# حرد (ح-ر-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Biçmek

- Harfler: ح - ر - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَرْدٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AF%D9%8D.md) | فَعْلٍ | Biçmek | 1 | 1 | [68:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF/ayet/68:25.md) |

## Mücavir kökler — 2 mücavir (3 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [غدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir
2. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kıdr kazandır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حرد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md), [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md), [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [بذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi kıskançlıkla tutarak başkalarından esirgeme, tecrit etme ve sert bir öfkeyle kesin yöneliş |
| Çekirdek Özet 2 | Kendi mülkünü başkalarından yalıtarak men etme ve bencil bir kararlılıkla haksız tasarrufa girişme |
| Çekirdek Özet 3 | Nimeti ve payı toplumdan tecrit edip tekelleştirme iradesinin ontolojik iflası |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir niyet veya salt öfke sayarak, içinde barındırdığı bilinçli dışlama ve men etme boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حر | Isınma, daralma, tutuşma, keskinleşme ve hareket kabiliyetinde kısıtlanma; bu çekirdek [حرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%A8.md) kökünde şiddetli çatışmaya, [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md) kökünde toprağı yarıp sürmeye, [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) kökünde daralma ve sıkışmaya, [حرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5.md) kökünde şiddetli hırs ve tutkuya işaret eder | د | Kapı, sınır, kesme ve durdurma niteliği taşıyan ses unsuru eklenerek; içteki hararet ve öfkenin dışa dönük kesin bir engelleme, tecrit etme, sınırlama ve başkasını men etme fiiline kilitlenmesini sağlamıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir alanı dışarıya kapatma, etrafını kuşatma, engelleme ve ayırma |
| ر | İnsan başı | Bilinç, yöneliş, öncelik, kararlılık ve zihinsel odaklanma |
| د | Kapı | Geçişi engelleme, sınırı kapatma, kilitleme veya durdurma |
| حرد | Çit çekerek başı kapıya dikme | Zihinsel bir odaklanma ve öfkeyle sınırları kapatıp başkalarının geçişini ve pay almasını kesin olarak engelleme hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin ön ayağındaki sinirin çekilip büzülmesi sebebiyle ayağını yere sertçe vurarak kasıntılı yürümesi; sütün veya yağmurun kesilip çekilmesi; kamıştan örülen çitle bir alanın dışarıya kapatılması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tırımmâh bir beytinde غضب ve hınç manasını şu şekilde kaydeder: وابن سَلْمى على حَرْدٍ / Şair Ebû Züeyb el-Hüzelî veya muhadram şair Ferazdak ise yırtıcı hayvanların öfkesini ve hıncını betimlerken şu ifadeyi kullanır: كأنّما بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-A'râbî ve Zeccâc gibi erken dönem dilcileri kökün engelleme ve yönelme boyutunu aktarır. Bir hedefe kararlılıkla yönelmeyi ifade etmek üzere şu kadim söz nakledilir: يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ / Cerîr ise kabilesinin kimseden himaye dilenmeksizin tek başına ayrı konaklamasını şu mısra ile dile getirir: لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça حرد kökü, merkezi Sami dillerinde öfke, daralma, tecrit olma ve engelleme ekseninde gelişen fonosemantik bir yapıya sahiptir. İbranicede h-r-d kökü titreme, şiddetli kaygı, dehşet duyma ve panikle geri çekilme anlam alanını kurar (İbranice hārad חָרַד fiili titremek, dehşete kapılmak demektir). Süryanicede h-r-d kökü benzer şekilde gerilme, öfkelenme veya dehşetle sarsılma çağrışımları taşır. Arapçada ise kök, içsel gerilim ve öfke boyutunu korumakla birlikte bedensel/fiziksel bir kısıtlanmaya (sinir büzüşmesi, devenin kaskatı kesilmesi), sosyal bir tecride (topluluktan ayrılıp tek başına konaklama) ve nihayetinde başkalarını mülkten/gelirden mahrum bırakma kastına (men etme) doğru özelleşmiştir. Dolayısıyla Sami dillerindeki ortak duygusal gerilim ve çekilme matrisi, Arapçada aktif bir dışlama, engelleme