# حرج (ح-ر-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir

- Harfler: ح - ر - ج
- Kur'an'da: 15 geçiş · 11 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَرَجٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%8C.md) | فَعَلٌ | Darlık | 10 | 6 | [7:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/ayet/7:2.md) |
| [حَرَجٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%8D.md) | فَعَلٍ | Darlık | 3 | 3 | [5:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/ayet/5:6.md) |
| [حَرَجًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Darlık | 2 | 2 | [4:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/ayet/4:65.md) |

## Mücavir kökler — 129 mücavir (156 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 4 ortak ayet · G² 31 · “Bürde” gocuk demektir
2. [عمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · “An” ve “ma”dan oluşmuştur
3. [خول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Hal bir işte çalışanları gözetleyen kimsedir
4. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 17 · “Süllem” merdiven demektir
5. [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Bayır, yokuş yer demektir
6. [عرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Çıkar
7. [فرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer…
8. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
9. [وطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · “Betır” yarık demektir
10. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 9 ortak ayet · G² 13 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
11. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Su birikintisidir
12. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 6 ortak ayet · G² 12 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
13. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
14. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
15. [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Kör demektir
16. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
17. [غوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Çukur
18. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Okun ön yarısına denir
19. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · İyi
20. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
21. [غسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Su bitkisi
22. [كعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Topuk demektir
23. [رفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Rifak hayvanı ayağından bağlamak için kullanılan ip demektir
24. [شتت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bölük bölük
25. [شرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Şeriha” et dilimi demektir
26. [لمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Birbirinize dokundunuz
27. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
28. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 6 ortak ayet · G² 7 · Kevn, tepe demektir
29. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Namaz
30. [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kir demektir
31. [يمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Büyük akarsu
32. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Bab kapı demektir
33. [نصح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dikiş demektir
34. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Dahl: Kuytu yer demektir
35. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
36. [جبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Onu seçti
37. [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sufur” süpürgedir
38. [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dar geçit, boğaz demektir
39. [عصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kulp, bağ demektir
40. [مسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Mesih
41. [سنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Sin” dişler demektir
42. [فيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir
43. [ملل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İnanç
44. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Baş demektir
45. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Nikah
46. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
47. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
48. [وهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ve hibe ettik
49. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Koku veren yağdır
50. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ağaç
51. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Akar temiz sudur
52. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Saçak demektir
53. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
54. [خلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Haliy : Boş arı kovanıdır
55. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Açığa çıkarırsınız
56. [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hales : Çekirdek içidir
57. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
58. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yan demektir
59. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
60. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Birkan yanardağ demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حرج |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md), [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md), [اثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) |
| Zıt Kök | سعة |
| Çekirdek Özet 1 | Ağaçların birbirine dolanıp geçit vermeyecek ölçüde sıkışması, dar boğaz ve tıkanıklık |
| Çekirdek Özet 2 | Teklif ve mükellefiyet alanında insanı çaresiz bırakan ameli tıkanıklığın ve vebalin nefyedilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Sistemin sürekliliğini tehlikeye atan kilitlenmelerin ruhsat, ferahlık ve adaletle bertaraf edilmesi |
| Kritik Hata Riski | Haracın yalnızca psikolojik bir iç sıkıntısı sayılarak fıkhi ve yapısal ruhsat boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حر | Bir noktada yoğunlaşma, hararet, keskinlik ve hareketi kısıtlayan sınır oluşturma anlamı taşır; [حرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B1.md), [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md), [حرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF.md) ve [حرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81.md) köklerinde bu çekirdek belirgindir. | ج | Toplanma ve yoğunlaşma anlamı cismani bir kütleye ve dalların birbirine girerek geçit vermez hale geldiği fiziki bir darlığa ve sıkışmaya dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Girişi ve çıkışı engelleyen, etrafı kuşatan sınır çizgisi. |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Kişinin yönelişini, bilincini ve hareket yönünün merkezini gösterir. |
| ج | değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Yolda ilerleme ve yük taşıma sırasında karşılaşılan toplanma ve yığılma hareketi. |
| حرج | Yol alma sırasında etrafı çit gibi saran engellerin ve dalların baş üstüne ve geçiş çizgisine yığılarak hareketi tamamen kilitlemesi. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağaçların dallarının birbirine geçerek aralarından yürümeyi ve geçmeyi imkânsız kılacak derecede sıklaşması; vahşi hayvanların kaçamayacak biçimde sıkıştığı dar ve dolambaçlı yer. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kabilenin göçü sonrası geride kalan sık ormanlık ve ağaçlık yerleri nitelemek üzere kullanılır: أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا / بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ |
| Erken Arapça kullanım | Av köpeğinin boynuna geçirilen dar tasma veya yırtıcı hayvanın kaçamayacağı dar bir boğaza kıstırılması bağlamında أحْرَجَ السَّبُعَ ifadesiyle kullanılır. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça حرج kökü, Sami dilleri ailesinde daralma, bir sınırda sıkışıp kalma, tecrit olma ve dolayısıyla vebal/yasak dairesine girme semantik alanı ile örtüşür. İbranice ח-ר-ג kökünde sınırdan dışarı çıkmak, sarsılmak, dehşet ve dar boğaza düşmekten ötürü titremek anlamları tespit edilir. Aramice ve Süryanice katmanında da hareket alanının sınırlanması ve kuşatılma nüansı korunur. Klasik Arapçada kök, somut ağaç sıklığından zihni ve ameli geçit vermezliğe sıçrayarak dinde ve vicdanda insanı hareketsiz bırakan günah, darlık ve teklif tıkanıklığının adı olmuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sık ağaçlık (حرجة) ve geçit vermez darlıktan manevi darlığa geçiş | Ağaçların birbirine dolaşarak geçit vermemesi durumu, insanın ameli ve ruhi çıkmaza girmesi ve vebal altında kalması anlamında istiareleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ח-ר-ג ve Aramice paralel biçimler | Sınırın daralması, dehşetle titreme ve alanın kısıtlanması anlamındaki fonetik ve semantik ortaklık mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan bir karşılık tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حرج | Anlamlı | Birbirine girip sıkışma, darlık, günah | Ağaçların sıklaşmasıyla geçidin kapanması ve ameli çıkmaz hali. | Merkez hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md) | Anlamlı | Taş, engellemek, koruma altına almak, men etmek | Alanı taşla veya yasakla sınırlandırıp geçişi önleme bakımından hedef kökle anlamdaştır. | Kur'an'da geçer. |
| رحج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez. |
| [رجح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%AD.md) | Anlamlı | Ağır basmak, bir tarafın üstün gelmesi | Bir kütlenin veya fikrin diğerine nispetle baskın gelmesi ve tartıda ağır çekmesi. | Kur'an'da geçmez. |
| [جحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B1.md) | Anlamlı | Hayvan ini, dar çukur, sığınak | Dar ve sıkışık bir yarığa çekilip gizlenme yönüyle ortak darlık çekirdeğine yaklaşır. | Kur'an'da geçmez. |
| [جرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD.md) | Anlamlı | Kesmek, yaralamak, beden dokusunu açmak | Tene veya nesneye temas eden keskin darbe; kazanç elde etme fiili. | Kur'an'da geçer. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حرج | Merkez | İnsanın içini ve hareket sahasını kilitleyen geçit vermez darlık ve vebal | Bütün çıkışların kapandığı en ileri derecedeki tıkanıklık halini bildirir. | Maddi ve manevi boyutuyla hareket serbestisini sıfırlayan darlıktır. |
| [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) | Komşu | Hacimce daralma, göğsün sıkışması | [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) genel hacim darlığı iken, حرج bu darlığın en uç noktası ve içinden çıkılmaz halidir. | [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) genişliğin zıddı olan her türlü daralma için kullanılır. |
| [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | İşin zorlaşması, meşakkat ve külfet | [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) işin yapılmasındaki zorluğu anlatır; حرج ise işin yapılamayacak derecede kilitlenmesidir. | [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) dereceli bir ağırlıktır, harac ise geçit vermeyen bir engeldir. |
| [اثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) | Komşu | Kasıtlı suç, vebal ve sorumluluk | [اثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) doğrudan eylemin ahlaki ve hukuki suç boyutu iken, حرج o suçun doğurduğu vebal ve ruhsal kısıttır. | [اثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) eylemin niteliğini, harac ise fail üzerindeki manevi ağırlığı belirtir. |
| سعة | Zıt | Genişlik, ferahlık, imkân ve hareket serbestisi | Darlığın, çıkmazın ve yükün tamamen kalkarak imkân alanının açılmasıdır. | Haracın zıddı olarak mükellefe tanınan ameli ve ruhi ferahlığı ifade eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حرج | Darlık, çıkmaz, vebal | Hem ağaçların geçit vermez sıkışmasını hem hukuki ve vicdani kilitlenmeyi içerir. | Kesin |
| Latince | angustia, scrupulus | Darlık, sıkıntı, vicdani pürüz | Angustia fiziki boğaz darlığını, scrupulus ise ayağa batan çakıl taşından doğan vicdani kuşkuyu verir; haracın orman metaforunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | strait, constraint, culpability | Dar boğaz, kısıt, vebal | Strait ve constraint ameli tıkanıklığı ve kuşatılmışlığı, culpability ise vebal yönünü karşılar; kökün bütüncül anlamını tek kelime veremez. | Güçlü |
| Almanca | Enge, Bedrängnis, Skrupel | Darlık, sıkışmışlık, vicdani engel | Enge mekanik darlığı, Bedrängnis hareket alanının kuşatılmasını karşılar; fıkhi ruhsat boyutunu içermez. | Güçlü |
| Fransızca | détroit, entrave, scrupule | Dar boğaz, pranga/engel, çekince | Détroit coğrafi geçit darlığını, entrave ameli kilitlenmeyi aktarır; kökün ilahi teklifi hafifletme yönünü kapsamaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَرَجٌ | Fıkhi teklifin ve mükellefiyetin kaldırılması; meşakkat anında ruhsat | Abdest, gusül ve teyemmüm hükümleri; dinde zorluğun bulunmaması beyanı; Mâide [5:6](https://lisan.digital/tr/ayet/5:6.md), Hac [22:78](https://lisan.digital/tr/ayet/22:78.md). |
| حَرَجٌ | Savaş ve cihaddan muafiyet sağlayan bedensel mazeret | Kör, topal ve hastanın savaşa katılma mükellefiyetinden bağışlanması; Nûr [24:61](https://lisan.digital/tr/ayet/24:61.md), Fetih [48:17](https://lisan.digital/tr/ayet/48:17.md). |
| حَرَجٌ | Sosyal ilişkilerde ve aile içi yeme içmede kısıtlamanın olmaması | Yakın akrabaların evinde çekinmeden yemek yeme serbestisi; Nûr [24:61](https://lisan.digital/tr/ayet/24:61.md). |
| حَرَجٌ | Peygamberin meşru fiillerinde kınama ve günah yükünün bulunmaması | Evlilik ve toplumsal tabuların ilahi emirle yıkılması sürecinde vebalin nefyedilmesi; Ahzâb [33:37](https://lisan.digital/tr/ayet/33:37.md), Ahzâb [33:38](https://lisan.digital/tr/ayet/33:38.md). |
| حَرَجًا | İnkâr ve sapkınlık sebebiyle göğsün iman kabul etmeyecek derecede tıkanması | Hidayetten uzaklaşan kişinin göğe yükseliyormuş gibi göğsünün daralması; En‘âm [6:125](https://lisan.digital/tr/ayet/6:125.md). |
| حَرَجًا | Verilen hükme ve yargı kararına karşı kalpte duyulan itiraz ve pürüz | Peygamberin hükmüne boyun eğerken iç dünyada hiçbir tereddüt ve rahatsızlık kalmaması şartı; Nisâ [4:65](https://lisan.digital/tr/ayet/4:65.md). |
| حَرَجٌ | Risalet tebliğinde ve vahyin taşınmasında hissedilen endişe ve baskı | Vahyin muhataplara ulaştırılması sırasında kalpte hiçbir çekince ve ağırlık bulunmaması emri; A‘râf [7:2](https://lisan.digital/tr/ayet/7:2.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Teklif-i mâ lâ yutâk (güç yetirilemeyecek sorumluluk) | Allah'ın kullarına fıtratlarını aşan yük yükleyip yüklemeyeceği meselesinde dinde haracın olmaması ilahi adalet ve hikmetin gereği olarak temellendirilmiştir. | İrade ve kudreti aşan sorumluluğun ontolojik reddi. |
| Fıkıh | Nefy-i harac kaidesi (meşakkatin izalesi) | Meşakkat anlarında ruhsatların devreye girmesi, azimetten ruhsata geçişin meşruiyeti ve sedd-i zerâi'in sınırları bu kök üzerinden yürütülür. | Zaruret ve aşırı darlık durumunda yasanın esnetilmesi ve kolaylığın esas kılınması. |
| Tefsir | İnşirah ve darlık karşıtlığı | İman eden kalbin genişlemesi ile inkâr eden kalbin haraca dönüşmesi arasındaki mecazi bağ, sık ağaçlık metaforu üzerinden izah edilmiştir. | Kalbin hakikate karşı nefes alamayacak derecede kilitlenmesi. |
| Hadis | Mazeret ve vebalin kaldırılması | Rivayet serbestisi ve ibadetlerdeki sehvin bağışlanması gibi hususlarda sorumluluk korkusunu gidermek için kullanılmıştır. | Günah ve mesuliyet şüphesinin zihinden ve amelden izalesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Teklif ve mükellefiyet dengesi | Ruhsat mekanizması | Tıkanan ameli süreçleri açmak | İbadet ve yükümlülükler insanın yaratılış sınırlarını zorladığında sistem kilitlenmez; haracın nefyedilmesi kuralıyla hayatın olağan akışı korunur. | Kesin |
| İlmi | Epistemik araştırma ve anlama | Dogmatik kapalılığın aşılması | Zihni cendereleri bertaraf etmek | Hakikatin araştırılmasında araştırmacıyı baskılayan peşin hükümler ve gereksiz vicdani kuruntular ilmi gelişmeyi tıkar; açık ufuk esastır. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki meşruiyet ve yargı erki | Tam rıza ve içsel adalet | İtiraz ve hoşnutsuzluğu sıfırlamak | Mahkeme kararlarının toplumda yalnızca cebirle değil, vicdanlarda hiçbir haksızlık şüphesi (harac) bırakmayacak bir adaletle uygulanmasını sağlar. | Güçlü |
| İktisadi | Ticari akış ve borç hukuku | Borçluyu boğmayan esneklik | Finansal tıkanmayı ve iflası önlemek | Aşırı borçlandırma ve tefecilik gibi piyasayı kilitleyen mekanizmalar harac üretir; sistem borç erteleme ve kolaylaştırma ile nefes alır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Akışkanlar mekaniğinde tıkanma (choking) ve kesit daralması | Bir boru hattında akış kesitinin kritik sınıra inmesiyle basıncın yükselip kütlesel akışın durma eşiğine gelmesi; sistemik darboğaz. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Hukuk sosyolojisinde kilitlenme (deadlock) ve anomi | Yasal prosedürlerin bireyin hareket sahasını tamamen tüketerek meşru hiçbir çıkış yolu bırakmaması neticesinde doğan yapısal felç hali. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Harac kavramını yalnızca öznel bir can sıkıntısı, anlık iç daralması veya psikolojik moralsizlik olarak okuma yanılgısı. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da harac; hem hakikate direnen nefsin maruz kaldığı ontolojik tıkanmayı hem de hukuki ve ameli hayatta insanı hareketsiz kılan nesnel meşakkati ve vebali kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Haracın nefyedilmesi ilkesi suistimal edilerek kuralların keyfi biçimde ilga edildiği bir laçkalığa kapı aralanabilir veya aksine ruhsatlar yok sayılarak din insanı boğan bir cendereye dönüştürülür. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın vazettiği nizamın insan fıtratını boğmak için değil, hayatın önündeki tıkanıklıkları kaldırmak için inşa edildiğini gösteren ilahi rahmet ve adalet aksıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ruhsat ve kolaylaştırma bildiren ahkâm ayetlerinde, yargı kararlarına teslimiyeti düzenleyen hukuki hitaplarda ve hidayet ile dalaletin kalpteki tezahürlerini tasvir eden itikadi ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığın sürekli bir meşakkat, zorlama ve vicdani azap rejimi olduğu algısını yıkar; meşruiyetin baskı ile değil, içsel tatmin ve ameli uygulanabilirlikle sağlandığını öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ağaç dallarının birbirine dolanıp geçit vermeyecek ölçüde sıklaşması, avın kıstırıldığı dar boğaz ve sıkışık kapan.
- Soyut anlam: İnsanın idrakini, vicdanını ve eylem sahasını bütünüyle kilitleyen darlık, vebal ve ameli çaresizlik hali.
- Sistematik karşılık: Sistemin işleyişini durduran aşırı sürtünmenin ve kilitlenmenin ruhsat, inşirah ve adaletle sıfırlanması.
- LaTeX modeli: $$ H(x) = \lim_{\delta \to 0} \frac{1}{\delta} \cdot \Theta(R(x) - C) \implies \Delta S = 0 $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$ mükellef fert veya hukuki süreci, $R(x)$ yüklenen meşakkat ve sorumluluk miktarını, $C$ ise insanın fıtri taşıma kapasitesini gösterir. Heaviside basamak fonksiyonu $\Theta(R(x) - C)$, yük fıtri kapasiteyi aştığı anda haracın $H(x)$ ortaya çıktığını ve hareket serbestisi payı olan $\delta$'nın sıfıra yaklaşmasıyla sistemik bir tıkanıklığın doğduğunu belirtir. Formülün sonucu olan $\Delta S = 0$ ifadesi ise ilahi teklifte haracın nefyedilmesiyle ameli akışın ve dengenin korunarak sistemik çöküşün önlendiğini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (11 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/ayet/4:65.md) — حَرَجًا

فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا

Meal (IK): Hayır, Rabbına andolsun ki; aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem ta’yin edip sonra haklarında verdiği hükümden dolayı içlerinde bir sıkıntı duymadan kendilerini tamamen teslim etmedikçe iman etmiş olmazlar.

### [Maide 5:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/ayet/5:6.md) — حَرَجٍ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; namaza kalktığınız zaman; yüzlerinizi, dirseklerinize kadar ellerinizi yıkayın, başınıza meshedin ve topuklarınıza kadar ayaklarınızı da (yıkayın) . Eğer cünüb iseniz; hemen temizlenin. Eğer hasta olmuşsanız veya seferde iseniz; yahut heladan gelmişseniz veya kadınlara yaklaşmış da su bulamamışsanız; temiz bir toprakla teyemmüm edin. Yüzlerinizi ve ellerinizi onunla meshedin. Allah, size zorluk vermek istemez. Lakin sizi temizlemek, üzerinizde olan nimetini tamamlamak ister ki şükredesiniz.

### [En'am 6:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/ayet/6:125.md) — حَرَجًا

فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Allah, kimi hidayete erdirmek isterse; onun kalbini İslam’a açar. Kimi de saptırmak isterse; onu da göğe doğru yükseliyormuş gibi kalbini daraltır, sıkar. Allah; iman etmeyenlerin üstüne, işte böylece murdarlık çökertir.

### [Araf 7:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/ayet/7:2.md) — حَرَجٌ

كِتَابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَلَا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Bir kitab indirilmiştir sana. Ondan dolayı göğsünde bir sıkıntı olmasın. Onunla uyarman için. Ve iman edenlere bir öğüt.

### [Tevbe 9:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/ayet/9:91.md) — حَرَجٌ

لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Zayıflara, hastalara ve harcayacak şeyleri bulunmayanlara, Allah’a ve Rasulüne sadık kaldıkça bir sorumluluk yoktur. İhsan edenleri hesaba çekmeye de bir yol yoktur. Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Hac 22:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/ayet/22:78.md) — حَرَجٍ

وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلَاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ

Meal (IK): Ve Allah için hakkıyla cihad edin. O, sizi seçmiş ve babanız İbrahim’in yolu olan dinde sizin için bir zorluk kılmamaıştır. Daha önce peygamberlerin size şahid olması, sizin de insanlara şahidler olmanız için size müslüman adını veren O’dur. Şu halde namaz kılın, zekat verin ve Allah’a sarılın. O’dur sizin Mevlanız. Ne güzel Mevla, ne güzel yardımcı.

### [Nur 24:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/ayet/24:61.md) — حَرَجٌ

لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالَاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Köre bir sorumluluk yoktur. Topala da bir sorumluluk yoktur. Hastaya da bir sorumluluk yoktur. Kendi evlerinizde veya babalarınızın evlerinde veya annelerinizin evlerinde veya erkek kardeşlerinizin evlerinde veya kızkardeşlerinizin evlerinde veya amcalarınızın evlerinde veya halalarınızın evlerinde veya dayılarınızın evlerinde veya teyzelerinizin evlerinde veya anahtarlarına malik olduğunuz yerlerde veya dostlarınızın evlerinde izinsiz yemek yemenizde bir sorumluluk yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde bir sorumluluk yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından bereket, sağlık ve güzellik dileyerek kendinize selam verin. Allah

### [Ahzab 33:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/ayet/33:37.md) — حَرَجٌ

وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا

Meal (IK): Hani sen; Allah’ın kendisine nimet verdiği ve senin de nimetlendirdiğin kimseye diyordun ki: Eşini bırakma ve Allah’tan kork. Allah’ın açığa vuracağı şeyi de içine saklıyor, insanlardan korkuyordun. Halbuki en çok Allah’tan korkman gerekirdi. Nihayet Zeyd onunla bağını kopardığında, onu seninle evlendirdik ki böylece evladlıkları eşleriyle bağlarını kopardıklarında onlarla evlenmek konusunda mü’minlere bir vebal olmadığı bilinsin. Allah’ın emri yerine getirilmiştir.

### [Ahzab 33:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/ayet/33:38.md) — حَرَجٍ

مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا

Meal (IK): Allah’ın, kendisine farz kıldığı şeylerde peygamberine herhangi bir güçlük yoktur. Allah’ın önceden geçmişler hakkındaki sünnetidir. Ve Allah’ın emri, gereği gibi yerine gelmiştir.

### [Ahzab 33:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/ayet/33:50.md) — حَرَجٌ

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالَاتِكَ اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا

Meal (IK): Ey peygamber; Biz, mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah’ın sana ganimet olarak verdiği cariyeleri, seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını, teyzelerinin kızlarını ve bir de eğer mü’min bir kadın kendisini peygambere hibe eder de peygamber de onunla evlenmeyi isterse onuki bu, mü’minlerden ayrı olarak sadece sana has olmak üzeresenin için helal kıldık. Sana bir zorluk olmasın diye mü’minlerin eşleri ve sağ ellerinin malik oldukları hakkında ne hükmettiğimizi bildirdik. Ve Allah; Gafur, Rahim olandır.

### [Fetih 48:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/ayet/48:17.md) — حَرَجٌ

لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَمَنْ يَتَوَلَّ يُعَذِّبْهُ عَذَابًا أَلِيمًا

Meal (IK): Gözü kör olana vebal yok. Topala da vebal yok, hastaya da vebal yok. Kim, Allah’a ve peygamberine itaat ederse; onu altlarından ırmaklar akan cennetlere sokar. Kim de geri kalırsa; onu elim bir azab ile azablandırır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir.
Ormanda içinden geçilmesi zor, dar ve sık ağaçlı yer demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والجيم والراء معهما
ح ج ر، ج ح ر، ح ر ج، ر ج ح مستعملات
حجر:
الأحجار: جمع الحَجَر. والحِجارة: جمع الحَجَر أيضاً على غير قياس، ولكن يَجْوزُ الاستحسان في العربية كما أنه يجوز في الفقه، وترك القياس له كما قال:
لا ناقِصي حَسَبٍ ولا		أيْدٍ إذا مُدَّتْ قِصارَهْ
ومثله المِهارة والبِكارة والواحدةُ مُهْرٌ وبَكْرٌ. والحِجْرُ: حطيم مكّة، وهو المَدارُ بالبيت كأنّه حُجْرَةٌ. مما يلي الَمْثَعب. وحِجْر: موضعٌ كان لثَمود ينزِلونَه. وقصبة اليمامة: حَجْرٌ، قال الأعشى:
وإنّ امرءاً قد زُرْتُه قبل هذه		بحَجْرٍ لخَيرٌ منكَ نفساً ووالِدا
والحِجْر والحُجْر لغتان: وهو الحرام، وكان الرجل يَلقَى غيره في الأشهر الحُرُم فيقول: حِجْراً مَحجُوراً أيْ حَرامٌ مُحرَّم عليك في هذا الشْهر فلا يبدؤهُ بشَرٍّ، فيقول المشركون يومَ القيامة للملائكة: حِجْراً محجُوراً، ويظُنّون أن ذلكَ ينفعُهم كفِعلِهم في الدنيا، قال:
حتى دَعَونا بأَرحامٍ لهم سَلَفَتْ		وقالَ قائلُهم إنّي بحاجُـورِ
وهو فاعُول من المنع، يَعني بمَعاذٍ. يقول: إني مُتَمسِّكٌ بما يُعيذُتي منك ويَحجُبُك عنّي ، وعلى قياسه العاثُور وهو المَتْلَفُ . والمُحَجَّر : المُحَرَّم . والمَحْجِرُ: حيثُ يَقَعُ عليه النِقابُ من الوَجْه، قال النابغة:
وتَخالُها في البَيتِ إذْ فاجَأتَهـا		وكأنَّ مَحْجِرَها سِراجُ الموقِدِ
وما بَدَا من النِقاب فهو مَحْجِر. وأحجار الخَيْل: ما آتُّخِذَ منها للنَسل لا يكادُ يُفرَد. ويقال: بل يقال هذا حِجْرٌ من أحجار خَيْلي، يَعني الفَرَسَ الواحد، وهذا اسم خاصٌّ للإِناث دونَ الذُكور، جَعَلَها كالمُحَرَّمِ بَيعُها ورُكوبُها.
والحَجْر: أن تحجُرَ على إنسانٍ مالَه فتَمنَعَه أن يُفسدَه. والحَجْر: قد يكون مصدراً للحُجرة التي يَحتَجرُها الرجل، وحِجارُها: حائطُها المحيطُ بها. والحاجرِ من مَسيل الماء ومَنابِت العُشْب: ما استَدارَ به سَنَدٌ أو نهْرٌ مُرتفع، وجمعُه حُجْران، وقول العجاج:
وجارةُ البيتِ لها حُجْريٌّ
أي حُرْمة. والحَجْرة: ناحيةُ كلِّ موضع قريباً منه. وفي المَثَل: يأكُلُ خُضْرةً ويَرْبِضُ حَجْرة أيْ يأكُلُ من الرَوضة ويَربِض ناحيةً. وحَجْرتا العَسَكر: جانِباه من المَيْمَنةِ والميْسَرة، قال:
إذا اجتَمَعُوا فضَضْنا حَجْرَتَيْهمْ		ونَجمعُهم إذا كـانـوا بَـدادِ
وقال النابغة:
أُسائِلُ عن سُعْدَى وقد مَرَّ بعدَنـا		على حَجَرات الدارِ سَبْعٌ كَوامِلٌ
وحِجْر المرأة وحَجْرها، لغتان، : للحِضْنَين.
جحر:
جَمْعُ الُجْحر: جِحَرة. أجْحَرته فانْجَحَر: أي أدخَلْتُه في جُحْر، ويجوز في الشعر: جَحَرتُه في معنَى أجْحَرتُه بغير الألف. واجتَحَر لنفسه جُحْراً. وجَحَرَ عنّا الربيع: تأخَّرَ، وقول امرءئ القيس:
جَواحِرُها في صَرَّةٍ لم تَزَيَّلِ
أي أواخرُها. وقالوا: الجَحْرة السنةُ الشديدة، وإنّما سُمِّيَتْ بذلك لأنَّها جَحَرَتِ الناسَ، قال زهير:
ونالَ كرامَ الناس في الجَحْرةِ الأَكْلُ
حرج:
الحَرَجُ: المَأُثم. والحارِجُ: الآثِم، قال:
يا ليتَني قد زُرْتُ غيرَ حارِجِ
ورجُلٌ حَرِج وحَرَج كما تقول: دَنِف ودَنَف: في معنى الضَيِّق الصَدْر، قال الراجز:
لا حَرِجُ الصَدّرِ، ولا عنيفُ
ويقرأ يجعَلُ صدرهَ ضيِّقاً حَرَجاً وحَرِجاً. وقد حَرِجَ صدرهُ: أيْ ضاق ولا ينشَرحُ لخَير. ورجلٌ مُتَحَرِّج: كافٌّ عن الإثم. وتقول: أَحرَجَني إلى كذا: أيْ ألجَأني فخرِجْتُ إليه أي انضَمَمْتُ إليه، قال الشاعر:
تَزدادُ للعَيْن إبهاجاً إذا سَفَرتْ		وتَحْرَجُ العَيْن فيها حين تَنْتَقِبُ
والحَرَجَةُ من الشَجَر: الملتَفّ قَدْر رَمْية حَجَر، وجَمْعُها حِراج، قال:
ظلَّ وظلَّتْ كالحِراج قُبُـلا		وظلَّ راعيها بأُخْرَى مُبْتلَى
والحرِجْ: قِلادة كَلْبٍ ويجمَع على أحرِجة ثم أحراج، قال الأعشى:
بنَواشِطٍ غُضُفٍ يُقلِّدُها الأَحراجُ فَوْقَ مُتُونها لُمَعُ
والحِرْج: وَدَعة، وكِلابٌ محرّجةٌ: أي مُقَلّدة، قال الراجز:
والَشُّد يُدني لاحقاً والهِبْلَـعـا		وصاحبَ الحِرْج ويُدني مَيْلَعا

والحُرْجُوجُ: الناقةُ الوَّادة القَلْب، قال:
قَطَعْتُ بحُرْجُوجٍ إذا اللَّيلُ أظْلَما
والحَرَج من الإبِل: التي لا تُركَب ولا يَضربُها الفَحل مُعَدَّة للسِمَن، كقوله:
حَرَجٌ في مِرْفَقَيْها كالفَتَلْ
ويقال:قد حَرَج الغبارُ غيرُ الساطعِ المنضَمِّ إلى حائطٍ أو سَنَد، قال:
وغارة يَحرَجُ القَتامُ لهـا		يَهلِكُِ فيها المُناجِدُ البَطَلُ
جرح:
جَرحْتُه أجرَحُه جَرْحاً، واسمُه الجُرْح. والجِراحة: الواحدة من ضربة أو طعنةٍ. وجَوارح الإنسان: عواملُ جَسَده من يَدَيْه ورِجْلَيه، الواحدة: جارحة. واجَتَرَح عَمَلاً: أي اكتسَبَ، قال:
وكلٌّ فتىً بما عَـمَِـت يَداهُ		وما اجتَرَحَتْ عوامِلُهُ رَهينُ
والجَوارحُ: ذواتُ الصَيْد من السِباع والطَّيْر، الواحدة جارحة، قال الله تعالى: "وما عَلِّمِتُم من الجَوارح مُكَلبِّين".
رجح:
رَجَحْتُ بيَدي شيئاً: وَزنته ونَظَرت ما ثِقْلُه. وأرجَحْتُ الميزان: أَثقَلْتُه حتّى مال. ورََحَ الشيء رُجحاناً ورُجُوحاً. وأرجَحْتُ الرجلَ: أعطيته راجحاً. وحِلْمٌ راجح: يَرْجُحُ بصاحبه. وقَوْمٌ مَراجيحُ في الحِلم، والواحِدُ مِرْجاحٌ ومِرْجَح، قال الأعشى:
من شَبابٍ تَراهُمُ غيرَ مِيلٍ		وكُهُولاً مَراجحاً أحلاما
وأراجيحُ البَعير: اهتِزازُه في رَتَكانه إذا مَشَى، قال:
على رَبِذٍ سَهْل الأراجيح مِرْجَم
والفِعلُ من الأرجُوحة: الارتِجاح. والتَّرجُّح: التَذَبْذُب بينَ شَيْئَين.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الجيم** ve **الراء** onlarla beraber
**ح ج ر**، **ج ح ر**، **ح ر ج**، **ر ج ح** kullanımdadırlar

**حجر**:
**الأحجار**: **الحَجَر**’in çoğuludur. **الحِجارة**: **الحَجَر**’in çoğuludur da; kıyasa göre olmaksızın, fakat Arapçada istihsan câiz olur; fıkıhta câiz olduğu gibi, ve kıyası terk etmek onun içindir; dediği gibi:
لا ناقِصي حَسَبٍ ولا		أيْدٍ إذا مُدَّتْ قِصارَهْ
Ve bunun benzeri **المِهارة** ve **البِكارة**’dır; tekili **مُهْرٌ** ve **بَكْرٌ**’dür. **الحِجْرُ**: Mekke’nin **حطيم**’idir; o, evin etrafında dönülen yerdir; sanki o bir **حُجْرَةٌ**’dir; **الَمْثَعب**’den yana olan taraftandır. Ve **حِجْر**: Semûd’un inip konakladıkları bir yerdi. Ve Yemâme’nin kasabası: **حَجْرٌ**’dür; el-A‘şâ dedi:
وإنّ امرءاً قد زُرْتُه قبل هذه		بحَجْرٍ لخَيرٌ منكَ نفساً ووالِدا
Ve **الحِجْر** ve **الحُجْر** iki lugattır: o, haramdır. Adam, haram aylarda başkasına rastlar da derdi ki: **حِجْراً مَحجُوراً**; yani: bu ayda sana haram, haram kılınmış; böylece ona bir kötülükle başlamazdı. Müşrikler kıyamet günü meleklere: **حِجْراً محجُوراً** derler; ve bunun kendilerine fayda vereceğini zannederler; dünyada yaptıkları gibi. Dedi:
حتى دَعَونا بأَرحامٍ لهم سَلَفَتْ		وقالَ قائلُهم إنّي بحاجُـورِ
Ve o, men‘den (engellemeden) **فاعُول** veznindedir; **بِمَعاذٍ** (sığınak ile) demektir. Der ki: Ben, seni benden men eden ve seni benden perdeleyen şeye tutunmuşum. Ve onun kıyasınca **العاثُور** vardır; o, helâk edici olandır. Ve **المُحَجَّر**: haram kılınmış olandır. Ve **المَحْجِرُ**: yüzden **النِقاب**’ın üzerine düştüğü yer; en-Nâbiga dedi:
وتَخالُها في البَيتِ إذْ فاجَأتَهـا		وكأنَّ مَحْجِرَها سِراجُ الموقِدِ
Ve **النِقاب**’dan görünen şey **مَحْجِر**’dir. Ve **أحجار الخَيْل**: ondan nesil için alınan şeydir; neredeyse tekil yapılmaz. Ve denilir: bilakis şöyle denilir: Bu, atlarımın **أحجار**’ından bir **حِجْرٌ**’dür; yani tek bir atı kastediyor. Bu, erkekler değil dişiler için özel bir addır; onu, satılması ve binilmesi haram kılınmış gibi kıldı.
Ve **الحَجْر**: bir insanın malı üzerine **تحجُرَ** etmen; onu, onu bozup ziyan etmesinden men etmen. Ve **الحَجْر**: adamın kendisine ayırdığı **الحُجرة** için bir mastar olabilir; onun **حِجارُها**’sı: onu kuşatan duvarıdır. Ve suyun akış yerinden ve ot biten yerlerden **الحاجرِ**: bir set yahut yükseltilmiş bir nehir ile çevrelenip yuvarlaklaşan şeydir; çoğulu **حُجْران**’dır. Ve el-‘Accâc’ın sözü:
وجارةُ البيتِ لها حُجْريٌّ
yani bir **حُرْمة** (dokunulmazlık). Ve **الحَجْرة**: her yerin, ona yakın olan tarafı. Ve meselde: **يأكُلُ خُضْرةً ويَرْبِضُ حَجْرة**; yani çayırdan yer ve bir tarafta yatar. Ve ordunun iki **حَجْرة**’si: sağ kanat ve sol kanat taraflarıdır; dedi:
إذا اجتَمَعُوا فضَضْنا حَجْرَتَيْهمْ		ونَجمعُهم إذا كـانـوا بَـدادِ
Ve en-Nâbiga dedi:
أُسائِلُ عن سُعْدَى وقد مَرَّ بعدَنـا		على حَجَرات الدارِ سَبْعٌ كَوامِلٌ
Ve kadının **حِجْر**’i ve **حَجْر**’i, iki lugattır: iki kucak (kucak tarafları) içindir.

**جحر**:
**الُجْحر**’ın çoğulu: **جِحَرة**. **أجْحَرته** de **انْجَحَر**: yani onu bir **جُحْر**’a soktum. Şiirde câiz olur: **جَحَرتُه**; **أجْحَرتُه** mânasında, elifsiz. Ve kendisi için bir **جُحْراً** kazdı: **اجتَحَر**. Ve bahar bizden **جَحَرَ**: gecikti. İmru’ul-Kays’ın sözü:
جَواحِرُها في صَرَّةٍ لم تَزَيَّلِ
yani onun sonları. Ve dediler: **الجَحْرة** şiddetli senedir; ancak ona bu ad verildi; çünkü o, insanları **جَحَرَتِ** (deliklerine sokar gibi sıkıştırdı/yerinden etti). Züheyr dedi:
ونالَ كرامَ الناس في الجَحْرةِ الأَكْلُ

**حرج**:
**الحَرَجُ**: günah. **الحارِجُ**: günahkâr; dedi:
يا ليتَني قد زُرْتُ غيرَ حارِجِ
Ve bir adam **حَرِج** ve **حَرَج** (dır); senin “**دَنِف** ve **دَنَف**” demen gibi: dar göğüslü mânasında. Recez söyleyen dedi:
لا حَرِجُ الصَدّرِ، ولا عنيفُ
Ve “göğsünü dar **حَرَجاً** ve **حَرِجاً** kılar” diye okunur. Ve onun göğsü **حَرِجَ** oldu: yani daraldı ve hayra açılmaz. Ve **مُتَحَرِّج** adam: günahtan el çeken. Ve dersin: **أَحرَجَني** şuna: yani beni mecbur etti; ben de ona **فخرِجْتُ**: yani ona katıldım. Şair dedi:
تَزدادُ للعَيْن إبهاجاً إذا سَفَرتْ		وتَحْرَجُ العَيْن فيها حين تَنْتَقِبُ
Ve ağaçtan **الحَرَجَةُ**: taş atımı miktarınca sık ve birbirine girmiş olan (yerdir); çoğulu **حِراج**’dır; dedi:
ظلَّ وظلَّتْ كالحِراج قُبُـلا		وظلَّ راعيها بأُخْرَى مُبْتلَى
Ve **الحرِجْ**: köpek tasmasıdır; **أحرِجة** üzerine, sonra **أحراج** üzerine cem‘ olunur. el-A‘şâ dedi:
بنَواشِطٍ غُضُفٍ يُقلِّدُها الأَحراجُ فَوْقَ مُتُونها لُمَعُ
Ve **الحِرْج**: bir **وَدَعة** (deniz kabuğu/boncuk). Ve **كِلابٌ محرّجةٌ**: yani tasmalı. Recez söyleyen dedi:
والَشُّد يُدني لاحقاً والهِبْلَـعـا		وصاحبَ الحِرْج ويُدني مَيْلَعا

Ve **الحُرْجُوجُ**: yüreği zayıf deve; dedi:
قَطَعْتُ بحُرْجُوجٍ إذا اللَّيلُ أظْلَما
Ve develerden **الحَرَج**: binilmeyen ve aygırın üzerine çekilmediği, semirmeye hazırlanmış olan; şu sözü gibi:
حَرَجٌ في مِرْفَقَيْها كالفَتَلْ
Ve denilir: **حَرَج** oldu; duvara yahut sete bitişik, parlak olmayan toz; dedi:
وغارة يَحرَجُ القَتامُ لهـا		يَهلِكُِ فيها المُناجِدُ البَطَلُ

**جرح**:
Onu **جَرحْتُ**; onu **أجرَحُه**; **جَرْحاً** (yaraladım); onun adı **الجُرْح**’tır. **الجِراحة**: bir vuruş yahut bir saplamadan bir tanedir. İnsanın **جَوارح**’ı: bedeninin iş gören uzuvları; iki eli ve iki ayağı; tekili: **جارحة**. Ve bir iş **اجَتَرَح** etti: yani kazandı. Dedi:
وكلٌّ فتىً بما عَـمَِـت يَداهُ		وما اجتَرَحَتْ عوامِلُهُ رَهينُ
Ve **الجَوارحُ**: yırtıcı hayvanlardan ve kuşlardan av sahipleri; tekili **جارحة**. Allah Teâlâ dedi: “وما عَلِّمِتُم من **الجَوارح** مُكَلبِّين”.

**رجح**:
Elimle bir şeyi **رَجَحْتُ**: onu tarttım ve ağırlığı nedir diye baktım. Ve teraziyi **أرجَحْتُ**: onu ağırlaştırdım; ta ki eğildi. Ve şey **رََحَ**; **رُجحاناً** ve **رُجُوحاً** (ağır bastı). Ve adamı **أرجَحْتُ**: ona ağır basanı verdim. Ve **حِلْمٌ راجح**: sahibini ağır bastırır. Ve bir kavim, hilmde **مَراجيحُ**tur; tekili **مِرْجاحٌ** ve **مِرْجَح**’tır. el-A‘şâ dedi:
من شَبابٍ تَراهُمُ غيرَ مِيلٍ		وكُهُولاً مَراجحاً أحلاما
Ve devenin **أراجيحُ**’i: yürüdüğünde dizlerinde sallanmasıdır; dedi:
على رَبِذٍ سَهْل الأراجيح مِرْجَم
Ve **الأرجُوحة**’dan fiil: **الارتِجاح**’tır. Ve **التَّرجُّح**: iki şey arasında sallanmadır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

مَكانٌ حَرَجٌ وحَرِجٌ، أي ضيِّقٌ كثير الشجَر لا تصل إليه الراعية. وقد حَرِجَ صدرُه يَحْرَجُ حَرَجاً. والحَرَجُ: الإثمُ: والحَرَجُ أيضاً: الناقة الضامرة. والحَرَجُ: خشَبٌ يُشَدُّ بعضُهُ إلى بعض يُحمل فيه الموتى، عن الأصمعي: قال: وهو قول امرئ القيس:
فإّا تَرَيْنـي فـي رِحـالةِ سـابـحٍ		على حضرَجش كالقَرِّ تَخْفِقُ أكفاني
وربَّما وَضِعَ فوق نَعش النِساء. والحَرَجَةُ: الجماعة من الإبل. والحَرَجَةُ: مُجْتَمَعُ شجرِ؛ والجمع حَرَجٌ وحَرَجاتٌ. ويجمع أيضاً على حِراجٍ. وأَحْرَجَهُ أي آثَمَهُ. والتحريج: التضييق.
وتَحرَّجَ، أي تأثَّم. وأَحْرَجَهُ إليه، أي ألجأه. والحِرْجُ، بالكسر الوَدَْعَةُ، والجمع أَحراجٌ. ومنه كلب مُحَرَّجٌ، أي مُقَلَّدٌ. والحِرْجُ أيضاً: لغة في الحَرَجِ، وهو الإثم حكاه يونس. والحِرْجُ: نَصيب الكلب من الصَيد. وحَرِجَتِ العينُ بالكسر، أي حارت قال ذو الرمة:
تَزداد للعين إبهاجاً إذا سَفَرَت		وتَحْرَجُ العينُ فيها حين تَنْتَقِبُ
وحَرِجَ عليَّ ظُلمُكَ حَرَجاً، أي حَرُمَ. والحُرْجُ والحُرْجُجُ والحُرْجوجُ: الناقة الطويلة على وجه الأرض. والجمع الحَراجيجُ. قال أبو زيد: الحُرْجوجُ: الضامر.

##### Türkçe

**مَكانٌ حَرَجٌ** ve **حَرِجٌ**: yani dar, ağaçça çok olan, çobanın ulaşamadığı (yer). Ve onun göğsü **حَرِجَ** olur; **يَحْرَجُ**; **حَرَجاً** (daralır). Ve **الحَرَجُ**: günah. Ve **الحَرَجُ** ayrıca: zayıflamış dişi deve. Ve **الحَرَجُ**: bir kısmı bir kısmına bağlanan, ölülerin içinde taşındığı tahta; **الأصمعي**’den: dedi ki: ve o, **امرئ القيس**’in sözüdür:
فإّا تَرَيْنـي فـي رِحـالةِ سـابـحٍ		على حضرَجش كالقَرِّ تَخْفِقُ أكفاني
Ve bazen kadınların tabutu üzerine konur. Ve **الحَرَجَةُ**: develerden topluluk. Ve **الحَرَجَةُ**: ağaçların toplanma yeri; çoğulu **حَرَجٌ** ve **حَرَجاتٌ**. Ve ayrıca **حِراجٍ** üzerine de çoğul yapılır. Ve **أَحْرَجَهُ**: yani onu günaha soktu. Ve **التحريج**: daraltma.

