذُنٌ حَثِرَةٌ إذا لم تسمع سَمْعاً جيِّداً . ولسانٌ حَثِرٌ : لا يجِد طَعْمَ الطَّعام .
أبو العباس عن ابنِ الأعْرَابيِّ : حَثَّر الدَّوَاءَ ، إذَا حَبَّبهُ ، وحَثِرَ إذَا تَحَبَّبَ .
ابنُ شُمَيْل : الحَثَرُ مِنَ العِنَب : ما لَمْ يُونِع وَهُوَ حَامِضٌ صُلْبٌ لم يُشْكِلْ وَلَمْ يَتَمَوَّه . وحثِرَ العَسَلُ إذَا أَخَذَ يَتَحَبَّبُ ، وَهُوَ عَسَلٌ حاثِرٌ وحَثِرٌ .
والحَثَرَةُ مِنَ الجِبَأَة ، كأَنَّها تُرَابٌ مَجْمُوعٌ فإذَا قُلِعَتْ رَأَيْتَ الرملَ حَوْلَها .
عَمْرو عَنْ أَبِيه قالَ : الحثَرُ : ثمَرُ الأرَاكِ ، وَهُوَ البَريرُ .
أبو حَاتِم الحَاثرُ الحاءُ غَيْرُ مُعْجَمَة : المُتَفَلِّقُ مِنَ اللَّبَنِ ، وقَدْ حثَرَ يَحْثِرُ حُثُوراً .
وقال الحِرْمَازِيُّ : الحَثِرُ : المُتَفَلِّقُ .

### Türkçe

ح ث ر
**حرث** , **حثر**
Şu veçhelerinden kullanılmıştır: **حرث** , **حثر** .

**حرث** : Leys dedi: **الْحَرْثُ**: ekim için, senin tohumu toprağa atmandır; ve dedi: **الاحتراثُ** mal kazanmadandır; ve şair bir kurda hitap ederek dedi:
Ve kim benim ekinimi ve senin ekinini kazanırsa zayıflatılır
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: dedi: **حَرَثتُ** deveyi ve **أَحْرَثتُها**; onun üzerinde yürüdüğün zaman, ta ki zayıflayıncaya kadar; buna benzer şeyi Leys söyledi.
İbn Büzürc: **أرضٌ مَحْرُوثةٌ** ve **مُحْرَثَةٌ**: insanlar onu çiğnediler, ta ki onu **أَحْرَثُوها** ve **حَرَثُوها**; ve çiğnendi, ta ki onu kabarttılar; o, çiğnendiği zaman bir bozulmadır; artık o **مُحْرَثَة** ve **مَحْرُوثَة**’dir; ekin için çevrilir; ve ikisi de bundan sonra söylenir.
Amrû, babasından: **حَرِثَ** adam, dört kadın arasında birleştirdiği zaman; ve **حَرِثَ** fıkıh öğrendiği zaman; ve araştırdı; ve **حَرِثَ** ailesi için kazandığı ve onlar için çabaladığı zaman.
Ve **الحُرْثَةُ**: adamın **أُدَاف**’ının aslında bir damardır. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَرْثُ**: ateşi tutuşturmaktır. Leys dedi: **مِحْراثُ النَّار**: onun küreğidir; onunla ateşi hareket ettirdiğin şey.
Ve **مِحْراثُ الحرْب**: onu alevlendiren şeydir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحَرْث**: çok cinsel birleşmedir; ve dedi: adamın **حرْثُ**’u: onun karısıdır.
Müberred okuttu:
Çekirge kavmimin ekinlerini yediği zaman
Benim ekinim, onun derdi çekirge yemektir
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحرثُ**: toynaklarla yıpratılmış yol. Ve **الحَرْث** eşeğin **جُرْدان**’ının aslıdır. Ve **الحَرْث**: kitabı araştırmak ve onu tedebbür etmektir; ondan Abdullah’ın sözü: (**احْرُثوا هذا القرآن**) yani onu araştırın. Başkası dedi: **الحَرْث**: dünya ve âhiret için çalışmadır. Ondan İbn Ömer hadisi: dedi ki: (**احرث لدنياك كأنك تعيش أبداً واحرث لآخرتك كأنك تموت غداً**). Ve onun manası: ölümle kaçırma korkusuyla âhiret işini ve amellerini öne almak; ve âhiret ameline onu meşgul etmesinden hoşlanmama sebebiyle dünya işini ertelemek.
Ve denir: o, ailesi için **يحْرُثُ** ve **يحترث**; yani kazanır.
Ebû Amr dedi: **الحُرثة**: yayın ucunda kiriş için olan yarıktır.
Allah, aziz ve celîl, dedi: (**نِسَآؤُكُمْ حَرْثٌ لَّكُمْ فَأْتُواْ حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ**) (Bakara: 223). Zeccâc dedi: Ebû Ubeyde bunun kinaye olduğunu iddia etti; dedi: ve bence onda söz şudur ki: “Kadınlarınız sizin için **حَرْثٌ**’tur”un manası: onlarda evladı ve lezzeti ekersiniz; öyleyse **حرثَكُمْ**’a dilediğiniz gibi gelin; yani **حَرْث**’ımızın yerine nasıl isterseniz, önden ve arkadan gelerek gelin.
Şemir dedi: Ğanevî dedi: denir: yayın **حَرْق**’ı ve **الكُظرَة**’si; o bir **فُرْض**’dur; ve o, yaydan bir **حَرْث**’tır; ve ben yayı **حرثتُ** onu **أحرثها**: kiriş halkası için bir yer hazırladığın zaman; dedi: ve **الزَّندة** **تُحْرَث** sonra **تُكْظَر** edilir; **الحَرْث**’ten sonra; artık o, delinmedikçe bir **حَرثٌ**’tur; delindiği zaman ise bir **كُظْرٌ**’dur.
Ferrâ dedi: Kur’ân’ı **حَرَثْتُ** onu **أحْرُثه**: onun dersini uzattığın ve onu tedebbür ettiğin zaman. Ve hadiste: isimlerin en doğrusu **الحارث**’tır; çünkü **الحارث**’ın manası kazanan kimsedir.
Ve **احتراث** malın, onu kazanmaktır. Ve Allah, aziz ve celîl, sözü: (**حَرْثِهِ وَمَن كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ**) (Şûrâ: 20) yani kim dünyanın kazancını istiyorsa.