ve katı bir kasıt halini almıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حرد kökünün قصد (yöneliş), غضب (hınç/öfke) ve منع/تنحي (engelleme/tecrit) sacayağı | Devenin adalesindeki gerilme ve sütün çekilmesi gibi bedensel/tabii hadiselerden hareketle niyetin katılaşması ve yoksulu dışlama eylemine evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice hārad (titremek, dehşete kapılmak, gerilmek), Süryanice gerilim ve hiddet kökleri | Duygusal bir sarsıntı ve kasılma durumunun Arapçada nesnel bir engelleme ve kastetme davranışına genişlemesi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda kökün düzenli ve spekülasyondan uzak bir soydaşı tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حرد | Anlamlı | Men etme, yönelme, öfke | Hedef kök; başkasını dışlayarak kesin bir kararla mülküne yönelme | Kur'an'da geçer |
| [حدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B1.md) | Anlamlı | Aşağı indirme, yuvarlama | Bir şeyi yukarıdan aşağıya akıtma, gözyaşının dökülmesi veya süratle iniş | Kur'an'da geçmez |
| رحد | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [ردح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AD.md) | Anlamlı | Genişleme, yayılma, ağırlık | Bir nesnenin tabanının geniş ve ağır olması, ağır yük veya geniş çadır | Kur'an'da geçmez |
| [دحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1.md) | Anlamlı | Kovma, uzaklaştırma, hor görme | Birini güç kullanarak bulunduğu yerden şiddetle sürüp defetme | Kur'an'da geçer |
| [درح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AD.md) | Anlamlı | İhtiyarlık sebebiyle güçsüz adımlarla yürüme | Yaşlılık veya zayıflıktan dolayı kısıtlı ve kısa adımlarla ilerleme | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حرد | Merkez | Men etme ve öfkeyle yönelme | Başkasına pay vermemek kastıyla, hınç ve tecrit iradesiyle kesin bir eyleme girişme | Kararlılık, dışlama ve cimriliğin birleşik halidir |
| [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md) | Komşu | Engelleme | Bir şeyin gerçekleşmesine veya birinin bir şeye ulaşmasına fiilen engel olma | حرد kökündeki içsel öfke ve zihinsel kilitlenme şart değildir |
| [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md) | Komşu | Yönelme ve hedefleme | Bir hedefe doğru orta yolu bularak veya doğrudan ilerleme | حرد kökünde mevcut olan haksız esirgeme ve dışlama olumsuzluğunu içermez |
| [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) | Komşu | Öfkelenme | İntikam ve tepki duygusunun kabarması | حرد gibi mülkiyet sınırlarını kapatıp başkalarını menetme projesine dönüşmesi zorunlu değildir |
| [بذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D9%84.md) | Zıt | Karşılıksız verme ve açma | Elindekini esirgemeden başkalarına sunma, paylaştırma ve sınırları kaldırma | حرد kökünün içerdiği kapatma ve men etme tavrının tam zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حرد | Men etme, hınçla yönelme | Niyeti başkalarını mahrum bırakacak şekilde katılaştırma ve sınır çekme eylemi | Kesin |
| Latince | Interdictio, obstinatio | Yasaklama, inatçı kararlılık | Interdictio hukuki men ve yoksun bırakmayı, obstinatio ise körü körüne kararlılığı karşılar; ancak hınç boyutunu tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Spiteful withholding, sullen resolve | Hınçla mahrum bırakma, inatçı azim | Başkasına yarar sağlamama gayesiyle sergilenen öfkeli ve bencil kararlılığı ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Missgünstiges Vorenthalten, verbitterter Entschluss | Hasetle esirgeme, öfkeli kararlılık | Bir hakkı veya nimeti başkasından kıskançlıkla esirgeme kastını karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Privation malveillante, résolution rancunière | Kötü niyetli mahrum etme, kinle azmetme | Kin ve öfkeyle birleşen dışlayıcı iradeyi karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَرْدٍ (İsim / Mastar) | Yoksulları bahçe ürününden menetme, haksız bir tecrit ve öfkeli bir kararlılık | Bahçe sahiplerinin (ashâb-ı cenne) sabah erkenden yoksullara hiçbir şey bırakmama kastıyla ve kendilerini buna muktedir görerek yola çıkışlarını anlatan bağlam (Kalem [68:25](https://lisan.digital/tr/ayet/68:25.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi takdir ve insan iradesi (kader ve istitaat) | İnsanın kendi gücüne güvenerek ilahi iradeyi (inşâallah demeyi) ve ahlaki sorumluluğu dışlayan kesin kastının ontolojik geçersizliği | İnsanın kendini mutlak muktedir sanarak bencil bir azme kilitlenmesi |