Ve **تَحرَّجَ**: yani günah saydı (sakındı). Ve **أَحْرَجَهُ إليه**: yani onu ona sığınmaya/başvurmaya mecbur etti. Ve **الحِرْجُ** (kesre ile): **الوَدَْعَةُ**; çoğulu **أَحراجٌ**. Ve ondan: **كلب مُحَرَّجٌ**: yani tasmalı. Ve **الحِرْجُ** ayrıca: **الحَرَجِ**’de bir dil (varyant); o da günah (demektir); bunu **يونس** rivayet etti. Ve **الحِرْجُ**: köpeğin avdan payı. Ve göz **حَرِجَتِ** (kesre ile): yani şaşırdı; **ذو الرمة** dedi ki:
تَزداد للعين إبهاجاً إذا سَفَرَت		وتَحْرَجُ العينُ فيها حين تَنْتَقِبُ
Ve senin zulmün bana **حَرِجَ** oldu, **حَرَجاً**: yani haram oldu. Ve **الحُرْجُ** ve **الحُرْجُجُ** ve **الحُرْجوجُ**: yere yakın uzun (boylu) dişi deve. Çoğulu **الحَراجيجُ**. **أبو زيد** dedi ki: **الحُرْجوجُ**: zayıf olan.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ج ر
حجر ، حرج ، جرح ، جحر ، رجح : ( مستعملات ) .
حجر : قال الليث : الحَجَر وجَمْعُهُ الحِجارة وليس بقياس ، لأن الحجر وما أشبهه يُجْمَع على أحجار ، ولكن يجوز الاستِحْسان في العربيَّة كما أنه يجوز في الفِقْه وتَرْكُ القياس له : كما قال الأعْشَى يمدح قوماً :
لا ناقِصِي حسبٍ ولا
أَيْدٍ إذا مُدَّتْ قِصَارَه
قال : ومثله المِهارة والبكارة لجمع المهر والبَكر ، وأخبرني الْمُنْذِريّ عن أبي الْهَيْثَم أنه قال : العرب تدخل الهاء في كل جمع على فِعَالٍ أو فُعُول ، وإنما زادوا هذه الهاء فيها ، لأنه إذا سُكِت عليه اجتمع فيه عند السَّكْتِ ساكنان ، أحدهما الألف التي تنحَرُ آخر حرف في فِعال ، والثاني آخِر
فِعال المَسْكُوتُ عليه ، فقالوا : عظام وعِظَامَهُ ونِقادٌ ونِقَادَة ، وقالوا : فِحَالَة وحِبَالَة وذِكَارةٌ وذُكورَةٌ وفُحُولَةٌ وحُمُولَةٌ ، قلتُ : وهذا هو العِلّةُ التي عَلَّلَها النحويون ، فأَمّا الاستحسان الذي شَبَّهَه بالاستحسان في الفقه فإنه بَاطل .
ويقال : رُمِي فلانٌ بحجر الأرض إذا رُمِي بِداهِيَة من الرجال ، ويُرْوَى عن الأحْنَفِ بن قيس أنه قال لعلي ح حين سَمَّى مُعاوِيَةُ أحدَ الحكمين عمرو بن العاص : إنك قد رُمِيت بحجر الأرض فاجعل معه ابن عباس فإنه لا يَعْقِد عُقْدَةً إلا حَلَّها .
وقال الليث : الحِجْر : حَطِيم مكة كأنه حُجْرة مما يلي المَثْعَبَ من البيت .
قال : وحِجْرٌ : موضع ثمود الذي كانوا ينزلونه .
قال : وقَصَبَةُ اليمامة : حجْر بفتح الحاء .
قال : والحِجْرُ : اللُّبُّ والعَقْل .
قال : والحِجْرُ والحُجْرُ لغتان وهو الحَرام ، قال : وكان الرجل في الجاهلية يلقى الرجل يخافُه في الشهر الحرام فيقول : حِجْراً مَحْجُوراً أي حرامٌ مُحَرَّم عليك في هذا الشهر فلا يَنْدَاهُ منه شر ، قال : فإذا كان يوم القيامة رَأَى المشركون الملائكة فقالوا : حِجْراً مَحْجُوراً ، وظنوا أن ذلك ينفعهم عندهم كفعلهم في الدنيا وأنشد :
حتى دَعَوْنا بأَرْحامٍ لهم سَلَفَتْ
وقال قائِلهُم إِنِّي بحاجُور
يعني بمعاذٍ .
يقال : أنا مُسْتَمْسِك بما يعيذني منك ويَحْجُرُك عني ، قال : وعلى قياسه العاثُورُ وهو المَتْلَفُ .
قلت : أما ما قاله الليث في تفسير قوله جلّ وعزّ : ( وَيَقُولُونَ حِجْراً مَّحْجُوراً ) ( الفُرقان : 22 ) إنه من قول المشركين للملائكة يوم القيامة ، فإن أهل التفسير الذين يُعتمدون مثل ابن عباس وأصحابه فَسَّروه على غير ما فَسَّرَهُ الليث ، قال ابن عباس : هذا كُلّه من قول الملائكة ، قالوا للمشركين : حِجْراً مَحْجُوراً أي حُجِرَتْ عليكم البشرى فلا تُبَشَّرون بخير .
وأَخْبَرني المُنْذِريُّ عن اليَزِيدِيِّ قال : سمعتُ أبا حَاتِمٍ يقول في قوله : ويقولون حِجْراً . . تَم الكلام ، قال الحسن : هذا من قول المجرمين ، فقال الله : مَحْجُوراً عليهم أن يُعَاذُوا وأن يُجارُوا كما كانوا يُعَاذُون في الدنيا ويُجارُون ، فحجر الله ذلك عليهم يوم القيامة .
قال أبو حاتم : وقال أحْمَد اللُّؤْلُؤيّ : بلغَني أَنَّ ابن عباس قال : هذا كله من قول الملائكة ، قلت : وهذا أَشْبَهُ بِنظْم القُرآن المُنَزَّل بِلِسَان العرب ، وأَحْرَى أَن يكون قولُه : ( حِجْراً مَحْجُوراً ) كلاماً واحداً لا كَلاَمَيْن مع إضمار كلام لا دليل عليه ، وروى سَلَمَة عن الفرّاء في قوله ( حِجْراً مَحْجُوراً ) أي حَرَاماً مُحَرَّماً كما تقول : حَجَر التاجِرُ على غلامه ، وحَجَر الرجل على أَهْله .
وقال أبو إسحاق في قوله : ( ويقولون حِجْراً مَحْجُوراً ، وقرئت ( حُجْرا مَحْجُوراً ) بضَمِّ الحاء ، والمعنى وتقول
الملائكة : حجْراً مَحْجُوراً أي حَرَاماً مُحَرَّماً عليهم البشرى .
قال : وأصْلُ الحِجْرِ في اللُّغة ما حَجَرْتَ عليه أي منعتَه من أن يوصَلَ إليه وكل ما مَنَعْتَ منه فقد حَجَرْت عليه ، وكذلك حَجْرُ الحكام على الأَيْتَام مَنْعُهم . وكذلك الحُجْرة التي يَنْزِلُها الناس وهو ما حَوَّطُوا عليه .
وقال ابن السِّكِّيت : يقال : حِجْراً مَحْجُوراً وحَجْراً مَحْجُوراً ، قال : وحَجْرُ الإنسان وحِجْرهُ بالفتح والكسر .
وأَخْبَرَني المُنْذِرِيُّ عن اليزيديِّ عن أبي زَيْد في قوله : وَحَرْثٌ حِجْرٌ ) ( الأنعام : 138 ) : حرامٌ . ويقولون : حِجْراً : حراماً ، قال : والحاءُ في الحرفين بالضم والكسر لُغتان . قال : وقولُه : ( كَذَّبَ أَصْحَابُ الحِجْرِ ) ( الحِجر : 80 ) بلاد ثمود يقال لها حِجرٌ . وفي سورة النساء ) فِى حُجُورِكُمْ مِّن نِّسَآئِكُمُ ) ( النِّساء : 23 ) واحدها حَجْر بفتح الحاء .
وقال غيره : حَجْرُ المرأَةِ وحِجْرُهَا : حِضْنُها . قلت : ويقال : فلان حَجْر فلانٍ أي في كَنَفَهِ ومَنَعَتِه ومَنْعِه ، كله واحد ، قاله أبو زيد ، وأنشد لحَسّان بن ثابت :
أُولَئِكَ قَوْمٌ لَوْ لَهُمْ قِيل أَنْقذُوا
أميرَكم أَلْفَيْتُموهُم أُولي حَجْر
أي أُولي مَنَعَة .
ابن السكِّيت : الحِجْر : الفرس الأُنْثى ، قلت : وتجمع حُجُوراً وحُجُورَةً وأَحْجاراً ، وقيل : أَحجار الخَيْلِ : ما اتُّخِذَ منها لِلنَّسْل ولا يكادون يُفْردون الواحدة ، قلت : بَلَى ، يقال : هذه حِجرٌ من أَحْجار خَيْلي يراد بالحِجْر الفرسُ الأنثى خاصَّة جعلوها كالمُحرّمَة الرَّحِم إلاَّ على حِصان كريم . وقال لي أَعْرَابيٌّ من بني مُضَرِّس وأَشار إلى فرس له أُنثى فقال : هذه الحِجْر من جِياد خَيْلِنا .
وقال الليث : المَحْجَر : المَحْرَم ، والمَحْجِر من الوَجْه : حيث يقع عليه النِّقَاب ، وقال : مَا بَدَا لك من النقاب مَحْجِر ، وأنشد :
وكَأَنَّ مَحْجِرَها سِراجُ المُوقِدِ
وقال أبو الهَيْثم : المحجر : الحَرامُ وأنشد بيت حُمَيد :
فهمَمْتُ أَنْ أَغْشَى إليها مَحْجِراً
ولَمَثْلُها يُغُشَى إليه المَحْجِرُ
يقول : لَمَثْلُها يُؤْتى إليه الحرامُ .
وأخبرني المُنْذِريّ عن الصَّيّداوِيّ أَنَّه سَمع عَبُّويَة يقول : المَحْجَر ( بفتح الجيم ) : الحُرمَة وأنشد :
وَهَمَمْتُ أن أَغْشَى إليها مَحْجَراً
قال : والمَحْجِر : العين .
وقال أبو الهيثم : المَحْجِر : المرعى المنخفض .
قال وقيل لبعضهم : أيُّ الإبل أبقى على السَّنَة ؟ فقال : ابْنَةُ لَبُون ، قيل : لِمَه ؟ قال : لأنها ترعى مَحْجِراً وتَتْرُك وسطاً .
قال : وقال بعضهم : المَحْجِر ههنا النَّاحِيَة .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : المحاجِرُ .
الحدائق واحدها مَحْجِر . قال لَبيدٌ :
تَرْوِي المحاجِرَ بازِلٌ عُلْكُوم
العُلْكُومُ : الضخمة من الإبل القوية .
قال : والحاجِرُ مِنْ مسايل المياه ومنابت العُشْبِ : ما استدار به سَنَدٌ أو نهرٌ مرتفع والجميع الحُجْرانُ ، وقال رؤبة :
حتى إذا ما هاج حُجْران الذَّرَقْ
قلت : ومن هذا قيل لهذا المنزل الذي في طريق مكة حاجِرٌ . وأما قول العجَّاج :
وجارةُ البيتِ لها حُجْرِيُّ
فمعناه : لها حُرْمَة
والحَجْرَة : الناحية ، ومَثَل للعرب ( فُلانٌ يَرْعَى وسطاً ويَرْبِضُ حَجْرةً ) . ومنه قول الحارث بن حِلِّزة :
عَنَناً باطِلاً وظُلْماً كما تُعْ
تَرُ عن حَجْرَة الرَّبِيض الظِّباءُ
وحَجْرَتَا العَسْكر : جانباه من المَيْمَنة والمَيْسَرة . وقال :
إذا اجتمعوا فَضَضْنَا حَجْرَتَيْهِم
ونَجْمَعَهُم إذا كانوا بَدادِ
وقال الفراء : العرب تقول للحَجَر الأُحْجُرّ على أُفعلّ . وأنشد :
يرْمِينِي الضَّعيفُ بالأُحْجُرّ
قال : ومِثْلُه . هو أُكْبُرّهُمُ أي أَكْبَرَهُم . وفرس أُطْمُرٌّ وأُتْرُجٌّ يشدِّدون آخر الحرف .
ويقال : تَحَجَّرَ عَلَيَّ ما وسَّعَهُ الله أي حَرَّمه وضَيَّقه . وفي الحديث : ( لقد تَحَجَّرْتَ واسعاً ) .
وفي النوادر يقال : أمسى المالُ مُحْتَجِرة بُطُونُه وتَجَبَّرتْ . ومالٌ مُتَشَدِّد ومُتَجَبِّر ويقال : احتجر البعير احتجاراً ، واحتجر من المالِ كُلُّ ما كَرَّشَ وبلغ نِصْف البِطْنَة ولم يبلغ الشِّبَع كله ، فإذا بلغ نِصْف البِطْنَة لم يُقَلْ ، فإذا رجع بعد سُوء حال وعَجَفٍ فقد اجْرَوَّش وناس مَجْرَوِّشون .
ومن أسماء العرب : حُجْرٌ ، وحَجَر ، وحَجَّار . ومُحَجِّر : اسم موضع بعينه .
ومَحْجِرُ القَيْل : من أقْيَال اليَمَنَ : حَوْزَتُه وناحيته التي لا يدخل عليه فيها غيره . وتجمع الحُجْرة حُجْرات وحُجُراتٍ وحُجَراتِ لغات كلها .
وقال ابن السكِّيت : يقال لِلرَّجل إذا كثُر ماله وعدده : قد انتشرت حَجْرَتُه وقد ارْتَعَجَ ماله وارْتَعَجَ عدده .
جحر : قال الليث : الجُحْرُ لكل شيء يُحْتَفر في الأرض إذا لم يكن من عِظام الخلق والجميع الجِحَرَةُ . وتقول : أَجْحَرْتُه فانجحر أي أدخلته الجُحْر ، ويقال : اجْتحر لنفسه جُحْراً . قال : ويجوز في الشِّعر . جَحَرَتِ الهَناةُ في جِحَرَتها . وأنشد :
جَواحِرُها في صَرَّةٍ لم تَزَيَّل
وقال أبو عُبيد : جَواحِرُها : مُتَخَلِّفاتُها .
قال والْجَحْرَة : السَّنَة الشَّديدة .
وقال زُهَيْر :
ونالَ كِرَامَ النَّاس في الْجَحْرَة الأكْلُ
وقال الليث : قيل لها جَحْرة لأنها تَجْحرُ الناس . ويقال : أَجْحَرَت نُجُومُ الشِّتاء إذا لم تمْطُر . وقال الراجز :
إذا الشِّتَاءُ أَجْحَرَتْ نُجُومُه
واشْتَدَّ في غير ثَرًى أُرُومُه
والمُجْحَر : المُضْطَرّ المُلْجَأ ، وأنشد :
. . . نحْمِي المُجْحَرِينا
ويقال : جَحَرَ عنا خَيْرُك أي تَخَلَّف فلم يُصِبنا .
وقال ابن بُزُرْج : جَحَرَت الشمس للغروب . قال : وجَحَرَت الشمسُ إذا ارتفعت فأَزا الظِّلُّ . وجَحَرَ الربيعُ إذا لم يُصِبْك مَطَرُه .
والجَحْرَة : السَّنَة .
ورُوِي عن عائشة أنها قالت : إذا حاضَتِ المرأة حَرُمَ الجُحْرَانِ ، هكذا رواه بعض الناس بكسر النون وذهب بمعناه إلى فَرْجِها ودُبُرها . ( وقال ) بعضُ أهل العلم : إنما هو الجُحْرانُ بضم النون اسم للقُبُل خاصة .
حرج : الحَرَجُ : المَأْثَم ، ورجل حَارِجٌ : آثِم ، ورجل حَرَج وحَرِج : ضَيِّقُ الصَّدْر ، وأنشد :
لا حَرِجُ الصَدْرِ ولا عَنِيفُ
وقَوْلُ الله : ( يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً ) ( الأنعَام : 125 ) وقد حَرِجَ صَدْرُه أي ضاق فلم يَنْشَرِح لخِير .
ورجل مُتَحَرِّج : كافٌّ عن الإِثْم . وقال الفَرّاء : قرأها ابن عباس وعمر ) ضَيِّقاً حَرَجاً وقرأها النَّاس ( حَرِجاً ) ، قال : والحَرَج فيما فَسّر ابنُ عباس هو المَوْضِع الكثير الشَّجَر الذي لا تَصِلُ إليه الرّاعِيَة ، قال : وكذلك صَدْرُ الكافِرِ لا تَصِلُ إليه الحِكْمَةُ ، قال : وهو في كسره ونصبه بمنزلة الوَحَدِ والوَحِد ، والفَرَد والفَرِد ، والدَّنَفِ والدَّنِف . وقال الزّجاج : الحَرَجُ في اللُّغَة : أَضْيَق الضِّيق ، ومعناه أنه ضَيِّقٌ جِدّاً ، ومَنْ قال : رَجُل حَرَجُ الصَّدْرِ فمعناه ذُو حَرَج في صدره ، ومَنْ قال : حَرِج جَعَلَه فاعلا ، وكذلك رَجُل دَنَفٌ ذُو دَنَفٍ ودَنِفٌ نَعْتٌ .
وقال أبو الهيْثم : الحِراجُ : غِياضٌ من شجر السّلَم مُلْتَفَّة ، واحدتها حَرَجَة ، والحَرَجَة من شدة التفافها لا يَقْدِرُ أَحَد أن يَنْفُذَ فيها ، وقال العَجَّاجُ :
عايَنَ حَيّاً كالحِراج نَعَمُهُ
وقال الليث : أَحْرَجْتُ فلاناً : صَيَّرْتُه إلى الحَرَج ، وهو الضِّيقُ ، وقال غَيْرُه : أَحْرَجْتُ فلاناً أي أَلْجَأْتُه إلى مَضِيق ، وكذلك أَجْحَرْته وأَجْرَذْتُه بمعنى واحد . وقولهم : رجل مُتَحَرِّج كقولك : رجل مُتأثِّم ومُتَحوّب ومْتَحَنِّث : يُلْقِي الحَرَجَ والإِثْمَ والحُوبَ والحِنْثَ عن نفسه ، ورجل مُتَلَوِّم إذا تَرَبَّصَ بالأمر يُرِيغُ إلْقاء المَلاَمة عن نفسه ، وهذه حُروف جاءت معانيها مخالفة لألْفاظها قال ذلك أحمد بن يحيى .
وقال الليث : يقال لِلْغُبارِ السّاطع المُنْضم إلى حائِط أو سَنَد قد حَرِجَ إليه وأنشد :
وغارَةٍ يَحْرَجُ القَتامُ لها
يَهْلِكُ فيها المُنَاجِدُ البَطَلُ
ويقال : أَحْرَجَنِي إلى كذا وكذا فحَرِجْت إليه أي انْضَمَمْت ، وقال أبو عُبَيد : تَحْرَجُ العَيْن أي تَحار ، وقال الليث : معنى تَحْرَجُ العَيْن : لا تَطْرِف ولا تَنْصَرِف ، وأنشد قَوْلَ ذي الرُّمّة :
وتَحْرَجُ العَيْنُ فيها حين تَنْتَقِبُ
قال : والحِرْجُ : قِلادَةُ كلب ، وثَلاثَةُ أَحْرِجَة ، وتُجْمَع على أَحْراج وكِلابٌ مُحرَّجَة أي مُقَلَّدَة ، وقال الأصمعي في قَوله يصف الثور والكلاب :
طاوِي الحَشَا قَصَرَتْ عنه مُحَرَّجَة )
قال : مُحَرَّجة : في أعناقها حِرْجٌ ، وهو الوَدَع ، والوَدَع : خَرَز يُعَلَّق في أعناقها . وقال أبو سَعِيد : الحِرْجُ بكسر الحاء : نَصِيب الكَلْب من الصَّيْد ، وهو ما أَشْبَه الأطراف من الرأس والكُراع والبَطْن ، والكلاب تطمع فيها ، وقال الطِّرِمَّاح :
يَبْتَدِرْنَ الأَحْراج كَالثَّوْل والحِرْ
جُ لِرَبِّ الكِلاب يَصْطَفِدُهْ
يَصْطَفِدُه أي يَدَّخِره ويَجْعَله صَفَداً لنفسه ويَخْتارُه ، شَبَّه الكلاب في سُرْعتها بالزنابير وهي الثَّوْلُ ، وقال الأصمعي : يقال : أَحْرِجْ لِكَلْبك من صَيْده فإنه أَدْعَى له إلى الصَّيْد .
وقال المُفَضَّل : الحِرْج : حِبال تُنْصَبُ للسَّبُع ، وقال الشاعر :
وشَرُّ النَّدامَى مَنْ تَبِيتُ ثِيابُه
مُخَفَّفَةً كأَنها حِرْجُ حابِلِ
ويقال : حَرِجَ عَلَيَّ ظُلمك أي حَرُم ، ويقال : أَحْرَجَ امْرَأَتَه بطَلْقَة أي حَرَّمَها ويقال : أكْسَعَها بالمُحْرِجات ، يريد بِثَلاَث تَطْلِيقَات .
والحَرَج : سرير الميِّت .
أبو عُبيد عن الأصمعي : الحَرَج : خشب يُشَدّ بعضُه إلى بعض يُحمل فيه المَوْتَى .
وقال امرُؤُ القيس :
على حَرَج كالقَرّ تَخْفِقُ أكفانِي
وأما قول عنترة :
يَتْبَعْن قُلَّةَ رأسه وكأنَّه
حَرَجٌ على نَعْش لهن مُخَيَّمُ
فإنه وصف نَعامَةً يَتْبَعُها رِئالُها وهي تَبْسُط جناحيها وتَجْعَلُها تحتها .
وحَرَجُ النَّعْش : شِجارٌ من خَشَب جُعِلَ فوق نَعْش الميِّت : وهو سريره .
والحَرَجُ أيضاً : مَرْكَبٌ من مراكب النِّسَاء كالهَوْدَج .
والحَرَج : الضّامر من الإبل .
وقال أبو عَمْرو : الحُرْجوج : الضامر من الإبل وجمعه حَرَاجيحُ ، والحَرَجُ مثلها . والحَرَجُ : أن يَنْظُر الرجل فلا يستطيع أن يتحرك من مكانه فَرَقا وغَيْظا . وأجاز بعضهم : ناقة حُرْجُجٌ بمعنى الحُرْجوج .
وقال غيره : حِراجُ الظَّلْماء : ما كَثُف والْتَفّ . وقال ابن ميّادة :
ألا طَرَقَتْنا أُمُّ أَوْس ودونها
حِراجٌ من الظَّلماء يَعْشَى غُرابُها
خص الغُراب لحدّة بصره ، يقول : فإذا لم يُبْصر فيها الغراب مع حدَّة بصره فما ظنُّك بغيره .
وقال الليث : الحُرْجوجُ : الناقة الوقَّادة القلب ، قال : والحَرَج من الإبل : التي لا تُركب ولا يَضْرِبها الفحل ليكون أسمن لها ، إنما هي مُعَدّة . قلت : والقول في الحُرْجوج والحَرَج ما قاله أبو عُبيد رواية عن أبي عمرو ، وقول الليث مدخول .
وقرأ ابن عباس : ( وحَرْثٌ حِرْجٌ ) وقرأ الناس : ( وَحَرْثٌ حِجْرٌ ) ( الأنعَام : 138 ) ، حدثنا حاتم بن محبوب عن عبد الجبَّار عن سُفيان عن عمرو عن ابن عباس أنه كان يقرأ ( وحَرْث حِرْجٌ ) أي حرام .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الحِرْج : الودَعَة ، والحِرْجُ بمعنى الحِجْر : الحرام ، والحِرْج : ما يلقَى للكلب من صيده ، والحِرْجُ : القِلاَدة لكل حيوان ، والحِرْجُ : الثياب التي تُبْسَط على حَبْل لتجِفّ وجمعُها حِراجٌ في جميعها .
وحَرَّجَ فُلان على فلان إذا ضيّق عليه .
جرح : الليث : الجَرْح : الفِعْل ، تقول : جَرَحْتُه جَرْحا ، وأنا أجْرَحه ، والجُرْح : الاسم ، والجِراحة : الواحدة من طَعْنَة أو ضَرْبة ، وقولُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( العجماء جَرْحُها جُبار ) بفتح الجيم لا غير .
وقول الليث : الجِراحة الواحدة خطأ ، ولكن يقال : جُرْح وجِراح وجِراحة ، كما يقال : حِجارة وجمالة وحِبالة لجَمْع الحَجَر والحَبْل والجمل .
وقال الليث : جوارِح الإنسان : عوامِل جسده من يديه ورجليه ، واحدتها جارحة . والجوارِحُ من الطير والسِّباع : ذواتُ الصيد ، الواحدة جارحة : فالبازي جارحة ، والكلب الضَّاري جارحة : سُمِّيت جوارِح لأنها كواسِبُ أنفُسِها من قولك : جَرَحَ واجتَرَح إذا اكتسب .
قال الله : ( يُوقِنُونَ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُواْ السَّيِّئَاتِ أَن نَّجْعَلَهُمْ ) ( الجاثية : 21 ) .
وأما قول الله جلّ وعزّ : ( يَسْأَلُونَكَ مَاذَآ أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُمْ مِّنَ الْجَوَارِحِ ) ( المَائدة : 4 ) ففيه مَحْذوف أراد جلّ وعزّ : وأحلَّ لكم صيد ما عَلَّمْتم من الجَوارِح فحذف لأن في الكلام دليلاً عليه ، ويقال : جَرَحَ الحاكم الشاهد إذا عثَر منه على ما تسقُطُ به عدالته من كذب وغيره ، وقد استُجْرِح الشَّاهِدُ .
ورُوِي عن بعض التَّابِعِين أنه قال : كثُرت هذه الأحاديثُ واسْتَجْرَحتْ أي فسدت وقَلَّ صِحاحُها .
وقال عبد الملك بن مروان : وعَظْتكم فلم تزدادوا بالموعظة إلا اسْتِجْراحاً أي فساداً .
وقال أبو عُبيدة : يُقال : لإناث الخَيْل جوارحُ ، واحدتُها جارحة : لأنها تُكْسِبُ أربابها نِتَاجَها . ويقال : ما له جارِحَة أي ما له أنثى ذاتُ رَحِم تحمِل ، وما له جارِحَة أي ما له كاسِب . وفلان يَجْرَحُ لعياله ويَجْتَرِح ، ويَقْرِش ويَقْتَرِش بمعنى واحد .
ابن شُمَيل : جوارح المال : ما وَلَد يقال : هذه الجارية ، وهذه الفرس والنَّاقة والأتان من جوارح المال أي أنها شابَّةٌ مُقْبلة الرَّحم والشَّباب ، يُرْجَى ولَدُها .
رجح : قال الليث : الراجِح : الوازِن . يقال :
رَجَحتُ الشيءَ بيدي أي وزنتُه ونظرت ما ثِقْلُه ، وأرْجَحتُ الميزان أي أثقَلتُه حتى مال ، ورَجَح الشيءُ نفسُه يَرْجَح رُجْحانا ورُجُوحا ويقال : زِنْ وأرْجِح وأَعْطِ راجحا ، وحِلْم راجِح : يَرْزُن بصاحبه فلا يُخِفُّه شيء .
والأُرْجُوحة هي المَرْجوحة التي يُلْعَب بها . وأراجيح الإبِل : اهتزازُها في رَتَكانها ، وأنشد :
على رَبِذٍ سَهْوِ الأراجيح مِرْجَم
والفعل الارتِجاح والتَّرجُّح ، وهو التَّذَبْذُب بين شيئين .
والمِرجاحُ من الإبل : ذو الأراجيح .
وقوم مراجيحُ : حُلماءُ ، واحدهم مِرْجاح ومِرْجَح .
وقال الأعشى :
من شباب تراهُمُ غيرَ مِيلٍ
وكُهُولا مراجِحاً أحلاما
غيره : كتائِبُ رجُحٌ : جرّارة ثقيلة . وجِفان رُجُحٌ : مملوءة من الثَّريد واللحم .
قال لبيد :
وإذا شَتَوْا عادَتْ على جِيرانهم
رُجُحٌ يُوَفِّيها مَرابِعُ كُومُ
أي قِصاعٌ يَمْلَؤُها نوقٌ مَرابِع ، وقال في الكتائِبِ :
بِكَتائبٍ رُجُحٍ تَعَوَّدَ كَبْشُها
نَطْحَ الكِباش كَأَنَّهُن نُجومُ
ونخيلٌ مَراجيح إذا كانت مَواقِيرَ ، وقال الطِرمَّاح :
نَخْل القُرى شالَتْ مراجِيحُه
بالوِقْر فانْدالَتْ بِأَكْمامِها
اندالت : تدلت أكمامها حين ثقل ثمارها عليها .
وقال الليث : الأَراجِيحُ : الفَلَوات كأنها تَتَرَجَّح بمَنْ سار فيها أي تُطَوِّح به يميناً وشمالاً وقال ذو الرُّمَّة :
بِلاَلٍ أَبي عَمْرو وقد كان بيننا
أراجِيحُ يَحْسِرْنَ القِلاَص النَّواجِيا
أي فيافٍ تَرَجَّح برُكْبانها
قلت : ويقال للجارية إذا ثَقُلت روادِفُها فتَذَبْذَبَت هي تَرْتَجِح عليها ، ومنه قوله :
ومَأْكَماتٍ يَرْتَجِحْن وُرَّمَا
ويقال للحبل الذي يُتَرجَّح فيه : الرُّجّاحة والنُّوّاعة والنُّوّاطة والطُّوّاحة .

##### Türkçe

ح ج ر
**حجر** ، **حرج** ، **جرح** ، **جحر** ، **رجح** : (kullanılanlar).

**حجر** : **الليث** dedi: **الحَجَر** ve onun çoğulu **الحِجارة**’dır; kıyasa göre değildir; çünkü **الحجر** ve ona benzeri şeyler **أحجار** üzerine çoğul yapılır; fakat Arapçada istihsan caiz olur, fıkıhta caiz olduğu gibi ve kıyası terk etmek onun içindir; nitekim **الأعْشَى** bir kavmi överek dedi:
لا ناقِصِي حسبٍ ولا
أَيْدٍ إذا مُدَّتْ قِصَارَه

Dedi: Bunun benzeri **المِهارة** ve **البكارة**’dır; **المهر** ve **البَكر**’ın çoğulu için. Ve bana **الْمُنْذِريّ** **أبي الْهَيْثَم**’den haber verdi ki o dedi: Araplar **فِعَالٍ** veya **فُعُولٍ** üzere olan her çoğula **الهاء**’yı sokarlar; ancak bu **الهاء**’yı ona artırdılar; çünkü üzerinde sükût edilince, sükût anında onda iki sâkin birleşir: biri **فِعال**’da son harfi boğazlayan (uzatan) **الألف**; ikincisi de üzerinde sükût edilen **فِعال**’ın sonudur. Böylece dediler: **عظام** ve **عِظَامَهُ**; **نِقادٌ** ve **نِقَادَة**; ve dediler: **فِحَالَة** ve **حِبَالَة** ve **ذِكَارةٌ** ve **ذُكورَةٌ** ve **فُحُولَةٌ** ve **حُمُولَةٌ**. Dedim: Bu, nahivcilerin illetlendirdiği illettir; fakat fıkıhtaki istihsana benzettiği istihsan ise bâtıldır.

Ve denir: Bir kimse erkeklerden bir dehşetli şey ile atılmışsa, “**حجر الأرض** ile atıldı” denir. Ve **الأحْنَفِ بن قيس**’ten rivayet olunur ki, **مُعاوِيَةُ** iki hakemden birini **عمرو بن العاص** diye adlandırdığı vakit **علي**’ye dedi: “Sen **حجر الأرض** ile atıldın; onunla birlikte **ابن عباس**’ı kıl; çünkü o bir düğüm bağlamaz ki onu çözmesin.”

Ve **الليث** dedi: **الحِجْر**: Mekke’nin **حَطِيم**’idir; sanki evin **المَثْعَبَ** tarafına bakan bir **حُجْرة** gibidir.
Dedi: Ve **حِجْرٌ**: Semûd’un, içinde konakladıkları yeridir.
Dedi: Ve **قَصَبَةُ اليمامة**: **حجْر**’dır; **الحاء**’nın fethiyle.
Dedi: Ve **الحِجْرُ**: öz ve akıldır.
Dedi: Ve **الحِجْرُ** ile **الحُجْرُ** iki lugattır; o da haramdır. Dedi: Cahiliyede adam, haram ayda korktuğu bir adamla karşılaşırdı da “**حِجْراً مَحْجُوراً**” derdi; yani “Bu ayda sana haram, yasaklanmış (bir şeyim); benden ona bir kötülük erişmez.” Dedi: Kıyamet günü olunca müşrikler melekleri gördüler de “**حِجْراً مَحْجُوراً**” dediler; bunun, dünyada yaptıkları gibi, onların yanında kendilerine fayda vereceğini sandılar. Ve şu beyti okudu:
حتى دَعَوْنا بأَرْحامٍ لهم سَلَفَتْ
وقال قائِلهُم إِنِّي بحاجُور

Yani: **بمعاذٍ** (sığınakla).

Denir: “Ben, beni senden koruyacak şeye tutunuyorum ve seni benden **يَحْجُرُ** (men eder).” Dedi: Bunun kıyasına göre **العاثُورُ** vardır; o da helâk edici olandır.

Dedim: **الليث**’in, yüce ve aziz olanın sözü **( وَيَقُولُونَ حِجْراً مَّحْجُوراً )** (**الفُرقان**: 22) hakkında, bunun kıyamet günü müşriklerin meleklere sözü olduğuna dair tefsiri; kendilerine dayanılan tefsir ehli, İbn Abbas ve ashabı gibi, onu **الليث**’in tefsir ettiği gibi tefsir etmediler. **ابن عباس** dedi: Bunun hepsi meleklerin sözündendir; müşriklere dediler: “**حِجْراً مَحْجُوراً**”; yani müjde size yasaklandı; hayırla müjdelenmezsiniz.

Ve bana **المُنْذِريُّ** **اليَزِيدِيِّ**’den haber verdi; dedi: **أبا حَاتِمٍ**’i, onun sözü hakkında işittim: “**ويقولون حِجْراً** ... söz tamam oldu.” **الحسن** dedi: Bu, suçluların sözündendir; bunun üzerine Allah dedi: Onların, sığınılmış olmaları ve korunmuş olmaları kendilerine yasaklanmıştır; dünyada sığınıldıkları ve korundukları gibi. Böylece Allah bunu kıyamet günü onlara yasakladı.

**أبو حاتم** dedi: Ve **أحْمَد اللُّؤْلُؤيّ** dedi: Bana ulaştı ki **ابن عباس** dedi: Bunun hepsi meleklerin sözündendir. Dedim: Bu, Arap diliyle indirilmiş Kur’an’ın nazmına daha benzer; ve onun sözü **( حِجْراً مَحْجُوراً )**’un, delili olmayan bir sözün gizlenmesiyle iki söz değil, tek bir söz olması daha layıktır. Ve **سَلَمَة** **الفرّاء**’dan, onun sözü hakkında rivayet etti: **( حِجْراً مَحْجُوراً )** yani “haram, yasaklanmış”; nitekim dersin: “**حَجَر** tüccar kölesine” ve “**حَجَر** adam ehline.”

Ve **أبو إسحاق** onun sözü hakkında dedi: **( ويقولون حِجْراً مَحْجُوراً )**; ve **الحاء**’nın zammıyla **( حُجْرا مَحْجُوراً )** diye de okunmuştur. Mana: Melekler der: “**حجْراً مَحْجُوراً**”; yani müjde onlara haram, yasaklanmış (olmuştur).
Dedi: Lugatta **الحِجْر**’in aslı, senin üzerine **حَجَرْتَ** ettiğin şeydir; yani ona ulaşılmasını men ettiğin. Ve her neyi men ettiysen, onun üzerine **حَجَرْت** etmişsindir. Aynı şekilde hâkimlerin yetimler üzerine **حَجْر**’ü, onların men edilmesidir. Ve insanların içinde oturduğu **الحُجْرة** de böyledir; o, etrafını çevirdikleri şeydir.

Ve **ابن السِّكِّيت** dedi: “**حِجْراً مَحْجُوراً**” ve “**حَجْراً مَحْجُوراً**” denir. Dedi: Ve insanın **حَجْرُ**’ü ve **حِجْرهُ**; fetha ve kesra ile.

Ve bana **المُنْذِرِيُّ** **اليزيديِّ**’den, **أبي زَيْد**’den, onun sözü hakkında haber verdi: **( وَحَرْثٌ حِجْرٌ )** (**الأنعام**: 138): haramdır. Ve derler: “**حِجْراً**”: haram olarak. Dedi: İki harfteki **الحاء** zamm ve kesr ile iki lugattır. Dedi: Onun sözü **( كَذَّبَ أَصْحَابُ الحِجْرِ )** (**الحِجر**: 80): Semûd’un beldeleridir; ona **حِجرٌ** denir. Ve Nisa sûresinde: **( فِى حُجُورِكُمْ مِّن نِّسَآئِكُمُ )** (**النِّساء**: 23); onun teki **حَجْر**’dır; **الحاء**’nın fethiyle.

Ve başkası dedi: Kadının **حَجْرُ**’ü ve **حِجْرُهَا**: onun kucağıdır. Dedim: Ve denir: “Falan, falanın **حَجْر**’üdür”; yani onun himayesinde, korumasında ve men’inde; hepsi birdir; bunu **أبو زيد** söyledi. Ve **حَسّان بن ثابت**’ten şu beyit okundu:
أُولَئِكَ قَوْمٌ لَوْ لَهُمْ قِيل أَنْقذُوا
أميرَكم أَلْفَيْتُموهُم أُولي حَجْر

Yani: koruma sahipleri.

**ابن السكِّيت**: **الحِجْر**: dişi attır. Dedim: Ve **حُجُوراً** ve **حُجُورَةً** ve **أَحْجاراً** diye çoğul yapılır. Ve denildi: **أَحجار الخَيْلِ**: ondan nesil için edinilenlerdir; tekini neredeyse müfred yapmazlar. Dedim: Bilakis; denir: “Bu, atlarımın **أَحْجار**’ından bir **حِجرٌ**’dür”; **الحِجْر** ile özellikle dişi at kastedilir; onu, rahmi ancak soylu bir aygıra (açık) olan, haram kılınmış gibi yaptılar. Ve بني مُضَرِّس’ten bir bedevî bana dedi; kendisinin bir dişi atına işaret etti de dedi: “Bu, atlarımızın iyilerinden olan **الحِجْر**’dür.”

Ve **الليث** dedi: **المَحْجَر**: **المَحْرَم**’dır. Ve yüzden **المَحْجِر**: üzerine **النِّقَاب**’ın düştüğü yerdir. Ve dedi: “**مَا بَدَا لك من النقاب مَحْجِر**.” Ve şu beyti okudu:
وكَأَنَّ مَحْجِرَها سِراجُ المُوقِدِ

Ve **أبو الهَيْثم** dedi: **المحجر**: haramdır. Ve **حُمَيد**’in beytini okudu:
فهمَمْتُ أَنْ أَغْشَى إليها مَحْجِراً
ولَمَثْلُها يُغُشَى إليه المَحْجِرُ

Diyor ki: Onun gibisine haram ile gidilir.

Ve bana **المُنْذِريّ** **الصَّيّداوِيّ**’den haber verdi: O, **عَبُّويَة**’yi işitmiş; derdi ki: **المَحْجَر** ( **الجيم**’in fethiyle): hürmettir. Ve şu beyti okudu:
وَهَمَمْتُ أن أَغْشَى إليها مَحْجَراً

Dedi: Ve **المَحْجِر**: gözdür.

Ve **أبو الهيثم** dedi: **المَحْجِر**: alçak otlaktır.
Dedi: Ve bazısına denildi: “Hangi deve kıtlık yılına daha kalıcıdır?” Dedi: “**ابْنَةُ لَبُون**.” Denildi: “Niçin?” Dedi: “Çünkü o **مَحْجِراً** otlar ve orta yeri bırakır.”
Dedi: Ve bazısı dedi: Buradaki **المَحْجِر** yön/nahiyedir.

**أبو عُبيد**’den, **أبي عمرو**’dan: **المحاجِرُ**: bahçeler; onun teki **مَحْجِر**’dir. **لَبيدٌ** dedi:
تَرْوِي المحاجِرَ بازِلٌ عُلْكُوم

**العُلْكُومُ**: güçlü, iri develerden olan büyük (dişi deve).
Dedi: Ve su akıntılarından ve ot biten yerlerden **الحاجِرُ**: bir dayanak (yamaç) yahut yüksek bir nehir tarafından çevrelenmiş olan şeydir; hepsi **الحُجْرانُ**’dır.

وقال رؤبة :
حتى إذا ما هاج **حُجْران الذَّرَقْ**
Dedim ki: “Bu kimdir?” Bu, Mekke yolunda olan şu menzil için **حاجِرٌ** denilmiştir. Ama el-‘Accâc’ın sözü:
وجارةُ البيتِ لها **حُجْرِيُّ**
Bunun mânâsı: onun için **حُرْمَة** vardır.

Ve **الحَجْرَة**: taraf (yön)dur; Araplar için bir mesel (vardır): (Falan orta(da) otlar ve **حَجْرةً** (bir) tarafta çöker). Ondandır Hâris b. Hillize’nin sözü:
عَنَناً باطِلاً وظُلْماً كما تُعْ
تَرُ عن **حَجْرَة الرَّبِيض** الظِّباءُ
Ve **حَجْرَتَا العَسْكر**: ordunun sağ kanat ve sol kanattan iki yanıdır. Ve dedi:
إذا اجتمعوا فَضَضْنَا **حَجْرَتَيْهِم**
ونَجْمَعَهُم إذا كانوا بَدادِ
Ve Ferrâ dedi: Araplar **الحَجَر** için **الأُحْجُرّ** der; **أُفعلّ** vezni üzere. Ve inşâd etti:
يرْمِينِي الضَّعيفُ بِ**الأُحْجُرّ**
Dedi: ve onun benzeri: “o, onların **أُكْبُرّهُمُ**’udur” yani “onların en büyüğüdür”. Ve (denir:) **فرس أُطْمُرٌّ** ve **أُتْرُجٌّ**; harfin sonunu şeddelerler.

Ve denir: **تَحَجَّرَ عَلَيَّ** ما وسَّعَهُ الله; yani onu haram kıldı ve daralttı. Ve hadiste: (لقد **تَحَجَّرْتَ** واسعاً).

Ve **النوادر**’de denir: mal akşamladı; onun karınları **مُحْتَجِرة** ve **تَجَبَّرتْ**. Ve (denir:) **مالٌ مُتَشَدِّد** ve **مُتَجَبِّر**. Ve denir: deve **احتجر** احتجاراً; ve maldan **احتجر**: her kim ki karnı büyüdü ve **نِصْف البِطْنَة**’ye ulaştı da bütün tokluğa ulaşmadı; **نِصْف البِطْنَة**’ye ulaştığında (ona) denilmez; kötü hâl ve zayıflıktan sonra geri dönerse artık **اجْرَوَّش** olmuştur; ve insanlar **مَجْرَوِّشون**.

Arapların isimlerindendir: **حُجْرٌ** ve **حَجَر** ve **حَجَّار**. Ve **مُحَجِّر**: bizzat belirli bir yerin adıdır.

Ve **مَحْجِرُ القَيْل**: Yemen’in **أقْيَال**’inden (olan)ın: onun havzası ve kendisine başkasının girmediği tarafıdır. Ve **الحُجْرة**’nin çoğulu **حُجْرات** ve **حُجُراتٍ** ve **حُجَراتِ**; hepsi lügatlerdir.

Ve İbnü’s-Sikkît dedi: erkeğe, malı ve sayısı çoğaldığında denir: “Onun **حَجْرَتُه** yayılmıştır; malı **ارْتَعَجَ** etmiştir ve sayısı **ارْتَعَجَ** etmiştir.”

**جحر**: Leys dedi: **الجُحْرُ**, yerde kazılan her şey içindir; yaratıkların kemiklerinden olmadığında; ve hepsi **الجِحَرَةُ**’dir. Ve dersin: **أَجْحَرْتُه** de o da **انجحر**; yani onu **الجُحْر**’a soktum. Ve denir: kendisi için **اجْتحر** bir **جُحْراً**. Dedi: şiirde câiz olur: **جَحَرَتِ الهَناةُ** في **جِحَرَتها**. Ve inşâd etti:
جَواحِرُها في صَرَّةٍ لم تَزَيَّل
Ebû ‘Ubeyd dedi: **جَواحِرُها**: onun geride kalanlarıdır.