**حثر** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الحَثْرَةُ**: gözün soyulmasıdır; ve onun küçültmesi **حُثَيْرَةٌ**’dir.
Dedi: ve **الحَوْثرة**: iri **الفَيْشَة**’dir; o **الكوْشَلَة**’dir; ve **الفَيْشَلة**.
Ebû Ubeyd: **حَثِر** pekmez; yani koyulaştı; ve **حَثِرَتْ** onun gözü: içinde kırmızı bir tane çıktı.
Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: ilaç ıslatıldığı ve yoğrulduğu halde birleşmez ve dağılırsa o **حَثِرٌ**’dir; ve **حَثِرَ** **حَثَراً**.
Ve **أُذُنٌ حَثِرَةٌ**: iyi bir işitme ile işitmediği zaman. Ve **لسانٌ حَثِرٌ**: yemeğin tadını bulmaz.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **حَثَّر** ilacı: onu tanecikli yaptığı zaman; ve **حَثِرَ**: taneciklendiği zaman.
İbn Şümeyl: **الحَثَرُ** üzümden: olgunlaşmamış olan; o ekşi, serttir; renklenmemiştir ve sulanmamıştır. Ve **حَثِرَ** bal: taneciklenmeye başladığı zaman; ve o, **عَسَلٌ حاثِرٌ** ve **حَثِرٌ** olan baldır.
Ve **الحَثَرَةُ** **الجِبَأَة**’dendir; sanki o, toplanmış bir topraktır; onu söktüğün zaman, onun etrafında kumu görürsün.
Amr, babasından: dedi: **الحثَرُ**: **الأرَاك**’ın meyvesidir; ve o **البَريرُ**’dir.
Ebû Hâtim: **الحَاثرُ** — **الحاءُ** gayr-i mu‘ceme — sütten parçalanandır; ve **حثَرَ** **يَحْثِرُ** **حُثُوراً**.
Hirmâzî dedi: **الحَثِرُ**: parçalanandır.