| Fıkıh | Zekât, infak ve mülkiyet hukuku | Yoksulun ürün üzerindeki hakkını (hasat günü hakkı) gasp etme kastıyla yapılan erken hasat hilesinin fıkhi ve ahlaki hükmü | Mülkü toplumun zayıflarından kaçırma ve men etme hilesi |
| Tefsir | Kalem Suresi 25. ayetin tefsiri | Ayetteki حَرْد lafzının منع (men etme), غضب (öfke), قصد (kararlılık) veya köy/bölge adı olup olmadığı tartışması | Müfessirlerin ekseriyetine göre yoksulları mahrum bırakma kastı ve katı bir kararlılık |
| Hadis | Bahçe sahipleri kıssası ve cimrilik ahlakı | Nimetin şükrünü eda etmeyip zayıfları dışlayanların akıbetine dair rivayetler ve cimrilikten sakındırma | Hırs ve hasetle mülkü tecrit etmenin bereketi yok edeceği uyarısı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-Rab ve kul-toplum ilişkisi | Nimetin emanet oluşunu inkâr | Sorumluluğu reddetme | Nimeti vereni ve nimet üzerindeki muhtaç haklarını dışlayarak mutlak mülkiyet iddiasına girişme | Kesin |
| İlmi | İrade ve nedensellik kurgusu | Kör teleoloji ve tek taraflı planlama | Yanılsama üretme | Sistemin dış etkenlerini ve ilahi müdahaleyi yok sayarak kendi planını mutlaklaştırma yanılgısı | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal tabakalaşma ve iktidar | Seçkinci dışlama ve tecrit | Sosyal bağı koparma | İktidar ve kaynak sahiplerinin toplumun alt katmanlarını kamusal paylaşımdan bütünüyle tasfiye etme tavrı | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak dağılımı ve hasat ekonomisi | Tekelcilik ve haksız esirgeme | Paylaşımı engelleme | Zenginliği dar bir zümrede tutup yoksulun meşru payını gasp ederek serbest dolaşımı tıkama | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yalıtılmış kapalı sistem (entropik kilitlenme) | Dış çevreyle madde ve enerji alışverişini tamamen kesen bir sistemin kendi içinde kaçınılmaz olarak düzensizliğe ve yıkıma sürüklenmesi gibi, mülkün dışa kapatılması da bereketi sıfırlar | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal dışlama ve sınıfsal gettolaşma | Egemen sınıfın zenginliği kendi tekelinde tutarak alt sınıflarla olan ahlaki ve hukuki bağı koparması; bu tecridin toplumsal sözleşmeyi feshedip krize yol açması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir niyet veya basit bir öfke patlaması gibi görerek, ekonomik ve ahlaki bir gasbı ifade eden çok katmanlı tecrit boyutunu atlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | حرد lafzı; bilinçli bir cimrilik, zayıflara karşı duyulan hınç, kendi sınırlarını dış dünyaya kapatma arzusu ve ilahi denetimi hiçe sayan kibirli bir kararlılığın bileşimidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bahçe sahiplerinin suçunu salt erkenden yola çıkmak veya alelade bir öfke sanmak; mülkiyetin toplumsal ve ilahi boyutunu reddeden yapısal zulmü kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın infak ahlakını ve mülkiyet felsefesini zıddı üzerinden en berrak şekilde somutlaştıran kavramlardan biridir; cimriliğin yalnızca malı tutmak değil, başkasına karşı öfke dolu bir dışlama eylemi olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kalem Suresi'ndeki bahçe sahipleri kıssasında (Kalem [68:17](https://lisan.digital/tr/ayet/68:17.md)-33) ve Kur'an'ın mülkte yoksulun hakkı olduğunu bildiren zekât ve infak bağlamlarındaki ilahi uyarılarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kendi emeği veya mülkü üzerinde dilediği gibi mutlak tasarruf hakkına sahip olduğu, zayıflara pay vermemenin rasyonel bir iktisadi tedbir sayılabileceği yönündeki bencil yanılgıyı tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının adalesini kasarak dış dünyaya kapanması, sütün/yağmurun kesilmesi, bir arazinin çitle çevrilip başkalarına kapatılması.
- Soyut anlam: Nimeti toplumdan ve muhtaçlardan esirgemek amacıyla öfke ve inatla bilenmiş dışlayıcı bir kararlılık gütmek.
- Sistematik karşılık: Mülkü dolaşımdan çekerek yalıtılmış bir tekel haline getirme iradesinin ahlaki, fıkhi ve ontolojik çöküşü.