Dedi: ve **الْجَحْرَة**: şiddetli senedir.

Ve Züheyr dedi:
ونالَ كِرَامَ النَّاس في **الْجَحْرَة** الأكْلُ
Ve Leys dedi: ona **جَحْرة** denildi; çünkü insanları **تَجْحرُ** eder. Ve denir: kışın yıldızları yağmur yağmadığında **أَجْحَرَت**. Ve râciz dedi:
إذا الشِّتَاءُ **أَجْحَرَتْ** نُجُومُه
واشْتَدَّ في غير ثَرًى أُرُومُه
Ve **المُجْحَر**: zorlanmış, sığınılmış (kimse)dir. Ve inşâd etti:
. . . نحْمِي **المُجْحَرِينا**
Ve denir: **جَحَرَ** عنا **خَيْرُك**; yani geri kaldı da bize isabet etmedi.

Ve İbn Büzurc dedi: güneş batış için **جَحَرَت**. Dedi: ve güneş yükseldiğinde de **جَحَرَت**; böylece gölge çekildi. Ve bahar, yağmuru sana isabet etmediğinde **جَحَرَ** eder.

Ve **الجَحْرَة**: senedir.

Ve Âişe’den rivayet olundu: o dedi ki: kadın hayız gördüğünde **الجُحْرَانِ** haram olur; bazı insanlar bunu nûn’u kesreli rivayet etti ve mânâsıyla onun ön ve arka yerine götürdü. (Ve dedi) ilim ehlinden bazıları: o ancak nûn’u dammeli **الجُحْرانُ**’dır; yalnızca ön yerin adıdır.

**حرج**: **الحَرَجُ**: günah (mâ’siyet)tir; ve **رجل حَارِجٌ**: günahkâr; ve **رجل حَرَج** ve **حَرِج**: göğsü dar (kimsedir). Ve inşâd etti:
لا **حَرِجُ الصَدْرِ** ولا عَنِيفُ
Ve Allah’ın sözü: (**يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً**) (el-En‘âm: 125). Ve **حَرِجَ صَدْرُه**; yani daraldı da hayra açılmadı.

Ve **رجل مُتَحَرِّج**: günahtan el çeken (kimsedir). Ve Ferrâ dedi: İbn Abbâs ve Ömer onu (**ضَيِّقاً حَرَجاً**) okudu; insanlar ise (**حَرِجاً**) okudu. Dedi: İbn Abbâs’ın tefsir ettiği üzere **الحَرَج**: çalısı çok olan, otlayan hayvanın ulaşamadığı yerdir. Dedi: kâfirin göğsü de böyledir; hikmet ona ulaşmaz. Dedi: onun kesresi ve nasbı, **الوَحَد** ve **الوَحِد**; ve **الفَرَد** ve **الفَرِد**; ve **الدَّنَفِ** ve **الدَّنِف** menzilesindedir. Ve Zeccâc dedi: **الحَرَجُ** lügatte: darlığın en darıdır; mânâsı: onun çok dar olduğudur. Ve kim “**رَجُل حَرَجُ الصَّدْرِ**” derse mânâsı: göğsünde **حَرَج** sahibi (kimsedir). Ve kim “**حَرِج**” derse onu fâil yapmıştır. Ve aynı şekilde: **رَجُل دَنَفٌ**: **ذُو دَنَفٍ**; ve **دَنِفٌ**: sıfattır.

Ve Ebû’l-Heysem dedi: **الحِراجُ**: **شجر السّلَم**’den birbirine dolanmış koruluklardır; tekili **حَرَجَة**’dir. Ve **الحَرَجَة**, dolanıklığının şiddetinden dolayı, hiç kimse onun içine nüfuz etmeye güç yetiremez. Ve el-‘Accâc dedi:
عايَنَ حَيّاً كَ**الحِراج** نَعَمُهُ
Ve Leys dedi: **أَحْرَجْتُ** falanı: onu **الحَرَج**’e sevk ettim; o da darlıktır. Ve başkası dedi: **أَحْرَجْتُ** falanı; yani onu bir sıkışıklığa mecbur ettim. Ve aynı şekilde **أَجْحَرْته** ve **أَجْرَذْتُه** bir mânâdadır. Ve onların “**رجل مُتَحَرِّج**” sözü, senin “**رجل مُتأثِّم**” ve **مُتَحوّب** ve **مْتَحَنِّث** demen gibidir: **الحَرَج**’i ve günahı ve **الحُوب**’u ve **الحِنْث**’i kendinden atar. Ve **رجل مُتَلَوِّم**: işte beklediğinde; kendinden kınamayı atmayı ister. Bunlar, mânâları lafızlarına muhalif gelmiş harflerdir; bunu Ahmed b. Yahyâ söyledi.

Ve Leys dedi: duvara yahut dayanağa bitişip toplanmış yükselen toza, ona doğru **حَرِجَ** denir. Ve inşâd etti:
وغارَةٍ يَحْرَجُ القَتامُ لها
يَهْلِكُ فيها المُنَاجِدُ البَطَلُ
Ve denir: beni şuna şuna **أَحْرَجَنِي**; ben de ona **حَرِجْت**; yani toplandım (yanaştım). Ve Ebû ‘Ubeyd dedi: **تَحْرَجُ العَيْن**; yani şaşırır. Ve Leys dedi: **تَحْرَجُ العَيْن**’in mânâsı: ne kırpar ne de döner. Ve Zü’r-Rumme’nin sözünü inşâd etti:
وتَحْرَجُ العَيْنُ فيها حين تَنْتَقِبُ
Dedi: ve **الحِرْجُ**: köpeğin tasmasıdır; ve üç (tane) **أَحْرِجَة**; ve **أَحْراج** üzerine cem edilir. Ve **كِلابٌ مُحرَّجَة**: yani tasmalı. Ve Asma‘î, öküzü ve köpekleri vasfederken söylediği sözünde:
طاوِي الحَشَا قَصَرَتْ عنه **مُحَرَّجَة**
Dedi: **مُحَرَّجة**: boyunlarında **حِرْجٌ** vardır; o da **الوَدَع**’dır. Ve **الوَدَع**: boyunlarına asılan boncuktur. Ve Ebû Sa‘îd dedi: hâ’nın kesresiyle **الحِرْجُ**: köpeğin avdan payıdır; o, başın ve incik ve karın gibi uçlara benzeyen şeydir; köpekler ona tamah eder. Ve Tırimmâh dedi:
يَبْتَدِرْنَ الأَحْراج كَالثَّوْل و**الحِرْجُ**
لِرَبِّ الكِلاب يَصْطَفِدُهْ
**يَصْطَفِدُه**: yani onu biriktirir ve onu kendine **صَفَداً** kılar ve onu seçer. Köpekleri süratlerinde yaban arılarına benzetti; onlar **الثَّوْلُ**’dür. Ve Asma‘î dedi: denir: köpeğin için avından **أَحْرِجْ**; çünkü bu, onu ava daha çok çağırıcıdır.

Ve Mufaddal dedi: **الحِرْج**: yırtıcı için kurulan iplerdir. Ve şair dedi:
وشَرُّ النَّدامَى مَنْ تَبِيتُ ثِيابُه
مُخَفَّفَةً كأَنها **حِرْجُ** حابِلِ
Ve denir: **حَرِجَ عَلَيَّ** zulmün; yani haram oldu. Ve denir: karısını bir talâkla **أَحْرَجَ**; yani onu haram kıldı. Ve denir: onu **بالمُحْرِجات** ile **أكْسَعَها**; üç talâkı kasteder.

Ve **الحَرَج**: ölünün sediridir.

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **الحَرَج**: bir kısmı bir kısmına bağlanan ağaçtır; onun içinde ölüler taşınır.

Ve İmruʾu’l-Kays dedi:
“Üstünde **حَرَج** (olan) bir (şey) üzerinde, soğuk gibi, kefenlerim çırpınır.”

Ve Antara’nın sözüne gelince:
“Başının tepesini izlerler; sanki o,
Onlar için gölgelik (kurulmuş) bir tabut üzerinde **حَرَج**(dır).”
Bu, bir devekuşunu vasfetmiştir; onun **رِئال**’i onu izler; o da kanatlarını yayar ve onları altına koyar.

Ve **حَرَجُ النَّعْش**: ölü tabutunun üstüne konulmuş ağaçtan bir çatkı/örgü; o, onun sediridir.

Ve **الحَرَج** ayrıca: kadınların bineklerinden bir binek; **الهَوْدَج** gibi.

Ve **الحَرَج**: develerden zayıf-çelimsiz olan.

Ebû Amr dedi: **الحُرْجوج**: develerden zayıf-çelimsiz olan; onun çoğulu **حَرَاجيحُ**’tur; **الحَرَج** de onun gibidir. Ve **الحَرَج**: erkeğin bakması da (bakıp) korku ve öfkeden bulunduğu yerden hareket edememesidir. Bazıları caiz gördü: “**ناقة حُرْجُجٌ**” yani **الحُرْجوج** manasında.

Başkası dedi: **حِراجُ الظَّلْماء**: yoğunlaşıp birbirine dolaşan şey. İbn Meyyâde dedi:
“Dikkat edin, Ümmü Evs bize geceleyin geldi; onunla bizim aramızda
Karanlıktan bir **حِراجٌ** (vardı ki) kargası görmez olur.”
Kargayı, görüşünün keskinliği sebebiyle tahsis etti; der ki: Keskin görüşüne rağmen karga onda görmezse, başkası hakkında ne sanırsın?

Leys dedi: **الحُرْجوجُ**: kalbi çok koşan dişi deve. Dedi ki: Develerden **الحَرَج**: ne binilen ne de semiz olması için erkek devenin üzerine çekildiği; ancak o hazırlanmıştır. Dedim: **الحُرْجوج** ve **الحَرَج** hakkında söz, Ebû Ubeyd’in Ebû Amr’dan rivayet olarak söylediğidir; Leys’in sözü kusurludur.

İbn Abbâs okudu: “( **وحَرْثٌ حِرْجٌ** )”; insanlar ise okudu: “( **وَحَرْثٌ حِجْرٌ** ) ( **الأنعَام : 138** )”. Bize Hâtim b. Mahbûb, Abdülcebbâr’dan, o Süfyân’dan, o Amr’dan, o da İbn Abbâs’tan haber verdi: O, “( **وحَرْث حِرْجٌ** )” okurdu; yani haram.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الحِرْج**: **الودَعَة**. Ve **الحِرْجُ** **الحِجْر** manasında: haram. Ve **الحِرْج**: avından köpeğe atılan şey. Ve **الحِرْجُ**: her hayvan için tasma/kolye. Ve **الحِرْجُ**: kurusun diye bir ipe serilen elbiseler; bunların hepsinde çoğulu **حِراجٌ**’dır.

Ve “**حَرَّجَ**” falan, falana karşı, ona daralttıysa (böyledir).

**جرح**: Leys: **الجَرْح**: fiil. Dersin ki: “**جَرَحْتُه جَرْحا**”; ben onu **أجْرَحه**. Ve **الجُرْح**: isim. Ve **الجِراحة**: bir mızrak darbesinden yahut bir vuruştan bir tanesi. Ve Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: “( **العجماء جَرْحُها جُبار** )”; **الجيم**’in fethiyle, başka değil.

Leys’in “**الجِراحة** bir tanedir” sözü hatadır; fakat “**جُرْح**” ve “**جِراح**” ve “**جِراحة**” denir; tıpkı taşın, ipin ve devenin çoğulu için “**حِجارة**” ve “**جمالة**” ve “**حِبالة**” denildiği gibi.

Leys dedi: İnsanın **جوارِح**’ı: bedeninin elleri ve ayakları gibi çalışan uzuvlarıdır; bir tanesi **جارحة**’dır. Ve kuşlardan ve yırtıcılardan **الجوارِحُ**: av sahibi olanlardır; bir tanesi **جارحة**’dır: doğan **جارحة**’dır; avcı köpek **جارحة**’dır. **جوارِح** diye adlandırıldılar; çünkü “**جَرَحَ**” ve “**اجتَرَح**” dediğinde “kazandı” manasından, kendi nefislerinin kazanç sağlayıcılarıdır.

Allah dedi: “( **يُوقِنُونَ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُواْ السَّيِّئَاتِ أَن نَّجْعَلَهُمْ** ) ( **الجاثية : 21** )”.

Ve Allah’ın (azze ve celle) sözüne gelince: “( **يَسْأَلُونَكَ مَاذَآ أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُمْ مِّنَ الْجَوَارِحِ** ) ( **المَائدة : 4** )”; onda hazfedilmiş (bir şey) vardır. (Azze ve celle) murad etti: “Ve size, **الجَوارِح**’tan öğrettiğinizin avı helal kılındı”; onu hazfetti; çünkü sözde ona delil vardır. Ve denir: Hâkim, şahit hakkında, onun adaletini düşürecek yalan ve benzeri şeylerden onda bir şeye muttali olursa, “**جَرَحَ**”. Ve şahit **استُجْرِح** edilmiştir.

Bazı tâbiînden rivayet olundu ki dedi: “Bu hadisler çoğaldı ve **اسْتَجْرَحتْ**”; yani bozuldu ve sahihleri azaldı.

Abdülmelik b. Mervân dedi: “Size öğüt verdim; öğütle ancak **اسْتِجْراحاً** arttınız”; yani bozulma.

Ebû Ubeyde dedi: Kısraklara **جوارحُ** denir; bir tanesi **جارحة**’dır; çünkü sahiplerine yavrularını kazandırır. Ve denir: “Onun **جارِحَة**’si yok”; yani onun taşıyan rahimli bir dişisi yok. Ve “Onun **جارِحَة**’si yok”; yani onun kazananı yok. Ve falan, ailesi için **يَجْرَحُ** ve **يَجْتَرِح**; ve **يَقْرِش** ve **يَقْتَرِش**; manaca birdir.

İbn Şümeyl: Malın **جوارح**’ı: doğuran şeydir. Denir: “Bu cariye, bu kısrak, deve ve dişi eşek, malın **جوارح**’ındandır”; yani o, rahmi ve gençliği ileriye dönük gençtir; onun yavrusu umulur.

**رجح**: Leys dedi: **الراجِح**: tartan/ağır basan. Denir:
“**رَجَحتُ** şeyi elimle”; yani onu tarttım ve ağırlığı nedir baktım. Ve “**أرْجَحتُ** teraziyi”; yani onu ağırlaştırdım da eğildi. Ve şeyin kendisi **رَجَح** eder; **يَرْجَح**; **رُجْحانا** ve **رُجُوحا**. Ve denir: “Tart ve **أرْجِح** ve ağır basanı ver.” Ve “**حِلْم راجِح**”: sahibini ağırbaşlı kılar; hiçbir şey onu hafifletmez.

Ve **الأُرْجُوحة**: onunla oynanan **المَرْجوحة**’dır. Ve develerin **أراجيح**’i: diz bağlarında sallanışlarıdır. Ve (şu) okundu:
“Üstünde, **رَبِذ** (renkli) (bir deve) üzerinde, **الأراجيح**’i dalgın, taş yığan (gibi).”

Ve fiil: **الارتِجاح** ve **التَّرجُّح**; o, iki şey arasında salınımdır.

Ve develerden **المِرجاحُ**: **الأراجيح** sahibi olan.

Ve bir kavim **مراجيحُ**: halîmler; onların bir tanesi **مِرْجاح** ve **مِرْجَح**.

Aʿşâ dedi:
“Gençlerden, onları eğrilik olmaksızın görürsün;
Ve ihtiyarları, akılları ağır basan **مراجِحاً**.”

Başkası: **كتائِبُ رجُحٌ**: sürükleyici, ağır. Ve **جِفان رُجُحٌ**: tirid ve etle dolu.

Lebîd dedi:
“Ve kışladıklarında, komşularının üzerine geri döner
**رُجُحٌ**; onu, hörgüçlü (develerin) **مَرابِعُ**’i tamamlar.”
Yani, **مَرابِع** olan develerin doldurduğu büyük kaplar. Ve taburlar hakkında dedi:
“**رُجُحٍ** taburlarla; onun koçu alışmıştır
Koçları boynuzlamaya; sanki onlar yıldızlardır.”

Ve hurmalıklar **مَراجيح** (olur); eğer yük taşıyanlar iseler. Tırimmâh dedi:
“Köyün hurmaları, onun **مراجِيح**’i kaldırdı
Yük ile; sonra salkımlarıyla sarktı.”
“**اندالت**”: meyveleri onun üzerine ağır gelince salkımları sarktı.

Leys dedi: **الأَراجِيحُ**: çöller; sanki, içinde yürüyen kimseyle **تَتَرَجَّح** eder; yani onu sağa sola savurur. Zü’r-Rumme dedi:
“Ebû Amr’un Bilâl’iyle; aramızda olmuştu
**أراجِيحُ**; hızlı giden genç develeri yorarlar.”
Yani, binekleriyle sallanan düzlükler.

Dedim: Ve cariyeye, kalçaları ağırlaşıp sallanınca, onun üzerinde **تَرْتَجِح** denir. Ondandır (şu) sözü:
“Ve dolgun kalçalılar; şişkinliği **يَرْتَجِحْن**.”

Ve içinde sallanılan ipe: **الرُّجّاحة** ve **النُّوّاعة** ve **النُّوّاطة** ve **الطُّوّاحة** denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والراء وما يثلثهما)
  (حرز) الحاء والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو من الحِفْظ والتَّحفظ يقال حَرَزْتُه([1]) واحترزَ هو، أي تحفَّظَ. وناسٌ يذهبون إلى أنّ هذه الزّاءَ مبدلةٌ مِن سين، وأنَّ الأصل الحَرْس وهو وجهٌ. وفي الكتاب الذي للخليل أنّ الحَرَزَ جَوْز محكوكٌ يُلعَب به، والجمع أحْراز. قلنا: وهذا شيءٌ لا يعرَّج عليه ولا مَعْنَى له.
  (حرس) الحاء والراء والسين أصلان: أحدهما الحِفْظ والآخر زمانٌ.
فالأوّل حَرَسَه يَحْرُسُه حَرْساً. والحَرَس: الحُرَّاس. وأمَّا حُرِيسَة الجَبَل، التي جاءت في الحديث، فيقال هي الشاة يُدركها اللَّيل قَبْلَ أُوِيِّها إلى مأواها، فكأنها حُرِسَتْ هناك. وقال أبو عبيدة في حريسة الجبل: يجعلها بعضهم السَّرِقَة نفسَها؛ يقال حَرَس يَحْرِسُ حَرْساً، إذا سَرَق. وهذا إنْ صحَّ فهو قريبٌ من الباب؛ لأنَّ السارق يرقُب الشيء كأنّه يحرُسه حتَّى يتمكَّن منه. والأوّلُ أصحّ. وذلك قول أهل اللغة إنّ الحريسَةَ هي المحروسة. فيقول: "[ليس] فيما يحرس بالجبل قَطْع" لأنّه ليس بموضع* حِرْز.
  (حرش) الحاء والراء والشين أصلٌ واحدٌ يرجع إليه فروعُ الباب. وهو الأثَر والتحزيز. فالحَرْش الأَثَر ومنه سمِّي الرجل حراشاً([2]). ولذلك يسمُّون الدِّينارَ أحْرَش لأنّ فيه خشونة. ويسمُّون الضبَّ أحْرَشَ؛ لأنَّ في جلده خشونةً وتحزيزاً.
  ومن هذا الباب حَرَشْتُ [الضبّ([3])]، وذلك أنْ تمسح جُحْرَهُ وتحرّكَ يدَكَ حتَّى يَظن أنّها حيّة فيُخْرِج ذَنبَه فتأخذَه. وذلك المَسْح له أثَرٌ. فهو من القياس الذي ذكرناه. والحَرِيش: نوعٌ من الحيات أرقَطُ. وربَّما قالوا حيّة حَرْشاء، كما يقولون رَقْطاء قال:
بِحَرْشاءَ مِطْحَانٍ كأنّ فحيحَها *** إذا فَزِعَتْ ماءٌ هُرِيقَ على جمْرِ([4])  والحَرْشاء: حَبَّة تنبُت شبيهةٌ بالخَرْدَلِ. قال أبو النجم:
  * وانْحَتَّ مِن حَرشاءِ فَلْجٍ خَرْدَلهْ([5]) *
  فأمّا قولُهم حَرَّشْت بينَهم، إذا أغرَيْتَ وألقيتَ العداوة، فهو من الباب؛ لأن ذلك كتحزيزٍ يقع في الصُّدور والقلوب.
  ومن ذلك تسميتهم النُّقْبة، وهي أوَّل الجَرَب يَبْدُو، حَرْشاء. يقال نُقْبةٌ حَرْشاء، وهي الباِثرَة([6]) التي لم تُطْلَ. وأنشد:
وحَتَّى كأنِّي يتقي بي مُعَبَّدٌ *** به نُقْبة حَرْشاءُ لم تَلْقَ طاليا([7])فأمّا قوله:
  * كما تطايَرَ مَنْدُوفُ الحراشِين([8]) *
  فيقال إنّه شيءٌ في القطن لا تدَيِّثُهُ المطارق([9])، ولا يكون ذلك إلاّ لخشونةٍ فيه.
  (حرص) الحاء والراء والصاد أصلان: أحدهما الشّقّ، والآخر الجَشَع.
  فالأول الحَرْصُ الشَّقُّ؛ يقال حَرَص القَصَّار الثوبَ إذا شقَّه. والحارِصَة من الشِّجاج: التي تشقُّ الجلد. ومنه الحرِيصة والحارِصَةُ، وهي السحابة التي تَقْشِر وجْهَ الأرض مِن شِدّة وَقْع مطرِها. قال:
  * انهلالُ حريصَةٍ([10]) *
  وأمّا الجَشَع والإفراط في الرَّغْبة فيقال حَرَصَ إذا جَشَع يَحْرُِص حِرْصا، فهو حريصٌ. قال الله تعالى: ﴿إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ﴾ [النحل 37]. ويقال حُرِصَ المَرْعَى([11])، إذا لم يُتْرك منه شيء؛ وذلك من الباب، كأنّه قُشِر عن وجْه الأرض.
   (حرض) الحاء والراء والضاد أصلان: أحدهما نبت، والآخَر دليلُ الذَّهاب والتّلَف والهلاك والضَّعف وشِبهِ ذلك.
  أمَّا الأوّل فالحُرْض الأُشنان، ومُعالِجُه الحَرّاض. والإحْرِيض: العُصْفُر. قال:
  * مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ([12]) *
  والأصل الثاني: الحَرَض، وهو المُشرِف على الهلاك. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً﴾ [يوسف 85]. ويقال حَرَّضْتُ فلاناً على كذا. زعم ناسٌ أنّ هذا من الباب. قال أبو إسحاق البصريُّ([13]) الزَّجّاج: وذلك أنّه إذا خالف فقَدْ أفْسَد. وقوله تعالى: ﴿حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ﴾ [الأنفال 65]، لأنهم إذا خالَفُوه فقد أُهلِكوا. وسائر الباب مقاربٌ هذا؛ لأنَّهم يقولون هو حُرْضَة، وهو الذي يُنَاوَلُ قِدَاحَ الميسر ليضرب بها.
  ويقال إنّه لا يأكل اللحمَ أبداً بثَمن، إنّما يأكل ما يُعْطَى، فيُسمَّى حُرْضَةً، لأنه لا خَيرَ عنده.
  ومن الباب قولُهم للذي لا يُقاتِل ولا غَنَاء عِنْدَه ولا سِلاح معَه حَرَض. قال الطرِمّاح:
  * حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ([14]) *
  ويقال حَرَض الشّيءُ وأحرضَهُ  غيره، إذا فَسَد وأفسَدهُ غيرُه. وأحْرَضَ الرّجُل، إذا وُلِد له [ولَدُ] سَوء. وربما قالوا حَرَضَ الحالبان النّاقَة، إذا احتلبا لبنَها كلَّه.
  (حرف) الحاء الراء والفاء ثلاثة أصول: حدُّ الشيء، والعُدول، وتقدير الشَّيء.
  فأمّا الحدّ فحرْفُ كلِّ شيء حدُّه، كالسيف وغيره. ومنه الحَرْف، وهو الوجْه. تقول: هو مِن أمرِه على حَرْفٍ واحد، أي طريقة واحدة. قال الله تعالى ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ﴾ [الحج 11]. أي على وجه واحد. وذلك أنّ العبد يجبُ عليه طاعةُ ربِّه تعالى عند السرّاء والضرّاء، فإذا أطاعَه عند السّرّاء وعَصاه عند الضرّاء فقد عَبَدَه على حرفٍ. ألا تراه قال تعالى: ﴿فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ﴾ [الحج 11]. ويقال للناقةِ حَرْفٌ. قال قوم: هي الضامر، شبِّهت بحرف السَّيف. وقال آخرون: بل هي الضَّخْمة، شبِّهت بحرف الجبل، وهو جانبُه. قال أوس:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ([15])  وقال كعب بن زهير:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ([16])  والأصل الثاني: الانحراف عن الشَّيء. يقال انحرَفَ عنه يَنحرِف انحرافاً. وحرّفتُه أنا عنه، أي عدَلتُ به عنه. ولذلك يقال مُحَارَفٌ، وذلك إذا حُورِف كَسْبُه فمِيلَ به عنه، وذلك كتحريف الكلام، وهو عَدْلُه عن جِهته. قال الله تعالى: ﴿يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه([17])﴾ [النساء 46، المائدة 13].
  والأصل الثالث: المِحراف، حديدة يقدَّر بها الجِراحات عند العِلاج. قال:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما([18])  وزعم ناسٌ أنّ المُحارَفَ من هذا، كأنّه قُدِّر عليه رزقُه كما تقدَّر الجِراحةُ بالمحْراف.
  ومن هذا الباب فلان يَحْرُف لِعياله، أي يكسِب. وأجْوَدُ مِن هذا أن يقال فيه إنّ الفاءَ مبدلةٌ من ثاء. وهو من حَرَثِ أي كَسَبَ وجَمَعَ. وربما قالوا أحْرَفَ فلانٌ إحرافاً، إذا نَما مالُه وَصَلُح. وفلان حَرِيفُ فلانٍ أي مُعامِلُه. وكل ذلك من حَرَفَ واحترف أي كسَب. والأصلُ ما ذكرناه.
  (حرق) الحاء والراء والقاف أصلان: أحدهما حكُّ الشَّيء بالشيء مع حرارة والتهاب، وإليه يرجع فروعٌ كثيرة. والآخَر شيءٌ من البَدَن.
  فالأول قولهم حَرَقْتُ الشيءَ إذا بردْتَ وحككْتَ بعضَهُ ببعض. والعرب تقول: "هو يَحْرُقُ عليك الأُرَّم غَيظاً"، وذلك إذا حكَّ أسنانَه بعضَها ببعض. والأُرَّم هي الأسنان. قال:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا([19])  وقرأ ناسٌ: ﴿لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه([20])﴾ [طه 97]، قالوا: معناه لنبرُدنَّه بالمبارد. والحَرَق: النَّار. والحَرَقُ في الثَّوب([21]). والحَرُوقاء هذا الذي يقال لـه الحُرَّاق. وكلُّ ذلك قياسُه واحد.
  ومن الباب قولهم للذي ينقطع شَعَْره وينسل حَرِقٌ. قال:
  * حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ([22]) *
  والحُرْقَانُ: المَذَح في الفخِذين، وهو من احتكاك إحداهما بالأخرى. ويقال فَرَسٌ حُرَاقٌ([23]) إذا كان يتحرَّق في عَدْوِه. وسَحابٌ حَرِقٌ، إذا كان شديدَ البَرْق. وأحْرَقَني النّاسُ بلَوْمهم: آذَوْني. ويقال إنّ المُحارقَةَ جِنسٌ من المباضعة. وماء حُرَاقٌ: مِلحٌ شديد المُلوحة.
  وأمّا الأصل الآخر فالحارقة، وهي العَصب الذي يكون في الورِك. يقال رجلٌ محروقٌ، إذا انقطعت حارِقَتُه. قال:
  * يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ([24]) *
   (حرك) الحاء والراء والكاف أًصلٌ واحد، فالحركة ضدُّ السكون. ومن الباب الحارِكانِ، وهما ملتقى الكتِفَين، لأنَّهما لا يزالان يتحرَّكان. وكذلك الحراكيك، وهي الحراقِفُ، واحدتها حَرْكَكَة.
  (حرم) الحاء والراء والميم أصلٌ واحد، وهو المنْع والتشديد. فالحرام: ضِدُّ الحلال. قال الله تعالى: ﴿وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيةٍ أَهْلَكنْاَهَا﴾ [الأنبياء 95]. وقرئت: ﴿وحِرْمٌ([25])﴾. وسَوْطٌ مُحرَّم، إذا لم يُلَيَّن بعدُ. قال الأعشى:
  * تُحاذِر كَفِّي والقَطيعَ المُحَرَّمَا([26]) *
  والقطيع: السوط، والمحرَّم الذي لم يمرَّن ولم يليَّنْ بعدُ. والحريم: حريم البئرِ، وهو ما حَولَها، يحرَّم على غير صاحبها أن يحفِر فيه. والحَرَمَانِ: مكة والمدينة، سمِّيا بذلك لحرمتهما، وأنّه حُرِّم أن يُحدَث فيهما أو يُؤْوَى مُحْدِثٌ. وأحْرَم الرّجُل بالحجّ، لأنه يحرُم عليه ما كان حلالاً له من الصَّيد والنساءِ وغير ذلك. وأحرم الرّجُل: دخل في الشهر الحرام. قال:
قَتَلُوا ابنَ عفّانَ الخليفةَ مُحْرِماً *** فمضى ولم أَرَ مثلَه مقتولا([27])  ويقال المُحْرِم الذي* له ذِمَّة. ويقال أحْرَمْتُ الرّجُلَ قَمرْتُه، كأنَّك حرمْتَه ما طمِعَ فيه منك. وكذلك حَرِم هو يَحْرَم حَرَماً، إذا لم يَقْمُر. والقياس واحدٌ، كأنه مُنِع ما طَمِع فيه. وحَرَمْتُ الرّجلَ العطية حِرماناً، وأحرمْتُه، وهي لغة رديّة. قال:
ونُبِّئْتُها أحْرَمْت قَومَها *** لتَنْكِحَ في مَعْشرٍ آخَرِينا([28])  ومَحارِم اللَّيل: مخاوفه التي يحرُم على الجبان أن يسلُكَها. وأنشد ثعلب:
واللهِ لَلنَّومُ وبِيضٌ دُمَّجُ ***  أَهْوَنُ مِن لَيْلِ قِلاصٍ تَمْعَجُمَحَارِمُ اللَّيلِ لَهُنّ بَهْرَجُ([29]) *** حِين يَنام الوَرَعُ المزَلَّجُ([30]) ويقال من الإحرام بالحجِّ قوم حُرُمٌ وحَرَامٌ، ورجلٌ حَرَامٌ. ورجُلٌ حِرْمِيٌّ منسوب إلى الحَرَم. قال النابغة:
لِصَوْتِ حِرْمِيَّةٍ قالت وقد رحلوا *** هل في مُخِفِّيكُم من يَبتغي أَدَما([31])  والحَرِيم: الذي حُرِّم مَسُّهُ فلا يُدْنَى منه.  وكانت العرب إذا حجُّوا ألقَوا ما عليهم من ثيابهم فلم يلبَسوها في الحرَم، ويسمَّى الثوبُ إذا حرّم لُبسه الحَريم. قال:
كَفى حَزَناً مَرِّي عليه كأنّهُ *** لَقىً بين أيدي الطائِفِين حريمُ([32])  ويقال بين القوم حُرْمةٌ ومَحْرَُمة، وذلك مشتقٌّ من أنه حرامٌ إضاعتُه وترْكُ حِفظِه. ويقال إنّ الحَرِيمةَ اسمُ ما فات من كل همٍّ مطموعٍ فيه.
  ومما شذَّ الحيْرَمَة: البقرة.
  (حرن) الحاء والراء والنون أصلٌ واحد، وهو لزوم الشي للشيء لا يكادُ يفارقه. فالحِرَان في الدّابة معروف، يقال حَرَنَ وحَرُن. والمَحَارن من النَّحْل: اللواتي يلصَقْن بالشَُّهد فلا يبرحْن أو يُنْزَعْنَ. قال:
  * صَوْتُ المحابِضِ يَنْزِعْن المَحَارِينا([33]) *
  وكذلك قول الشماخ:
فما أرْوَى ولو كَرُمَتْ علينا *** بأدْنَى مِنْ موقَّفَةٍ حَرُونِ([34])هي التي لا تبرح أعلَى الجبل. ويقال حَرَنَ في البيع فلا يزيد ولا ينقُص.
  (حرو/ي) الحاء والراء وما بعدها معتل. أصول ثلاثة: فالأوّل جنس من الحرارة، والثاني القرب والقصد، والثالث الرُّجوع.
  فالأوّل الحَرْوُ. من قولك وجَدْتُ في فمي حَرْوَة وحَرَاوةً، وهي حرارةٌ مِن شيءٍ يُؤْكل كالخردَل ونحوِه. ومن هذا القياس حَرَاةُ النار، وهو التهابها. ومنه الحَرَة الصَّوت والجَلَبةُ.
  وأمّا القُرب والقَصْد فقولهم أنت حَرىً أنْ تفعل كذا. ولا يثنَّى على هذا اللفظ ولا يُجمَع. فإذا قلت حَرِيٌّ قلت حرِيّان وحريُّون وأحرياء للجماعة([35]). وتقول هذا الأمر مَحْراةٌ لكذا. ومنه قولهم: هو يتحرَّى الأمر، أي يقصِدُه.
ويقال إنَّ الحَرا مقصور: موضع البَيْض، وهو الأفحوص. ومنه تحرَّى بالمكان: تلبَّثَ. ومنه قولهم نزلتُ بِحَرَاهُ وَبِعَراه، أي بعَقْوتَه.
  والثالث: قولهم حَرَى الشّيءُ يَحرِي حَرْياً، إذا رجع ونَقَص. وأحراه الزمانُ. ويقال للأفعى التي كَبِرت ونقص جسمُها حاريَةٌ. وفي الدعاء عليه يقولون: "رماهُ الله بأفعَى حاريةٍ"، لأنها تنقُص من مرور الزمان عليها وتَحْرِي، فذلك أخبثُ. وفي الحديث: "لما مات رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم جعل جسمُ أبي بكر يَحْرِي حتى لَحق به".
  (حرب) الحاء والراء والباء أصولٌ ثلاثة: أحدها السّلْب، والآخر دويْبَّة، والثالث بعضُ المجالس.
  فالأوَّل: الحَرْب، واشتقاقها من الحَرَب وهو السَّلْب. يقال حَرَبْتُه مالَه، وقد حُرِب مالَه، أي سُلِبَه، حَرَباً. والحريب: المحروب. ورجل مِحْرَابٌ: شجاعٌ قَؤُومٌ بأمر الحرب مباشرٌ لها. وحَريبة الرَّجُل: مالُه الذي يعيش به، فإذا سُلِبَه لم يَقُمْ بعده. ويقال أسَدٌ حَرِبٌ، أي من شدّة غضبِه كأنّه حُرِب شيئاً أي سُلِبه. وكذلك الرجل الحَرِب.
  وأما الدويْبَّة [فـ] الحِرباء. يقال أرض مُحَرْبئة، إذا كثُر حِرباؤها. وبها شبِّه الحِرْباء، وهي مسامير الدُّروع. وكذلك حَرَابيّ المَتن، وهي لَحَماتُهُ.
  والثالث: *المحراب، وهو صدر المجلس، والجمع محاريب. ويقولون: المحراب الغرفةُ في قوله تعالى: ﴿فَخَرَجَ علَى قَوْمِهِ مِنَ المِحْراب﴾ [مريم 11]. وقال:
رَبَّةُ مِحرابٍ إذا جئتُها *** لم ألقَها أوْ أَرتَقِي سُلَّمَا([36])  ومما شذَّ عن هذه الأصول الحُرْبة. ذكر ابنُ دريد أنها الغِرارَة السَّوداء. وأنشد:
وصَاحبٍ صاحبتُ غيرِ أَبْعَدا *** تراهُ بين الحُرْبَتَينِ مَسْنَدَا([37])  (حرت) الحاء والراء والتاء أصلٌ واحد، وهو الدَّلْك، يقال حَرَته حَرْتاً، إذا دلكه دَلْكاً شديداً.
  (حرث) الحاء والراء والثاء أصلانِ متفاوتان: أحدهما الجمع والكَسْب، والآخر أنْ يُهْزَل الشيء.
  فالأوّل الحَرْث، وهو الكَسْب والجمع، وبه سمِّي الرجل حارثاً. وفي الحديث: "احْرُثْ لدُنْياكَ كأنَّك تعيش أبداً، واعمَلْ لآخرتِك كأنك تموت غداً".
  ومن هذا الباب حرث الزَّرع. والمرأة حرث الزَّوج؛ فهذا تشبيه، وذلك أنه مُزدَرَع ولده. قال الله تعالى: ﴿نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ﴾ [البقرة 223]. والأحرِثة: مَجارِي الأوتار في الأفواق([38])؛ لأنّها تجمعها.
  وأمّا الأصل الآخر فيقال حَرَثَ ناقتَه: هَزَلها؛ أحرثها أيضاً. ومن ذلك قول الأنصار لمّا قال لهم معاوية: ما فعلَتْ نواضحُكم؟ قالوا: أحْرثْنَاها يَوْمَ بَدْرٍ.
   (حرج) الحاء والراء والجيم أصلٌ واحد، وهو معظم الباب وإليه مرجع فروعه، وذلك تجمُّع الشيء وضِيقُه. فمنه الحَرَج جمع حَرَجة، وهي مجتمع شجرٍ. ويقال في الجمع حَرَجات. قال:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ([39]) ويقال حِراجٌ أيضاً. قال:
  * عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ([40]) *
  ومن ذلك الحرَجَ الإثم، والحَرَج الضِّيق. قال الله تعالى: ﴿وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً﴾ [الأنعام 125]. ويقال حَرِجَتِ العينُ تَحرَج، أي تحارُ. وتقول: حَرِجَ عَلَيَّ ظُلمك، أي حرُم. ويقال أحْرَجَها بتطليقةٍ، أي حرّمَها. ويقولون: أكسَعَها بالمُحْرِجات، يريدون بثلاث تطليقات. والحَرَج: السَّرير الذي تُحمَل عليه الموتى. والمِحَفَّةُ حَرَجٌ. قال:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني([41])  وناقة حَرَجٌ وحُرْجُوجٌ: ضامرة، وذلك تداخُلُ عظامِها ولحمِها. ومنه الحَرِجُ الرّجل الذي لا يكاد يبرحُ القتال.
  ومما شذّ عن هذا الباب قولهم إنّ الْحِرْجَ الوَدَعة، والجمع أحراج. ويقال هو نَصيب الكلْب من لحم الصَّيْد. قال جحدر:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ([42])  ويقال الحِرْج الحِبالُ تُنْصَب. قال:
  * كأنّها حرج حابلِ([43]) *
  (حرد) الحاء والراء والدال أصولٌ ثلاثة: القصد، والغضَب، والتنحِّي.
  فالأوَّل: القصد. يقال حَرَدَ حَرْدَهُ، أي قصد قصده، قال الله تعالى:
﴿وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ﴾ [القلم 25]. [و] قال:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ([44])  ومن هذا الباب الحُرُود: مبَاعر الإبل، واحدها حِرْد.
  والثاني: الغضب؛ يقال حَرِدَ الرّجل غَضِبَ حَرْداً، بسكون الراء([45]). قال الطرمّاح:
  * وابن سَلْمى على حَرْدِ([46]) *
  ويقال أسَدٌ حارد. قال:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ([47])  والثالث: التنحِّي والعُدول. يقال نَزلَ فلانٌ حريداً، أي منتحِّياً. وكوكب حَريد. قال جرير:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا([48])  قال أبو زيد: الحريد ها هنا: المتحوِّل عن قومه. وقد حَرَدَ حُرُوداً. يقول إنَّا لا نَنْزِل في غير قومنا من ضعف وذِلّة؛ لقوّتنا وكثْرتنا. والمحرَّد من كل شيء: المعوَّج. وحارَدَتِ الناقة، إذ قلَّ لبنُها، وذلك أنّها عَدَلَتْ عمَّا كانت عليه من الدّرّ. وكذلك حارَدَت السنة إذا قَلّ مطرها. وحَبْلٌ مُحَرَّدٌ، إذا ضُفر فصارت لـه حِرفةٌ لاعوِجاجه.
  (حرذ) الحاء والراء والذال ليس أصلاً، وليست فيه عربيةٌ صحيحة. وقد قالوا إنّ الحِرذَون دويْبَّة.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في القاموس: "وحرزه حفظه، أو هو إبدال والأصل حرسه".
([2]) في أسمائهم حراش، ككتاب، وحراش، كشداد.
([3]) التكملة في المجمل.
([4]) البيت في المجمل واللسان (حرش، طحن). والمطحان: المترحية المستديرة.
([5]) اللسان (حرش) والحيوان (4: 11) والجمهرة (2: 133).
([6]) في الأصل: "الناشرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([7]) في الأصل: "حتى كأني شقي"، صوابه من المجمل واللسان.
([8]) أنشده في المجمل (حرش)، وذكر أن مفرده "حرشون". لكن ابن منظور أنشده في (حرشن).
([9]) ديثت المطارق الشيء: لينته. وفي الأصل: "لا تدشه المطارف". وفي المجمل: "لا يدبثه المطارق"، صوابهما ما أثبت من اللسان (ديث).
([10]) جزء من بيت للحادرة الذبياني في ديوانه 3 نسخة الشنقيطي، والمفضليات (1: 24)، واللسان (حرص). وهو بتمامه:
ظلم البطاح لـه انهلال حريصة *** فصفا النطاف لـه بعيد المقلع([11]) في الأصل: "المعنى"، صوابه من المجمل.
([12]) البيت من أبيات أربعة في نوادر أبي زيد 222 واللسان (حرض).
([13]) هو أبو إسحاق إبراهيم بن السري بن سهل الزجاج، تلميذ المبرد، المتوفى سنة 311.
([14]) جزء من بيت له في ديوانه 86 واللسان (حرض). وهو بتمامه:
من يرم جمعهم يجدهم مراجيـ *** ـح حماة للعزل الأحراض([15]) سبق إنشاد البيت والكلام عليه في مادة (أشر).
([16]) سبق الكلام على هذا البيت في حواشي مادة (أشر)
([17]) من الآية 46 في النساء، والآية 13 في المائدة. وفي الآية 41 من المائدة: (يحرفون الكلم من بعد مواضعه).
([18]) للقطامي في ديوانه 71 واللسان (حرف، ضجم). ويروى: "على النفر" بالفاء، وهو الورم أو خروج الدم. وفي الديوان: "حاولها" بدل: "عالجها".
([19]) الرجز في اللسان (حرق، أرم). وفي (أرم) توجيه كسر همزة "إنما" وفتحها.
([20]) هذه قراءة أبي جعفر من رواية ابن وردان، ووافقه الأعمش. وقرئ: (لنحرقنه) من الإحراق، وهي قراءة أبي جعفر من رواية ابن جماز، ووافقه الحسن. وباقي القراء: (لنحرقنه) من التحريق. انظر إتحاف فضلاء البشر 307.
([21]) في اللسان: "والحرق: أن يصيب الثوب احتراق من النار… ابن الأعرابي: الحرق: النقب في الثوب من دق القصار". وفي المجمل: "والحرق في الثوب من الدق".
([22]) لأبي كبير الهذلي، كما سبق في حواشي (برو/ي 234) من الجزء الأول، وصدره:
* ذهبت بشاشته فأصبح واضحا *
([23]) يقال: حراق، كزعاق، وحراق، كرمان.
([24]) لأبي محمد الحذلمي، كما في اللسان (فتق، صفق). وأنشده أيضاً في اللسان (حرق) بدون نسبة. وانظر أمالي ثعلب 232.
([25]) هي قراءة حمزة والكسائي وأبي بكر وطلحة والأعمش وأبي عمرو. وانظر سائر القراءات في تفسير أبي حيان (6: 338).
([26]) في (قطع): "تراقب كفي". وصدره كما في ديوان الأعشى 201 واللسان (حرم):
* ترى عينها صغواء في جنب مؤقها *
([27]) للراعي كما في خزانة الأدب (1: 503) واللسان (حرم) وجمهرة أشعار العرب 176. وهذا الإنشاد يوافق ما في المجمل. ورواية سائر المصادر: "ودعا فلم أر مثله".
([28]) البيت من أبيات لشقيق بن السليك، أو ابن أخي زر بن حبيش، في اللسان (حرم).
([29]) الأبيات في المجمل، والأول والثاني منهما في اللسان (دمج)، والأخيران فيه (حرم، زلج). البهرج: المباح. والورع بالفتح: الجبان. والمزلج: الدون الذي ليس بتام الحزم.
([30]) يروى أيضاً "مخارم الليل" أي أوائله. وهي رواية اللسان (خرم).
([31]) ديوان النابغة 67 والمجمل واللسان (حرم). المخف: الخفيف المتاع. والأدم: الجلد.
([32]) المجمل واللسان (حرم). وفي الأخير: "كرى عليه" وانظر السيرة 129.
([33]) لابن مقبل في اللسان (حبض، حرن). وصدره: * كأن أصواتها من حيث تسمعها *
([34]) ديوان الشماخ 91 واللسان (وقف، حرن).
([35]) وكذلك إذا قلت حر، كشج؛ ثنيته أو جمعته.
([36]) لوضاح اليمن في اللسان (حرب) والأغاني (6: 43) والجمهرة (1: 219).
([37]) البيتان في اللسان (حرب).
([38]) الأفواق: جمع فوق، بالضم؛ وهو من السهم موضع الوتر. وفي الأصل: "الأفراق" تحريف.
([39]) البيت للمجنون كما في الحيوان (5: 173) والأغاني (1: 17).
([40]) للحجاج في ديوانه 64 واللسان (حرج).
([41]) لامرئ القيس في ديوانه 126 واللسان (حرج، قرر)، وسيعيده في (قر).
([42]) البيت في اللسان (حرج).
([43]) جزء من بيت في اللسان (حرج) وهو بتمامه:
وشر الندامى من تبيت ثيابه *** مجففة كأنها حرج حابل  وفي الأصل: "كأنها حرج نابل وحابل"، صوابه في المجمل واللسان.
([44]) الشطران في اللسان (حرد). ونسبهما التبريزي في التهذيب لحسان.
([45]) وبتحريكها أيضاً، والتسكين أكثر.
([46]) في المجمل:               * وابن أبي سلمى على حرد *
ولم أعثر على هذا الشعر في ديوان الطرماح.
([47]) للفرزدق في ديوانه 172 والحيوان (3: 97) وعيون الأخبار (4: 122) ومعاهد التنصيص (1: 102).
([48]) ديوان جرير 173 واللسان (حرد).