- LaTeX modeli: $$R = \{ x \in M \mid \Phi(x) \land \neg P(x, Y) \} \implies \lim_{t \to T} R = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $M$ mevcut mülk ve nimetler kümesini, $x$ bu mülkten elde edilen ürünü temsil eder. $\Phi$ mülk sahiplerinin öfke ve katı kararlılıkla şekillenen niyet fonksiyonunu, $P(x, Y)$ ise ürünün muhtaç ve yoksullar kümesi $Y$ ile paylaşılma durumunu simgeler. Mülk sahipleri paylaşımı dışlayarak ($\neg P$) mülkü bencil bir kararla tecrit ettiklerinde elde tutulmak istenen sonuç kümesi $R$, ilahi müdahale anı olan $T$ zamanına ulaşıldığında sıfırlanmakta ($\emptyset$) ve bahçe kül haline gelmektedir. Formül, dışlayıcı tecrit iradesinin mutlak yok oluşla neticelendiğini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Kalem 68:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF/ayet/68:25.md) — حَرْدٍ

وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ

Meal (IK): Güçleri yetermiş gibi erkenden gittiler.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والدال والراء معهما
د ح ر، ح د ر، ر د ح، ح ر د، د ر ح مستعملات
دحر:
دَحَرْتُه أدحَرُه دَحْراً أي بعَّدتُه ونَحَّيْتُه.
ومَلُوماً مَدْحُوراً أي: مطروداً.
حدر:
الحَدْر: ما تحدِرُه من عُلْوٍ إلى سُفْل، والمُطاوعة مه الأنْحدار، وحَدَرْتُ السَّفينة في الماء حُدوراً. والحَدور اسم مُنحَدَر الماء في انحطاط صبَبَه، وكذلك الحَدور في سَفْح جَبَل.
وحَدَرْتُ القرِاءةَ حَدْراً، وحَدَرَتْ عيَنْي الدَّمْعَ، وانحدَرَ الدمعُ.
وناقةٌ حادرةُ العيَنْيَنْ أي مُمتلئيها نِقْياً قدراتَوَتا وحَسُنَتا.
وكل رَيّان حَسَن الخَلْق حادر، وقد حَدُرَ حدراةً، قال:
وعَسيرٍ أدْماءَ حادرةِ الع		نِ خَنُوفٍ عَيْرانةٍ شِمْالال
وقال:
أُحِبُّ صَبيَّ السَّوْء من أجل أُمِّه		وأُبْغِضُه من بُغْضِها وهو حادِرُ
وامرأةٌ حَدْراءُ، ورجل أحْدَرُ.
والحَدْرة جزم: قَرْحةٌ تخرج بباطن جَفْن العَيْن وقد حَدَرتْ عينه حَدْراً. ويقال:الحَدْر في نعت العَيْن في حسنها خاصة مثل الحادرة، قال:
وأنكرْتَ من حَدْراءَ ما كنتَ تعرفُ
وحَيْدَرةُ: اسم علي بنأبي طالب -عليه السلام- في التوراة، وارتجَزَ فقال:
أنا الذي سَمَّتْني أُمّي حَيْدَرَه
وحَدَرَ جِلْده يحدُرُ حُدوراً أي تَوَرَّمَ، قال:
لو دَبَّ ذرٌّ فوقَ ضاحي جلدها		لأبانَ من آثارِهـنَّ حُـدورُ
ومنه يقال: حَدَرْتُ جلدَه بضرْبٍ، وأحْدَرتُ لغة.
ردح:
الرَّدْح: بَسْطُكَ الشَّيء فَتُسَوٍّي ظهرهَ بالأرض، قال أبو النجم:
بَيْتَ حُتُوفٍ مُكْفأً مَرْودحاً
شَخْتا خَفيّاً في الثَّرَى مدحُوحا
يصف القُتْرة. ويجيء في الشعر مُردَح مثل مَبْسُوط ومُبْسَط.
وناقةٌ رَداحٌ: ضَخْمة العَجيزة والمآكِم، تقول: رَدُحَت رَداحةً فهي رَدُوحٌ ورَداحٌ.
وكَبْشٌ رَداح: ضَخْم الأَلْية، قال:
ومَشَى الكُمأةُ إلى الكُما		ةِ وقُرِّبَ الكبَشْ الرَّداحْ
وكتيبة رَداح: مُلَمْلَمة كثيرة الفُرسان.