ـ

##### Türkçe

(**باب الحاء والراء وما يثلثهما**)
  (**حرز**) **الحاء** ve **الراء** ve **الزاء** tek bir asıldır; o da korumadan ve sakınmadan (gelir). Denir: **حَرَزْتُه** ve o **احترزَ** etti; yani sakındı. Ve birtakım insanlar, bu **الزّاء**’nın bir **سين**’den بدل edilmiş olduğunu ve aslın **الحَرْس** olduğunu söylerler; bu bir veçhedir. Ve **الخليل**’in olan kitapta, **الحَرَز**’ın, onunla oynanan, kazınmış bir ceviz olduğu (yazılıdır); çoğulu **أحْراز**’dır. Dedik: Bu, kendisine dönülmeyecek bir şeydir ve onun için bir anlam yoktur.
  (**حرس**) **الحاء** ve **الراء** ve **السين** iki asıldır: biri koruma, diğeri zaman.
Birincisi: **حَرَسَه يَحْرُسُه حَرْساً**. Ve **الحَرَس**: **الحُرَّاس** (bekçiler). **حُرِيسَة الجَبَل**’e gelince—ki hadiste gelmiştir—denir ki o, gece, barınağına sığınmasından önce kendisine yetişilen koyundur; sanki orada korunmuş gibidir. Ve Ebû Ubeyde **حريسة الجبل** hakkında dedi: Bazıları onu bizzat hırsızlık yapma (fiili) kılar; denir: **حَرَس يَحْرِسُ حَرْساً**; çaldığı zaman. Bu sahih olursa, babdan yakındır; çünkü hırsız, şeyi gözetler; sanki ona sahip oluncaya kadar onu koruyor gibidir. Birincisi daha sahihtir. Bu, dil ehlinin sözüdür: **الحريسَة** korunmuş olandır. Şöyle der: “Dağda korunan şeyde kesme yoktur”; çünkü o, bir **حِرْز** yeri değildir.
  (**حرش**) **الحاء** ve **الراء** ve **الشين** tek bir asıldır; babın dalları ona döner. O, iz ve çiziktir. Öyleyse **الحَرْش** izdir; ondan dolayı adama **حراشاً** adı verilmiştir. Bu yüzden dinara **أحْرَش** derler; çünkü onda pürüzlülük vardır. Ve keler’e **أحْرَش** derler; çünkü derisinde pürüzlülük ve çizik vardır.
  Bu babdandır: **حَرَشْتُ** **[الضبّ]**; bu, onun deliğini sıvazlaman ve elini hareket ettirmen (demektir); ta ki onun bir yılan olduğunu sansın da kuyruğunu çıkarsın; sen de onu tutarsın. Ve o sıvazlamanın bir izi vardır; o hâlde, zikrettiğimiz kıyastandır. Ve **الحَرِيش**: benekli bir yılan türüdür. Ve bazen **حيّة حَرْشاء** derler; nasıl ki **رَقْطاء** derler. Şair dedi:
بِحَرْشاءَ مِطْحَانٍ كأنّ فحيحَها *** إذا فَزِعَتْ ماءٌ هُرِيقَ على جمْرِ
  Ve **الحَرْشاء**: hardala benzer şekilde biten bir tanedir. Ebû’n-Necm dedi:
  * وانْحَتَّ مِن حَرشاءِ فَلْجٍ خَرْدَلهْ *
  Ama onların “**حَرَّشْت بينَهم**” sözü—kışkırttığın ve düşmanlığı attığın zaman—babdandır; çünkü bu, göğüslerde ve kalplerde vuku bulan bir çizik gibidir.
  Ve bundan, **النُّقْبة**’ye—ki uyuzun ilk belirmesidir—**حَرْشاء** adını vermeleridir. Denir: **نُقْبةٌ حَرْشاء**; o, sürülmemiş **الباِثرَة**’dir. Ve şu beyit okunmuştur:
وحَتَّى كأنِّي يتقي بي مُعَبَّدٌ *** به نُقْبة حَرْشاءُ لم تَلْقَ طاليا
  Ama onun şu sözü:
  * كما تطايَرَ مَنْدُوفُ الحراشِين *
  denir ki o, pamukta, tokmakların yumuşatmadığı bir şeydir; bu da ancak onda bir pürüzlülük sebebiyledir.
  (**حرص**) **الحاء** ve **الراء** ve **الصاد** iki asıldır: biri yarma, diğeri açgözlülük.
  Birincisi: **الحَرْصُ** yarmadır; denir: **حَرَص القَصَّار الثوبَ**; onu yardığı zaman. Ve yarıklardan **الحارِصَة**: deriyi yaran olandır. Ondandır **الحرِيصة** ve **الحارِصَةُ**; o, yağmurunun şiddetli düşüşünden yerin yüzünü soyan buluttur. Dedi:
  * انهلالُ حريصَةٍ *
  Açgözlülüğe ve istekte aşırılığa gelince, denir: **حَرَصَ**; açgözlü olduğu zaman; **يَحْرُِص حِرْصا**; o hâlde o **حريصٌ**tur. Allah Teâlâ dedi: ﴿**إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ**﴾. Ve denir: **حُرِصَ المَرْعَى**; ondan hiçbir şey bırakılmadığı zaman; bu da babdandır; sanki yerin yüzünden soyulmuş gibidir.
   (**حرض**) **الحاء** ve **الراء** ve **الضاد** iki asıldır: biri bitki, diğeri gitmenin, telef olmanın, helâkın, zayıflığın ve bunun benzerlerinin delilidir.
  Birincisine gelince: **الحُرْض** **الأُشنان**’dır; onunla uğraşan **الحَرّاض**’dır. Ve **الإحْرِيض**: serçedir. Dedi:
  * مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ *
  İkinci asıl: **الحَرَض**; o, helâke yaklaşmış olandır. Allah Teâlâ dedi: ﴿**حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً**﴾. Ve denir: **حَرَّضْتُ** falanı şuna. Bir topluluk, bunun babdan olduğunu iddia etti. Ebû İshak el-Basrî **الزَّجّاج** dedi: Bu, çünkü o muhalefet ederse, bozmuş olur. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ**﴾; çünkü onlar ona muhalefet ederlerse helâk edilmiş olurlar. Babın geri kalanı buna yakındır; çünkü onlar “o **حُرْضَة**’dir” derler; o, onunla vurmak için kendisine kumar okları verilen kimsedir.
  Ve denir ki o, eti asla bir bedel karşılığında yemez; ancak kendisine verilen şeyi yer; bu yüzden **حُرْضَة** diye adlandırılır; çünkü onda hayır yoktur.
  Ve babdandır: savaşmayan, kendisinde fayda olmayan ve yanında silah bulunmayan kimseye **حَرَض** demeleri. et-Tırımmah dedi:
  * حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ *
  Ve denir: **حَرَض** şey ve başkası onu **أحرضَهُ**; bozulduğu ve başkasının onu bozduğu zaman. Ve **أحْرَضَ** adam; kendisine kötü **[ولَدُ]** doğduğu zaman. Ve bazen derler: **حَرَضَ الحالبان النّاقَة**; iki sağan onun bütün sütünü sağdığı zaman.
  (**حرف**) **الحاء** **الراء** ve **الفاء** üç asıldır: şeyin sınırı, sapma, ve şeyin takdiri.
  Sınıra gelince: her şeyin **حرْفُ**’u onun sınırıdır; kılıç ve başkası gibi. Ondandır **الحَرْف**; o, yüzdür. Dersin: o, işinde tek bir **حَرْفٍ** üzeredir; yani tek bir yol üzeredir. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ**﴾; yani tek bir yüz üzere. Bu, çünkü kulun, bollukta ve darlıkta Rabbine itaat etmesi gerekir; eğer bollukta itaat edip darlıkta isyan ederse, ona bir **حرفٍ** üzere ibadet etmiş olur. Görmez misin ki Allah Teâlâ dedi: ﴿**فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ**﴾. Ve deveye **حَرْفٌ** denir. Bir kavim dedi: o, zayıf (deve)dir; kılıcın **حرف**’ına benzetilmiştir. Başkaları dedi: bilakis o, iri (deve)dir; dağın **حرف**’ına benzetilmiştir; o da onun yanıdır. Evs dedi:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ
  Ka‘b b. Züheyr dedi:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ
  İkinci asıl: şeyden sapmadır. Denir: **انحرَفَ عنه يَنحرِف انحرافاً**. Ve ben onu ondan **حرّفتُه**; yani onu ondan çevirdim. Bu yüzden **مُحَارَفٌ** denir; bu, kazancı kendisine karşı çevrilmişse; ondan saptırılmışsa (böyledir). Bu, sözün **تحريف**’i gibidir; o, onu yönünden çevirmektir. Allah Teâlâ dedi: ﴿**يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه**﴾.
  Üçüncü asıl: **المِحراف**; tedavi sırasında yaralar onunla takdir edilen bir demirdir. Dedi:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما
  Ve bir topluluk, **المُحارَف**’ın bununla ilgili olduğunu iddia etti; sanki rızkı, yara **المحْراف** ile takdir edildiği gibi, onun üzerine takdir edilmiş gibidir.
  Ve bu babdandır: falan, ailesi için **يَحْرُف** eder; yani kazanır. Bundan daha iyi olan, onda **الفاء**’nın bir **ثاء**’dan بدل edilmiş olduğunun söylenmesidir. Ve o, **حَرَثِ**’tendir; yani kazandı ve topladı. Ve bazen derler: falan **أحْرَفَ** **إحرافاً**; malı büyüdüğü ve düzeldiği zaman. Ve falan, falanın **حَرِيفُ**’idir; yani onunla muamele edendir. Bunların hepsi **حَرَفَ** ve **احترف**’tan; yani kazandı (demektir). Asıl, zikrettiğimizdir.
  (**حرق**) **الحاء** ve **الراء** ve **القاف** iki asıldır: biri, sıcaklık ve alevlenme ile birlikte bir şeyi bir şeyle ovmaktır; ona birçok dallar döner. Diğeri, bedenden bir şeydir.
  Birincisi: onların “**حَرَقْتُ الشيءَ**” sözü; sen rendelediğin ve onun bir kısmını bir kısmıyla ovduğun zaman. Ve Araplar der: “O, öfkeden sana karşı **الأُرَّم**’ı **يَحْرُقُ**”; bu, dişlerini birbirine sürttüğü zamandır. Ve **الأُرَّم** dişlerdir. Dedi:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا
  Ve bir topluluk okudu: ﴿**لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه**﴾; dediler: manası, onu törpülerle rendeleyeceğizdir. Ve **الحَرَق**: ateştir. Ve elbisede **الحَرَقُ**. Ve **الحَرُوقاء**: kendisine **الحُرَّاق** denilen şeydir. Bunların hepsinin kıyası birdir.
  Ve babdandır: saçı kopan ve dökülen kimseye **حَرِقٌ** demeleri. Dedi:
  * حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ *
  Ve **الحُرْقَانُ**: iki uylukta sürtünme yarasıdır; bu, birinin ötekine sürtünmesindendir. Ve denir: **فَرَسٌ حُرَاقٌ**; koşusunda yanıp tutuşur gibi olduğu zaman. Ve **سَحابٌ حَرِقٌ**; şimşeği şiddetli olduğu zaman. Ve insanlar beni kınamalarıyla **أحْرَقَني**: bana eziyet ettiler. Ve denir ki **المُحارقَة** cinsel birleşmenin bir cinsidir. Ve **ماء حُرَاقٌ**: şiddetli tuzlulukta tuzludur.
  Diğer asla gelince: **الحارقة**; o, kalçada bulunan sinirdir. Denir: adam **محروقٌ**; **حارِقَتُه** koptuğu zaman. Dedi:
  * يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ *
   (**حرك**) **الحاء** ve **الراء** ve **الكاف** tek bir asıldır; **الحركة** sükûnun zıddıdır. Ve babdandır **الحارِكانِ**; onlar iki küreğin birleştiği yerdir; çünkü ikisi de durmadan hareket eder. Ve كذلك **الحراكيك**; onlar **الحراقِفُ**’tur; tekili **حَرْكَكَة**’dir.
  (**حرم**) **الحاء** ve **الراء** ve **الميم** tek bir asıldır; o da men etme ve sıkılaştırmadır. Öyleyse **الحرام**: **الحلال**’ın zıddıdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيةٍ أَهْلَكنْاَهَا**﴾. Ve ﴿**وحِرْمٌ**﴾ diye de okunmuştur. Ve **سَوْطٌ مُحرَّم**; henüz yumuşatılmadığı zaman. el-A‘şâ dedi:
  * تُحاذِر كَفِّي والقَطيعَ المُحَرَّمَا *
  Ve **القطيع**: kamçıdır; ve **المحرَّم**: henüz alıştırılmamış ve yumuşatılmamış olandır. Ve **الحريم**: kuyunun **حريم**’i; o, onun çevresidir; sahibinden başkasına, orada kazı yapması haram kılınır. Ve **الحَرَمَانِ**: Mekke ve Medine; ikisi, hürmetlerinden dolayı böyle adlandırılmıştır; ve ikisinde bir şey ihdas etmek veya bir ihdas edeni barındırmak haram kılınmıştır. Ve adam hac ile **أحْرَم** etti; çünkü avdan, kadınlardan ve başka şeylerden kendisine helâl olan şeyler ona haram olur. Ve adam **أحرم** etti: haram aya girdi. Dedi:
قَتَلُوا ابنَ عفّانَ الخليفةَ مُحْرِماً *** فمضى ولم أَرَ مثلَه مقتولا
  Ve **المُحْرِم** denir: zimmeti olan kimse. Ve denir: adamı **أحْرَمْتُ**; onu yendim; sanki senden umduğu şeyi ona haram kılmışsın gibi. Ve كذلك o **حَرِم** eder; **يَحْرَم حَرَماً**; yenmediği zaman. Kıyas birdir; sanki umduğu şeyden men edilmiştir. Ve adama bağışı **حَرَمْتُ**; **حِرماناً**; ve onu **أحرمْتُ**; bu kötü bir dildir. Dedi:
ونُبِّئْتُها أحْرَمْت قَومَها *** لتَنْكِحَ في مَعْشرٍ آخَرِينا
  Ve **مَحارِم اللَّيل**: gecenin korkuları; korkağa, onları katetmek haram olur. Sa‘leb okudu:
واللهِ لَلنَّومُ وبِيضٌ دُمَّجُ ***  أَهْوَنُ مِن لَيْلِ قِلاصٍ تَمْعَجُمَحَارِمُ اللَّيلِ لَهُنّ بَهْرَجُ *** حِين يَنام الوَرَعُ المزَلَّجُ
  Ve denir: hac ihramından olan kavim **حُرُمٌ** ve **حَرَامٌ**; ve adam **حَرَامٌ**. Ve adam **حِرْمِيٌّ**; **الحَرَم**’e nisbetlidir. en-Nâbiga dedi:
لِصَوْتِ حِرْمِيَّةٍ قالت وقد رحلوا *** هل في مُخِفِّيكُم من يَبتغي أَدَما
  Ve **الحَرِيم**: dokunması haram kılınmış olandır; ona yaklaşılmaz. Araplar, hac yaptıklarında, üzerlerindeki elbiseleri çıkarırlardı; onları **الحرَم**’de giymezlerdi; ve elbise, giyilmesi haram kılındığında **الحَريم** diye adlandırılır. Dedi:
كَفى حَزَناً مَرِّي عليه كأنّهُ *** لَقىً بين أيدي الطائِفِين حريمُ
  Ve denir: kavim arasında **حُرْمةٌ** ve **مَحْرَُمة** vardır; bu, onu zayi etmenin ve onu korumayı terk etmenin haram olmasından türemiştir. Ve denir ki **الحَرِيمة**: her umulan kaygıdan kaçan şeyin adıdır.
  Ve bu babdan şâz olan: **الحيْرَمَة**: inektir.
  (**حرن**) **الحاء** ve **الراء** ve **النون** tek bir asıldır; o, şeyin şeye yapışmasıdır; neredeyse ondan ayrılmaz. Öyleyse binek hayvanda **الحِرَان** bilinir; denir: **حَرَنَ** ve **حَرُن**. Ve arıdan **المَحَارن**: bala yapışan, ayrılmayan veya çekilip çıkarılmayanlardır. Dedi:
  * صَوْتُ المحابِضِ يَنْزِعْن المَحَارِينا *
  Ve كذلك eş-Şemmâh’ın sözü:
فما أرْوَى ولو كَرُمَتْ علينا *** بأدْنَى مِنْ موقَّفَةٍ حَرُونِ
  o, dağın tepesinden ayrılmayan (deve)dir. Ve denir: satışta **حَرَنَ** etti; ne artırır ne eksiltir.
  (**حرو/ي**) **الحاء** ve **الراء** ve ondan sonrası illetli. Üç asıl: birincisi sıcaklıktan bir cins, ikincisi yakınlık ve kasıt, üçüncüsü dönüş.
  Birincisi: **الحَرْوُ**; senin “ağzımda **حَرْوَة** ve **حَرَاوةً** buldum” sözündendir; o, hardal ve benzeri yenilen bir şeyden (gelen) bir sıcaklıktır. Bu kıyastandır: ateşin **حَرَاةُ**’ı; o, onun alevlenmesidir. Ondandır **الحَرَة**: ses ve gürültüdür.
  Yakınlık ve kasıt ise onların “sen, şunu yapmaya **حَرىً**sın” sözüdür. Bu lafız üzerine tesniye edilmez ve cem‘ edilmez. Eğer **حَرِيٌّ** dersen, **حرِيّان** ve **حريُّون** ve cemaat için **أحرياء** dersin. Ve dersin: bu iş, şuna **مَحْراةٌ**’dır. Ondandır onların “o, işi **يتحرَّى** eder” sözü; yani onu kasteder.
Ve denir ki **الحَرا** maksûr: yumurtanın yeri; o, **الأفحوص**’tur. Ondandır: mekânda **تحرَّى** etti; oyalanıp bekledi. Ondandır onların “**بِحَرَاهُ وَبِعَراه** indim” sözü; yani onun oyuntusuna.
  Üçüncüsü: onların “**حَرَى الشّيءُ يَحرِي حَرْياً**” sözü; döndüğü ve eksildiği zaman. Zaman onu **أحراه** etti. Ve bedeni büyüyüp eksilen yılana **حاريَةٌ** denir. Ona beddua olarak derler: “Allah onu **بأفعَى حاريةٍ** ile vurdu”; çünkü zamanın geçmesiyle ondan eksilir ve **تَحْرِي** eder; bu yüzden daha habistir. Ve hadiste: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم öldüğünde, Ebû Bekir’in bedeni, ona yetişinceye kadar **يَحْرِي** etmeye başladı.”
  (**حرب**) **الحاء** ve **الراء** ve **الباء** üç asıldır: biri soyma, diğeri küçük bir hayvancık, üçüncüsü meclislerin bir kısmı.
  Birincisi: **الحَرْب**; onun اشتقاق’ı **الحَرَب**’dendir; o, soyma (demektir). Denir: **حَرَبْتُه مالَه**; ve onun malı **حُرِب** edildi; yani ondan soyuldu; **حَرَباً**. Ve **الحريب**: soyulmuş olandır. Ve adam **مِحْرَابٌ**: cesur; savaş işini üstlenen; ona doğrudan girişen. Ve adamın **حَريبة**’si: onunla yaşadığı malıdır; eğer ondan soyulursa, ondan sonra ayakta durmaz. Ve denir: **أسَدٌ حَرِبٌ**; yani öfkesinin şiddetinden, sanki bir şeyden **حُرِب** edilmiş; yani soyulmuş gibidir. Ve كذلك adam **الحَرِب**.
  Küçük hayvancığa gelince: **الحِرباء**. Denir: **أرض مُحَرْبئة**; **حِرباء**’sı çok olduğu zaman. Ve onunla **الحِرْباء**’ya benzetilmiştir; o da zırhların çivileridir. Ve كذلك **حَرَابيّ المَتن**; o, onun et parçalarıdır.
  Üçüncüsü: **المحراب**; o, meclisin baş tarafıdır; çoğulu **محاريب**. Ve derler: Allah Teâlâ’nın sözü ﴿**فَخَرَجَ علَى قَوْمِهِ مِنَ المِحْراب**﴾’da **المحراب** odadır. Ve dedi:
رَبَّةُ مِحرابٍ إذا جئتُها *** لم ألقَها أوْ أَرتَقِي سُلَّمَا
  Bu asıllardan şâz olanlardan: **الحُرْبة**. İbn Düreyd, onun siyah bir torba olduğunu zikretti. Ve şu beyit okundu:
وصَاحبٍ صاحبتُ غيرِ أَبْعَدا *** تراهُ بين الحُرْبَتَينِ مَسْنَدَا
  (**حرت**) **الحاء** ve **الراء** ve **التاء** tek bir asıldır; o, ovmadır. Denir: **حَرَته حَرْتاً**; onu şiddetli bir ovmayla ovduğun zaman.
  (**حرث**) **الحاء** ve **الراء** ve **الثاء** iki, birbirinden farklı asıldır: biri toplama ve kazanma, diğeri şeyin zayıflamasıdır.
  Birincisi: **الحَرْث**; o, kazanma ve toplamadır; bununla adama **حارثاً** adı verilmiştir. Hadiste: “Dünyan için, sanki ebedî yaşayacakmışsın gibi **احْرُثْ**; âhiretin için, sanki yarın ölecekmişsin gibi amel et.”
  Ve bu babdandır: ekini **حرث** etmek. Ve kadın, kocanın **حرث**’ıdır; bu bir benzetmedir; bu, çünkü onun çocuğu ekilir. Allah Teâlâ dedi: ﴿**نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ**﴾. Ve **الأحرِثة**: **الأفواق**’taki kirişlerin geçtiği kanallardır; çünkü onları toplar.
  Diğer asla gelince: denir: devesini **حَرَثَ** etti; onu zayıflattı; onu **أحرثها** da eder. Ondandır: Muâviye onlara “su çeken develeriniz ne yaptı?” dediğinde Ensâr’ın sözü: “Bedir günü onları **أحْرثْنَاها**.”
   (**حرج**) **الحاء** ve **الراء** ve **الجيم** tek bir asıldır; o, babın çoğudur ve dalları ona döner; bu, şeyin toplanması ve darlığıdır. Ondandır **الحَرَج**; **حَرَجة**’nin cem‘idir; o, ağaç topluluğudur. Cem‘de **حَرَجات** denir. Dedi:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ
  Ve **حِراجٌ** da denir. Dedi:
  * عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ *
  Ve bundan: **الحرَجَ** günah; ve **الحَرَج** darlık. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً**﴾. Ve denir: göz **حَرِجَت**; **تَحرَج** eder; yani şaşırır. Ve dersin: zulmün bana **حَرِجَ** etti; yani haram oldu. Ve denir: onu bir boşamayla **أحْرَجَ** etti; yani onu haram kıldı. Ve derler: onu **بالمُحْرِجات** ile vurdu; üç boşamayla (vurmayı) isterler. Ve **الحَرَج**: ölülerin taşındığı sedyedir. Ve **المِحَفَّةُ** bir **حَرَجٌ**’dir. Dedi:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني
  Ve deve **حَرَجٌ** ve **حُرْجُوجٌ**: zayıftır; bu, kemiklerinin ve etinin birbirine girmesidir. Ondandır **الحَرِجُ**: neredeyse savaştan ayrılmayan adam.
  Bu babdan şâz olanlardan: onların “**الْحِرْجَ** **الوَدَعة**’dır” sözleri; çoğulu **أحراج**. Ve denir: o, av etinden köpeğin payıdır. Cehdar dedi:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ
  Ve denir: **الحِرْج** kurulan iplerdir. Dedi:
  * كأنّها حرج حابلِ *
  (**حرد**) **الحاء** ve **الراء** ve **الدال** üç asıldır: kasıt, öfke, ve uzaklaşma.
  Birincisi: kasıt. Denir: **حَرَدَ حَرْدَهُ**; yani kastını kastetti. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ**﴾. Ve dedi:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ
  Ve bu babdandır **الحُرُود**: develerin gübre yerleri; tekili **حِرْد**’dir.
  İkincisi: öfke. Denir: adam **حَرِدَ**; öfkelendi; **حَرْداً**; **الراء**’nın sükûnuyla. et-Tırımmah dedi:
  * وابن سَلْمى على حَرْدِ *
  Ve denir: **أسَدٌ حارد**. Dedi:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ
  Üçüncüsü: uzaklaşma ve sapma. Denir: falan **حريداً** indi; yani kenara çekilmiş olarak. Ve yıldız **حَريد**. Cerîr dedi:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا
  Ebû Zeyd dedi: Burada **الحريد**: kavminden ayrılıp başka yere geçen kimsedir. Ve **حَرَدَ**; **حُرُوداً**. “Biz, zayıflık ve zillet sebebiyle kavmimizden başkasının yanında inmeyiz; gücümüz ve çokluğumuz sebebiyle” der. Ve her şeyden **المحرَّد**: eğri olandır. Ve deve **حارَدَت**; sütü azaldığı zaman; bu, sağmadan olduğu hâlden saptığı içindir. Ve كذلك yıl **حارَدَت**; yağmuru azaldığı zaman. Ve **حَبْلٌ مُحَرَّدٌ**; örüldüğü ve eğriliğinden dolayı ona bir şekil verildiği zaman.
  (**حرذ**) **الحاء** ve **الراء** ve **الذال** bir asıl değildir; onda sahih bir Arapça yoktur. Ve “**الحِرذَون** küçük bir hayvancık” demişlerdir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- أصل الحرج والحراج مجتمع الشيئين، وتصور منه ضيق ما بينهما، فقيل للضيق: حرج، وللإثم حرج، قال تعالى: ﴿ثم لا يجدوا في أنفسهم حرجا﴾ [النساء/65]، وقال عز وجل: ﴿وما جعل عليكم في الدين من حرج﴾ [الحج/78]، وقد حرج صدره، قال تعالى: ﴿يجعل صدره ضيقا حرجا﴾ [الأنعام/125]، وقرئ ﴿حرجا﴾ (وهي قراءة نافع وأبي بكر وأبي جعفر. راجع الإتحاف ص 216)، أي: ضيقا بكفره، لأن الكفر لا يكاد تسكن إليه النفس لكونه اعتقادا عن ظن، وقيل: ضيق بالإسلام كما قال تعالى: ﴿ختم الله على قلوبهم﴾ [البقرة/7]، وقوله تعالى: ﴿فلا يكن في صدرك حرج منه﴾ [الأعراف/2]، قيل: هو نهي، وقيل: هو دعاء، وقيل: هو حكم منه، نحو: ﴿ألم نشرح لك صدرك﴾ [الشرح/1]، والمتحرج والمتحوب: المتجنب من الحرج والحوب.

##### Türkçe

- **الحرج** ve **الحراج**’ın aslı iki şeyin birleşmesidir; ondan ikisi arasındaki şeyin darlığı tasavvur olunur; bu sebeple darlığa: **حرج** denildi, günaha da **حرج** (denildi). Yüce Allah dedi ki: ﴿ثم لا يجدوا في أنفسهم **حرجا**﴾ [النساء/65]; ve Azîz ve Celîl dedi ki: ﴿وما جعل عليكم في الدين من **حرج**﴾ [الحج/78]. Ve onun göğsü daraldı; Yüce Allah dedi ki: ﴿يجعل صدره ضيقا **حرجا**﴾ [الأنعام/125]. Ve ﴿**حرجا**﴾ diye okundu (ki bu, **نافع**’ın, **أبي بكر**’in ve **أبي جعفر**’in kıraatidir. **الإتحاف** s. 216’ya bak), yani: küfrü sebebiyle dar; çünkü küfür, zanna dayalı bir inanç olması dolayısıyla nefis ona neredeyse sükûn bulmaz. Ve denildi ki: İslâm sebebiyle dar; Yüce Allah’ın dediği gibi: ﴿ختم الله على قلوبهم﴾ [البقرة/7]. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿فلا يكن في صدرك **حرج** منه﴾ [الأعراف/2]; denildi ki: o bir nehiydir; ve denildi ki: o bir duadır; ve denildi ki: o, O’ndan bir hükümdür; şu (ayet) gibi: ﴿ألم نشرح لك صدرك﴾ [الشرح/1]. Ve **المتحرج** ve **المتحوب**: **الحرج** ve **الحوب**’dan sakınan (kimsedir).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ر ج
حرج صدره حرجاً وصدر حرج وحرج‏.‏
وأحرجني إلى كذا‏:‏ ألجأني فحرجت إليه وأحرج السبـع إلى مضيق حتى أخذه‏.‏
وأحرج كلبك فإنه أدعى له إلى الصيد أي أسهم له من الصيد وأطعمه حرجه منه أي نصيبه‏.‏
قال الطرماح‏:‏ يبتدرن الأحراج كالثول والحر - ج لرب الضراء يصطفده يدخره‏:‏ من الصفد أي يطعمها أحراجها ويأخذ حرج نفسه‏.‏
والثول النحل‏.‏
وكلاب محرجة في أناقها الأحراج وهي الودع الواحد حرج‏.‏
وريح حرجف‏:‏ باردة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ وقع في الحرج وهو ضيق المأثم‏.‏
وحدث عن بني إسرائيل ولا حرج‏.‏
وأحرجني فلان‏:‏ أوقعني في الحرج‏.‏
وحرجت الصلاة على الحائض والسحور على الصائم لما أصبح أي حرمـاً وضـاق أمرهمـا‏.‏
وظلمك عليّ حرج أي حرام مضيقز وتحرج من كذا‏:‏ تأثم‏.‏
وحلف فلان بالمحرجـات وهـي الأيمـان التـي تضيـق مجـال الحلاف وكسعها بالمحرجات أي بالطلقات الثلاث وحرجت العين‏:‏ غارت فضاقت عليها منافذ البصر‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ وتحرج العين فيها حيـن تنتقـب وناقـة حـرج وحرجـوج‏:‏ ضامـرة‏.‏
ودخلـوا فـي الحرج وهو مجتمع الشجر ومتضايقه وهم في حرجة ملتفة وحرجات وحراج‏.‏
قال‏:‏ أبا حرجات الحيّ حين تحملـوا بذي سلم لا جادكن ربيع ودونه حراج من الظلام‏.‏
قال ابن ميادة‏:‏ ألا طرقتنا أم أوس ودونها حراج من الظلماء يعشى غرابها واحرنجمت الإبل‏:‏ اجتمعت وتضامت‏.‏
قال بعضهم‏:‏ عايـن حيـاً كالحـراج نعمـه يكـون أقصـى شلـه محـر نجمه

##### Türkçe

ح ر ج
**حرج** göğsü **حرجاً** (ile) ve göğüs **حرج** oldu ve **حرج** oldu.
Ve **أحرجني** (beni) şuna: beni mecbur etti; böylece ona **حرجت** (sıkışıp yöneldim). Ve **أحرج** yırtıcı hayvanı bir darlığa, ta ki onu yakalayıncaya kadar.
Ve “**أحرج** köpeğini; çünkü o, av için ona daha çağırıcıdır” yani avdan ona pay ayır ve onu ondan **حرجه** ile, yani ondan nasibiyle doyur.
طرماح dedi ki:
“**يبتدرن الأحراج** kovanlar ve **الحر - ج** gibi; şiddetli kıtlığın sahibine, onu **يصطفده** (kendine) ayırır, onu biriktirir”: **الصفد**’den, yani onlara **أحراجها**’larını yedirir ve kendi nefsinin **حرج**’ini alır.
Ve **الثول**: arılardır.
Ve boyunlarında **الأحراج** bulunan **محرجة** köpekler; ve o, tek **الودع**’dır; bir tanesi **حرج** (dir).
Ve **ريح حرجف**: soğuk.
Ve mecazdan: **الحرج**’e düştü; o, günahın darlığıdır.
Ve “İsrâiloğullarından rivayet et, **ولا حرج**.”
Ve falan kimse **أحرجني**: beni **الحرج**’e düşürdü.
Ve hayızlıya namaz ve oruçluya sabah olunca sahur **حرجت**; yani haram oldu ve ikisinin işi daraldı.
Ve senin bana zulmün **حرج**’dir; yani haram, daraltıcıdır. Ve **تحرج** etti şundan: günaha girdi.
Ve falan kimse **بالمحرجات** ile yemin etti; ve o, yemin edenin alanını daraltan yeminlerdir. Ve onu **بالمحرجات** ile **كسعها** etti; yani üç talâkla. Ve **حرجت** göz: çöktü; böylece görmenin geçitleri ona daraldı.
ذو الرمة dedi ki:
“Ve onda **تتحرج** göz, delik açtığı zaman.”
Ve **ناقة حرج** ve **حرجوج**: zayıf, cılız.
Ve **الحرج**’e girdiler; o, ağaçların topluluğu ve onun dar yeri(ler)i(dir). Ve onlar, birbirine dolanmış bir **حرجة**’dedir; ve **حرجات** ve **حراج**.
Dedi ki:
“Ey kavmin **أبا حرجات**’ı; yüklendikleri vakit, ذي سلم’de; size bahar yağmur(lar)ı bol olmasın.” Ve onun önünde karanlıktan **حراج** vardır.
İbn ميادة dedi ki:
“Bize أم أوس geceleyin geldi mi? ve onun önünde karanlıktan **حراج** vardır; onun kargası körleşir.”
Ve **احرنجمت** develer: toplandı ve birbirine sokuldu.
Bazıları dedi ki:
“Bir kavmi, nimetleri **كالحراج** gibi olanı gözledi; onun sürüsünün en ucu, yıldızı **محر نجمه** olur.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحِرْجُ والحَرَجُ: الإِثمُ. والحارجُ: الآثم؛ قال ابن سيده: أُراه على النسب، لأَنه لا فعل له. والحَرَجُ والحَرِجُ والمُتَحَرِّجُ: الكافُّ عن الإِثم. وقولهم: رجل مُتَحَرِّجٌ، كقولهم: رجلٌ مُتَأَثِّمٌ ومُتَحَوِّبٌ ومُتَحَنِّثٌ، يُلْقِي الحَرَجَ والحِنْثَ والحُوبَ والإِثم عن نفسه. ورجلٌ مُتَلَوِّمٌ إِذا تربص بالأَمر يريد القاء الملامة عن نفسه؛ قال الأَزهري: وهذه حروف جاءَت معانيها مخالفة لأَلفاظها؛ وقال: قال ذلك أَحمد بن يحيى.
وأَحْرَجَه أَي آثمه. وتَحَرَّجَ: تأَثَّم. والتحريج: التضييق؛ وفي الحديث: حَدِّثوا عن بني إِسرائيل ولا حَرَجَ. قال ابن الأَثير: الحَرَجُ في الأَصل الضيق، ويمقع على الإِثم والحرام؛ وقيل: الحَرَجُ أَضْيَقُ الضِّيقِ؛ فمعناه أَي لا بأْس ولا إِثم عليكم أَن تحدّثوا عنهم ما سمعتم، وإِن استحال أَن يكون في هذه الأُمة مثل ما روي أَن ثيابهم كانت تطول، وأَن النار كانت تنزل من السماء فتأْكل القُرْبانَ وغير ذلك، لا أَن تَتَحَدَّثَ عنهم بالكذب. ويشهد لهذا التأْويل ما جاء في بعض رواياته فإِن فيهم العجائب؛ وقيل: معناه أَن الحديث عنهم إِذا أَديته على ما سمعته، حقّاً كان أَو باطلاً، لم يكن عليك إِثم لطول العهد ووقوع الفَتْرَةِ، بخلاف الحديث عن النبي، صلى الله عليه وسلم، لأَنه إِنما يكون بعد العلم بصحة روايته وعدالة رواته؛ وقيل: معناه أَن الحديث عنهم ليس على الوجوب لأَن قوله، عليه السلام، في أَوّل الحديث: بَلِّغُوا عَنِّي؛ على الوجوب، ثم أَتبعه بقوله: وحدِّثوا عن بني إِسرائيل ولا حرج عليكم إِن لم تحدِّثوا عنهم. قال: ومن أَحاديث الحرج قوله، عليه السلام، في قتل الحيات: فَلْيُحَرِّجْ عليها؛ هو أَن يقول لها: أَنت في حَرَجٍ أَي في ضيق، إِن عُدْتِ إِلينا فلا تلومينا أَن نُضَيِّقَ عليك بالتَّتَبُّع والطرد والقتل. قال: ومنها حديث اليتامى: تَحَرَّجُوا أَن يأْكلوا معهم؛ أَي ضَيَّقُوا على أَنفسهم. وتَحَرَّجَ فلانٌ إِذا فعل فعلاً يَتحَرَّجُ به، مِن الحَرَج، الإِثم والضيق؛ ومنه الحديث: اللَّهم إِني أُحَرِّجُ حَقَّ الضعيفَين: اليتيم والمرأَة أَي أُضيقه وأُحرمه على مَن ظلمهما؛ وفي حديث ابن عباس في صلاة الجمعة: كَرِهَ أَن يُحْرِجَهم أَي يوقعهم في الحَرَج. قال ابن الأَثير: وورد الحَرَجُ في أَحاديث كثيرة وكلها راجعة إِلى هذا المعنى. ورجلٌ حَرَجٌ وحَرِجٌ: ضَيِّق الصَّدْرِ؛ وأَنشد:
لا حَرِجُ الصَّدْرِ ولا عَنِيفُ
والحَرَجُ: الضِّيق.
وحَرِجَ صدره يَحْرَجُ حَرَجاً: ضاق فلم ينشرح لخير، فهو حَرِجٌ وحَرَجٌ، فمن قال حَرِج، ثَنَّى وجَمَعَ، ومَن قال حَرَجٌ أَفرد، لأَنه مصدر.وقوله تعالى: يَجْعَلْ صَدْرَه ضَيِّقاً حَرَجاً وحَرِجاً؛ قال الفراء: قرأَها ابن عباس
(* قوله «قرأها ابن عباس إلخ» كذا بالأصل.) وعمر، رضي
الله عنهما، حَرَجاً، وقرأَها الناس حَرِجاً؛ قال: والحَرَجُ فيما فسر ابن عباس هو الموضع الكثير الشجر الذي لا يصل إِليه الراعيةُ؛ قال: وكذلك صدر الكافر لا يصل إِليه الحكمةُ؛ قال: وهو في كسره ونصبه بمنزلة الوَحَدِ والوَحِدِ، والفَرَدِ والفَرِدِ، والدَّنَفِ والدَّنِفِ. وقال الزجاج: الحَرَجُ في اللغة أَضْيَقُ الضِّيقِ، ومعناه أَنه ضَيِّقٌ جدًّا. قال: ومَن قال رجل حَرَجُ الصدر فمعناه ذو حَرَجٍ في صدره، ومن قال حَرِجٌ جعلَهُ فاعِلاً؛ وكذلك رجل دَنَفٌ ذو دَنَفٍ، ودَنِفٌ نَعْتٌ؛ الجوهري: ومكان حَرَجٌ وحَرِجٌ أَي مكان ضيق كثير الشجر. والحَرِجُ: الذي لا يكاد يَبْرَح القتالَ؛ قال:
مِنَّا الزُّوَينُ الحَرِجُ المُقَاتِلُ
والحَرِجُ: الذي لا ينهزم كأَنه يَضِيقُ عليه العُذْرُ في الانهزام. والحَرِجُ: الذي يهاب أَن يتقدَّم على الأَمر، وهذا ضيق أَيضاً. وحَرِجَ إِليه: لَجَأَ عن ضِيقٍ. وأَحْرَجَه إِليه: أَلْجَأَهُ وضَيَّق عليه. وحَرَّجَ فلانٌ على فلانٍ إِذا ضَيَّقَ عليه، وأَحْرَجْتُ فلاناً: صيرته إِلى الحَرَجِ، وهو الضيق، وأَحْرَجْتُهُ: أَلْجَأْتُهُ إِلى مَضِيقٍ، وكذلك أَحْجَرْتُهُ وأَحْرَدْتُهُ، بمعنىً واحدٍ؛ ويقال: أَحْرَجَني إِلى كذا وكذا فَحَرِجْتُ إِليه أَي انضممتُ. وأَحْرَجَ الكلبَ والسَّبُعَ: أَلجَأَهُ إِلى مَضِيقٍ فَحَمَلَ عليه. وحَرِجَ الغُبارُ، فهو حَرِجٌ: ثار في موضع ضَيِّقٍ، فانضم إِلى حائط أَو سَنَدٍ؛ قال:
وغَارَةٍ يَحْرَجُ القَتامُ لَها،
يَهْلِكُ فيها المُناجِدُ البَطَلُ
قال الأَزهري: قال الليث: يقال للغبار الساطع المنضم إِلى حائط أَو سَنَدٍ قد حَرِجَ إِليه؛ وقال لبيد:
حَرِجاً إِلى أَعْلامِهِنَّ قَتَامُها
ومكانٌ حَرِجٌ وحَرِيجٌ؛ قال:
ومَا أَبْهَمَتْ، فَهُوَ حَجٌّ حَرِيجْ
وحَرِجَتْ عينُه تحْرَجُ حَرَجاً أَي حَارَتْ؛ قال ذو الرمة: تَزْدَادُ لِلْعَيْنِ إِبْهاجاً إِذا سَفَرَتْ،
وتَحْرَجُ العَيْنُ فيها حينَ تَنْتَقِبُ
وقيل: معْناه أَنها لا تنصرف ولا تَطْرِفُ من شدة النظر.
الأَزهري: الحَرَجُ أَن ينظر الرجل فلا يستطيع أَن يتحرك من مكانه فَرَقاً وغيظاً. وحَرِجَ عليه السُّحورُ إِذا أَصبح قبل أَن يتسحر، فحرم عليه لضيق وقته. وحَرِجَتِ الصلاةُ على المرأَة حَرَجاً: حرمت، وهو من الضيق لأَن الشيء إِذا حرم فقد ضاق. وحَرِجَ عليَّ ظُلْمُكَ حَرَجاً أَي حرم. ويقال: أَحْرَجَ امرأَته بطلقة أَي حَرَّمَها؛ ويقال: أَكَسَعَهَا بالمُحْرِجَات؟ يريد بثلاث تطليقات.
الأَزهري: وقرأَ ابن عباس، رضي الله عنهما: وحَرْثٌ حِرْجٌ أَي حرام؛ وقرأَ الناس: وحَرْثٌ حِجْرٌ. الجوهري: والحِرْجُ لغةٌ في الحَرَجِ، وهو الإِثم؛ قال: حكاه يونس.
والحَرَجَةُ: الغَيْضَةُ لضيقها؛ وقيل: الشجر الملتف، وهي أَيضاً الشجرة تكون بين الأَشجار لا تصل إِليها الآكِلَةُ، وهي ما رَعَى من المال. والجمع من كل ذلك: حَرَجٌ وأَحْرَاجٌ وحَرَجَاتٌ؛ قال الشاعر: أَيا حَرَجَاتِ الحَيِّ، حِينَ تَحَمَّلُوا،
بذِي سَلَمٍ، لا جَادَكُنَّ ربِيعُ
وحِرَاجٌ؛ قال رؤبة:
عَاذَا بِكُمْ مِنْ سَنَةٍ مِسْحَاجِ،
شَهْبَاءَ تُلْقِي وَرَقَ الحِراجِ
وهي المَحاريجُ. وقيل: الحَرَجَةُ تكون من السَّمُرِ والطَّلْحِ والعَوسَجِ والسَّلَمِ والسَّدْرِ؛ وقيل: هو ما اجتمع من السدر والزيتون وسائر الشجر؛ وقيل: هي موضع من الغيضة تلتف فيه شجرات قدر رمية حجر؛ قال أَبو زيد: سمِّيت بذلك لالتفافها وضيق المسلك فيها. وقال الجوهري: الحَرَجَةُ مُجْتَمَعُ شجر. قال الأَزهري: قال أَبو الهيثم: الحِراجُ غِياضٌ من شجر السلَم ملتفةٌ، لا يقدر أَحدٌ أَن يَنْفُذَ فيها؛ قال العجاج: عَاينَ حَيًّا كالحِرَاجِ نَعَمُهْ،
يَكُونُ أَقْصَة شَلِّهِ مُحْرَنْجِمُهْ
وفي حديث حنين: حتى تركوه في حَرَجَةٍ؛ الحَرَجَة، بالفتح والتحريك: مجتمع شجر ملتف كالغيضة. وفي حديث معاذ بن عمرو: نظرتُ إِلى أَبي جهلٍ في مثل الحَرَجَةِ. والحديث الآخر: إِنَّ مَوْضِعَ البيت كان في حَرَجَةٍ وعِضَاه.
وحِراجُ الظلماء: ما كَثُفَ والتفَّ؛ قال ابن ميادة:
أَلا طَرَقَتْنا أُمُّ أَوْسٍ، ودُونَها
حِراجٌ مِنَ الظَّلْماءِ، يَعْشَى غُرابُها؟
خص الغرابَ لحدّة البصر، يقول: فإِذا لم يبصر فيها الغرابُ مع حدّة بصره فما ظنك بغيره؟ والحَرَجَةُ: الجماعة من الإِبل، قال ابن سيده: والحَرَجَةُ مائة من الإِبل. وركب الحَرَجَةَ أَي الطريق؛ وقيل: معظمه، وقد حكيت بجيمين.
والحَرَجُ: سرير يحمل عليه المريض أَو الميت؛ وقيل: هو خشب يُشدُّ بعضه إِلى بعض؛ قال امرؤُ القيس:
فَإِمَّا تَرَيْني في رِحَالَةِ جَابِرٍ
على حَرَجٍ، كالقَرِّ تَخْفِقُ أَكْفاني
ابن بري: أَراد بالرِّحالة الخَشَبَ الذي يحمل عليه في مرضه، وأَراد بالأَكفان ثيابه التي عليه لأَنه قدَّر أَنها ثيابه التي يدفن فيها. وخَفْقُها ضَرْبُ الريح لها. وأَراد بجابر جابرَ بنَ حُنَيٍّ التَغْلَبيَّ، وكان معه في بلاد الروم، فلما اشتدّت علَّته صنع له من الخشب شيئاً كالقَرِّ يحمل فيه؛ والقَرُّ: مَرْكب من مراكب الرجال بين الرحل والسرج. قال: كذا ذكره أَبو عبيد، وقال غيره: هو الهودج. الجوهري: الحَرَجُ خشبٌ يُشدُّ بعضه إِلى بعض تحمل فيه الموتى، وربما وضع فوق نعش النساء. قال الأَزهري: وحَرَجُ النعشِ شَجَارٌ من خشب جعل فوق نعش الميت، وهو سريره. قال الأَزهري: وأَما قول عنترة يصف ظَليماً وقُلُصَة:
يَتْبَعْنَ قُلَّةَ رَأْسِهِ، وكَأَنَّهُ
حَرَجٌ على نَعْشٍ لَهُنَّ مُخَيَّمِ
هذا يصف نعامة يتبعها رِئالُها، وهو يبسط جناحيه ويجعلها تحته. قال ابن سيده: والحَرَجُ مَرْكَبٌ للنساء والرجال ليس له رأْس. والحَرَجُ والحِرْجُ: الشَّحَصُ. والحَرَجُ من الإِبل: التي لا تُركب ولا يضربها الفحل ليكون أَسمن لها إِنما هي مُعَدَّةٌ؛ قال لبيد:
حَرَجٌ في مِرْفَقَيْها كالفَتَلْ
قال الأَزهري: هذا قول الليث، وهو مدخول. والحَرَجُ والحُرْجُوجُ: الناقة الجسيمة الطويلة على وجه الأَرض؛ وقيل: الشديدة، وقيل: هي الضامرة، وجمعها حَراجِيجُ. وأَجاز بعضهم: ناقة حُرْجُجٌ، بمعنى الحُرْجُوجِ، وأَصل الحُرْجُوجِ حُرْجُجٌ، وأَصل الحُرْجُجِ حُرْجٌ، بالضم. وفي الحديث: قَدِمَ وَفْدُ مَذْحِجَ على حَرَاجِيجَ، جميع حُرْجُوجٍ وحُرْجِيجٍ، وهي الناقة الطويلة؛ وقيل الضامرة، وقيل: الحُرْجُوجُ الوَقَّادَةُ الحادَّة القلب؛ قال:
أَذَاكَ ولَمْ تَرْحَلْ إِلى أَهْلِ مَسْجِدٍ،
بِرَحْلِيَ، حُرْجُوجٌ عليها النَّمَارِقُ
والحُرْجُوجُ: الريح الباردة الشديدة؛ قال ذو الرمة:
أَنْقَاءُ سارِيَةٍ حَلَّتْ عَزَالِيَها،
مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ، رِيحٌ غيرُ حُرْجُوجِ
وحَرَجَ الرَّجُلُ أَنْيابَهُ يَحْرُجُها حَرْجاً: حَكَّ بعضَها إِلى بعض من الحَرَدِ؛ قال الشاعر:
ويوْمٌ تُحْرَجُ الأَضْرَاسُ فيهِ
لأَبْطالِ الكُمَاةِ، به أُوَامُ
والحِرْجُ، بكسر الحاء: القطعة من اللحم، وقيل: هي نصيب الكلب من الصيد وهو ما أَشبه الأَطرافَ من الرأْس والكُراعِ والبَطْن، والكلابُ تطمع فيها. قال الأَزهري: الحِرْجُ ما يُلقى للكلب من صيده، والجمع أَحْرَاجٌ؛ قال جَحْدرٌ يصف الأَسد:
وتَقَدُّمِي لِلَّيْثِ أَمْشِي نحْوَهُ،
حَتَّى أُكَابِرَهُ على الأَحْرَاجِ
وقال الطرماح:
يَبْتَدِرْنَ الأَحْراجَ كالثَّوْلِ، والحِرْ
جُ لِرَبِّ الكِلابِ يَصْطَفِدُهْ
يَصْطَفِدُه أَي يَدَّخِرُه ويجعله صَفَداً لنَفْسِهِ ويختاره؛ شبَّه الكلاب في سرعتها بالزنابير، وهي الثَّوْلُ. وقال الأَصمعي: أَحْرِجْ لِكلبكَ من صَيْدِه فإِنه أَدْعَى إِلى الصَّيْدِ. وقال المفضل: الحِرْجُ حِبَالٌ تُنصب للسبع؛ قال الشاعر:
وشَرُّ النَّدامَى مَن تَبِيتُ ثيابُهُ
مُجَفَّفَةً، كأَنَّها حِرْجُ حابِلِ
والحِرْجُ: الوَدَعَةُ، والجمع أَحْرَاجٌ وحِراجٌ؛ وقول الهذلي: أَلم تَقْتُلوا الحِرْجَينِ، إِذ أَعْرَضَا لكمْ
يَمُرَّان بالأَيْدِي اللِّحاءَ المُضَفَّرَا؟
إِنما عَنَى بالحِرْجَينِ رجلين أَبيضين كالوَدَعَةِ، فإِما أَن يكون البياضُ لَوْنَهما، وإِما أَن يكون كَنَى بذلك عن شرفهما، وكان هذان الرجلان قد قَشَرَا لحاءَ شجر الكعبة ليتخفَّرا بذلك. والمضفر: المقتول كالضفيرة. والحِرْجُ: قلادة الكلب، والجمع أَحْرَاجٌ وحِرَجَةٌ؛ قال: بِنَواشِطٍ غُضْفٍ يُقَلِّدُها الأَ
حْرَاجَ، فَوْقَ مُتُونِها لُمَعُ
الأَزهري: ويقال ثلاثة أَحْرِجَةٍ، وكَلْبٌ مُحَرَّجٌ، وكِلاب مُحَرَّجَةٌ أَي مُقَلَّدَةٌ؛ وأَنشد في ترجمة عضرس:
مَحَرَّجَةٌ حُصٌّ كَأَنَّ عُيُونها،
إِذا أَيَّهَ القَنَّاصُ بالصَّيْدِ، عَضْرَسُ
(* قوله «إِذا أَيه» كذا بالأَصل بهذا الضبط بمعنى صاح، وفي شرح القاموس والصحاح إِذا أَذن، والضمير في عيونها يعود على الكلاب، وتحرفت في شرح القاموس بعيونه.)
مُحَرَّجَةٌ: مُقَلَّدَةٌ بالأَحْرَاج، جمع حِرْجٍ للوَدَعةِ. وحُصٌّ: قد انْحَصَّ شَعَرُها، وقال الأَصمعي في قوله:
طاوي الحَشَا قَصُرَتْ عنه مُحَرَّجَةٌ
قال: مُحَرَّجَةٌ: في أَعناقها حِرْجٌ، وهو الوَدَعُ. والوَدَعُ: خرز يعلق في أَعناقها.
الأَزهري: والحِرْجُ القلادة لكل حيوان. قال: والحِرْجُ: الثياب التي تُبسط على حبل لِتَجَفَّ، وجمعها حِراجٌ في جميعها. والحِرْجُ: جماعة الغنم، عن كراع، وجمعه أَحْرَاجٌ.
والحُرْجُ: موضعٌ معروف.

##### Türkçe

**الحِرْجُ** ve **الحَرَجُ**: günah. **والحارجُ**: günahkâr; İbn Sîdeh dedi ki:
Onu nisbet üzere görüyorum; çünkü onun fiili yoktur. **والحَرَجُ** ve **الحَرِجُ** ve **المُتَحَرِّجُ**:
günahtan el çeken. Onların “**رجل مُتَحَرِّجٌ**” demeleri, “**رجلٌ مُتَأَثِّمٌ**”
ve **مُتَحَوِّبٌ** ve **مُتَحَنِّثٌ** demeleri gibidir; **الحَرَجَ** ve **الحِنْثَ** ve **الحُوبَ** ve **الإِثم**’i
kendisinden atar. Ve **رجلٌ مُتَلَوِّمٌ**: işte bekleyip durduğu zaman, kendisinden kınamayı atmak ister;
Ezherî dedi ki: Bunlar, mânâları lafızlarına muhalif gelmiş harflerdir; ve dedi ki: bunu
Ahmed b. Yahyâ söylemiştir.

**وأَحْرَجَه**: yani onu günaha soktu. **وتَحَرَّجَ**: günah saydı. **والتحريج**: daraltma; ve
hadiste: “Benî İsrâîl’den rivayet edin, **ولا حَرَجَ**.” İbnü’l-Esîr dedi ki: **الحَرَجُ** aslında darlıktır,
ve günah ve haram üzerine de kullanılır; ve denildi ki: **الحَرَجُ** darlığın en dardır;
mânâsı: yani, onlardan işittiğinizi rivayet etmenizde size bir beis yoktur ve günah yoktur; her ne kadar
bu ümmette, rivayet olunduğu üzere elbiselerinin uzaması ve
ateşin gökten inip kurbanı yemesi ve bunun dışındakiler gibi şeylerin bulunması imkânsız olsa da;
(onlardan) yalanla rivayet etmeniz değil. Bu te’vile şahitlik eder: onun bazı rivayetlerinde gelen şey; çünkü onlarda
acâyipler vardır; ve denildi ki: mânâsı: onlardan rivayet, onu işittiğin üzere edâ ettiğin zaman—hak olsun
yahut bâtıl olsun—uzun zaman geçmesi ve fetretin vuku bulması sebebiyle sana günah olmaz; Nebî’den rivayet bunun hilâfınadır,
sallallahu aleyhi ve sellem; çünkü o ancak rivayetinin sıhhatini bilmekten ve
râvilerinin adâletinden sonra olur; ve denildi ki: mânâsı: onlardan rivayet vâcip üzere değildir; çünkü onun sözü,
aleyhi’s-selâm, hadisin başında: “**بَلِّغُوا عَنِّي**”; vâcip üzeredir; sonra onu şu sözüyle tâkip etti:
“Benî İsrâîl’den rivayet edin; ve onlardan rivayet etmezseniz üzerinize **لا حرج** yoktur.” Dedi ki:
**الحرج** hadislerinden: onun sözü, aleyhi’s-selâm, yılanları öldürmede: “**فَلْيُحَرِّجْ عليها**”;
o, ona şöyle demesidir: “Sen **في حَرَجٍ**’sin”, yani darlıkta; bize dönersen, seni
iz sürme, kovma ve öldürme ile daraltmamızdan dolayı bizi kınama. Dedi ki: ve ondan (bir diğeri) yetimler hadisi:
“**تَحَرَّجُوا أَن يأْكلوا معهم**”; yani kendilerine dar tuttular.
**وتَحَرَّجَ فلانٌ**: bir fiil yaptığı zaman ki onunla **يَتحَرَّجُ**; **مِن الحَرَج**: günah ve darlık;
ve ondan hadis: “Allah’ım, ben iki zayıfın hakkını **أُحَرِّجُ**: yetim ve kadın”;
yani onlara zulmedene onu daraltırım ve ona haram kılarım; İbn Abbâs’ın cuma namazı hakkındaki hadisinde:
“Onları **يُحْرِجَهم**’i kerih gördü”; yani onları **الحَرَج**’e düşürür. İbnü’l-Esîr dedi ki:
**الحَرَجُ** birçok hadiste vârid olmuştur ve hepsi bu mânâya râcidir. Ve **رجلٌ حَرَجٌ**
ve **حَرِجٌ**: göğsü dar; ve inşâd etti:
لا حَرِجُ الصَّدْرِ ولا عَنِيفُ
**والحَرَجُ**: darlık.

**وحَرِجَ صدره يَحْرَجُ حَرَجاً**: daraldı, hayra açılmadı; o hâlde o **حَرِجٌ**
ve **حَرَجٌ**’dır. Kim **حَرِج** derse ikiler ve çoğullar; kim **حَرَجٌ** derse tekil yapar; çünkü o
masdardır. Yüce Allah’ın sözü: “**يَجْعَلْ صَدْرَه ضَيِّقاً حَرَجاً وحَرِجاً**”; Ferrâ dedi ki:
Onu İbn Abbâs
(* “**قرأها ابن عباس إلخ**” sözü: asılda böyle.) ve Ömer, Allah ikisinden de razı olsun, **حَرَجاً** okudu; insanlar onu **حَرِجاً** okudu;
dedi ki: İbn Abbâs’ın tefsir ettiği şeyde **الحَرَجُ**, çobanların ulaşamadığı, ağacı çok olan yerdir;
dedi ki: kâfirin göğsü de böyledir; hikmet ona ulaşmaz; dedi ki: onun kesresi ve nasbı, **الوَحَدِ**
ve **الوَحِدِ**, ve **الفَرَدِ** ve **الفَرِدِ**, ve **الدَّنَفِ** ve **الدَّنِفِ** menzilesindedir. Zecâc dedi ki:
**الحَرَجُ** dilde darlığın en dardır; mânâsı: onun çok dar olduğudur. Dedi ki: kim “**رجل حَرَجُ الصدر**” derse,
mânâsı: göğsünde **حَرَجٍ** sahibi; kim **حَرِجٌ** derse onu fâil yapmıştır; aynı şekilde **رجل دَنَفٌ**: **ذو دَنَفٍ**,
ve **دَنِفٌ**: sıfattır. Cevherî: **ومكان حَرَجٌ وحَرِجٌ**: yani dar, ağacı çok yer. **والحَرِجُ**:
savaştan neredeyse ayrılmayan; dedi ki:
مِنَّا الزُّوَينُ الحَرِجُ المُقَاتِلُ
**والحَرِجُ**: yenilmeyen; sanki yenilmede özür ona dar gelir.
**والحَرِجُ**: işte ilerlemeye çekinen; bu da darlıktır.
**وحَرِجَ إِليه**: darlıktan dolayı sığındı. **وأَحْرَجَه إِليه**: onu sığındırdı ve ona daralttı.
**وحَرَّجَ فلانٌ على فلانٍ**: ona daralttığı zaman. **وأَحْرَجْتُ فلاناً**: onu **إِلى الحَرَجِ** yaptım; o darlıktır.
**وأَحْرَجْتُهُ**: onu bir **مَضِيقٍ**’e ilcâ ettim; aynı şekilde **أَحْجَرْتُهُ** ve **أَحْرَدْتُهُ**; tek mânâ ile;
ve denilir: “Beni şuna şuna **أَحْرَجَني**” de, ben de ona **فَحَرِجْتُ إِليه**; yani katıldım.
**وأَحْرَجَ الكلبَ والسَّبُعَ**: onu bir darlığa ilcâ etti de o da üzerine saldırdı.
**وحَرِجَ الغُبارُ، فهو حَرِجٌ**: dar bir yerde kabardı; sonra bir duvara yahut bir dayanağa toplandı; dedi ki:
وغَارَةٍ يَحْرَجُ القَتامُ لَها،
يَهْلِكُ فيها المُناجِدُ البَطَلُ
Ezherî dedi ki: Leys dedi: duvara yahut dayanağa toplanmış yükselen toza “ona doğru **قد حَرِجَ**” denir;
Lebîd dedi ki:
حَرِجاً إِلى أَعْلامِهِنَّ قَتَامُها
Ve **مكانٌ حَرِجٌ وحَرِيجٌ**; dedi ki:
ومَا أَبْهَمَتْ، فَهُوَ حَجٌّ حَرِيجْ
**وحَرِجَتْ عينُه تحْرَجُ حَرَجاً**: yani şaşırdı; Zü’r-Rumme dedi ki:
تَزْدَادُ لِلْعَيْنِ إِبْهاجاً إِذا سَفَرَتْ،
وتَحْرَجُ العَيْنُ فيها حينَ تَنْتَقِبُ
Ve denildi ki: mânâsı: şiddetli bakıştan dolayı dönmez ve göz kırpmaz.
Ezherî: **الحَرَجُ**: adamın bakması ve korku ve öfkeden yerinden hareket edememesidir.
**وحَرِجَ عليه السُّحورُ**: sabah olup sahur yapmadan kaldığı zaman; vakti dar olduğu için ona haram oldu.
**وحَرِجَتِ الصلاةُ على المرأَة حَرَجاً**: haram oldu; bu darlıktandır; çünkü bir şey haram olunca daralır.
**وحَرِجَ عليَّ ظُلْمُكَ حَرَجاً**: yani haram oldu.
Ve denilir: “Karısını bir talâkla **أَحْرَجَ**”; yani onu haram kıldı; ve denilir: “Onu **بالمُحْرِجَات** ile mi tekmeledi?”
üç talâkı kasteder.

Ezherî: İbn Abbâs, Allah ikisinden de razı olsun, şöyle okudu: “**وحَرْثٌ حِرْجٌ**”; yani haram;
insanlar “**وحَرْثٌ حِجْرٌ**” okudu. Cevherî: **الحِرْجُ** **الحَرَجِ**’de bir lugattır; o günahdır; dedi ki: bunu Yûnus hikâye etti.

**والحَرَجَةُ**: darlığından dolayı sık ağaçlık; ve denildi ki: birbirine girmiş ağaç; o ayrıca, ağaçlar arasında olup
otlayan hayvanın ulaşamadığı ağaçtır; o da maldan otlayan şeydir.
Bütün bunların çoğulu: **حَرَجٌ** ve **أَحْرَاجٌ** ve **حَرَجَاتٌ**; şair dedi ki:
أَيا حَرَجَاتِ الحَيِّ، حِينَ تَحَمَّلُوا،
بذِي سَلَمٍ، لا جَادَكُنَّ ربِيعُ
Ve **حِرَاجٌ**; Ru’be dedi ki:
عَاذَا بِكُمْ مِنْ سَنَةٍ مِسْحَاجِ،
شَهْبَاءَ تُلْقِي وَرَقَ الحِراجِ
Ve o **المَحاريجُ**’dir. Ve denildi ki: **الحَرَجَةُ** **السَّمُرِ** ve **الطَّلْحِ**
ve **العَوسَجِ** ve **السَّلَمِ** ve **السَّدْرِ**’den olur; ve denildi ki: o, sedir ve zeytin ve diğer ağaçlardan toplanan şeydir;
ve denildi ki: o, sık ağaçlığın bir yeridir; içinde taş atımı kadar bir alanda birkaç ağaç birbirine girer; Ebû Zeyd dedi ki:
iç içe geçmesi ve içinde yolun dar olması sebebiyle böyle adlandırıldı. Cevherî dedi ki: **الحَرَجَةُ** ağaç topluluğudur.
Ezherî dedi ki: Ebû’l-Heysem dedi: **الحِراجُ** **السلَم** ağacından iç içe geçmiş sık ağaçlıklardır; kimse içine nüfuz edemez; Accâc dedi ki:
عَاينَ حَيًّا كالحِرَاجِ نَعَمُهْ،
يَكُونُ أَقْصَة شَلِّهِ مُحْرَنْجِمُهْ
Huneyn hadîsinde: “Onu bir **حَرَجَةٍ**’de bırakıncaya kadar”; **الحَرَجَة** fetha ve hareke ile:
sık ağaçlık gibi iç içe geçmiş ağaç topluluğu. Muâz b. Amr hadîsinde: “Ebû Cehil’e, **مثل الحَرَجَةِ** gibi bir yerde baktım.”
Diğer hadîs: “Evin yeri bir **حَرَجَةٍ** ve **عِضَاه** içinde idi.”

**وحِراجُ الظلماء**: kalınlaşıp iç içe geçen şey; İbn Miyâde dedi ki:
أَلا طَرَقَتْنا أُمُّ أَوْسٍ، ودُونَها
حِراجٌ مِنَ الظَّلْماءِ، يَعْشَى غُرابُها؟
Kargayı, görmenin keskinliği için tahsis etti; der ki: karga, görmesinin keskinliğiyle beraber orada göremezse,
başkası hakkında zannın nedir? **والحَرَجَةُ**: develerden cemaat; İbn Sîdeh dedi ki:
**والحَرَجَةُ** develerden yüzdür. Ve “**ركب الحَرَجَةَ**”: yani yol; ve denildi ki: onun çoğu; ve **بجيمين** ile de hikâye edilmiştir.

**والحَرَجُ**: hasta yahut ölü taşınan sedir; ve denildi ki: birbirine bağlanan ağaçtır; İmru’ul-Kays dedi ki:
فَإِمَّا تَرَيْني في رِحَالَةِ جَابِرٍ
على حَرَجٍ، كالقَرِّ تَخْفِقُ أَكْفاني
İbn Berrî: **الرِّحالة** ile, hastalığında üzerinde taşındığı ağacı kastetti; **الأَكفان** ile de üzerindeki elbiselerini kastetti; çünkü
onların, gömüleceği elbiseleri olduğunu takdir etti. Ve onların **خَفْقُها**, rüzgârın onlara vurmasıdır. Ve Câbir ile,
Câbir b. Huneyy et-Tağlibî’yi kastetti; Rum diyarında onunla beraberdi; hastalığı şiddetlenince ona, **القَرِّ** gibi bir ağaç şey yaptı,
içinde taşınırdı; **القَرُّ**: erkeklerin bineklerinden, rahil ile eyer arasında bir binektir. Dedi ki: bunu Ebû Ubeyd böyle zikretti; başkası dedi ki:
o hedeçtir. Cevherî: **الحَرَجُ** birbirine bağlanan ağaçtır; ölüler onun içinde taşınır; bazen kadınların tabutu üstüne konur. Ezherî dedi ki:
**وحَرَجُ النعشِ**: ölü tabutunun üstüne yapılan ağaçtan bir kafestir; o onun sediridir. Ezherî dedi ki: Antara’nın, devekuşunu ve yavrusunu vasfederken sözüne gelince:
يَتْبَعْنَ قُلَّةَ رَأْسِهِ، وكَأَنَّهُ
حَرَجٌ على نَعْشٍ لَهُنَّ مُخَيَّمِ
Bu, yavrularının peşinden gittiği bir dişi devekuşunu vasfeder; o, kanatlarını açar ve onu altına alır. İbn Sîdeh dedi ki:
**الحَرَجُ** kadınlar ve erkekler için, başı olmayan bir binektir. **والحَرَجُ**
ve **الحِرْجُ**: şahıs. Develerden **الحَرَجُ**: binilmeyen ve semirtmek için erkeğin üzerine salınmadığı; ancak hazırlanmış olandır; Lebîd dedi ki:
حَرَجٌ في مِرْفَقَيْها كالفَتَلْ
Ezherî dedi ki: bu, Leys’in sözüdür; ve o kusurludur. **والحَرَجُ** ve **الحُرْجُوجُ**:
yeryüzü üzerinde iri, uzun deve; ve denildi ki: kuvvetli; ve denildi ki: zayıf etli; çoğulu **حَراجِيجُ**’dir.
Bazıları, **ناقة حُرْجُجٌ**’ü caiz gördü; **الحُرْجُوجِ** mânâsında; **الحُرْجُوجِ**’un aslı **حُرْجُجٌ**’dür; **الحُرْجُجِ**’in aslı **حُرْجٌ**’dür, damme ile.
Hadiste: “Mezhic heyeti **على حَرَاجِيجَ** üzerinde geldi”; **حُرْجُوجٍ** ve **حُرْجِيجٍ**’in cem’i; o uzun devedir; ve denildi ki: zayıf etli; ve denildi ki:
**الحُرْجُوجُ** yakıcı, keskin yürekli olandır; dedi ki:
أَذَاكَ ولَمْ تَرْحَلْ إِلى أَهْلِ مَسْجِدٍ،
بِرَحْلِيَ، حُرْجُوجٌ عليها النَّمَارِقُ
**والحُرْجُوجُ**: şiddetli soğuk rüzgâr; Zü’r-Rumme dedi ki:
أَنْقَاءُ سارِيَةٍ حَلَّتْ عَزَالِيَها،
مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ، رِيحٌ غيرُ حُرْجُوجِ
**وحَرَجَ الرَّجُلُ أَنْيابَهُ يَحْرُجُها حَرْجاً**: öfkeden dolayı bazılarını bazılarına sürttü; şair dedi ki:
ويوْمٌ تُحْرَجُ الأَضْرَاسُ فيهِ
لأَبْطالِ الكُمَاةِ، به أُوَامُ
**والحِرْجُ**—hâ’nın kesresiyle—: et parçası; ve denildi ki: avdan köpeğin payıdır; o, başın ve incik ve karın uçlarına benzeyen şeydir; köpekler ona tamah eder.
Ezherî dedi ki: **الحِرْجُ**, avından köpeğe atılan şeydir; çoğulu **أَحْرَاجٌ**; Cehder, aslanı vasfederken dedi ki:
وتَقَدُّمِي لِلَّيْثِ أَمْشِي نحْوَهُ،
حَتَّى أُكَابِرَهُ على الأَحْرَاجِ
Ve Tırmâh dedi ki:
يَبْتَدِرْنَ الأَحْراجَ كالثَّوْلِ، والحِرْ
جُ لِرَبِّ الكِلابِ يَصْطَفِدُهْ
**يَصْطَفِدُه**: yani onu biriktirir, kendisi için **صَفَداً** yapar ve onu seçer; köpekleri süratlerinde yaban arılarına benzetti; onlar **الثَّوْلُ**’dür.
Asmaî dedi ki: “Köpeğin için avından **أَحْرِجْ**; çünkü bu, ava daha çağırıcıdır.” Mufaddal dedi ki: **الحِرْجُ**
yırtıcı için kurulan tuzak ipleridir; şair dedi ki:
وشَرُّ النَّدامَى مَن تَبِيتُ ثيابُهُ
مُجَفَّفَةً، كأَنَّها حِرْجُ حابِلِ
**والحِرْجُ**: **الوَدَعَةُ**; çoğulu **أَحْرَاجٌ** ve **حِراجٌ**; Hüzeylî’nin sözü:
أَلم تَقْتُلوا الحِرْجَينِ، إِذ أَعْرَضَا لكمْ
يَمُرَّان بالأَيْدِي اللِّحاءَ المُضَفَّرَا؟
**الحِرْجَينِ** ile ancak, **الوَدَعَةِ** gibi iki beyaz adamı kastetti; beyazlık ya onların rengi olur, ya da bununla şereflerine kinaye olur.
Bu iki adam, bununla himaye edinmek için Kâbe ağacının kabuğunu soymuşlardı. **والمضفر**: örgü gibi öldürülmüş.
**والحِرْجُ**: köpeğin tasması; çoğulu **أَحْرَاجٌ** ve **حِرَجَةٌ**; dedi ki:
بِنَواشِطٍ غُضْفٍ يُقَلِّدُها الأَ
حْرَاجَ، فَوْقَ مُتُونِها لُمَعُ
Ezherî: “Üç **أَحْرِجَةٍ**” denilir; ve **كَلْبٌ مُحَرَّجٌ** ve **كِلاب مُحَرَّجَةٌ**: yani tasmalı; ve **عضرس** maddesinde inşâd etti:
مَحَرَّجَةٌ حُصٌّ كَأَنَّ عُيُونها،
إِذا أَيَّهَ القَنَّاصُ بالصَّيْدِ، عَضْرَسُ
(* “**إِذا أَيه**” sözü: asılda bu ضبط ile, “bağırdı” mânâsında; Kâmûs ve Sıhâh şerhinde “**إِذا أَذن**”; zamir **عيونها**’da köpeklere döner; Kâmûs şerhinde **بعيونه** diye tahrif edilmiştir.)
**مُحَرَّجَةٌ**: **الأَحْرَاج** ile tasmalı; **حِرْجٍ**’in cem’i; **الوَدَعةِ** içindir. **وحُصٌّ**: tüyü dökülmüş.
Asmaî, şu sözünde:
طاوي الحَشَا قَصُرَتْ عنه مُحَرَّجَةٌ
dedi ki: **مُحَرَّجَةٌ**: boyunlarında **حِرْجٌ** vardır; o **الوَدَعُ**’dır. **والوَدَعُ**: boncuktur; boyunlarına asılır.

Ezherî: **والحِرْجُ** her hayvan için tasmadır. Dedi ki: **والحِرْجُ**: kurusun diye ipe serilen elbiselerdir; hepsinde çoğulu **حِراجٌ**’dır.
**والحِرْجُ**: koyun topluluğu; Kurâ‘’dan; çoğulu **أَحْرَاجٌ**’dır.

**والحُرْجُ**: bilinen bir yerdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ر ج * مكان * حَرِجٌ * و * حَرَجٌ * بكسر الراء وفتحها أي ضيق كثير الشجر وقُرئ بهما قوله تعالى ﴿ضيقا حرجا﴾ و * حَرِجَ * صدره من باب طرِب أي ضاق و * الحَرَجُ * أيضا الإثم و * الحِرْجُ * بوزن العلج لغة فيه و * أحْرجَهُ * آثمه و * التَحْرِيجُ * التضييق و * تَحرَّجَ * أي تأثم و * حَرِجَ * عليه الشيء حرُم من باب طرِب

##### Türkçe

* ح ر ج * yer: **حَرِجٌ** ve **حَرَجٌ**; **الراء**’nın kesriyle ve fethasıyla; yani çok ağaçlı dar (yer). Şu yüce sözü onunla (iki okuyuşla) okunmuştur: ﴿ضيقا حرجا﴾. Ve **حَرِجَ** göğsü, باب **طرِب**’den; yani daraldı. Ve **الحَرَجُ** ayrıca günah. Ve **الحِرْجُ**, **العلج** vezninde, onda bir lugat (varyant). Ve **أحْرجَهُ**: onu günaha soktu. Ve **التَحْرِيجُ**: daraltma. Ve **تَحرَّجَ**: yani günah işlemekten sakındı. Ve **حَرِجَ** ona şey: haram oldu, باب **طرِب**’den.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحرج، محركة: المكان الضيق  وقال الزجاج: الحرج: أضيق الضيق ومثله في التهذيب.  والحرج: الموضع  الكثير الشجر الذي لا تصل إليه الراعية، وبه فسر ابن عباس رضى الله عنهما قوله عز وجل:  يجعل صدره ضيقا حرجا  قال: وكذلك الكافر لا تصل إليه الحكمة.  كالحرج، ككتف  . وحرج صدره يحرج حرجا: ضاق وحرج، فمن قال: حرج ثنى وجمع، ومن قال: حرج أفرد؛ لأنه مصدر، وأما الآية المذكورة، فقال الفراء، قرأها ابن عباس وعمر رضى الله عنهم حرجا، وقرأها الناس حرجا قال: وهو في كسره ونصبه بمنزلة الوحد والوحد الفرد والفرد، والدنف والدنف. ورجل حرج وحرج: ضيق الصدر وأنشد:
  لا حرج الصدر ولا عنيف وقال الزجاج: من قال: رجل حرج الصدر، فمعناه ذو حرج في صدره، ومن قال: حرج جعله فاعلا، وكذلك رجل دنف: ذو دنف، ودنف نعت. وفي مفردات الراغب الحرج: اجتماع أشياء، ويلزمه الضيق، فاستعمل فيه، ثم قبل: حرج، إذا قلق وضاق صدره، ثم استعمل في الشك لأن النفس تقلق منه، ولا تطمئن. من المجاز: الحرج:  الإثم  والحرام  كالحرج، بالكسر  ، وذلك لأن الأصل في الحرج الضيق، قاله ابن الأثير. والحارج: الآثم، قال ابن سيده: أراه على النسب؛ لأنه لا فعل له. وفي الصحاح: الحرج: لغة في الحرج، وهو الإثم، قال: حكاه يونس. الحرج محركة:  الناقة الضامرة، والطويلة على وجه الأرض  وقبل: هي الشديدة، كالحرجوج، وسيأتي الحرجوج في كلام المصنف، ولو ذكرهما في محل واحد لكان أوجه وأوفق لحسن اختصاره. الحرج: سرير يحمل عليه المريض، أو الميت، وقيل: هو  خشب  يشد بعضه إلى بعض  يحمل فيه الموتى  وربما وضع فوق نعش النساء، كذا في الصحاح، قال امرؤ القيس:
  فإما ترينى في رحالة جـابـر                      على حرج كالقر تخفق أكفاني قال ابن برى: أراد بالرحالة الخشب الذي يحمل عليه في مرضه، وأراد بأكفانه ثيابه التي عليه، لأنه قدر أنها ثيابه التي يدفن فيها، وخفقها: ضرب الريح لها، وأراد بجابر جابر بن حنى التغلبي، وكان معه في بلاد الروم، فلما اشتدت علته صنع له من الخشب شيئا كالقر يحمل فيه، والقر: مركب من مراكب الرجال بين الرحل والسرج، قال: كذا ذكره أبو عبيد، وقال غيره: هو الهودج. وفي التهذيب: وحرج النعش: شجار من خشب جعل فوق نعش الميت، وهو سريره. قال: وأما قول عنترة يصف ظليما وقلصه:
  يتبعن قلة رأسـه وكـأنـه                      حرج على نعش لهن مخيم هذا يصف نعامة يتبعها رئالها، وهو يبسط جناحيه، ويجعلها تحته. قال ابن سيده: والحرج: مركب للنساء والرجال، ليس له رأس. من المجاز: ودخلوا في الحرج وهو  جمع الحرجة  ، وهو اسم  لمجتمع الشجر  ، وهي الغيضة، لضيقها، وقيل: الشجر تكون بين الأشجار لا تصل إليها الآكلة، وهي ما رعى من المال، ويجمع أيضا على أحراج وحرجات، قال الشاعر:
  أيا حرجات الحي حين تحملوا                      بذي سلم لاجادكـن ربـيع

  وحراج،، قال رؤبة:
  عاذا بكم من سنة مسحاج
  شهباء تلقى ورق الحراج وهي المحاريج. وقيل: الحرجة تكون من السمر والطلح والعوسج والسلم والسدر. وقيل: هو ما احتمع من السدر والزيتون سائر الشجر. وقيل: هي موضع من الغيضة تلتف فيه شجرات قدر رمية حجر، قال أبو زيد: سميت بذلك؛ لالتفافها، وضيق المسلك فيها. وقال الأزهري: قال أبو الهيثم: الحراج: غياض من شجر السلم ملتفة، لا يقدر أحد أن ينفذ فيها، وفي حديث حنين:  حتى تركوه في حرجة  وفي حديث معاذ بن عمرو  نظرت إلى أبي جهل في مثل الحرجة  وفي حديث آخر:  أن موضع البيت كان في حرجة وعضاه  . من المجاز الحرج جمع حرجة  للجماعة من الإبل  . وقال ابن سيده: الحرجة: مائة من الإبل. الحرج: الإثم و  الحرمة، وفعله حرج  كفرح، يقال: حرج عليه السحور، إذا أصبح قبل أن يتسحر، فحرم عليه؛ لضيق وقته، وحرج على ظلمك حرجا، أي حرم، وهو مجاز. الحرج  من الإبل: التي لا تركب، ولا يضربها الفحل؛ ليكون أسمن لها  ، إنما هي معدة، قال لبيد:
  حرج في مرفقيها كالفتل قال الأزهري: هذا قول الليث، وهو مدخول. الحرج  بالضم: ع  ، موضع معروف. الحرج  بالكسر: الحبال تنصب للسبع  ، قاله المفضل، قال الشاعر:
  وشر الندامى من تبيت ثيابه                      مجففة كأنها حرج حابـل الحرج  : الثباب تبسط على حبل لتجف، ج  حراج،  كجبال  في جميعها، كذا في التهذيب. الحرج  : الودعة  ، والجمع أحراج وحراج. والحرج: قلادة الكلب والجمع أحراج، وحرجة، كعنبة، قال:
  بنواشط غضف يقلدها ال                      أحراج فوق متونها لمع في التهذيب: ويقال: ثلاثة أحرجة.  كلب محرج  كمعظم، أي  مقلد به  ، وأنشد في ترجمة عضرس.

  محرجة حص كأن عـيونـهـا                      إذا أذن القناص بالصيد عضرس محرجة، أي مقلدة بالأحراج، جمع حرج للودعة، وحص: قد انحص شعرها. وقال الأصمعي في قوله:
  طاوى الحشا قصرت عنه محرجة قال: محرجة في أعناقها حرج، وهو الودع، والودع: خرز يعلق في أعناقها. وفي التهذيب: الحرج: القلادة لكل حيوان. الحرج: القطعة من اللحم، وقيل: هي  نصيب الكلب من الصيد  وهو ما أشبه الأطراف من الرأس والكراع والبطن، والكلاب تطمع فيها. قال الأزهرى: الحرج: ما يلقى للكلب من صيده، والجمع أحراج، قال جحدر يصف الأسد:
  وتقدمى لليث أمشى نحـوه                      حتى أكابره على الأحراج وقال الطرماح:
  يبتدرن الأحراج كالثول والحر                      ج لرب الكلاب يصطـفـده يصطفده، أي يدخره ويجعله صفدا لنفسه ويختاره، شبه الكلاب في سرعتها بالزنابير، وهي الثول. وقال الأصمعي: أحرج لكلبك من صيده، فإنه أدعى إلى الصيد. قال الهذلي:
  ألم تقتلوا الحرجين إذ أعرضا لكميمران بالأيدي اللحاء المضفرا

   الحرجان: رجلان اسم أحدهما حرج، وهو من بنى عمرو بن الحارث، ولم يذكر اسم الآخر  . وفي اللسان: إنما عنى بالحرجين رجلين أبيضين كالودعة، فإما أن يكون لبياض لونهما، وإما أن يكون كنى بذلك عن شرفهما، وكان هذان الرجلان قد قشرا لحاء شجر الكعبة؛ ليتحفرا بذلك. والمضفر: المفتول كالضفيرة. الحرج  ككتف: الذي لا يكاد يبرح من القتال  قال:
  منا الزوين الحرج المقـاتـل                      والحرج: الذي لا ينهزم، كأنه يضيق عليه العذر في الانهزام.  وأحرجت الصلاة. حرمتها  ، وسيأتي حرجت الصلاة. أحرجت  فلانا: آثمته  ، أي أوقعته في الإثم. من المجاز: حرج إليه: لجأ عن ضيق. وأحرجته  إليه: ألجأته  وضيقت عليه. وأحرجت فلانا: صيرته إلى الحرج، وهو الضيق. وأحرجته: ألجأته إلى مضيق. وكذلك أحجرته، وأحردته بمعنى واحد. ويقال: أحرجني إلى كذا وكذا فحرجت إليه، أي انضممت. وأحرج الكلب والسبع: ألجأه إلى مضيق، فحمل عليه. من المجاز:  حرجت العين، كفرح  تحرج حرجا:  حارت  ، وفي الأساس: غارت، فضاق عليها منافذ البصر، قال ذو الرمة:
  تزداد للعين إبهاجا إذا سفرت                      وتحرج العين فيها حين تنتقب وقيل: معناه أنها لا تنصرف ولا تطرف من شدة النظر. وفي التهذيب: الحرج: أن ينظر الرجل فلا يستطيع أن يتحرك من مكانه فرقا وغيظا. من المجاز: حرجت  الصلاة  على المرأة حرجا، أي  حرمت  ، وهو من الضيق؛ لأن الشىء إذا حرم فقد ضاق.  وليلة محراج: شديدة القر  .  وحارج: ع  . من المجاز: ودونه حراج من الظلام،  حراج الظلماء، بالكسر: ما كثف منها  والتف، قال ابن ميادة:
  ألا طرقتـنـا أم أوس ودونـهـا                      حراج من الظلماء يعشى غرابها خص الغراب لحدة البصر، يقول: فإذا لم يبصر فيها الغراب مع حدة بصره فما ظنك بغيره? من المجاز:  الحرجوج  بالضم، والحرج، محركة، والحروج، كصبور، كل ذلك  : الناقة السمينة  الجسيمة  الطويلة على وجه الأرض  ، هي  الشديدة، أو الضامرة  . وقيل: الحرجوج:  الوقادة  الحادة  القلب  ، قال:
  أذاك ولم ترحل إلى أهل مسجد                      برحلى حرجوج عليها النمارق وجمعها حراجيج. وأجاز بعضهم: ناقة حرجج بمعنى الحرجوج، وأصل الحرجوج حرجج، وأصل الحرجج حرج، بالضم، وفي الحديث:  قدم وفد مذحج على حراجيج  ، جمع حرجوج، وحرجيج  ، جمع حرجوج، وحرجيج، كذا في النهاية. الحرجوج:  الريح الباردة الشديدة  -وفي الأساس ريح حرجى: باردة- قال ذو الرمة:
  أنقاء سارية حلـت عـزالـيهـا                      من آخر الليل ريح غير حرجوج  والتحريج: التضييق  ومنه الحديث:  اللهم إني أحرج حق الضعيفين: اليتيم والمرأة  أي أضيقه وأحرمه على من ظلمهما. وكذلك التحرج، ومنه حديث اليتامى:  تحرجوا أن يأكلوا معهم  أي ضيقوا على أنفسهم. حريج  كسمين: جد  أعلى  لسمرة بن جندب بن هلال  بن حريج بن مرة بن حزن بن عمرو بن جابر ذي الرأسين، وصحفه في الإكمال، فقال: حديج، بالدال، والتصغير.  والحرجة بالضم: الدلو الصغيرة  .

  ومما يستدرك عليه: الحرج والحرج والمتحرج: الكاف عن الإثم، وقولهم: رجل متحرج، كقولهم رجل متأثم ومتحوب ومتحنث: يلقى الحرج والحنث والحوب والإثم عن نفسه، ورجل متلوم، إذا تربص بالأمر يريد إلقاء الملامة عن نفسه، قال الأزهري: وهذه حروف جاءت معانيها مخالفة لألفاظها، وقال ذلك أحمد بن يحيى. وتحرج: تأثم وفعل فعلا يتخرج به من الحرج والإثم والضيق، وهو مجاز. وفي الحديث:  حدثوا عن بنى إسرائيل ولا حرج، قال ابن الأثير معناه لا بأس ولا إثم عليكم أن تحدثوا عنهم ما سمعتم، وقيل غير ذلك. ومن أحاديث الحرج قوله عليه السلام -في قتل الحيات-:  فليحرج عليها  ، هو أن يقول لها: أنت في حرج، أي ضيق إن عدت إلينا فلا تلومينا أن تضيق عليك بالتتبع والطرد والقتل. وفي حديث ابن عباس -رضى الله عنهما، في صلاة الجمعة-:  كره أن يحرجهم  ، أي يوقعهم في الحرج، قال ابن الأثير: وورد الحرج في أحاديث كثيرة، وكلها راجعة إلى هذا المعنى. والحرج ككتف: الذي يهاب أن يتقدم على الأمر، وهذا ضيق أيضا. وحرج الغبار، كفرح، فهو حرج: ثار في موضع ضيق فانضم إلى حائط أو سند، قال:
  وغارة يحرج القتام لهـا                      يهلك فيها المناجد البطل قال الأزهري: قال الليث: يقال للغبار الساطع المنضم إلى حائط أو سند: قد حرج إليه. وقال لبيد:
  حرجا إلى أعلامهن قتامها ومكان حرج وحريج ويقال: أحرج امرأته بطلقة، أي حرمها. ويقال: أكسعها بالمحرجات? يريد بثلاث تطليقات، وهو مجاز. وقرأ ابن عباس رضى الله عنهما  وحرث حرج  أي حرام، وقرأ الناس  وحرث حجر  . وركب الحرجة، أي الطريق، وقيل: معظمه، وقد حكيت بجيمين، كما تقدم. والحرج، محركة، والحرج بالكسر: الشحص. وحرج الرجل أنيابه، كنصر: يحرجها حرجا: حك بعضها إلى بعض من الحرد، قال الشاعر:
  ويوم تحرج الأضراس فيه                      لأبطال الكمـاة بـه أوام والحرج بالكسر: جماعة الغنم، عن كراع، وجمعه أحراج. وفي الأساس: احرنججت الإبل اجتمعت وتضامت.

##### Türkçe

**الحرج**، harekeli: dar yer. Ve **الزجاج** dedi: **الحرج**: darlığın en darı; ve onun benzeri **التهذيب**’de. Ve **الحرج**: çok ağaçlı yer; çoban ona ulaşmaz; ve onunla, **ابن عباس** رضى الله عنهما, Aziz ve Celil olanın şu sözü tefsir etti: **يجعل صدره ضيقا حرجا**; dedi: ve kâfir de böyledir; hikmet ona ulaşmaz.

**كالحرج، ككتف**. Ve “**حرج صدره يحرج حرجا**”: daraldı; ve **حرج** oldu. Artık kim “**حرج**” derse ikiler ve çoğullar; kim “**حرج**” derse tekil kılar; çünkü o bir mastardır. Ama zikredilen âyet hakkında, **الفراء** dedi: **ابن عباس** ve **عمر** رضى الله عنهم onu **حرجا** diye okudular; insanlar onu **حرجا** diye okudular; dedi: ve onun kesresi ve nasbı, **الوحد** ve **الوحد** ve **الفرد** ve **الفرد**; ve **الدنف** ve **الدنف** menzilesindedir. Ve **رجل حرج وحرج**: göğsü dar; ve inşad etti:
  “Göğsü dar değil ve sert değil.”
Ve **الزجاج** dedi: kim “**رجل حرج الصدر**” derse, manası: göğsünde **حرج** sahibi; kim “**حرج**” derse onu fâil kılmıştır. Ve aynı şekilde **رجل دنف**: **دنف** sahibi; ve **دنف** bir sıfattır. Ve **مفردات الراغب**’de: **الحرج**: şeylerin toplanmasıdır; ve ona darlık lâzım gelir; böylece onda kullanıldı. Sonra denildi: **حرج**; ne zaman huzursuz olup göğsü daralırsa. Sonra şüphede kullanıldı; çünkü nefis ondan huzursuz olur ve sükûn bulmaz. Mecazdan: **الحرج**: günah ve haram; **كالحرج، بالكسر**; ve bu, aslın **الحرج**’de darlık olmasındandır; bunu **ابن الأثير** söyledi. Ve **الحارج**: günahkâr. **ابن سيده** dedi: onu nisbet üzere görüyorum; çünkü onun fiili yoktur. Ve **الصحاح**’ta: **الحرج**: **الحرج**’de bir lugattır; ve o günahdır; dedi: bunu **يونس** rivayet etti.

**الحرج** harekeli: zayıf deve; ve yer yüzü üzerinde uzun olan. Ve denildi: o şiddetlidir; **كالحرجوج**; ve **الحرجوج** musannifin sözünde gelecektir; ikisini tek yerde zikretseydi, güzel ihtisarı için daha yerinde ve daha uygun olurdu.

**الحرج**: hasta yahut ölü taşınan sedir. Ve denildi: o, birbirine bağlanan ağaçtır; ölüler onun içinde taşınır; ve bazen kadınların tabutu üstüne konur; **الصحاح**’ta böyledir. **امرؤ القيس** dedi:
  “Eğer beni **جابر**’in rahalesinde görürsen,
  **القر** gibi bir **حرج** üzerinde kefenlerim çırpınır.”
**ابن برى** dedi: **الرحالة** ile, hastalığında üzerinde taşındığı ağacı kastetti; ve **أكفانه** ile, üzerindeki elbiselerini kastetti; çünkü onların, içinde defnedileceği elbiseleri olduğunu takdir etti. Ve **خفقها**: rüzgârın onlara vurmasıdır. Ve **جابر** ile, **جابر بن حنى التغلبي**’yi kastetti; o, Rum diyarında onunla beraberdi; hastalığı şiddetlenince, onun için ağaçtan **القر** gibi bir şey yaptı; onun içinde taşınırdı. Ve **القر**: erkeklerin bineklerinden bir binektir; **الرحل** ile **السرج** arasındadır. Dedi: bunu **أبو عبيد** böyle zikretti; başkası dedi ki: o **الهودج**’dur. Ve **التهذيب**’te: **حرج النعش**: ölü tabutunun üstüne konulan ağaçtan bir çatıdır; ve o, onun sediridir. Dedi: ama **عنترة**’nin bir devekuşunu ve yavrularını vasfederek sözü:
  “Başının tepesini izlerler; sanki o,
  onlar için konaklanmış bir tabut üzerinde bir **حرج**.”
Bu, yavrularının izlediği bir dişi devekuşunu vasfeder; o, iki kanadını açar ve onu altına alır. **ابن سيده** dedi: ve **الحرج**: kadınlar ve erkekler için bir binektir; onun başı yoktur.

Mecazdan: “**ودخلوا في الحرج**” ve o, **جمع الحرجة**’dir; ve o, ağaçların topluluğuna isimdir; ve o **الغيضة**’dir; darlığından dolayı. Ve denildi: ağaçtır; ağaçlar arasında olur; yiyici ona ulaşmaz; ve o, maldan otlayan şeydir. Ve ayrıca **أحراج** ve **حرجات** üzerine cem olunur. Şair dedi:
  “Ey mahallenin **حرجات**’ı, göçtükleri vakit,
  **ذي سلم**’de; size bahar yağmurunu versin.”

Ve **حراج**; **رؤبة** dedi:
  “Sizden sığındı, kurak bir seneden,
  kül rengi; **الحراج**’ın yaprağını karşılar.”
Ve onlar **المحاريج**’dir. Ve denildi: **الحرجة**, **السمر** ve **الطلح** ve **العوسج** ve **السلم** ve **السدر**’den olur. Ve denildi: o, **السدر** ve **الزيتون**’un ve diğer ağaçların toplandığı şeydir. Ve denildi: o, **الغيضة**’den bir yerdir; içinde ağaçlar, bir taş atımı miktarı sarılır. **أبو زيد** dedi: ona bu ad verildi; sarılmasından ve içinde yolun dar olmasından dolayı. Ve **الأزهري** dedi: **أبو الهيثم** dedi: **الحراج**: **السلم** ağacından sarmaşık gibi girift koruluklardır; kimse onun içine nüfuz edemez. Ve **حنين** hadîsinde: **حتى تركوه في حرجة**. Ve **معاذ بن عمرو** hadîsinde: **نظرت إلى أبي جهل في مثل الحرجة**. Ve başka bir hadîste: **أن موضع البيت كان في حرجة وعضاه**.

Mecazdan: **الحرج**: **حرجة**’nin cemidir; develerden bir cemaat içindir. Ve **ابن سيده** dedi: **الحرجة**: develerden yüzdür.

**الحرج**: günah ve **الحرمة**; ve onun fiili **حرج** **كفرح**; denir: “**حرج عليه السحور**”, sabahladığında sahur yapmadan; böylece ona haram oldu; vaktinin darlığından dolayı. Ve “**حرج على ظلمك حرجا**”, yani haram oldu; ve o mecazdır.

Develerden **الحرج**: binilmeyen; ve erkek deve ona aşım yapmaz; onun için daha semiz olsun diye; o ancak hazırlanmıştır. **لبيد** dedi:
  “İki dirseğinde **حرج**; büküm gibi.”
**الأزهري** dedi: bu, **الليث**’in sözüdür; ve o kusurludur.

**الحرج** (damme ile): ع; bilinen bir yer.

**الحرج** (kesre ile): yırtıcı için kurulan ipler; bunu **المفضل** söyledi. Şair dedi:
  “Ve nedimlerin en şerlisi, elbiseleri geceleyin
  kurutulmuş; sanki o, ip kuranın **حرج**’idir.”
**الحرج**: kurusun diye ip üzerine serilen elbiseler; çoğulu **حراج**; **كجبال**; hepsinde; **التهذيب**’te böyledir.

**الحرج**: **الودعة**; ve cem’i **أحراج** ve **حراج**. Ve **الحرج**: köpeğin gerdanlığı; cem’i **أحراج**; ve **حرجة**; **كعنبة**. Dedi:
  “Gür, yumuşak boyunlular; onlara gerdanlık takar
  **الأحراج**; sırtlarının üstünde parıltı parlar.”
**التهذيب**’te: ve denir: “üç **أحرجة**”. **كلب محرج** **كمعظم**: yani onunla gerdanlıklı. Ve **عضرس** tercümesinde inşad etti:

  “**محرجة**; kılları seyrek; sanki gözleri,
  avcı av için izin verdiğinde, **عضرس**.”
**محرجة**: yani **الأحراج** ile gerdanlıklı; **الودعة** için **حرج**’in cem’i. Ve **حص**: tüyü dökülmüştür. Ve **الأصمعي** onun sözü hakkında:
  “İçi boş; ondan kısa kaldı **محرجة**.”
Dedi: **محرجة**: boyunlarında **حرج** vardır; ve o **الودع**’dır. Ve **الودع**: boyunlarına asılan boncuktur. Ve **التهذيب**’te: **الحرج**: her hayvan için gerdanlık.

**الحرج**: et parçası. Ve denildi: o, avdan köpeğin payıdır; o, başın ve incik ve karnın uçlara benzeyen şeyidir; ve köpekler ona tamah eder. **الأزهرى** dedi: **الحرج**: avından köpeğe atılan şeydir; cem’i **أحراج**. **جحدر** aslanı vasfederek dedi:
  “Ve aslana doğru ilerle; ona doğru yürürüm,
  ta ki onu **الأحراج** üzerinde alt edeyim.”
Ve **الطرماح** dedi:
  “**الأحراج**’a atılırlar; eşek arıları gibi; ve **الحرج**
  köpeklerin sahibine; onu **يصطفده**.”
**يصطفده**: yani onu biriktirir ve kendine **صفد** kılar ve onu seçer. Köpekleri süratlerinde eşek arılarına benzetti; ve onlar **الثول**’dür. Ve **الأصمعي** dedi: “Köpeğin için avından **أحرج** et; çünkü o, ava daha çağırıcıdır.” **الهذلي** dedi:
  “Size yüz çevirdiklerinde iki **الحرجين**’i öldürmediniz mi?
  Ellerle, bükülmüş kabuğu soyarak geçerler.”

**الحرجان**: iki adamdır; birinin adı **حرج**’dir; ve o, **بنى عمرو بن الحارث**’tendir; ötekinin adını zikretmedi. **اللسان**’da: ancak **الحرجين** ile, **الودعة** gibi iki beyaz adamı kastetti; ya renklerinin beyazlığından, ya da bununla şereflerine kinaye etti. Ve bu iki adam, bununla kazı yapıp oyuk açmak için Kâbe ağacının kabuğunu soymuşlardı. Ve **المضفر**: örgü gibi bükülmüş olandır.

**الحرج** **ككتف**: savaşmaktan neredeyse ayrılmayan. Dedi:
  “Bizden **الزوين**; öldürücü savaşçı **الحرج**.”
Ve **الحرج**: kaçmayan kimsedir; sanki kaçmada özür ona dar gelir. Ve “**أحرجت الصلاة**”: onu haram kıldım; ve “**حرجت الصلاة**” gelecektir. “**أحرجت فلانا**”: onu günaha soktum; yani onu günaha düşürdüm.

Mecazdan: “**حرج إليه**”: darlıktan sığındı. Ve “**أحرجته إليه**”: onu sığındırdım; ve ona daralttım. Ve “**أحرجت فلانا**”: onu **الحرج**’e, yani darlığa çevirdim. Ve “**أحرجته**”: onu dar bir yere sığındırdım. Ve aynı şekilde “**أحجرته**” ve “**أحردته**” bir manadadır. Ve denir: “Beni şuna şuna **أحرجني**; ben de ona **حرجت**”, yani katıldım. Ve “**أحرج الكلب والسبع**”: onu dar bir yere sığındırdı; sonra onun üzerine saldırdı.

Mecazdan: “**حرجت العين، كفرح**; **تحرج حرجا**”: şaşırdı. Ve **الأساس**’ta: çöktü; böylece görmenin geçitleri ona daraldı. **ذو الرمة** dedi:
  “Açıldığında göze sevinci artırır;
  örtündüğünde onda göz **تحرج** olur.”
Ve denildi: manası, şiddetli bakıştan dolayı dönmez ve göz kırpmaz. Ve **التهذيب**’te: **الحرج**: adamın bakması; fakat korku ve öfkeden yerinden kıpırdayamamasıdır.

Mecazdan: “**حرجت الصلاة على المرأة حرجا**”: yani haram oldu; ve o darlıktandır; çünkü bir şey haram olunca daralır. Ve “**ليلة محراج**”: şiddetli soğuk. Ve **حارج**: ع.

Mecazdan: “Onun önünde karanlıktan **حراج** vardır.” **حراج الظلماء** (kesre ile): ondan yoğunlaşan ve sarılan şeydir. **ابن ميادة** dedi:
  “Bize mi geldi **أم أوس**; ve onun önünde
  karanlıktan bir **حراج**; kargası onda görmez olur.”
Kargayı, görmenin keskinliği için tahsis etti; der ki: keskin görmesine rağmen karga onda görmezse, başkası hakkında ne sanırsın?

Mecazdan: **الحرجوج** (damme ile), ve **الحرج** (harekeli), ve **الحروج** **كصبور**; bunların hepsi: semiz, iri, yer yüzü üzerinde uzun deve; o şiddetlidir; yahut zayıftır. Ve denildi: **الحرجوج**: çok ateşli, keskin, yürekli olandır. Dedi:
  “Bu mu? Ve bir mescid ehline göçmedin,
  benim yükümle; üzerinde minderler olan bir **حرجوج**.”
Ve cem’i **حراجيج**’dir. Ve bazısı caiz gördü: “**ناقة حرجج**” **الحرجوج** manasında. Ve **الحرجوج**’un aslı **حرجج**’dir; ve **الحرجج**’in aslı **حرج** (damme ile)’dir. Ve hadîste: **قدم وفد مذحج على حراجيج**; **حرجوج**’un cem’i. Ve **حرجيج**: **حرجوج**’un cem’i; ve **حرجيج**; **النهاية**’de böyledir.

**الحرجوج**: şiddetli soğuk rüzgâr. -Ve **الأساس**’ta: **ريح حرجى**: soğuk.- **ذو الرمة** dedi:
  “Gece yürüyen bir bulut; onun iki yanını çözdü,
  gecenin sonunda; **حرجوج** olmayan bir rüzgâr.”

Ve **التحريج**: daraltmadır. Ve ondan hadîs: **اللهم إني أحرج حق الضعيفين: اليتيم والمرأة**; yani onu daraltırım ve onları zulmedene haram kılarım. Ve aynı şekilde **التحرج**; ve ondan yetimler hadîsi: **تحرجوا أن يأكلوا معهم**; yani kendilerine daralttılar.

**حريج** **كسمين**: **سمرة بن جندب بن هلال**’in ceddi; **بن حريج بن مرة بن حزن بن عمرو بن جابر ذي الرأسين**. Ve onu **الإكمال**’da tashif etti; şöyle dedi: **حديج**; **الدال** ile ve küçültme.

Ve **الحرجة** (damme ile): küçük kova.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardan: **الحرج** ve **الحرج** ve **المتحرج**: günahtan çekinen. Ve onların sözü: “**رجل متحرج**”, onların sözü gibi: “**رجل متأثم**” ve “**متحوب**” ve “**متحنث**”: **الحرج** ve **الحنث** ve **الحوب** ve günahı kendinden atar. Ve “**رجل متلوم**”: işte bekler; kınamayı kendinden atmak isterse. **الأزهري** dedi: ve bunlar, manaları lafızlarına muhalif gelen harflerdir; bunu **أحمد بن يحيى** söyledi. Ve “**تحرج**”: günah saydı; ve **الحرج** ve günah ve darlıktan çıkmakla kendini çıkaracağı bir fiil yaptı; ve o mecazdır.

Ve hadîste: **حدثوا عن بنى إسرائيل ولا حرج**; **ابن الأثير** dedi: manası, onlardan işittiğinizi anlatmanızda size bir beis yoktur ve günah yoktur; ve başka denildi. Ve **الحرج** hadîslerinden, onun -yılanları öldürmede- sözü: **فليحرج عليها**; o, ona şöyle demesidir: “Sen **حرج** içindesin”; yani bize dönersen, iz sürme ve kovma ve öldürme ile sana daraltmamızda bizi kınama. Ve **ابن عباس** hadîsinde -رضى الله عنهما, cuma namazında-: **كره أن يحرجهم**; yani onları **الحرج**’e düşürsün. **ابن الأثير** dedi: ve **الحرج** birçok hadîste varid olmuştur; hepsi bu manaya döner.

Ve **الحرج** **ككتف**: işte ilerlemeye çekinen; bu da bir darlıktır. Ve “**حرج الغبار، كفرح، فهو حرج**”: dar bir yerde yükseldi; böylece bir duvara yahut dayanağa toplandı. Dedi:
  “Ve bir baskın; onun için toz **يحرج** olur;
  onda yiğit yardımcılar helâk olur.”
**الأزهري** dedi: **الليث** dedi: duvara yahut dayanağa toplanmış yükselen toza denir: “ona doğru **حرج** etti.” Ve **لبيد** dedi:
  “Tozu, onların alametlerine doğru **حرجا**.”
Ve “dar yer” ve “**حريج** yer”. Ve denir: “Karısını bir boşamayla **أحرج** etti”; yani onu haram kıldı. Ve denir: “Onu **بالمحرجات** ile **أكسع** etti?”; üç talâk ile kasteder; ve o mecazdır. Ve **ابن عباس** رضى الله عنهما okudu: **وحرث حرج**; yani haram. İnsanlar okudu: **وحرث حجر**. Ve “**ركب الحرجة**”: yani yol; ve denildi: onun çoğu. Ve cim ile de rivayet edilmiştir; geçtiği gibi. Ve **الحرج** (harekeli) ve **الحرج** (kesre ile): şahıs. Ve “**حرج الرجل أنيابه، كنصر: يحرجها حرجا**”: hırçınlıktan, dişlerini birbirine sürttü. Şair dedi:
  “Ve bir gün; onda azı dişleri **تحرج** olur;
  onda zırhlı yiğitlere acılar.”
Ve **الحرج** (kesre ile): koyun topluluğu; **كراع**’dan; cem’i **أحراج**. Ve **الأساس**’ta: “**احرنججت الإبل**”: toplandı ve birbirine sokuldu.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَرِجَ
1 حَرِجَ حرج , aor. حَرَجَ , inf. n. حَرَجٌ, It (a number of things) became collected together: and, necessarily, became close, strait, or narrow: (so accord. to an explanation of the inf. n. by Er-Rلghib, in the TA:) said of anything, it was, or became, close, strait, or narrow. (KL.) One says of dust, حَرِجَ اـِلَى حَائِطٍ, or سَنَدٍ, It rose, (Lth, Az, TA,) in a narrow place, (TA,) and became collected [against a wall, or an acclivity or the like]. (Lth, Az, TA.) ― -b2- حَرِجَ صَدْرُهُ, aor. and inf. n. as above, (assumed tropical:) His bosom became strait, or contracted; (S, A, Mgh, Msb, TA;) not expanded, or dilated, by reason of what was good. (TA.) And حَرِجَ alone, aor. and inf. n. as above, (assumed tropical:) He became disquieted, and contracted in bosom: and (assumed tropical:) he became in doubt; he doubted; because doubt disquiets the mind. (So accord. to explanations of the inf. n. by Er-Rلghib, in the TA.) ― -b3- Also حَرِجَ, aor. and inf. n. as above, [(assumed tropical:) He became straitened, or in difficulty: and particularly, by the commission of a sin, or crime: (see حَرَجٌ, below:) and hence, simply,] (assumed tropical:) he committed a sin, a crime, or an act of disobedience for which he deserved punishment. (Msb.) ― -b4- Also He looked, and was unable to move from his place by reason of fear and rage. (T, TA.) And حَرِجَتِ العَيْنُ, (S, A, K,) aor. حَرَجَ , (K,) inf. n. as above, (TA,) (tropical:) The eye became dazzled, (حَارَت, S, K, TA,) or sank in its socket, (غَارَت,) and its vision became straitened: (A, TA:) or it did not turn about, nor wink, by reason of intent gazing. (TA.) ― -b5- Also, (S, A, K,) aor. as above, (K,) and so the inf. n., (S, K,) (tropical:) It was, or became, forbidden, or prohibited, (S, A, K,) and attended with straitness, or difficulty. (A.) So in the saying, حَرِجَ عَلَىَّ ظُلْمُكَ (tropical:) The wronging of thee is forbidden, or prohibited, to me. (S, TA.) And حَرِجَ عَلَيْهِ السَّحُورُ (tropical:) The meal termed سحور became forbidden, or prohibited, to him, (A, TA,) namely, a man fasting, and attended with difficulty, (A,) by reason of the straitness of the time thereof. (TA.) And حَرِجَتِ الصَّلَاةُ (tropical:) Prayer became forbidden, or prohibited, (A, and TA as from the K, [but not found by me in the copies of the K,]) عَلَيْهَا to her [by reason of legal impurity, as is shown in the A]. (A, TA.) ― -b6- حَرِجَ اـِلَيْهِ (tropical:) He betook himself, or had recourse, to him, or it, for protection from a strait, or difficulty. (TA.) And حَرِجَ اـِلَى كَذَا وَ كَذَا (assumed tropical:) He betook himself to such and such things. (TA.)

حرّجهُ
2 حرّجهُ حرج حرجه حرجة , (TA,) inf. n. تَحْرِيجٌ, (S, K,) (assumed tropical:) He made it strait, or difficult; (S, K, TA;) and forbade it to be violated; namely, a right. (TA.) ― -b2- حرّج عَلَى حَيَّةٍ (assumed tropical:) He said to a serpent, [by way of warning, lest it should be a Jinnee,] Thou wilt be in a strait if thou return to us; therefore blame us not if we reduce thee to a strait by pursuing and driving away and killing. (TA from a trad.)

احرجهُ
4 احرجهُ احرجه احرجة أحرج أحرجه حرج He made him to betake himself to a narrow, or confined, place; and so أَحْجَرَهُ and أَحْرَدَهُ. (TA.) And He made him (a dog or a beast of prey) to betake himself to a narrow, or confined, place, and then attacked him. (TA.) [Hence,] احرجهُ اـِلَيْهِ (assumed tropical:) He constrained him to betake himself, or have recourse, to him, or it. (S, A, K.) And احرجهُ اـِلَى كَذَا وَ كَذَا (assumed tropical:) He made him to betake himself to such and such things: (TA:) or he, or it, caused him to want such and such things. (AA, TA in art. دمغ.) ― -b2- (tropical:) He caused him to fall into a strait, or difficulty: (A, TA:) he straitened him; reduced him to a strait, or difficulty. (TA.) ― -b3- (assumed tropical:) He made him, or caused him, to fall into a sin, a crime, or an act of disobedience for which he deserved punishment. (S, K, TA.) ― -b4- أَحْرَجْتُ الصَّلَاةَ (assumed tropical:) I made, or pronounced, prayer to be forbidden, or prohibited. (K.) -A2- احرج كَلْبَهُ, (A,) or احرجهُ مِنْ صَيْدِهِ, (As, TA,) He gave to his dog a portion of his prey. (A.)

تحرّجهُ
5 تحرّجهُ أحرج حرج تحرج تحرجه تحرجة (assumed tropical:) He made it strait, or difficult, to himself. (TA.) -A2- And تجرّج (tropical:) He put away, or cast away, from himself, sin, or crime; (TA;) he shunned, avoided, or kept aloof from, sin, or crime; (Mgh;) he did a deed whereby he shunned, avoided, or kept aloof from, sin, or crime; (Msb TA;) syn. تَأَثَّمَ. (S, A, Mgh.) And تحرج مِنْهُ (tropical:) He shunned, avoided, or kept aloof from, it, as a sin, or crime. (A, * Mgh.) [See تَحَنَّثَ.]

حُرْجٌ
حُرْجٌ حرج : see حَرَجٌ, in two places.

حِرْجٌ
حِرْجٌ حرج : see حَرَجٌ. -A2- Also The dog's portion of the prey, or game; (S, A, K;) such as the head and the shanks and the belly: (TA:) what is thrown to the dog, of the prey, or game, that he has taken: (Az, TA:) or a piece of flesh: pl. أَحْرَاجٌ. (TA.) -A3- And A cowry; syn. وَدَعَةٌ: (S, A, K:) pl. أَحْرَاجٌ (S, A) and أَحْرِجَةٌ (T, TA) and حِرَاجٌ; (TA;) the second, [as also the first,] a pl. of pauc.: (T, TA:) or cowries (وَدَعٌ) which are hung upon the necks of dogs. (As, TA.) ― -b2- And A dog's collar [of cowries]: (TA:) or a collar [of cowries] for any animal. (T, TA.)

حَرَجٌ
حَرَجٌ حرج [inf. n. of 1, q. v.:] (tropical:) Straitness; a strait, or difficulty. (A, * TA.) ― -b2- (tropical:) A sin, a crime, or an act of disobedience for which one deserves punishment; syn. اـِثْمٌ; (S, Msb, * K;) as also ↓ حِرْجٌ: (Yoo, S, K:) or the straitness [which is the consequence] of sin or crime. (A, Mgh.) ― -b3- [Hence,] لَا حَرَجَ i. q. لَا بَأسَ [There is, or will be, no harm in thy doing this or that]; and لَا اـِثْمَ [there is, or will be, no sin, or crime]. (IAth, TA.) -A2- See also حَرِجٌ, in six places. ― -b2- Also, applied to a she-camel, (tropical:) Lean, lank, light of flesh, slender, or lank in the belly; (S, K;) as also ↓ حُرْجُوجٌ, (S, A,) accord. to AZ, (S,) and ↓ حَرُوجٌ: (A:) or ↓ حُرْجُوجٌ signifies, so applied, lean, &c., as above, and sharp-spirited: (K:) or this last, (K,) and حَرَجٌ and ↓ حَرُوجٌ, (TA,) fat, (K, TA,) largebodied, (TA,) and long [lit. long upon the face of the ground, as distinguished from tall]: or strong: (K, TA:) and حَرَجٌ signifies also, (K,) or, as some say, and so do ↓ حُرْجُوجٌ and ↓ حُرْجُجٌ and ↓ جُرْحٌ, (S,) so applied, long [lit. long upon the face of the ground]: (S:) and some allow ↓ حِرْجِيجٌ in the sense of ↓ حُرْجُوجٌ; (TA;) which last is originally ↓ حُرْجُجٌ, which is originally ↓ جُرْحٌ: (S:) the pl. of ↓ حُرْجُوجٌ (S) and of ↓ حِرْجِيجٌ (L) is حَرَاجِيحٌ. (S, L.) -A3- See also حَرَجَةٌ, in three places. -A4- Also A thing composed of pieces of wood, (As, S, K,) bound together, (As, S,) in which dead bodies are carried; (As, S, K;) sometimes put over the bier of a woman: (S:) accord. to the T, the حرج of a bier is a شِجَار, [i. e. the frame-work of a هَوْدَج,] which is constructed of wood, and put over the bier of a corpse: accord. to ISd, the حرج is a vehicle for women and men, which has no head. (TA.) See also نَعْشٌ, in two places.

حَرِجٌ
حَرِجٌ حرج and ↓ حَرَجٌ A strait, narrow, confined, or close, place: (TA:) or strait, narrow, confined, or close, in the utmost degree: (Zj, T:) or a strait, narrow, confined, or close, place, abounding with trees, (S, K,) and impenetrable to the pasturing animals: (S:) and ↓ حَرِيجٌ, also, applied to a place, signifies the same as حَرِجٌ. (TA.) ― -b2- صَدْرٌ حَرِجٌ (S, Msb, TA) and ↓ حَرَجٌ, (S, A, TA,) like وَحِدٌ and وَحَدٌ, and فَرِدٌ and فَرَدٌ, and دَنِفٌ and دَنَفٌ, (S,) A bosom strait, or contracted; (A, Msb, TA;) not expanded, or dilated, by reason of what is good. (TA.) يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرِجًا or ↓ حَرَجًا, accord. to different readings, [in the Kur vi. 125,] (S,) is explained by I 'Ab as meaning He will make his bosom strait. (assumed tropical:) impenetrable to wisdom. (TA.) ― -b3- Also حَرِجٌ and ↓ حَرَجٌ A man having a strait, or contracted, bosom, which does not expand, or dilate, by reason of what is good: the former has a dual and a pl.; but the latter has only the sing. form, because it is [properly, or originally,] an inf. n.: Zj says that the former is a part. n., and that by the latter is meant ذُو حَرَجٍ. (TA.) ― -b4- And the former, (assumed tropical:) One who fears, or dreads, to venture upon an affair. (TA.) ― -b5- And (assumed tropical:) That seldom, or never, withdraws from fight: (K:) that will not be put to flight; as though it were difficult for him to find an excuse for being put to flight. (TA.) ― -b6- And Committing a sin, a crime, or an act of disobedience for which he deserves punishment; (Msb;) and so ↓ حَارِجٌ, which is thought by ISd to be after the manner of a rel. n., because it has no corresponding verb [of which it may be regarded as the part. n.; the regular part. n. being حَرِجٌ, as حَرِجَ is intrans.]. (TA.) ― -b7- Also (assumed tropical:) Abstaining from sin, or crime; and so ↓ حَرَجٌ and ↓ مُتَحَرِّجٌ. (TA.) [Thus bearing two contr. significations. See 5.] ― -b8- Also, and ↓ حَرَجٌ, (tropical:) Forbidden, or prohibited: so in the phrase, ظُلْمُكَ عَلَىَّ حَرِجٌ and حَرَجٌ (tropical:) [The wronging of thee is forbidden, or prohibited, to me]. (A.)

حَرَجَةٌ
حَرَجَةٌ حرج حرجه حرجة (tropical:) A wood, or collection of trees; (S, K, TA;) so called because of their closeness: or dense and tangled trees: (TA:) or a thicket, or collection of dense and tangled trees, of the kind called سَلَم, into which no one can penetrate; (AHeyth, Az, TA;) or of the سَمُر and طَلْح and عَوْسَج and سَلَم and سِدْر; or of the سِدْر and olive and other trees: or a place in a wood where trees are dense and tangled, extending as far as a stone's throw: and also a tree which the pasturing animals cannot reach: (TA:) pl. ↓ حَرَجٌ (S, K) [or rather this is a coll. gen. n., of which حَرَجَةٌ is the n. un.,] and حَرَجَاتٌ (S, A) and حِرَاجٌ (S) and [of pauc.] أَحْرَاجٌ: (A, TA:) or ↓ حَرَجٌ signifies a place in which is a collection of trees, and where they are close together. (A.) ― -b2- Also (tropical:) A collection of camels: (S, K, TA:) a hundred camels: (ISd, TA:) pl. [or rather coll. gen. n.] ↓ حَرَجٌ. (K.)

حُرْجُجٌ
حُرْجُجٌ حرجج : see حَرَجٌ, in two places.

حُرْجُوجٌ
حُرْجُوجٌ حرجوج : see حَرَجٌ, in five places.

حِرْجِيجٌ
حِرْجِيجٌ حرجيج : see حَرَجٌ, in two places.

حِرَاجٌ الظَّلْمَآءِ
حِرَاجٌ الظَّلْمَآءِ حراج الظلمآء , (K,) or مِنَ الظَّلَامِ, (A, TA,) and مِنَ الظَّلْمَآءِ, (TA,) (tropical:) Dense darkness. (A, * K, TA.)

حَرُوجٌ
حَرُوجٌ حروج : see حَرَجٌ, in two places.

حَرِيجٌ
حَرِيجٌ حريج : see حَرِجٌ.

حَارِجٌ
حَارِجٌ حارج : see حَرِجٌ.

مُحَرَّجٌ
مُحَرَّجٌ محرج A dog having a collar of cowries; (S, K;) from حِرْجٌ: (S:) having cowries upon his neck. (As, TA.)

حَلَفَ فُلَانٌ بِالمُحَرَّجَاتِ
حَلَفَ فُلَانٌ بِالمُحَرَّجَاتِ حلف فلان بالمحرجات (tropical:) Such a one swore by the three divorces [which render the wife absolutely forbidden to the husband]: (A:) or by the oaths that rendered his scope strait, or narrow. (Har p. 178.)

مُتَحَرِّجٌ
مُتَحَرِّجٌ متحرج : see حَرِجٌ.

##### Türkçe

**حَرِجَ**
1 **حَرِجَ** حرج, muzâri‘ **حَرَجَ**, mastar ismi **حَرَجٌ**: O (birçok şey) bir araya toplanmış oldu: ve zorunlu olarak yakın, sıkışık yahut dar oldu: (TA’da Er-Râghib’in mastar ismini açıklamasına göre:) herhangi bir şey hakkında söylenir; o, yakın, sıkışık yahut dar idi veya oldu. (KL.) Toz hakkında şöyle denir: **حَرِجَ اـِلَى حَائِطٍ**, yahut **سَنَدٍ**: O yükseldi, (Lth, Az, TA,) dar bir yerde, (TA,) ve [bir duvara yahut bir yokuşa ve benzerine karşı] toplanmış oldu. (Lth, Az, TA.) ― -b2- **حَرِجَ صَدْرُهُ**, muzâri‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibi, (mecaz kabul edilerek:) Onun göğsü daraldı yahut büzüldü; (S, A, Mgh, Msb, TA;) iyi olan şey sebebiyle genişlemiş yahut açılmış değil. (TA.) Ve **حَرِجَ** tek başına, muzâri‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibi, (mecaz kabul edilerek:) O huzursuz oldu ve göğüste büzüldü: ve (mecaz kabul edilerek:) o şüpheye düştü; şüphe etti; çünkü şüphe zihni huzursuz eder. (TA’da Er-Râghib’in mastar ismini açıklamalarına göre.) ― -b3- Yine **حَرِجَ**, muzâri‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibi, [(mecaz kabul edilerek:) O sıkıştı yahut zorluk içinde oldu: ve özellikle, bir günah yahut suç işlemekle: (aşağıda **حَرَجٌ**’e bak:) ve bundan dolayı, sadece,] (mecaz kabul edilerek:) o, ceza hak ettiği bir günah, bir suç yahut bir itaatsizlik fiili işledi. (Msb.) ― -b4- Yine: O baktı ve korku ve öfke sebebiyle bulunduğu yerden hareket edemedi. (T, TA.) Ve **حَرِجَتِ العَيْنُ**, (S, A, K,) muzâri‘ **حَرَجَ**, (K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) (mecaz:) Göz kamaştı, (**حَارَت**, S, K, TA,) yahut yuvasında çöktü (**غَارَت**), ve görmesi daraldı: (A, TA:) yahut kasıtlı bakış sebebiyle dönmedi ve kırpmadı. (TA.) ― -b5- Yine, (S, A, K,) muzâri‘ yukarıdaki gibi, (K,) ve mastar ismi de öyle, (S, K,) (mecaz:) O haram kılınmış yahut yasaklanmış oldu, (S, A, K,) ve darlık yahut zorlukla birlikte oldu. (A.) Şu sözde olduğu gibi: **حَرِجَ عَلَىَّ ظُلْمُكَ** (mecaz:) Sana zulmetmek bana haramdır yahut yasaktır. (S, TA.) Ve **حَرِجَ عَلَيْهِ السَّحُورُ** (mecaz:) **سحور** denilen yemek ona haram oldu yahut yasaklandı, (A, TA,) yani oruçlu bir kimseye, ve zorlukla birlikte oldu, (A,) onun vaktinin darlığı sebebiyle. (TA.) Ve **حَرِجَتِ الصَّلَاةُ** (mecaz:) Namaz haram oldu yahut yasaklandı, (A, ve TA’da K’dan naklen, [fakat K nüshalarında benim bulamadığım,]) **عَلَيْهَا** ona [A’da gösterildiği üzere hükmî kirlilik sebebiyle]. (A, TA.) ― -b6- **حَرِجَ اـِلَيْهِ** (mecaz:) O, bir darlıktan yahut zorluktan korunmak için ona yahut ona (şeye) sığındı. (TA.) Ve **حَرِجَ اـِلَى كَذَا وَ كَذَا** (mecaz kabul edilerek:) O, şöyle şöyle şeylere sığındı. (TA.)

**حرّجهُ**
2 **حرّجهُ** حرج حرجه حرجة, (TA,) mastar ismi **تَحْرِيجٌ**, (S, K,) (mecaz kabul edilerek:) O, onu daralttı yahut zorlaştırdı; (S, K, TA;) ve onun çiğnenmesini yasakladı; yani bir hak. (TA.) ― -b2- **حرّج عَلَى حَيَّةٍ** (mecaz kabul edilerek:) O, bir yılana şöyle dedi, [cinni olmasın diye uyarı yoluyla:] “Eğer bize dönersen darlık içinde olacaksın; öyleyse, takip edip kovarak ve öldürerek seni darlığa düşürürsek bizi kınama.” (TA, bir rivayetten.)

**احرجهُ**
4 **احرجهُ** احرجه احرجة **أحرج** أحرجه حرج: O, onu dar yahut sınırlı bir yere sığınmaya sevk etti; ve böylesi **أَحْجَرَهُ** ve **أَحْرَدَهُ**. (TA.) Ve o, onu (bir köpeği yahut yırtıcı bir hayvanı) dar yahut sınırlı bir yere sığınmaya sevk etti, sonra ona saldırdı. (TA.) [Bundan dolayı,] **احرجهُ اـِلَيْهِ** (mecaz kabul edilerek:) O, onu ona yahut ona (şeye) sığınmaya zorladı. (S, A, K.) Ve **احرجهُ اـِلَى كَذَا وَ كَذَا** (mecaz kabul edilerek:) O, onu şöyle şöyle şeylere sığınmaya sevk etti: (TA:) yahut o, onu şöyle şöyle şeylere muhtaç kıldı. (AA, TA, madde **دمغ**’da.) ― -b2- (mecaz:) O, onu bir darlığa yahut zorluğa düşürdü: (A, TA:) onu daralttı; onu bir darlığa yahut zorluğa indirdi. (TA.) ― -b3- (mecaz kabul edilerek:) O, onu, ceza hak ettiği bir günaha, bir suça yahut bir itaatsizlik fiiline düşürdü yahut düşmesine sebep oldu. (S, K, TA.) ― -b4- **أَحْرَجْتُ الصَّلَاةَ** (mecaz kabul edilerek:) Ben, namazı haram yahut yasak kıldım yahut haram/yasak diye hükmettim. (K.) -A2- **احرج كَلْبَهُ**, (A,) yahut **احرجهُ مِنْ صَيْدِهِ**, (As, TA,) O, köpeğine avından bir pay verdi. (A.)

**تحرّجهُ**
5 **تحرّجهُ** **أحرج** حرج تحرج تحرجه تحرجة (mecaz kabul edilerek:) O, onu kendisine dar yahut zor kıldı. (TA.) -A2- Ve **تجرّج** (mecaz:) O, günahı yahut suçu kendinden uzaklaştırdı yahut attı; (TA;) günah yahut suçtan sakındı, kaçındı yahut uzak durdu; (Mgh;) günah yahut suçtan sakınması, kaçınması yahut uzak durmasıyla bir iş yaptı; (Msb TA;) eş anlamlısı **تَأَثَّمَ**. (S, A, Mgh.) Ve **تحرج مِنْهُ** (mecaz:) O, onu bir günah yahut suç gibi sakındı, kaçındı yahut uzak durdu. (A, * Mgh.) [**تَحَنَّثَ**’e bak.]

**حُرْجٌ**
**حُرْجٌ** حرج: iki yerde **حَرَجٌ**’e bak.

**حِرْجٌ**
**حِرْجٌ** حرج: **حَرَجٌ**’e bak. -A2- Yine: Köpeğin avdan payı; (S, A, K;) baş ve incikler ve karın gibi: (TA:) köpeğin tuttuğu avdan ona atılan şey: (Az, TA:) yahut bir parça et: çoğulu **أَحْرَاجٌ**. (TA.) -A3- Ve bir deniz salyangozu kabuğu; eş anlamlısı **وَدَعَةٌ**: (S, A, K:) çoğulu **أَحْرَاجٌ** (S, A) ve **أَحْرِجَةٌ** (T, TA) ve **حِرَاجٌ**; (TA;) ikincisi, [birincisi gibi,] azlık çoğuludur: (T, TA:) yahut köpeklerin boyunlarına asılan deniz kabukları (**وَدَعٌ**). (As, TA.) ― -b2- Ve köpeğin [deniz kabuklarından] tasması: (TA:) yahut herhangi bir hayvan için [deniz kabuklarından] bir tasma. (T, TA.)

**حَرَجٌ**
**حَرَجٌ** حرج [1’in mastar ismi, bkz.:] (mecaz:) Darlık; bir darlık yahut zorluk. (A, * TA.) ― -b2- (mecaz:) Kişinin ceza hak ettiği bir günah, bir suç yahut bir itaatsizlik fiili; eş anlamlısı **اـِثْمٌ**; (S, Msb, * K;) bunun gibi ↓ **حِرْجٌ**: (Yoo, S, K:) yahut günah yahut suçun [sonucu olan] darlık. (A, Mgh.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **لَا حَرَجَ** yani **لَا بَأسَ** [şunu bunu yapmanda bir zarar yoktur yahut olmayacaktır]; ve **لَا اـِثْمَ** [bir günah yahut suç yoktur yahut olmayacaktır]. (IAth, TA.) -A2- Ayrıca altı yerde **حَرِجٌ**’e bak. ― -b2- Yine, dişi deveye uygulanınca, (mecaz:) Zayıf, cılız, eti az, ince, yahut karında sarkık; (S, K;) bunun gibi ↓ **حُرْجُوجٌ**, (S, A,) AZ’ye göre, (S,) ve ↓ **حَرُوجٌ**: (A:) yahut ↓ **حُرْجُوجٌ** böyle uygulanınca, yukarıdaki gibi zayıf vb. ve keskin huylu demektir: (K:) yahut bu sonuncusu, (K,) ve **حَرَجٌ** ve ↓ **حَرُوجٌ**, (TA,) şişman, (K, TA,) iri gövdeli, (TA,) ve uzun [yani boylu değil, yere yayvan uzun]: yahut güçlü: (K, TA:) ve **حَرَجٌ** ayrıca, (K,) yahut bazılarına göre, ve böylesi ↓ **حُرْجُوجٌ** ve ↓ **حُرْجُجٌ** ve ↓ **جُرْحٌ**, (S,) böyle uygulanınca, uzun [yani yere yayvan uzun] demektir: (S:) ve bazıları ↓ **حِرْجِيجٌ**’i ↓ **حُرْجُوجٌ** anlamında caiz görür; (TA;) ki bu sonuncusu aslında ↓ **حُرْجُجٌ**’dür; o da aslında ↓ **جُرْحٌ**’tır: (S:) ↓ **حُرْجُوجٌ**’un (S) ve ↓ **حِرْجِيجٌ**’in (L) çoğulu **حَرَاجِيحٌ**’dur. (S, L.) -A3- Ayrıca üç yerde **حَرَجَةٌ**’e bak. -A4- Yine: Parçalar hâlinde ağaçtan yapılmış bir şey; (As, S, K,) birbirine bağlanmış, (As, S,) içinde ölülerin taşındığı; (As, S, K;) bazen kadının tabutu üzerine konur: (S:) T’ye göre, bir tabutun **حرج**’i, ağaçtan yapılan ve cesedin tabutu üzerine konan bir **شِجَار**’dır [yani bir **هَوْدَج**’in iskeleti]: ISd’ye göre, **حرج**, kadınlar ve erkekler için, başı olmayan bir taşıttır. (TA.) Ayrıca iki yerde **نَعْشٌ**’e bak.

**حَرِجٌ**
**حَرِجٌ** حرج ve ↓ **حَرَجٌ**: Dar, sıkışık, sınırlı yahut kapalı bir yer: (TA:) yahut en ileri derecede dar, sıkışık, sınırlı yahut kapalı: (Zj, T:) yahut ağaçça bol, (S, K,) otlayan hayvanlara geçit vermeyen, (S,) dar, sıkışık, sınırlı yahut kapalı bir yer: (S:) ve ↓ **حَرِيجٌ** de, bir yere uygulanınca, **حَرِجٌ** ile aynı manaya gelir. (TA.) ― -b2- **صَدْرٌ حَرِجٌ** (S, Msb, TA) ve ↓ **حَرَجٌ**, (S, A, TA,) **وَحِدٌ** ve **وَحَدٌ**, ve **فَرِدٌ** ve **فَرَدٌ**, ve **دَنِفٌ** ve **دَنَفٌ** gibi, (S,) İyi olan şey sebebiyle genişlemeyen yahut açılmayan, (TA,) daralmış yahut büzülmüş bir göğüs. (A, Msb, TA.) **يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرِجًا** yahut ↓ **حَرَجًا**, farklı kıraatlere göre, [Kur’ân vi. 125’te,] (S,) İ ‘Ab tarafından “Onun göğsünü dar yapar” diye açıklanır. (mecaz kabul edilerek:) hikmete geçit vermez. (TA.) ― -b3- Yine **حَرِجٌ** ve ↓ **حَرَجٌ**: İyi olan şey sebebiyle genişlemeyen yahut açılmayan, daralmış yahut büzülmüş göğse sahip bir adam: birincisinin tesniyesi ve çoğulu vardır; fakat ikincisinin yalnız tekil şekli vardır; çünkü o [aslında yahut köken olarak] bir mastar ismidir: Zj der ki birincisi bir isimdir; ikincisiyle kastedilen **ذُو حَرَجٍ**’dir. (TA.) ― -b4- Ve birincisi, (mecaz kabul edilerek:) Bir işe girişmekten korkan yahut çekinen kimse. (TA.) ― -b5- Ve (mecaz kabul edilerek:) Savaştan nadiren yahut hiç çekilmeyen: (K:) kaçmaya zorlanmayan; sanki kaçmak için mazeret bulması ona zor gelirmiş gibi. (TA.) ― -b6- Ve ceza hak ettiği bir günah, bir suç yahut bir itaatsizlik fiili işleyen; (Msb;) ve böylesi ↓ **حَارِجٌ**; ISd’ye göre bu, nisbet ismi tarzındadır; çünkü ona karşılık bir fiil yoktur [ki onun ism-i fâili sayılsın; düzenli ism-i fâil **حَرِجٌ**’dir; zira **حَرِجَ** lâzımdır]. (TA.) ― -b7- Yine (mecaz kabul edilerek:) Günah yahut suçtan sakınan; ve böylesi ↓ **حَرَجٌ** ve ↓ **مُتَحَرِّجٌ**. (TA.) [Böylece iki zıt anlam taşır. 5’e bak.] ― -b8- Yine, ve ↓ **حَرَجٌ**, (mecaz:) Haram yahut yasak: şu ibarede olduğu gibi: **ظُلْمُكَ عَلَىَّ حَرِجٌ** ve **حَرَجٌ** (mecaz:) [Sana zulmetmek bana haramdır yahut yasaktır]. (A.)

**حَرَجَةٌ**
**حَرَجَةٌ** حرج حرجه حرجة (mecaz:) Bir koru yahut ağaç topluluğu; (S, K, TA;) sıkılıklarından dolayı böyle adlandırılmıştır: yahut sık ve dolaşık ağaçlar: (TA:) yahut **سَلَم** denilen türden, içine kimsenin giremediği bir çalılık yahut sık ve dolaşık ağaç topluluğu; (AHeyth, Az, TA;) yahut **سَمُر** ve **طَلْح** ve **عَوْسَج** ve **سَلَم** ve **سِدْر**’den; yahut **سِدْر** ve zeytin ve başka ağaçlardan: yahut bir koruda, ağaçların sık ve dolaşık olduğu, bir taş atımı kadar uzanan bir yer: ve ayrıca otlayan hayvanların erişemediği bir ağaç: (TA:) çoğulu ↓ **حَرَجٌ** (S, K) [daha doğrusu bu, **حَرَجَةٌ**’nin tekil birimi olduğu cins topluluk ismidir,] ve **حَرَجَاتٌ** (S, A) ve **حِرَاجٌ** (S) ve [azlık] **أَحْرَاجٌ**: (A, TA:) yahut ↓ **حَرَجٌ**, içinde ağaç topluluğu bulunan ve onların birbirine yakın olduğu bir yer demektir. (A.) ― -b2- Yine (mecaz:) Deve topluluğu: (S, K, TA:) yüz deve: (ISd, TA:) çoğulu [daha doğrusu cins topluluk ismi] ↓ **حَرَجٌ**. (K.)

**حُرْجُجٌ**
**حُرْجُجٌ** حرجج: iki yerde **حَرَجٌ**’e bak.

**حُرْجُوجٌ**
**حُرْجُوجٌ** حرجوج: beş yerde **حَرَجٌ**’e bak.

**حِرْجِيجٌ**
**حِرْجِيجٌ** حرجيج: iki yerde **حَرَجٌ**’e bak.

**حِرَاجٌ الظَّلْمَآءِ**
**حِرَاجٌ الظَّلْمَآءِ** حراج الظلمآء, (K,) yahut **مِنَ الظَّلَامِ**, (A, TA,) ve **مِنَ الظَّلْمَآءِ**, (TA,) (mecaz:) Yoğun karanlık. (A, * K, TA.)

**حَرُوجٌ**
**حَرُوجٌ** حروج: iki yerde **حَرَجٌ**’e bak.

**حَرِيجٌ**
**حَرِيجٌ** حريج: **حَرِجٌ**’e bak.

**حَارِجٌ**
**حَارِجٌ** حارج: **حَرِجٌ**’e bak.

**مُحَرَّجٌ**
**مُحَرَّجٌ** محرج: Boynunda deniz kabuğu tasmaları olan bir köpek; (S, K;) **حِرْجٌ**’den: (S:) boynunda deniz kabukları bulunan. (As, TA.)

**حَلَفَ فُلَانٌ بِالمُحَرَّجَاتِ**
**حَلَفَ فُلَانٌ بِالمُحَرَّجَاتِ** حلف فلان بالمحرجات (mecaz:) Falanca, üç talâk ile [kadını kocaya kesin olarak haram kılan] yemin etti: (A:) yahut onun alanını daraltan yahut sıkıştıran yeminlerle yemin etti. (Har s. 178.)

**مُتَحَرِّجٌ**
**مُتَحَرِّجٌ** متحرج: **حَرِجٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَرِجَ
حَرِجَ A ( n. ac. حَرَج 4 ),
a.  Was narrow, strait; was straitened; was oppressed; was contracted; was dazzled ( eye ).

b.  Was guilty.

حَرَّجَ
حَرَّجَ II ,
a.  Narrowed, straitened, restricted.

b.  [ Fī or 'Ala ], Importuned, urged, harassed.

c.  Sold by auction.

أَحْرَجَ
أَحْرَجَ IV ,
a.  Drove into crime.

b.  Reduced to poverty.

b.  [ acc. &  'Ala ], Forbade to ( thing ).

تَحَرَّجَ
تَحَرَّجَ V
a.  [ Min ], Shunned.

b.  Restrained himself; abstained, refrained.

حَرَج
حَرَج 4 ,
a.  Narrow place; narrowness, difficulty.

b.  Sin, crime.

c.  Bier; stretcher.

حَرَجَة
حَرَجَة 4t , ( pl. حِرَاْج 23 ,  أَحْرَاْج 38 ),
a.  Copse, thicket.

حَرِج
حَرِج 5 ,
a.  Narrow, confined ( place ).

حَرَاْج
حَرَاْج 22 ,
a.  Auction, public sale.

حَرِيْج
حَرِيْج 25 ,
a.  see 5 .

لَا حَرَج عَلَيْك
لَا حَرَج عَلَيْك
a.  You are not responsible; you are not to blame!

##### Türkçe

**حَرِجَ**
**حَرِجَ** A (mastar: **حَرَج** 4),
a. Dar idi, sıkışık idi; daraltılmış idi; ezilmiş idi; büzülmüş idi; kamaşmış idi (göz).

b. Suçlu idi.

**حَرَّجَ**
**حَرَّجَ** II,
a. Daralttı, sıkıştırdı, kısıtladı.

b. [**فِي** veya **عَلَى**], ısrar etti, zorladı, taciz etti.

c. Müzayede ile sattı.

**أَحْرَجَ**
**أَحْرَجَ** IV,
a. Suça sevk etti.

b. Fakirliğe düşürdü.

b. [mef‘ûl ve **عَلَى**], (şeyi) yasakladı.

**تَحَرَّجَ**
**تَحَرَّجَ** V
a. [**مِن**], sakındı.

b. Kendini tuttu; kaçındı, çekindi.

**حَرَج**
**حَرَج** 4,
a. Dar yer; darlık, güçlük.

b. Günah, suç.

c. Tabut; sedye.

**حَرَجَة**
**حَرَجَة** 4t, (çoğulu **حِرَاْج** 23, **أَحْرَاْج** 38),
a. Koru, çalılık.

**حَرِج**
**حَرِج** 5,
a. Dar, sınırlı (yer).

**حَرَاْج**
**حَرَاْج** 22,
a. Müzayede, açık artırma.

**حَرِيْج**
**حَرِيْج** 25,
a. 5’e bak.

**لَا حَرَج عَلَيْك**
**لَا حَرَج عَلَيْك**
a. Sen sorumlu değilsin; sana bir suç yok!

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حرج
حَرِجَ - يَحْرَجُ - حَرَج - حَرَجاً
حَرِجَ - يَحْرَجُ + المكان أو الأمر + على كائن أو شيء أو أمر: يضيق عليه، فيضمه ويشمله ويحويه باضطراب وعدم استقرار
حَرَج: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل بمعنى مفعول من " حَرِجَ - يَحْرَجُ ": حمل واستيعاب الشيء بضيق وشدة أكثر من المحتمل ، ومن غير استقرار وثبات: حالة من عدم الاستقرار أو الثبات أو اليقين أو السكون: حالة حدية يكون عليها الكائن من حيث وضعه المادي كتوازن وثبات، أو النفسي: كاستجابة وقرار، أو العاطفي، كرضا وقبول من عدم الرضا والقبول
يجعل + كائن + شيئاً + حَرَجاً: يجعله في ضيق شديد حتى القلقلة وعدم الاستقرار وقرب التشقق أو الانفجار
﴿يجعل صدره ضيقا حرجا كأنما يصعد في السماء﴾
حَرَجاً: حال من " حَرَج": بشكل فيه استيعاب فوق الطاقة، يؤدي إلى الضيق الشديد والقلقة وعدم الاستقرار
يكون + على كائن + حرج + في أمر أو أن يفعل أمراً: يكون في فعل الأمر حمل واستيعاب فوق الطاقة
﴿لكي لا يكون على المؤمنين حرج في أزواج أدعيائهم﴾
ليس + عليه حرج + أن يفعل أمراً: لا ينبغي أن يكون للفعل المذكور أثر على وضع الإنسان المادي أو النفسي بحيث يضعه في حالة الحمل فوق الطاقة وعدم الاستقرار
﴿ليس على الأعمى حرج﴾
يجد في نفسه حرجاً: يجد في نفسه الشعور بالتحمل فوق الطاقة مع الضيق
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " النقص وعدم الكفاية بالحجم والمكان والسعة"، وهي:
حَصِرَ - يَحْصَرُ، غَصَّ - يَغَصُّ، ضَاقَ - يَضِيْقُ، قَمَحَ - يَقْمَحُ، ضَنُكَ - يَضْنُكُ، حَرِجَ - يَحْرَجُ
عليه حرج
 	﴿ليس على الأعمى حرج ولا على الأعرج حرج ولا على المريض حرج ولا على أنفسكم أن تأكلوا من بيوتكم أو بيوت آبائكم أو بيوت أمهاتكم أو بيوت إخوانكم أو بيوت أخواتكم أو بيوت أعمامكم أو بيوت عماتكم أو بيوت أخوالكم أو بيوت خالاتكم أو ما ملكتم مفاتحه أو صديقكم ليس عليكم جناح أن تأكلوا جميعا أو أشتاتا فإذا دخلتم بيوتا فسلموا على أنفسكم تحية من عند الله مباركة طيبة كذلك يبين الله لكم الآيات لعلكم تعقلون(61)﴾ النور ﴿ليس على الأعمى حرج ولا على الأعرج حرج ولا على المريض حرج ومن يطع الله ورسوله يدخله جنات تجري من تحتها الأنهار ومن يتول يعذبه عذابا أليما(17)﴾ الفتح
 	﴿ليس على الضعفاء ولا على المرضى ولا على الذين لا يجدون ما ينفقون حرج إذا نصحوا لله ورسوله ما على المحسنين من سبيل والله غفور رحيم(91)﴾ التوبة
 	﴿ما كان على النبي من حرج فيما فرض الله له سنة الله في الذين خلوا من قبل وكان أمر الله قدرا مقدورا(38)﴾ الأحزاب ﴿ياأيها النبي إنا أحللنا لك أزواجك اللاتي آتيت أجورهن وما ملكت يمينك مما أفاء الله عليك وبنات عمك وبنات عماتك وبنات خالك وبنات خالاتك اللاتي هاجرن معك وامرأة مؤمنة إن وهبت نفسها للنبي إن أراد النبي أن يستنكحها خالصة لك من دون المؤمنين قد علمنا ما فرضنا عليهم في أزواجهم وما ملكت أيمانهم لكيلا يكون عليك حرج وكان الله غفورا رحيما(50)﴾ الأحزاب
 	﴿فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للإسلام ومن يرد أن يضله يجعل صدره ضيقا حرجا كأنما يصعد في السماء كذلك يجعل الله الرجس على الذين لا يؤمنون(125)﴾ الأنعام ﴿كتاب أنزل إليك فلا يكن في صدرك حرج منه لتنذر به وذكرى للمؤمنين(2)﴾ الأعراف
 	﴿ياأيها الذين آمنوا إذا قمتم إلى الصلاة فاغسلوا وجوهكم وأيديكم إلى المرافق وامسحوا برءوسكم وأرجلكم إلى الكعبين وإن كنتم جنبا فاطهروا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم منه ما يريد الله ليجعل عليكم من حرج ولكن يريد ليطهركم وليتم نعمته عليكم لعلكم تشكرون(6)﴾ المائدة ﴿وجاهدوا في الله حق جهاده هو اجتباكم وما جعل عليكم في الدين من حرج ملة أبيكم إبراهيم هو سماكم المسلمين من قبل وفي هذا ليكون الرسول شهيدا عليكم وتكونوا شهداء على الناس فأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة واعتصموا بالله هو مولاكم فنعم المولى ونعم النصير(78)﴾ الحج
 	﴿وإذ تقول للذي أنعم الله عليه وأنعمت عليه أمسك عليك زوجك واتق الله وتخفي في نفسك ما الله مبديه وتخشى الناس والله أحق أن تخشاه فلما قضى زيد منها وطرا زوجناكها لكي لا يكون على المؤمنين حرج في أزواج أدعيائهم إذا قضوا منهن وطرا وكان أمر الله مفعولا(37)﴾ الأحزاب
يجد في نفسه حرجاً
 ﴿فلا وربك لا يؤمنون حتى يحكموك فيما شجر بينهم ثم لا يجدوا في أنفسهم حرجا مما قضيت ويسلموا تسليما(65)﴾ النساء
يجعل صدره ضيقا حرجا
 ﴿فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للإسلام ومن يرد أن يضله يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كذلك يجعل الله الرجس على الذين لا يؤمنون(125)﴾ الأنعام ﴿كتاب أنزل إليك فلا يكن في صدرك حرج منه لتنذر به وذكرى للمؤمنين(2)﴾ الأعراف
مختار الصحاح
● [حرج] ح ر ج: مكان حَرِجٌ و حَرَجٌ بكسر الراء وفتحها أي ضيق كثير الشجر وقُرئ بهما قوله تعالى ﴿ضيقا حرجا﴾ و حَرِجَ صدره من باب طرِب أي ضاق و الحَرَجُ أيضا الإثم و الحِرْجُ بوزن العلج لغة فيه و أحْرجَهُ آثمه و التَحْرِيجُ التضييق و تَحرَّجَ أي تأثم و حَرِجَ عليه الشيء حرُم من باب طرِب
الراغب
حرج
- أصل الحرج والحراج مجتمع الشيئين، وتصور منه ضيق ما بينهما، فقيل للضيق: حرج، وللإثم حرج، قال تعالى: }ثم لا يجدوا في أنفسهم حرجا﴿[النساء/65]، وقال عز وجل:﴾وما جعل عليكم في الدين من حرج﴿[الحج/78]، وقد حرج صدره، قال تعالى:﴾يجعل صدره ضيقا حرجا﴿[الأنعام/125]، وقرئ﴾حرجا﴿(وهي قراءة نافع وأبي بكر وأبي جعفر. راجع الإتحاف ص 216)، أي: ضيقا بكفره، لأن الكفر لا يكاد تسكن إليه النفس لكونه اعتقادا عن ظن، وقيل: ضيق بالإسلام كما قال تعالى:﴾ختم الله على قلوبهم﴿[البقرة/7]، وقوله تعالى:﴾فلا يكن في صدرك حرج منه﴿[الأعراف/2]، قيل: هو نهي، وقيل: هو دعاء، وقيل: هو حكم منه، نحو:﴾ألم نشرح لك صدرك{ [الشرح/1]، والمتحرج والمتحوب: المتجنب من الحرج والحوب.
ملخص اللسان
1.     حَرِجَ صدره يَحْرَجُ حَرَجاً: ضاق فلم ينشرح لخير،
2.     تَحَرَّجَ فلانٌ إِذا فعل فعلاً يَتحَرَّجُ به، مِن الحَرَج، الإِثم والضيق؛
3.     الحِرْجُ والحَرَجُ: الإِثمُ.
4.     والحَرَجُ والحَرِجُ والمُتَحَرِّجُ:  الكافُّ عن الإِثم.
5.     والتحريج: التضييق؛
6.      الحَرَجُ أَضْيَقُ  الضِّيقِ؛
7.     فَلْيُحَرِّجْ  عليها: أَنت في حَرَجٍ أَي في ضيق، إِن عُدْتِ إِلينا فلا  تلومينا أَن نُضَيِّقَ عليك بالتَّتَبُّع والطرد والقتل.
8.     تَحَرَّجُوا أَن يأْكلوا معهم؛ أَي ضَيَّقُوا على أَنفسهم.
9.     اللَّهم إِني أُحَرِّجُ حَقَّ الضعيفَين: اليتيم والمرأَة  أَي أُضيقه وأُحرمه على مَن ظلمهما؛
10.                        ورجلٌ حَرَجٌ  وحَرِجٌ: ضَيِّق الصَّدْرِ؛
11.                        وحَرِجَ إِليه: لَجَأَ عن ضِيقٍ.
12.                        وأَحْرَجَه إِليه: أَلْجَأَهُ وضَيَّق  عليه.
13.                        وحَرَّجَ أَحْرَجَني  إِلى كذا وكذا فَحَرِجْتُ إِليه أَي انضممتُ.
14.                        وأَحْرَجَ الكلبَ  والسَّبُعَ: أَلجَأَهُ إِلى مَضِيقٍ فَحَمَلَ عليه.
15.                        الحَرَجُ أَن ينظر الرجل فلا يستطيع أَن يتحرك من مكانه  فَرَقاً وغيظاً.
16.                        الحِراجُ غِياضٌ من شجر  السلَم ملتفةٌ، لا يقدر أَحدٌ أَن يَنْفُذَ فيها؛
17.                        الحَرَجُ هو الموضع الكثير الشجر الذي لا يصل إِليه الراعيةُ؛
18.                        كَرِهَ أَن يُحْرِجَهم أَي يوقعهم في الحَرَج.
19.                        والحَرِجُ: الذي لا يكاد يَبْرَح  القتالَ؛
20.                        والحَرِجُ: الذي لا ينهزم كأَنه يَضِيقُ عليه العُذْرُ في الانهزام.
21.                         والحَرِجُ: الذي يهاب أَن يتقدَّم على الأَمر،
22.                        وحَرِجَ الغُبارُ، فهو حَرِجٌ:  ثار في موضع ضَيِّقٍ، فانضم إِلى حائط أَو سَنَدٍ؛
23.                        وحَرِجَتْ عينُه تحْرَجُ حَرَجاً أَي حَارَتْ؛
24.                        وتَحْرَجُ العَيْنُ فيها حينَ تَنْتَقِبُ
25.                        وحَرِجَ عليه السُّحورُ إِذا أَصبح قبل أَن يتسحر، فحرم عليه  لضيق وقته.
26.                         وحَرِجَتِ الصلاةُ على المرأَة حَرَجاً: حرمت،
27.                        وحَرِجَ عليَّ ظُلْمُكَ حَرَجاً أَي حرم.
28.                        أَحْرَجَ امرأَته بطلقة أَي حَرَّمَها؛
29.                         أَكَسَعَهَا  بالمُحْرِجَات؟ يريد بثلاث تطليقات.
30.                         وحَرْثٌ حِرْجٌ أَي حرام؛
31.                        والحَرَجَةُ: الغَيْضَةُ لضيقها؛
32.                        والحَرَجَةُ: الشجر الملتف،
33.                        الحَرَجَةُ تكون من السَّمُرِ والطَّلْحِ  والعَوسَجِ والسَّلَمِ والسَّدْرِ؛
34.                         الحَرَجَةُ: هو ما اجتمع من السدر والزيتون وسائر  الشجر؛
35.                         الحَرَجَةُ: هي موضع من الغيضة تلتف فيه شجرات قدر رمية حجر؛
36.                        الحَرَجَةُ  مُجْتَمَعُ شجر.
37.                        وحِراجُ الظلماء: ما كَثُفَ والتفَّ؛
38.                        والحَرَجَةُ: الجماعة من الإِبل،
39.                        والحَرَجَةُ مائة من الإِبل.
40.                        وركب الحَرَجَةَ أَي الطريق؛
41.                        والحَرَجُ: سرير يحمل عليه المريض أَو الميت؛
42.                        والحَرَجُ: هو خشب يُشدُّ بعضه  إِلى بعض؛
43.                         الحَرَجُ خشبٌ يُشدُّ  بعضه إِلى بعض تحمل فيه الموتى، وربما وضع فوق نعش النساء.
44.                        وحَرَجُ النعشِ شَجَارٌ من خشب جعل فوق نعش الميت، وهو سريره.
45.                        والحَرَجُ مَرْكَبٌ للنساء والرجال ليس له رأْس.
46.                         والحَرَجُ  والحِرْجُ: الشَّحَصُ.
47.                        والحَرَجُ من الإِبل: التي لا تُركب ولا يضربها الفحل  ليكون أَسمن لها إِنما هي مُعَدَّةٌ؛
48.                        والحَرَجُ والحُرْجُوجُ:  الناقة الجسيمة الطويلة على وجه الأَرض؛
49.                        الحُرْجُوجُ الوَقَّادَةُ الحادَّة  القلب؛
50.                        والحُرْجُوجُ: الريح الباردة الشديدة؛
51.                        وحَرَجَ الرَّجُلُ أَنْيابَهُ يَحْرُجُها حَرْجاً: حَكَّ بعضَها إِلى  بعض من الحَرَدِ؛
52.                        والحِرْجُ: القطعة من اللحم،
53.                        والحِرْجُ: هي نصيب الكلب من الصيد  وهو ما أَشبه الأَطرافَ من الرأْس والكُراعِ والبَطْن،
54.                        الحِرْجُ ما يُلقى للكلب من صيده،
55.                        والحِرْجُ لِرَبِّ الكِلابِ يَصْطَفِدُهْ  يَصْطَفِدُه أَي يَدَّخِرُه ويجعله صَفَداً لنَفْسِهِ ويختاره؛
56.                         الحِرْجُ  حِبَالٌ تُنصب للسبع؛
57.                        والحِرْجُ: الوَدَعَةُ،
58.                         الحِرْجَينِ رجلين أَبيضين كالوَدَعَةِ،
59.                        والحِرْجُ: قلادة الكلب،
60.                        وكِلاب  مُحَرَّجَةٌ أَي مُقَلَّدَةٌ؛
61.                        والحِرْجُ القلادة لكل حيوان.
62.                         والحِرْجُ: الثياب التي  تُبسط على حبل لِتَجَفَّ،
63.                        والحِرْجُ: جماعة  الغنم،
لسان العرب
● -   حرج: الحِرْجُ والحَرَجُ: الإِثمُ. والحارجُ: الآثم؛ قال ابن سيده:  أُراه على النسب، لأَنه لا فعل له. والحَرَجُ والحَرِجُ والمُتَحَرِّجُ:  الكافُّ عن الإِثم. وقولهم: رجل مُتَحَرِّجٌ، كقولهم: رجلٌ مُتَأَثِّمٌ  ومُتَحَوِّبٌ ومُتَحَنِّثٌ، يُلْقِي الحَرَجَ والحِنْثَ والحُوبَ والإِثم عن  نفسه. ورجلٌ مُتَلَوِّمٌ إِذا تربص بالأَمر يريد القاء الملامة عن نفسه؛  قال الأَزهري: وهذه حروف جاءَت معانيها مخالفة لأَلفاظها؛ وقال: قال ذلك  أَحمد بن يحيى.  وأَحْرَجَه أَي آثمه. وتَحَرَّجَ: تأَثَّم. والتحريج: التضييق؛ وفي  الحديث: حَدِّثوا عن بني إِسرائيل ولا حَرَجَ. قال ابن الأَثير: الحَرَجُ في  الأَصل الضيق، ويمقع على الإِثم والحرام؛ وقيل: الحَرَجُ أَضْيَقُ  الضِّيقِ؛ فمعناه أَي لا بأْس ولا إِثم عليكم أَن تحدّثوا عنهم ما سمعتم، وإِن  استحال أَن يكون في هذه الأُمة مثل ما روي أَن ثيابهم كانت تطول، وأَن  النار كانت تنزل من السماء فتأْكل القُرْبانَ وغير ذلك، لا أَن تَتَحَدَّثَ  عنهم بالكذب. ويشهد لهذا التأْويل ما جاء في بعض رواياته فإِن فيهم  العجائب؛ وقيل: معناه أَن الحديث عنهم إِذا أَديته على ما سمعته، حقّاً كان  أَو باطلاً، لم يكن عليك إِثم لطول العهد ووقوع الفَتْرَةِ، بخلاف الحديث  عن النبي، صلى الله عليه وسلم، لأَنه إِنما يكون بعد العلم بصحة روايته  وعدالة رواته؛ وقيل: معناه أَن الحديث عنهم ليس على الوجوب لأَن قوله،  عليه السلام، في أَوّل الحديث: بَلِّغُوا عَنِّي؛ على الوجوب، ثم أَتبعه  بقوله: وحدِّثوا عن بني إِسرائيل ولا حرج عليكم إِن لم تحدِّثوا عنهم. قال:  ومن أَحاديث الحرج قوله، عليه السلام، في قتل الحيات: فَلْيُحَرِّجْ  عليها؛ هو أَن يقول لها: أَنت في حَرَجٍ أَي في ضيق، إِن عُدْتِ إِلينا فلا  تلومينا أَن نُضَيِّقَ عليك بالتَّتَبُّع والطرد والقتل. قال: ومنها حديث  اليتامى: تَحَرَّجُوا أَن يأْكلوا معهم؛ أَي ضَيَّقُوا على أَنفسهم.  وتَحَرَّجَ فلانٌ إِذا فعل فعلاً يَتحَرَّجُ به، مِن الحَرَج، الإِثم والضيق؛  ومنه الحديث: اللَّهم إِني أُحَرِّجُ حَقَّ الضعيفَين: اليتيم والمرأَة  أَي أُضيقه وأُحرمه على مَن ظلمهما؛ وفي حديث ابن عباس في صلاة الجمعة:  كَرِهَ أَن يُحْرِجَهم أَي يوقعهم في الحَرَج. قال ابن الأَثير: وورد  الحَرَجُ في أَحاديث كثيرة وكلها راجعة إِلى هذا المعنى. ورجلٌ حَرَجٌ  وحَرِجٌ: ضَيِّق الصَّدْرِ؛ وأَنشد:  لا حَرِجُ الصَّدْرِ ولا عَنِيفُ  والحَرَجُ: الضِّيق.  وحَرِجَ صدره يَحْرَجُ حَرَجاً: ضاق فلم ينشرح لخير، فهو حَرِجٌ  وحَرَجٌ، فمن قال حَرِج، ثَنَّى وجَمَعَ، ومَن قال حَرَجٌ أَفرد، لأَنه  مصدر.وقوله تعالى: يَجْعَلْ صَدْرَه ضَيِّقاً حَرَجاً وحَرِجاً؛ قال الفراء:  قرأَها ابن عباس  (* قوله «قرأها ابن عباس إلخ» كذا بالأصل.) وعمر، رضي  الله عنهما، حَرَجاً، وقرأَها الناس حَرِجاً؛ قال: والحَرَجُ فيما فسر ابن  عباس هو الموضع الكثير الشجر الذي لا يصل إِليه الراعيةُ؛ قال: وكذلك صدر  الكافر لا يصل إِليه الحكمةُ؛ قال: وهو في كسره ونصبه بمنزلة الوَحَدِ  والوَحِدِ، والفَرَدِ والفَرِدِ، والدَّنَفِ والدَّنِفِ. وقال الزجاج:  الحَرَجُ في اللغة أَضْيَقُ الضِّيقِ، ومعناه أَنه ضَيِّقٌ جدًّا. قال: ومَن  قال رجل حَرَجُ الصدر فمعناه ذو حَرَجٍ في صدره، ومن قال حَرِجٌ جعلَهُ  فاعِلاً؛ وكذلك رجل دَنَفٌ ذو دَنَفٍ، ودَنِفٌ نَعْتٌ؛ الجوهري: ومكان  حَرَجٌ وحَرِجٌ أَي مكان ضيق كثير الشجر. والحَرِجُ: الذي لا يكاد يَبْرَح  القتالَ؛ قال:  مِنَّا الزُّوَينُ الحَرِجُ المُقَاتِلُ  والحَرِجُ: الذي لا ينهزم كأَنه يَضِيقُ عليه العُذْرُ في الانهزام.  والحَرِجُ: الذي يهاب أَن يتقدَّم على الأَمر، وهذا ضيق أَيضاً.  وحَرِجَ إِليه: لَجَأَ عن ضِيقٍ. وأَحْرَجَه إِليه: أَلْجَأَهُ وضَيَّق  عليه. وحَرَّجَ فلانٌ على فلانٍ إِذا ضَيَّقَ عليه، وأَحْرَجْتُ فلاناً:  صيرته إِلى الحَرَجِ، وهو الضيق، وأَحْرَجْتُهُ: أَلْجَأْتُهُ إِلى  مَضِيقٍ، وكذلك أَحْجَرْتُهُ وأَحْرَدْتُهُ، بمعنىً واحدٍ؛ ويقال: أَحْرَجَني  إِلى كذا وكذا فَحَرِجْتُ إِليه أَي انضممتُ. وأَحْرَجَ الكلبَ  والسَّبُعَ: أَلجَأَهُ إِلى مَضِيقٍ فَحَمَلَ عليه. وحَرِجَ الغُبارُ، فهو حَرِجٌ:  ثار في موضع ضَيِّقٍ، فانضم إِلى حائط أَو سَنَدٍ؛ قال:  وغَارَةٍ يَحْرَجُ القَتامُ لَها،  يَهْلِكُ فيها المُناجِدُ البَطَلُ  قال الأَزهري: قال الليث: يقال للغبار الساطع المنضم إِلى حائط أَو  سَنَدٍ قد حَرِجَ إِليه؛ وقال لبيد:  حَرِجاً إِلى أَعْلامِهِنَّ قَتَامُها  ومكانٌ حَرِجٌ وحَرِيجٌ؛ قال:  ومَا أَبْهَمَتْ، فَهُوَ حَجٌّ حَرِيجْ  وحَرِجَتْ عينُه تحْرَجُ حَرَجاً أَي حَارَتْ؛ قال ذو الرمة:  تَزْدَادُ لِلْعَيْنِ إِبْهاجاً إِذا سَفَرَتْ،  وتَحْرَجُ العَيْنُ فيها حينَ تَنْتَقِبُ  وقيل: معْناه أَنها لا تنصرف ولا تَطْرِفُ من شدة النظر.  الأَزهري: الحَرَجُ أَن ينظر الرجل فلا يستطيع أَن يتحرك من مكانه  فَرَقاً وغيظاً. وحَرِجَ عليه السُّحورُ إِذا أَصبح قبل أَن يتسحر، فحرم عليه  لضيق وقته. وحَرِجَتِ الصلاةُ على المرأَة حَرَجاً: حرمت، وهو من الضيق  لأَن الشيء إِذا حرم فقد ضاق. وحَرِجَ عليَّ ظُلْمُكَ حَرَجاً أَي حرم.  ويقال: أَحْرَجَ امرأَته بطلقة أَي حَرَّمَها؛ ويقال: أَكَسَعَهَا  بالمُحْرِجَات؟ يريد بثلاث تطليقات.  الأَزهري: وقرأَ ابن عباس، رضي الله عنهما: وحَرْثٌ حِرْجٌ أَي حرام؛  وقرأَ الناس: وحَرْثٌ حِجْرٌ. الجوهري: والحِرْجُ لغةٌ في الحَرَجِ، وهو  الإِثم؛ قال: حكاه يونس.  والحَرَجَةُ: الغَيْضَةُ لضيقها؛ وقيل: الشجر الملتف، وهي أَيضاً الشجرة  تكون بين الأَشجار لا تصل إِليها الآكِلَةُ، وهي ما رَعَى من المال.  والجمع من كل ذلك: حَرَجٌ وأَحْرَاجٌ وحَرَجَاتٌ؛ قال الشاعر:  أَيا حَرَجَاتِ الحَيِّ، حِينَ تَحَمَّلُوا،  بذِي سَلَمٍ، لا جَادَكُنَّ ربِيعُ  وحِرَاجٌ؛ قال رؤبة:  عَاذَا بِكُمْ مِنْ سَنَةٍ مِسْحَاجِ،  شَهْبَاءَ تُلْقِي وَرَقَ الحِراجِ  وهي المَحاريجُ. وقيل: الحَرَجَةُ تكون من السَّمُرِ والطَّلْحِ  والعَوسَجِ والسَّلَمِ والسَّدْرِ؛ وقيل: هو ما اجتمع من السدر والزيتون وسائر  الشجر؛ وقيل: هي موضع من الغيضة تلتف فيه شجرات قدر رمية حجر؛ قال أَبو  زيد: سمِّيت بذلك لالتفافها وضيق المسلك فيها. وقال الجوهري: الحَرَجَةُ  مُجْتَمَعُ شجر. قال الأَزهري: قال أَبو الهيثم: الحِراجُ غِياضٌ من شجر  السلَم ملتفةٌ، لا يقدر أَحدٌ أَن يَنْفُذَ فيها؛ قال العجاج:  عَاينَ حَيًّا كالحِرَاجِ نَعَمُهْ،  يَكُونُ أَقْصَة شَلِّهِ مُحْرَنْجِمُهْ  وفي حديث حنين: حتى تركوه في حَرَجَةٍ؛ الحَرَجَة، بالفتح والتحريك:  مجتمع شجر ملتف كالغيضة. وفي حديث معاذ بن عمرو: نظرتُ إِلى أَبي جهلٍ في  مثل الحَرَجَةِ. والحديث الآخر: إِنَّ مَوْضِعَ البيت كان في حَرَجَةٍ  وعِضَاه.  وحِراجُ الظلماء: ما كَثُفَ والتفَّ؛ قال ابن ميادة:  أَلا طَرَقَتْنا أُمُّ أَوْسٍ، ودُونَها  حِراجٌ مِنَ الظَّلْماءِ، يَعْشَى غُرابُها؟  خص الغرابَ لحدّة البصر، يقول: فإِذا لم يبصر فيها الغرابُ مع حدّة بصره  فما ظنك بغيره؟ والحَرَجَةُ: الجماعة من الإِبل، قال ابن سيده:  والحَرَجَةُ مائة من الإِبل. وركب الحَرَجَةَ أَي الطريق؛ وقيل: معظمه، وقد حكيت  بجيمين.  والحَرَجُ: سرير يحمل عليه المريض أَو الميت؛ وقيل: هو خشب يُشدُّ بعضه  إِلى بعض؛ قال امرؤُ القيس:  فَإِمَّا تَرَيْني في رِحَالَةِ جَابِرٍ  على حَرَجٍ، كالقَرِّ تَخْفِقُ أَكْفاني  ابن بري: أَراد بالرِّحالة الخَشَبَ الذي يحمل عليه في مرضه، وأَراد  بالأَكفان ثيابه التي عليه لأَنه قدَّر أَنها ثيابه التي يدفن فيها.  وخَفْقُها ضَرْبُ الريح لها. وأَراد بجابر جابرَ بنَ حُنَيٍّ التَغْلَبيَّ، وكان  معه في بلاد الروم، فلما اشتدّت علَّته صنع له من الخشب شيئاً كالقَرِّ  يحمل فيه؛ والقَرُّ: مَرْكب من مراكب الرجال بين الرحل والسرج. قال: كذا  ذكره أَبو عبيد، وقال غيره: هو الهودج. الجوهري: الحَرَجُ خشبٌ يُشدُّ  بعضه إِلى بعض تحمل فيه الموتى، وربما وضع فوق نعش النساء. قال الأَزهري:  وحَرَجُ النعشِ شَجَارٌ من خشب جعل فوق نعش الميت، وهو سريره. قال  الأَزهري: وأَما قول عنترة يصف ظَليماً وقُلُصَة:  يَتْبَعْنَ قُلَّةَ رَأْسِهِ، وكَأَنَّهُ  حَرَجٌ على نَعْشٍ لَهُنَّ مُخَيَّمِ  هذا يصف نعامة يتبعها رِئالُها، وهو يبسط جناحيه ويجعلها تحته. قال ابن  سيده: والحَرَجُ مَرْكَبٌ للنساء والرجال ليس له رأْس. والحَرَجُ  والحِرْجُ: الشَّحَصُ. والحَرَجُ من الإِبل: التي لا تُركب ولا يضربها الفحل  ليكون أَسمن لها إِنما هي مُعَدَّةٌ؛ قال لبيد:  حَرَجٌ في مِرْفَقَيْها كالفَتَلْ  قال الأَزهري: هذا قول الليث، وهو مدخول. والحَرَجُ والحُرْجُوجُ:  الناقة الجسيمة الطويلة على وجه الأَرض؛ وقيل: الشديدة، وقيل: هي الضامرة،  وجمعها حَراجِيجُ. وأَجاز بعضهم: ناقة حُرْجُجٌ، بمعنى الحُرْجُوجِ، وأَصل  الحُرْجُوجِ حُرْجُجٌ، وأَصل الحُرْجُجِ حُرْجٌ، بالضم. وفي الحديث:  قَدِمَ وَفْدُ مَذْحِجَ على حَرَاجِيجَ، جميع حُرْجُوجٍ وحُرْجِيجٍ، وهي  الناقة الطويلة؛ وقيل الضامرة، وقيل: الحُرْجُوجُ الوَقَّادَةُ الحادَّة  القلب؛ قال:  أَذَاكَ ولَمْ تَرْحَلْ إِلى أَهْلِ مَسْجِدٍ،  بِرَحْلِيَ، حُرْجُوجٌ عليها النَّمَارِقُ  والحُرْجُوجُ: الريح الباردة الشديدة؛ قال ذو الرمة:  أَنْقَاءُ سارِيَةٍ حَلَّتْ عَزَالِيَها،  مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ، رِيحٌ غيرُ حُرْجُوجِ  وحَرَجَ الرَّجُلُ أَنْيابَهُ يَحْرُجُها حَرْجاً: حَكَّ بعضَها إِلى  بعض من الحَرَدِ؛ قال الشاعر:  ويوْمٌ تُحْرَجُ الأَضْرَاسُ فيهِ  لأَبْطالِ الكُمَاةِ، به أُوَامُ  والحِرْجُ، بكسر الحاء: القطعة من اللحم، وقيل: هي نصيب الكلب من الصيد  وهو ما أَشبه الأَطرافَ من الرأْس والكُراعِ والبَطْن، والكلابُ تطمع  فيها. قال الأَزهري: الحِرْجُ ما يُلقى للكلب من صيده، والجمع أَحْرَاجٌ؛  قال جَحْدرٌ يصف الأَسد:  وتَقَدُّمِي لِلَّيْثِ أَمْشِي نحْوَهُ،  حَتَّى أُكَابِرَهُ على الأَحْرَاجِ  وقال الطرماح:  يَبْتَدِرْنَ الأَحْراجَ كالثَّوْلِ، والحِرْ  جُ لِرَبِّ الكِلابِ يَصْطَفِدُهْ  يَصْطَفِدُه أَي يَدَّخِرُه ويجعله صَفَداً لنَفْسِهِ ويختاره؛ شبَّه  الكلاب في سرعتها بالزنابير، وهي الثَّوْلُ. وقال الأَصمعي: أَحْرِجْ  لِكلبكَ من صَيْدِه فإِنه أَدْعَى إِلى الصَّيْدِ. وقال المفضل: الحِرْجُ  حِبَالٌ تُنصب للسبع؛ قال الشاعر:  وشَرُّ النَّدامَى مَن تَبِيتُ ثيابُهُ  مُجَفَّفَةً، كأَنَّها حِرْجُ حابِلِ  والحِرْجُ: الوَدَعَةُ، والجمع أَحْرَاجٌ وحِراجٌ؛ وقول الهذلي:  أَلم تَقْتُلوا الحِرْجَينِ، إِذ أَعْرَضَا لكمْ  يَمُرَّان بالأَيْدِي اللِّحاءَ المُضَفَّرَا؟  إِنما عَنَى بالحِرْجَينِ رجلين أَبيضين كالوَدَعَةِ، فإِما أَن يكون  البياضُ لَوْنَهما، وإِما أَن يكون كَنَى بذلك عن شرفهما، وكان هذان  الرجلان قد قَشَرَا لحاءَ شجر الكعبة ليتخفَّرا بذلك. والمضفر: المقتول  كالضفيرة. والحِرْجُ: قلادة الكلب، والجمع أَحْرَاجٌ وحِرَجَةٌ؛ قال:  بِنَواشِطٍ غُضْفٍ يُقَلِّدُها الأَ  حْرَاجَ، فَوْقَ مُتُونِها لُمَعُ  الأَزهري: ويقال ثلاثة أَحْرِجَةٍ، وكَلْبٌ مُحَرَّجٌ، وكِلاب  مُحَرَّجَةٌ أَي مُقَلَّدَةٌ؛ وأَنشد في ترجمة عضرس:  مَحَرَّجَةٌ حُصٌّ كَأَنَّ عُيُونها،  إِذا أَيَّهَ القَنَّاصُ بالصَّيْدِ، عَضْرَسُ  (* قوله «إِذا أَيه» كذا بالأَصل بهذا الضبط بمعنى صاح، وفي شرح القاموس  والصحاح إِذا أَذن، والضمير في عيونها يعود على الكلاب، وتحرفت في شرح  القاموس بعيونه.)  مُحَرَّجَةٌ: مُقَلَّدَةٌ بالأَحْرَاج، جمع حِرْجٍ للوَدَعةِ. وحُصٌّ:  قد انْحَصَّ شَعَرُها، وقال الأَصمعي في قوله:  طاوي الحَشَا قَصُرَتْ عنه مُحَرَّجَةٌ  قال: مُحَرَّجَةٌ: في أَعناقها حِرْجٌ، وهو الوَدَعُ. والوَدَعُ: خرز  يعلق في أَعناقها.  الأَزهري: والحِرْجُ القلادة لكل حيوان. قال: والحِرْجُ: الثياب التي  تُبسط على حبل لِتَجَفَّ، وجمعها حِراجٌ في جميعها. والحِرْجُ: جماعة  الغنم، عن كراع، وجمعه أَحْرَاجٌ.  والحُرْجُ: موضعٌ معروف.
مقاييس اللغة:
(حرج) الحاء والراء والجيم أصلٌ واحد، وهو معظم الباب وإليه مرجع فروعه، وذلك تجمُّع الشيء وضِيقُه. فمنه الحَرَج جمع حَرَجة، وهي مجتمع شجرٍ. ويقال في الجمع حَرَجات. قال:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ([39])
ويقال حِراجٌ أيضاً. قال:
* عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ([40]) *
ومن ذلك الحرَجَ الإثم، والحَرَج الضِّيق. قال الله تعالى: ﴿وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً﴾ [الأنعام 125]. ويقال حَرِجَتِ العينُ تَحرَج، أي تحارُ. وتقول: حَرِجَ عَلَيَّ ظُلمك، أي حرُم. ويقال أحْرَجَها بتطليقةٍ، أي حرّمَها. ويقولون: أكسَعَها بالمُحْرِجات، يريدون بثلاث تطليقات. والحَرَج: السَّرير الذي تُحمَل عليه الموتى. والمِحَفَّةُ حَرَجٌ. قال:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني([41])
وناقة حَرَجٌ وحُرْجُوجٌ: ضامرة، وذلك تداخُلُ عظامِها ولحمِها. ومنه الحَرِجُ الرّجل الذي لا يكاد يبرحُ القتال.
ومما شذّ عن هذا الباب قولهم إنّ الْحِرْجَ الوَدَعة، والجمع أحراج. ويقال هو نَصيب الكلْب من لحم الصَّيْد. قال جحدر:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ([42])
ويقال الحِرْج الحِبالُ تُنْصَب. قال:
* كأنّها حرج حابلِ([43]) *
القاموس المحيط:
الحَرَجُ، محركةً المَكَانُ الضَّيِّقُ الكثيرُ الشَّجَرِ، كالحَرِجِ، ككَتِفٍ، والْإِثْمُ، كالحِرْجِ، بالكسرِ، والنَّاقَةُ الضَّامِرَةُ، والطَّويلَةُ على وجْهِ الْأَرْضِ، وخَشَبٌ يُحْمَلُ فيه المَوْتى، وجَمْعُ الحَرَجَةِ لِمُجْتَمِعِ الشَّجَرِ، ولِلْجَماعَةِ مِنَ الإِبِلِ، والحُرْمَةُ، وفِعْلُهُ حَرِجَ، ومِنَ الإِبِلِ التي لا تُرْكَبُ، ولا يَضْرِبُها الفَحْلُ لِيكُونَ أسْمَنَ لها، وبالضمّ ع، وبالكسر الحِبالُ تُنْصَبُ لِلسَّبُعِ، والثِّيابُ تُبْسَطُ على حَبْلٍ لِتَجِفَّ، ج كجبالٍ، والوَدَعَةُ، وكَلْبٌ مُحَرَّجٌ مُقَلَّدٌ به، ونَصيبُ الكَلْبِ مِنَ الصَّيْدِ.
والحِرْجانِ: رَجُلانِ، اسمُ أحدِهِما حِرجٌ، وهو من بني عَمْرِو بنِ الحارِث، ولم يُذْكَرِ اسمُ الآخَرِ. وكَكَتِفٍ: الذي لا يَكادُ يَبْرَحُ مِنَ القِتالِ. وأحْرَجْتُ الصَّلاة: حَرَّمْتُها، وفُلاناً: آثَمْتُهُ، وإليه: أَلْجَأْتُهُ. وحَرِجَتِ العَيْنُ، كفَرِحَ: حارت، والصَّلاةُ: حَرُمَتْ. ولَيْلَةٌ مِحْرَاجٌ: شَديدَةُ القُرِّ.
وحارِجٌ: ع. وحِراجُ الظَّلْماءِ، بالكسر: ما كَثُفَ منها. والحُرْجُوجُ: النَّاقَةُ السَّمِينَةُ الطَّويلَةُ على وَجْهِ الأرضِ، أو الشَّديدَةُ، أو الضَّامِرَةُ الوَقَّادَةُ القَلْبِ، والرِّيحُ البارِدَةُ الشَّديدَةُ. والتَّحْرِيجُ: التَّضْييقُ. وكسمينٍ: جَدٌّ لِسَمُرَةَ بنِ جُنْدَبِ بنِ هِلالٍ. والحُرْجَةُ، بالضمِّ: الدَّلُو الصَّغيرَةُ.
تاج العروس:
ح - ر - ج
" الحَرَجُ مُحَرَّكَةً : المَكانُ الضَّيِّقُ " وقال الزَّجّاج : الحَرَجُ : أَضْيَقُ الضِّيقِ ومثله في التّهذيب . " والحَرَج : المَوْضِعُ " الكثيرُ الشَّجَرِ الذي لا تَصِلُ إِليه الرّاعيةُ وبه فَسَّر ابنُ عبّاسٍ رضى الله عنهما قوله عزّ وجلّ : " يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً " قال : وكذلك الكافرُ لا تَصلُ إِليه الحِكْمَةُ . " كالحَرِجِ ككَتِف " . وحَرِجَ صَدْرُه يَحْرَجُ حَرَجاً : ضاقَ وحَرِجَ فمن قال : حَرِجٌ ثَنَّى وجَمَعَ ومن قال : حَرَجٌ أَفْرَدَ ؛ لأَنّه مصدرٌ وأَما الآيةُ المذكورة فقال الفَرّاءُ قرأَهَا ابنُ عبّاسٍ وعُمَرُ رَضِى الله عنهم حَرَجاً وقرأَهَا النّاسُ حَرِجاً قال : وهو في كَسْرِه ونَصْبِه بمنْزلة الوَحَدِ والوَحِدِ الفَرَدِ والفَرِدِ والدَّنَفِ والدَّنِفِ . ورَجلٌ حَرَجٌ وحَرِجٌ : ضَيِّقُ الصَّدْرِ وأَنشد :
" لا حَرِجُ الصَّدْرِ ولا عَنِيفُ وقال الزَّجّاجُ : من قالَ : رَجلٌ حَرَجُ الصَّدْرِ فمعناه ذُو حَرَجٍ في صَدْره ومن قال : حَرِجٌ جعله فاعلاً وكذلك رجل دَنِفٌ : ذو دَنَفٍ ودَنِفٌ نَعتٌ . وفي مفرداتِ الرّاغِب الحَرَجُ : اجتماعُ أَشْياء ويلزَمُه الضِّيقُ فاستُعْمِل فيه ثم قبل : حَرِجَ إِذا قَلِقَ وضاقَ صدرُه ثم استُعملَ في الشَّكّ لأَنّ النّفْس تَقلقُ منه ولا تَطْمَئنُّ . من المجاز : الحَرَجُ : " الإِثْمُ " والحَرامُ " كالحِرْجِ بالكسرِ " وذلك لأَنَّ الأَصلَ في الحَرَجِ الضّيقُ قاله ابنُ الأَثير . والحَارِجُ : الآثِمُ قال ابن سيده : أُراه على النَّسَبِ ؛ لأَنّه لا فِعْلَ له . وفي الصّحاح : الحِرْجُ : لغةٌ في الحَرَج وهو الإِثم قال : حكاه يونس . الحَرَجُ محرّكةً : " النّاقةُ الضَّامرةُ والطَّوِيلَةُ على وجهِ الأَرْضِ " وقبل : هي الشّديدةُ كالحُرْجُوج وسيأْتي الحُرْجوج في كلام المصنف ولو ذَكرهما في مَحَلّ واحدٍ لكان أَوْجَهَ وأَوفقَ لحُسْنِ اختصاره . الحَرَجُ : سَرِيرٌ يُحمَلُ عليه المَرِيضُ أَو المَيتُ وقيل : هو " خَشَبٌ " يُشَدُّ بعْضُهُ إِلى بعض " يُحْمَلُ فيه المَوْتَى " ورُبّما وُضِع فوقَ نَعْشِ النّساءِ كذا في الصّحاح قال امرُؤُ القيس :
فإِمّا تَرَيْنِى في رِحَالَةِ جابِرٍ ... عَلَى حَرَجٍ كالقَرِّ تَخْفِقُ أَكفانِي قال ابن بَرِّىّ : أَراد بالرَّحالَةِ الخَشبَ الذي يُحمَلُ عليه في مَرضِه وأَرادَ بأَكفَانِه ثِيابَهُ الّتي عليه لأَنّه قَدّرَ أَنها ثيابُه التي يُدْفَن فيها وخَفْقُهَا : ضَرْبُ الرِّيحِ لها وأَراد بجابرٍ جَابِرَ بنَ حُنَىٍّ التَّغْلَبِيّ وكان معه في بلادِ الرُّومِ فلما اشتَدَّت عِلّتُه صَنَعَ له من الخَشَبِ شيئاً كالقَرِّ يُحْمَل فيه والقَرُّ : مَرْكَبٌ من مَراكبِ الرَّجَالُ بَينَ الرَّحْلِ والسَّرْجِ قال : كذا ذكرَه أَبو عُبَيْد وقال غيرُه : هو الهَوْدَجُ . وفي التّهْذيب : وحَرَجُ النَّعْشِ : شَجَارٌ من خَشَبٍ جُعِلَ فوقَ نَعْشِ المَيتِ وهو سَرِيرُه . قال : وأَمّا قولُ عَنترةَ يَصفُ ظَلِيماً وقُلُصَه :
يَتْبَعْنَ قُلَّةَ رَأْسِهِ وكأَنَّهُ ... حَرَجٌ على نَعْشٍ لَهُنَّ مُخَيَّمِ هذا يَصفُ نَعامةً يَتبعُهَا رِئالُها وهو يَبسُط جنَاحَيْهِ ويَجْعَلُها تحتَه . قال ابنُ سِيدَه : والحَرَجُ : مَرْكَبٌ للنِّساءِ والرِّجَال ليس له رَأْسٌ . من المجاز : ودَخَلُوا في الحَرَج وهو " جَمْعُ الحَرَجَةِ " وهو اسمٌ " لمُجْتَمِعِ الشَّجَرٍ " وهي الغَيْضَةُ لضيقِها وقيل : الشَّجَرُ تكون بين الأَشجار لاَ تَصِلُ إِليها الآكِلةُ وهي ما رَعَى من المالِ ويُجْمع أَيضاً على أَحْرَاجٍ وحَرَجَاتٍ قال الشاعر :
أَيا حَرَجَاتِ الحَيِّ حِينَ تَحَمَّلُوا ... بذِي سَلَمٍ لاجَادَكُنَّ رَبِيعُ
وحِرَاجٌ قال رُؤبةُ :
" عاذَا بِكُمْ من سَنَةٍ مِسْحَاجِ
" شَهْبَاءَ تُلْقِى وَرَقَ الحِراجِ وهي المَحَارِيجْ . وقيل : الحَرَجَةُ تكون من السَّمْرِ والطَّلْحِ والعَوْسَجِ والسَّلَمِ والسِّدْرِ . وقيل : هو ما احتمعَ من السِّدْرِ والزَّيْتُونِ سائِرِ الشَّجَرِ . وقيل : هي مَوضعٌ من الغَيْضةِ تَلَتفُّ فيه شَجَرَاتٌ قَدْرَ رَمْيَةِ حَجَرٍ قال أَبو زيد : سُمِّيَت بذلك ؛ لالِتفافها وضِيقِ المَسْلَكِ فيها . وقال الأَزهَرِيُّ : قال أَبو الهَيْثَم : الحِرَاجُ : غِياضٌ من شَجَرِ السَّلَمِ مُلْتَفَّةٌ لا يَقدِرُ أَحدٌ أَن يَنْفُذَ فيها وفي حديث حُنَيْن : " حتى تَرَكُوهُ في حَرَجَةٍ " وفي حديث مُعَاذِ بنِ عَمرٍو " نَظَرْتُ إِلى أَبي جَهْلٍ في مثْلِ الحَرَجَةِ " وفي حديث آخَرَ : " أَنّ مَوْضِعَ البَيتِ كانَ في حَرَجَةٍ وعِضَاهٍ " . من المجاز الحَرَجُ جمعُ حَرَجَةٍ " للجَمَاعَةِ من الإِبِلِ " . وقال ابنُ سِيدَه : الحَرَجَةُ : مِائَةٌ من الإِبِلِ . الحَرَجُ : الإِثْمُ و " الحَرْمَةُ وفِعْلُه حَرِجَ " كفَرِحَ يقال : حَرِجَ عليهِ السَّحُورُ إِذا أَصبحَ قبلَ أَن يَتَسَحَّرَ فحَرُمَ عليه ؛ لضِيقِ وَقتِه وحَرِجَ عَلَىَّ ظُلْمُكَ حَرَجاً أَي حَرُم وهو مَجَاز . الحَرَجُ " من الإِبِلِ : التي لا تُرْكَبْ ولا يَضْرِبُهَا الفَحْل ؛ ليكُونَ أَسْمَنَ لَهَا " إِنما هي مُعَدَّةٌ قال لَبِيد :
" حَرَجٌ في مِرْفَقَيْهَا كالفَتَلْ قال الأَزْهَرِيّ : هذا قولُ اللّيْثِ وهو مَدْخُولٌ . الحُرْجُ " بالضَّم : ع " موضع مَعْرُوفٌ . الحِرْجُ " بالكَسر : الحِبَالُ تُنْصَبُ للسَّبُعِ " قاله المُفَضَّل قال الشاعر :
وشَرُّ النَّدَامَى مَن تَبِيتُ ثِيابُه ... مُجَفَّفَةً كَأَنَّهَا حِرْجُ حَابِلِ الحِرْجُ " : الثِّبابُ تُبَسَطُ على حَبْلٍ لِتَجِفَّ ج " حِراجٌ " كجِبَال " في جميعها كذا في التهذيب . الحِرْجُ " : الوَدَعَةُ " والجمعُ أَحْرَاجٌ وحِراجٌ . والحِرْجُ : قِلادَةُ الكَلْبِ والجمع أَحْرَاجٌ وحِرَجَةٌ كعِنَبَةٍ قال :
بِنَوَاشِطٍ غُضْفٍ يُقَلِّدُهَا الْ ... أَحْرَاجَ فوقَ مُتُونِهَا لُمَعُ في التَّهْذِيبِ : ويقال : ثَلاثَةُ أَحْرِجَةٍ . " كَلْبٌ مُحَرَّجٌ " كمُعَظَّم أَي " مُقَلَّدٌ بِهِ " وأَنشد في ترجمة عضرس
مُحَرَّجَةٌ حُصٌّ كأَنَّ عُيُونَهَا ... إِذا أَذَّنَ القَنّاصُ بالصَّيْدِ عَضْرَسُ مُحَرَّجَة أَي مُقَلَّدَةٌ بالأَحْرَاجِ جمع حِرْجٍ للوَدَعَةِ وحُصٌّ : قد انْحَصَّ شَعرُها . وقال الأَصمعيّ في قوله :
" طَاوِى الحَشَا قَصُرَتْ عنه مُحَرَّجَةٌ قال : مُحَرَّجَةٌ في أَعناقِهَا حِرْجٌ وهو الوَدَعُ والوَدَعُ : خَرَزٌ يُعَلَّقُ في أَعناقِهَا . وفي التهذيب : الحِرْجُ : القِلادةُ لكلّ حَيَوَانٍ . الحِرْجُ : القِطْعَةُ من اللَّحْمِ وقيل : هي " نَصِيبُ الكَلْبِ من الصَّيدِ " وهو ما أَشبهَ الأَطرافَ من الرّأْسِ والكُرَاعِ والبَطْنِ والكِلابُ تَطْمَعُ فيهَا . قال الأَزهَرِىّ : الحِرْجُ : ما يُلْقَى للكَلْبِ من صَيْدِه والجمع أَحْراجٌ قال جَحْدَرٌ يَصف الأَسَدَ :
وتَقَدُّمِى للَّيْثِ أَمْشِى نَحْوَه ... حَتَّى أُكابِرَهُ على الأَحْرَاجِ وقال الطِّرِمّاح :
يَبْتَدِرْنَ الأَحْرَاجَ كالثَّوْلِ والحِرْ ... جُ لِرَبِّ الكِلابِ يَصْطَفِدُهْ يَصْطَفِدُه أَي يَدَّخِرُه ويَجْعَله صَفَداً لنفْسِه ويَختارهُ شَبَّهَ الكِلابَ في سُرْعَتِهَا بالزَّنابِيرِ وهي الثَّوْلُ . وقال الأَصمَعيّ : أَحْرِجْ لَكَلْبِكَ من صَيْدِه فإِنّه أَدْعَى إِلى الصَّيْدِ . قال الهُذَلِيّ :
" أَلَمْ تَقْتُلُوا الحِرْجَيْنِ إِذ أَعْرَضَا لَكُميُمِرَّانِ بالأَيدِي اللِّحاءَ المُضَفَّرَا
" الحِرْجَانِ : رجُلانِ اسمُ أَحِدِهِما حِرْجٌ وهو مِنْ بَنِى عَمْرِو بنِ الحارِثِ ولم يُذْكَرِ اسمُ الآخَرِ " . وفي اللّسَان : إِنّما عَنى بالحرْجَيْنِ رَجُلَيْنِ أَبْيَضَين كالوَدَعَةِ فإِمّا أَنْ يكونَ لبياضِ لونِهما وإِمّا أَن يكونَ كَنَى بذلك عن شَرَفِهما وكان هذان الرّجُلانِ قد قَشَرَا لِحَاءَ شَجَرِ الكَعبة ؛ ليَتَحَفَّرا بذلك . والمُضَفَّرُ : المَفْتُولُ كالضَّفيرةِ . الحَرِجُ " كَكَتِفٍ : الذي لا يَكَادُ يَبْرَحُ من القِتالِ " قال :
مِنّا الزُّوَيْنُ الحَرِجُ المُقَاتِلُ ... والحَرِجُ : الّذِي لا يَنْهَزِم كأَنَّه يَضِيقُ عليه العُذْرُ في الانْهزام . " وأَحْرَجْتُ الصَّلاةَ . حرَّمْتُهَا " وسيأْتي حَرِجَت الصَّلاةُ . أَحْرَجْتُ " فُلاناً : آثَمْتُه " أَي أَوقَعْتُه في الإِثْمِ . من المجاز : حَرِجَ إِليه : لَجَأَ عن ضِيقٍ . وأَحْرَجْتُه " إِليه : أَلْجَأْتُه " وضَيَّقْت عليه . وأَحْرَجْتُ فُلاناً : صَيَّرْتُه إِلى الحَرَجِ وهو الضِّيقُ . وأَحْرَجْتُه : أَلْجَأْتُه إِلى مَضِيقٍ . وكذلك أَحْجَرْتُه وأَحْرَدْتُه بمعنىً واحدٍ . ويقال : أَحْرَجَنِي إِلى كذا وكذا فَحَرِجْتُ إِليه أَي انضَمَمْتُ . وأَحْرَجَ الكَلبَ والسَّبُعَ : أَلْجَأَهُ إِلى مَضيقٍ فَحَمَل عليهِ . من المجاز : " حَرِجَت العَيْنُ كفَرِحَ " تَحْرَجُ حَرَجاً : " حارَتْ " وفي الأَساس : غَارَتْ فضاقَ عليها مَنافِذُ البَصَرِ قال ذو الرُّمَّة :
تَزْدَادُ للعَيْن إِبْهَاجاً إِذا سَفَرَتْ ... وتَحْرَجُ العَيْنُ فيها حِينَ تَنْتَقِبُ وقيل : معناه أَنها لا تَنْصَرِفُ ولا تَطْرِفُ من شِدّةِ النّظر . وفي التهذيب : الحَرَجُ : أَن يَنظُرَ الرّجُلُ فلا يَسْتَطِيع أَن يَتَحَرَّكَ من مَكانِه فَرَقاً وغَيْظاً . من المجاز : حَرِجَت " الصَّلاةُ " على المرْأَةِ حَرَجاً أَي " حَرُمَت " وهو من الضِّيقِ ؛ لأَنَّ الشْىءَ إِذا حَرُمَ فقد ضاقَ . " ولَيْلَةٌ مِحْرَاجٌ : شديدَةُ القُرِّ " . " وحارِجٌ : ع " . من المَجَاز : ودُونَه حِرَاجٌ من الظَّلاَمِ " حِرَاجُ الظَّلْمَاءِ بالكسر : ما كَثُفَ مِنها " والْتَفَّ قال ابنُ مَيّادَةَ :
أَلاّ طَرَقَتْنَا أُمُّ أَوْسٍ ودُونَها ... حِرَاجٌ من الظَّلْمَاءِ يَعْشَى غُرَابُهَا خَصَّ الغُرَابَ لحِدَّةِ البَصَرِ يقول : فإِذا لم يُبْصِرْ فيها الغُرابُ مع حِدَّةِ بَصرِه فما ظَنُّك بغَيْرِه ؟ من المجاز : " الحُرجُوجُ " بالضّمّ والحَرَجُ محركةً والحَرُوجُ كصَبُور كلّ ذلك " : النَّاقَةُ السَّمِينَةُ " الجَسِيمةُ " الطَّوِيلَةُ علَى وَجْهِ الأَرْضِ " هي " الشَّدِيدَةُ أَو الضّامِرةُ " . وقيل : الحُرْجُوج : " الوَقّادَةُ " الحَادَّةُ " القَلْبِ " قال :
أَذاكَ ولَمْ تَرْحَلْ إِلى أَهْلِ مَسْجِدٍ ... بَرَحْلِىَ حُرْجُوجٌ عليها النَّمَارِقُ وجمعها حَراجِيجُ . وأَجاز بعضُهم : ناقَةٌ حُرْجُجٌ بمعنى الحُرْجُوج وأَصلُ الحُرْجُوج حُرْجُجٌ وأَصلُ الحُرْجُجِ حُرْجٌ بالضّمّ وفي الحديث : " قَدِمَ وَفْدُ مَذْحِجٍ على حَراجِيجَ " جمع حُرْجُوجٍ وحُرْجِيجٍ " جمع حُرْجُوجٍ وحُرْجِيجٍ كذا في النِّهاية . الحُرْجُوجُ : " الرِّيحُ الباردَةُ الشّدِيدَةُ " - وفي الأَساس ريح حرجى : بارِدَةٌ - قال ذو الرُّمَّة :
أَنْقَاءُ سارِيَةٍ حَلَّتْ عَزالِيَهَا ... مِن آخِرِ اللّيْلِ رِيحٌ غيرُ حُرْجُوجِ " والتَّحْرِيجُ : التَّضْيِيقُ " ومنه الحديث : " اللّهُمّ إِنّي أُحَرِّجُ حَقَّ الضَّعِيفَيْنِ : اليَتِيمِ والمَرْأَةِ " أَي أُضَيِّقُه وأُحرِّمُه على من ظَلَمَهُمَا . وكذلك التَّحَرُّجُ ومنه حديث اليَتَامَى : " تَحَرُّجُوا أَنْ يَأْكُلُوا مَعَهُم " أَي ضَيَّقوا على أَنفُسِهم . حَرِيجٌ " كسَمِينٍ : جَدٌّ " أَعْلَى " لسَمُرَةَ بنِ جُنْدَبِ بنِ هِلالِ " بنِ حَرِيجِ بن مُرَّةَ بن حَزْن بنِ عَمْرِو بنِ جابِرٍ ذي الرَّأْسَيْنِ وصحَّفَه في الإِكمال فقال : حُدَيْج بالدال والتّصغير . " والحُرْجَةُ بالّضمّ : الدَّلْوُ الصَّغِيرَةُ "
ومما يستدرك عليه : الحَرَجُ والحَرِجُ والمُتَحَرِّجُ : الكافٌّ عن الإِثْمِ وقولهم : رجل مُتَحَرِّجٌ كقولهم رجلٌ متَأَثِّمٌ ومُتَحَوِّبٌ ومُتَحَنِّثٌ : يُلْقِى الحَرَج والحِنْثَ والحُوبَ والإِثمَ عن نَفْسه ورجل مُتَلَوِّمٌ إِذا تربَّص بالأَمر يُرِيدُ إِلقاءَ المَلامَةِ عن نفسه قال الأَزهريّ : وهذه حروفٌ جاءَت معانِيها مخالفةً لأَلفاظِهَا وقال ذلك أَحمدُ بن يَحْيَى . وتَحَرَّجَ : تَأَثَّمَ وفعَلَ فِعْلاً يَتَخَرَّج به من الحَرَجِ والإِثْمِ والضِّيق وهو مجاز . وفي الحديث : " حَدِّثُوا عن بنى إِسرائِيلَ ولا حَرَجَ قال ابنُ الأَثير معناهُ لا بَأْسَ ولا إِثْمَ عليكم أَن تُحَدِّثُوا عنهم ما سَمِعْتُم وقيل غيرُ ذلك . ومن أَحاديث الحَرَجِ قوله عليه السّلام - في قَتْلِ الحَيّاتِ - : " فَلْيُحَرِّجْ علَيْهَا " هو أَنْ يقولَ لها : أَنتِ في حَرَجٍ أَي ضِيقٍ إِنْ عُدْتِ إِلينا فلا تَلومِينَا أَن تُضَيِّقَ عليك بالتَّتَبُّعِ والطّرْدِ والقَتْل . وفي حديث ابن عباس - رضى الله عنهما في صلاة الجمعة - : " كَرِهَ أَن يُحْرِجَهُم " أَي يُوقِعَهُمْ في الحَرَجِ قال ابنُ الأَثير : وورد الحَرَجِ في أَحاديثَ كثيرةٍ وكلّها راجعة إِلى هذا المعَنى . والحَرِجُ كَكَتِفِ : الذي يَهابُ أَنْ يَتَقَدَّم على الأَمْرِ وهذا ضِيقٌ أَيضاً . وحَرِجَ الغُبَارُ كفَرِحَ فهو حَرِجٌ : ثارَ في مَوضِع ضَيِّقٍ فانْضَمّ إِلى حائِطٍ أَو سَنَدٍ قال :
وغَارَةٍ يَحْرَجُ القَتَامُ لَهَا ... يَهْلِكُ فيها المُنَاجِدُ البَطَلُ قال الأَزهَرِيّ : قال اللَّيْثُ : يقال للغُبارِ السّاطِعِ المُنْضَمِّ إِلى حائطٍ أَو سَنَدٍ : قد حَرِجَ إِليهِ . وقَالَ لَبِيدٌ :
" حَرِجاً إِلى أَعلامِهِنّ قَتَامُها وَمَكَانٌ حَرِجٌ وحَرِيجٌ ويقال : أَحْرَجَ امرأَتَه بِطَلْقَة أَي حَرَّمها . ويقال : أَكَسَعَهَا بالمُحْرِجَاتِ ؟ يريد بثلاثِ تَطْلِيقاتٍ وهو مجاز . وقرأَ ابنُ عبّاس رضى الله عنهما " وحَرْثٌ حِرْجٌ " أَي حَرَامٌ وقرَأَ النّاس " وحَرْثٌ حِجْرٌ " . وَرَكِبَ الحَرَجَةَ أَي الطَّريقَ وقيل : مُعْظَمُه وقد حُكِيَتْ بجِيمينِ كما تقدّم . والحَرَجُ محركةً والحِرْجُ بالكسر : الشَّحَصُ . وحَرَجَ الرجُلُ أَنْيابَه كنَصَر : يَحْرُجُها حَرْجاً : حَكَّ بَعْضَها إِلى بعضٍ من الحَرَدِ قال الشاعر :
ويومٌ تُحْرَجُ الأَضراسُ فيهِ ... لأَبْطَالِ الكُماةِ به أُوامُ والحِرْجُ بالكسر : جَماعةُ الغَنَمِ عن كُراع وجمعه أَحْرَاجٌ . وفي الأَساس : احْرَنْجَجَتِ الإِبل اجتمَعَتْ وتَضَامَّت

##### Türkçe

**حرج**
**حَرِجَ - يَحْرَجُ - حَرَج - حَرَجاً**
**حَرِجَ - يَحْرَجُ** + mekân veya iş + bir varlık yahut şey yahut iş üzerine: ona dar gelir; böylece onu içine alır, kapsar, kuşatır; bir çalkantı ve istikrarsızlık ile.
**حَرَج**: “فـَعـَل” vezninde: **حَرِجَ - يَحْرَجُ**’dan, mef‘ûl mânasında fiil ismi: şeyin, mümkün olandan daha fazla, darlık ve şiddetle; istikrar ve sebat olmaksızın taşınması ve içine alınması: istikrarın yahut sebatın yahut yakînin yahut sükûnun bulunmayışı hâli: varlığın, maddî durumu bakımından (denge ve sebat gibi) yahut psikolojik (tepki ve karar gibi) yahut duygusal (rıza ve kabul gibi) olarak, rıza ve kabulün bulunmayışından rıza ve kabule (yakın) olduğu sınır hâli.
yapar + varlık + bir şeyi + **حَرَجاً**: onu, çalkalanmaya, istikrarsızlığa ve yarılmaya yahut patlamaya yakınlığa kadar şiddetli bir darlık içine sokar.
﴿göğsünü dar, **حَرَجاً** yapar; sanki göğe çıkıyormuş gibi﴾
**حَرَجاً**: **حَرَج**’dan hâl: gücün üstünde bir içine alma bulunan bir biçimde; şiddetli darlığa, çalkantıya ve istikrarsızlığa götürür.
olur + bir varlık üzerine + **حرج** + bir işte yahut bir işi yapması: işin yapılmasında gücün üstünde bir taşıma ve içine alma olur.
﴿müminler üzerine, evlatlıklarının eşleri hakkında **حرج** olmaması için﴾
değildir + onun üzerine **حرج** + bir işi yapması: zikredilen fiilin, insanın maddî yahut psikolojik durumu üzerinde, onu gücün üstünde taşıma ve istikrarsızlık hâline koyacak bir etkisi bulunmamalıdır.
﴿kör üzerine **حرج** yoktur﴾
kendi nefsinde **حرجاً** bulur: kendi nefsinde, darlıkla birlikte gücün üstünde yüklenme duygusunu bulur.
Ve lafız, “hacim, yer ve genişlik bakımından eksiklik ve kifayetsizlik” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَصِرَ - يَحْصَرُ**، **غَصَّ - يَغَصُّ**، **ضَاقَ - يَضِيْقُ**، **قَمَحَ - يَقْمَحُ**، **ضَنُكَ - يَضْنُكُ**، **حَرِجَ - يَحْرَجُ**

onun üzerine **حرج**
 	﴿kör üzerine **حرج** yoktur; topal üzerine **حرج** yoktur; hasta üzerine **حرج** yoktur; kendiniz üzerine de, kendi evlerinizden yahut babalarınızın evlerinden yahut annelerinizin evlerinden yahut kardeşlerinizin evlerinden yahut kız kardeşlerinizin evlerinden yahut amcalarınızın evlerinden yahut halalarınızın evlerinden yahut dayılarınızın evlerinden yahut teyzelerinizin evlerinden yahut anahtarlarına sahip olduklarınızdan yahut dostunuzdan yemenizde (bir sakınca yoktur). Hep birlikte yahut ayrı ayrı yemenizde üzerinize bir günah yoktur. Evlere girdiğinizde, Allah katından mübarek, temiz bir selam olarak kendinize selam verin. İşte Allah size âyetleri böyle açıklar; umulur ki akledersiniz (61)﴾ **النور** ﴿kör üzerine **حرج** yoktur; topal üzerine **حرج** yoktur; hasta üzerine **حرج** yoktur. Kim Allah’a ve Resulüne itaat ederse onu altından ırmaklar akan cennetlere sokar; kim yüz çevirirse onu elem verici bir azapla azaplandırır (17)﴾ **الفتح**
 	﴿zayıflar üzerine, hastalar üzerine ve infak edecek bir şey bulamayanlar üzerine, Allah’a ve Resulüne öğüt verdikleri takdirde, **حرج** yoktur. İyilik edenler üzerine bir yol yoktur. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir (91)﴾ **التوبة**
 	﴿Allah’ın ona farz kıldığı şeyde Peygamber üzerine **حرج** yoktur; daha önce gelip geçenler hakkında Allah’ın sünneti (budur). Allah’ın emri takdir edilmiş bir kader olmuştur (38)﴾ **الأحزاب** ﴿ey Peygamber! Biz, ücretlerini verdiğin eşlerini ve Allah’ın sana fey olarak verdiğinden sağ elinin sahip olduklarını; amcanın kızlarını, halanın kızlarını, dayının kızlarını, teyzenin kızlarını—seninle birlikte hicret edenleri—ve kendini Peygambere hibe eden mümin bir kadını, Peygamber onu nikâhlamak isterse, müminlerden ayrı olarak sana mahsus olmak üzere helal kıldık. Biz, onların eşleri ve sağ ellerinin sahip oldukları hakkında üzerlerine neyi farz kıldığımızı bildik; ta ki senin üzerine **حرج** olmasın. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir (50)﴾ **الأحزاب**
 	﴿Allah kimi hidayete erdirmek isterse onun göğsünü İslâm’a açar; kimi de saptırmak isterse onun göğsünü dar, **حرجاً** yapar; sanki göğe çıkıyormuş gibi. İşte Allah, iman etmeyenlerin üzerine pisliği böyle kılar (125)﴾ **الأنعام** ﴿sana indirilen bir kitaptır; onunla uyarasın ve müminlere bir öğüt olsun diye, göğsünde ondan dolayı **حرج** olmasın (2)﴾ **الأعراف**
 	﴿ey iman edenler! Namaza kalktığınızda yüzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi yıkayın; başlarınızı meshedin; ayaklarınızı da topuklara kadar (yıkayın). Eğer cünüp iseniz temizlenin. Eğer hasta iseniz yahut yolculukta iseniz yahut sizden biri ayakyolundan gelmişse yahut kadınlara dokunmuşsanız da su bulamamışsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin; onunla yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin. Allah sizin üzerinize **حرج** kılmak istemez; fakat sizi temizlemek ve üzerinizdeki nimetini tamamlamak ister; umulur ki şükredersiniz (6)﴾ **المائدة** ﴿Allah yolunda hakkıyla cihad edin. O sizi seçti; dinde sizin üzerinize **حرج** kılmadı. Babanız İbrahim’in milleti (budur). O, daha önce de bu (kitap)ta da sizi “Müslümanlar” diye adlandırdı; ta ki Resul sizin üzerinize şahit olsun ve siz de insanlar üzerine şahitler olasınız. Öyleyse namazı ikame edin, zekâtı verin ve Allah’a sarılın. O sizin mevlanızdır; ne güzel mevla ve ne güzel yardımcıdır (78)﴾ **الحج**
 	﴿Allah’ın kendisine nimet verdiği ve senin de kendisine nimet verdiğin kimseye: “Eşini yanında tut ve Allah’tan sakın” dediğin vakit; Allah’ın açığa çıkaracağı şeyi nefsinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun; oysa Allah, kendisinden çekinmene daha layıktır. Zeyd ondan ihtiyacını giderince, onu sana nikâhladık; ta ki müminler üzerine, evlatlıklarının eşleri hakkında, onlardan ihtiyaçlarını giderdiklerinde, **حرج** olmasın. Allah’ın emri yapılmış oldu (37)﴾ **الأحزاب**

kendi nefsinde **حرجاً** bulur
 ﴿hayır, Rabbine andolsun, aralarında çekiştikleri şeyde seni hakem kılmadıkça iman etmiş olmazlar; sonra verdiğin hükümden dolayı kendi nefislerinde **حرجاً** bulmazlar ve tam bir teslimiyetle teslim olurlar (65)﴾ **النساء**
göğsünü dar, **حرجاً** yapar
 ﴿Allah kimi hidayete erdirmek isterse onun göğsünü İslâm’a açar; kimi de saptırmak isterse onun göğsünü dar, **حَرَجًا** yapar; sanki göğe çıkıyormuş gibi. İşte Allah, iman etmeyenlerin üzerine pisliği böyle kılar (125)﴾ **الأنعام** ﴿sana indirilen bir kitaptır; onunla uyarasın ve müminlere bir öğüt olsun diye, göğsünde ondan dolayı **حرج** olmasın (2)﴾ **الأعراف**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**حرج**] ح ر ج: **حَرِجٌ** ve **حَرَجٌ** mekân; râ’nın kesriyle ve fethasıyla; yani çok ağaçlı dar (yer). Yüce Allah’ın ﴿dar, **حرجا**﴾ sözü her ikisiyle de okunmuştur. Ve **حَرِجَ** göğsü, “طرب” bâbından; yani daraldı. Ve **الحَرَجُ** ayrıca günah. Ve **الحِرْجُ**, “العلج” vezninde, onda bir lugattır. Ve **أحْرجَهُ**: onu günaha soktu. Ve **التَحْرِيجُ**: daraltma. Ve **تَحرَّجَ**: yani günah işlemekten sakındı. Ve **حَرِجَ** ona şey: “طرب” bâbından; haram oldu.

er-Râgıb
**حرج**
- **الحرج** ve **الحراج**’ın aslı iki şeyin birleşmesidir; ondan ikisi arasındaki şeyin darlığı tasavvur edildi; böylece darlığa **حرج** denildi, günaha da **حرج** denildi. Yüce Allah dedi ki: ﴿sonra kendi nefislerinde **حرجا** bulmazlar﴾ [**النساء**/65]; ve Azîz ve Celîl dedi ki: ﴿dinde sizin üzerinize **حرج** kılmadı﴾ [**الحج**/78]. Ve göğsü **حرج** oldu; Yüce Allah dedi ki: ﴿göğsünü dar, **حرجا** yapar﴾ [**الأنعام**/125]. Ve ﴿**حرجا**﴾ diye okunmuştur (bu, Nâfi‘in, Ebû Bekr’in ve Ebû Ca‘fer’in kıraatidir. **الإتحاف** s. 216’ya bak), yani: küfrü sebebiyle dar; çünkü küfür, zanna dayalı bir inanç olması sebebiyle, nefis ona neredeyse sükûn bulmaz. Ve denildi ki: İslâm ile dar; Yüce Allah’ın ﴿Allah onların kalplerini mühürledi﴾ [**البقرة**/7] sözü gibi. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿göğsünde ondan dolayı **حرج** olmasın﴾ [**الأعراف**/2]; denildi ki: o bir nehiydir; denildi ki: o bir duadır; denildi ki: o, ondan bir hükümdür; şu söz gibi: ﴿senin göğsünü açmadık mı﴾ [**الشرح**/1]. Ve **المتحرج** ve **المتحوب**: **الحرج** ve **الحوب**’dan sakınan.

Lisân özeti
1.     **حَرِجَ** göğsü **يَحْرَجُ** **حَرَجاً**: daraldı; hayra açılmadı,
2.     **تَحَرَّجَ** falan, **الحَرَج**’dan—günah ve darlıktan—kendisiyle **يَتحَرَّجُ** olduğu bir fiili yaptığında;
3.     **الحِرْجُ** ve **الحَرَجُ**: günah.
4.     Ve **الحَرَجُ** ve **الحَرِجُ** ve **المُتَحَرِّجُ**: günahtan el çeken.
5.     Ve **التحريج**: daraltma;
6.      **الحَرَجُ** darlığın en darıdır;
7.     **فَلْيُحَرِّجْ** ona: sen **حَرَجٍ** içindesin; yani darlık içindesin; bize dönersen, iz sürme, kovma ve öldürme ile sana daraltmamızdan dolayı bizi kınama.
8.     **تَحَرَّجُوا** onlarla yemekten; yani kendilerine dar tuttular.
9.     Allah’ım, ben iki zayıfın hakkını **أُحَرِّجُ**: yetim ve kadın; yani onu daraltırım ve onlara zulmedene haram kılarım;
10.                        Ve adam **حَرَجٌ** ve **حَرِجٌ**: dar göğüslü;
11.                        Ve **حَرِجَ** ona: darlıktan sığındı.
12.                        Ve **أَحْرَجَه** ona: onu sığındırdı ve ona daralttı.
13.                        Ve **حَرَّجَ**: **أَحْرَجَني** şuna şuna; böylece **فَحَرِجْتُ** ona; yani sokuldum.
14.                        Ve **أَحْرَجَ** köpeği ve yırtıcı hayvanı: onu dar bir yere sığındırdı; böylece onun üzerine yüklendi.
15.                        **الحَرَجُ**: adamın bakması ve korku ile öfke sebebiyle bulunduğu yerden hareket edememesi.
16.                        **الحِراجُ**: **السلَم** ağacından, birbirine dolanmış koruluklar; hiç kimse onların içine nüfuz edemez;
17.                        **الحَرَجُ**: çoban hayvanın ulaşamadığı, çok ağaçlı yer.
18.                        Onları **يُحْرِجَهم** olmasını kerih gördü; yani onları **الحَرَج** içine düşürmesini.
19.                        Ve **الحَرِجُ**: savaşmayı neredeyse bırakmayan.
20.                        Ve **الحَرِجُ**: sanki kaçmaya mazeret ona dar geliyormuş gibi kaçmayan.
21.                         Ve **الحَرِجُ**: işin üzerine ilerlemekten çekinen,
22.                        Ve **حَرِجَ** toz, o da **حَرِجٌ**: dar bir yerde kabardı; böylece bir duvara yahut dayanağa sokuldu;
23.                        Ve **حَرِجَتْ** gözü **تحْرَجُ** **حَرَجاً**: yani şaşırdı;
24.                        Ve göz, onda, örtündüğü vakit **تَحْرَجُ**
25.                        Ve **حَرِجَ** ona sahur: sahur yapmadan önce sabahladığında; vakti dar olduğu için ona haram oldu.
26.                         Ve kadına namaz **حَرِجَت** **حَرَجاً**: haram oldu,
27.                        Ve senin zulmün bana **حَرِجَ** **حَرَجاً**: yani haram oldu.
28.                        **أَحْرَجَ** karısını bir talakla: yani onu haram kıldı;
29.                         **أَكَسَعَهَا** **بالمُحْرِجَات** ile mi? üç talak ile demek istiyor.
30.                         **حَرْثٌ حِرْجٌ**: yani haram;
31.                        Ve **الحَرَجَةُ**: darlığından dolayı koruluk;
32.                        Ve **الحَرَجَةُ**: birbirine dolanmış ağaç,
33.                        **الحَرَجَةُ** **السَّمُر**’den, **الطَّلْح**’tan, **العَوسَج**’den, **السَّلَم**’den ve **السَّدْر**’den olur;
34.                         **الحَرَجَةُ**: **السدر** ve zeytin ve diğer ağaçlardan toplanmış olan şeydir;
35.                         **الحَرَجَةُ**: koruluğun bir yeridir; onda, taş atımı kadar (mesafede) ağaçlar birbirine dolanır;
36.                        **الحَرَجَةُ**: ağaç topluluğu.
37.                        Ve **حِراجُ الظلماء**: yoğunlaşıp birbirine dolananı;
38.                        Ve **الحَرَجَةُ**: develerden bir topluluk,
39.                        Ve **الحَرَجَةُ** yüz devedir.
40.                        Ve **ركب الحَرَجَةَ**: yani yol;
41.                        Ve **الحَرَجُ**: hasta yahut ölü taşınan sedir;
42.                        Ve **الحَرَجُ**: birbirine bağlanan ağaçtır;
43.                         **الحَرَجُ**: birbirine bağlanan ağaçtır; ölüler onun içinde taşınır; bazen kadınların tabutu üzerine konur.
44.                        Ve **حَرَجُ النعشِ**: ölü tabutu üzerine konulan ağaçtan bir kafestir; o, onun sediridir.
45.                        Ve **الحَرَجُ**: kadınlar ve erkekler için, başı olmayan bir binek.
46.                         Ve **الحَرَجُ** ve **الحِرْجُ**: şahıs.
47.                        Ve develerden **الحَرَجُ**: binilmeyen ve daha semiz olması için erkek deve üzerine salınmayan; ancak hazırlanmış olandır;
48.                        Ve **الحَرَجُ** ve **الحُرْجُوجُ**: yerde uzun, iri dişi deve;
49.                        **الحُرْجُوجُ**: yüreği keskin, ateşli;
50.                        Ve **الحُرْجُوجُ**: şiddetli soğuk rüzgâr;
51.                        Ve adam dişlerini **حَرَجَ** **أَنْيابَهُ** **يَحْرُجُها** **حَرْجاً**: inattan dolayı bir kısmını bir kısmına sürttü;
52.                        Ve **الحِرْجُ**: et parçası,
53.                        Ve **الحِرْجُ**: avdan köpeğin payıdır; başın, inciklerin ve karnın uçlara benzeyen kısmı,
54.                        **الحِرْجُ**: köpeğe avından atılan şeydir,
55.                        Ve **الحِرْجُ**: köpeklerin sahibine aittir; onu **يَصْطَفِدُهْ**; yani onu biriktirir, kendisi için **صَفَداً** yapar ve onu seçer;
56.                         **الحِرْجُ**: yırtıcı hayvan için kurulan iplerdir;
57.                        Ve **الحِرْجُ**: **الوَدَعَةُ**,
58.                         **الحِرْجَينِ**: **الوَدَعَةُ** gibi iki beyaz adam,
59.                        Ve **الحِرْجُ**: köpeğin tasması,
60.                        Ve **كِلاب مُحَرَّجَةٌ**: yani tasmalı;
61.                        Ve **الحِرْجُ**: her hayvan için tasma.
62.                         Ve **الحِرْجُ**: kuruması için ip üzerine serilen elbiselerdir,
63.                        Ve **الحِرْجُ**: koyun sürüsü topluluğu,