حرد:
الحَرَدُ مصدر الأحْرَد الذي إذا مَشَى رَفَعَ قوائمه رفعاً شديداً ويَضَعُها مكانَها من شِدَّة قَطافته في الدَّوابِّ وغيرها.
وحَرِدَ الرجلُ فهو أحرَد إذا ثَقُلَتْ عليه دِرعُه فلم يستطع الانبِساط في المشْي، قال:
إذا ما مَشَى في دِرْعِه غيرَ أحرَدِ
والحَرْدُ والحَرَد لغتان، يقال: حَرِدَ فهو حَرِد إذا اغتاظ فَتَحرَّشَ بالذي غاظه وهَمَّ به فهو حاردٌ، قال:
أُسُودُ شَرىً لاقَتَ أسُودَ خفيَّةٍ		تَساقَيْنَ سُمّاً، كَلُّهُنَّ حَـوارِدُ
وقطاً حُرْدٌ أيْ سِراع، قال:
بادَرْتُ حُرْاداً من قطاها النامي
وقول الله جل ذكره: " وغَدَوا على حَرْدٍ قادرين " ، أيْ على جِدٍّ من أمرهم.
وحَرِدَ السَّيْرُ إذا لم يستَوِ قَطْعُه.
والحُرْديّة: حِياصة الحَظيرة التي تُشَدُّ على حائطٍ من قَصَب عَرْضاً تقول: حَرَّدناه تحريداً، ويجمع على حَرادِيّ.
وحَيٌّ حَريدٌ: الذي ينزل مَنزِلاً من جَماعَة القبيلة لا يخالطهم في ارتِحاله وحُلُولِه.
والحِرْد: قِطعة من سِنَام.
والمُحاردةُ: انقِطاعُ اللَّبَن من المَواشي والإبِل، وناقة مُحاردِ: شديدةُ الحِراد.
والحَرْدُ: القَصْد، قال:
أَقَبلَ سَيْلٌ حاء من أمْر الله		يَحْرِدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلَّةْ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الدال** ve **الراء** onlarla birlikte

**د ح ر**، **ح د ر**، **ر د ح**، **ح ر د**، **د ر ح** kullanımdadırlar.

**دحر**:
**دَحَرْتُه** **أدحَرُه** **دَحْراً** yani onu uzaklaştırdım ve onu kenara çektim.
Ve **مَلُوماً مَدْحُوراً** yani: kovulmuş.

**حدر**:
**الحَدْر**: yükseklikten aşağıya indirdiğin şeydir; ve (buna) uyma **الأنْحدار** iledir. Ve gemiyi suda **حُدوراً** (diye) indirdim. Ve **الحَدور** suyun, dökülüşünün inişinde, eğimli yerinin adıdır; ve aynı şekilde **الحَدور** bir dağın yamacındadır.
Ve okumayı **حَدْراً** okudum; ve gözüm yaşı akıttı; ve yaş aktı.
Ve iki gözü **حادرةُ العيَنْيَنْ** olan bir dişi deve: yani ikisi de iliğe dolu; ikisi de irileşti ve güzelleşti.
Ve her suya kanmış, yaratılışı güzel olan (şey) **حادر**dır; ve **حدُرَ** **حدراةً** olmuştur. Dedi ki:
وعَسيرٍ أدْماءَ حادرةِ الع		نِ خَنُوفٍ عَيْرانةٍ شِمْالال
Ve dedi ki:
أُحِبُّ صَبيَّ السَّوْء من أجل أُمِّه		وأُبْغِضُه من بُغْضِها وهو حادِرُ
Ve **حَدْراءُ** bir kadın; ve **أحْدَرُ** bir erkek.
Ve **الحَدْرة** (Cezm’e göre): göz kapağının iç tarafında çıkan bir yaradır; ve gözü **حَدْراً** (diye) **حَدَرتْ**. Ve denir ki: gözün niteliğinde, özellikle güzelliğinde **الحَدْر** (vardır); **الحادرة** gibi. Dedi ki:
وأنكرْتَ من حَدْراءَ ما كنتَ تعرفُ
Ve **حَيْدَرةُ**: Tevrat’ta Ali b. Ebî Tâlib’in -aleyhi’s-selâm- adıdır; ve recez söyledi de dedi ki:
أنا الذي سَمَّتْني أُمّي حَيْدَرَه
Ve derisi **حُدوراً** (diye) **يحدُرُ** **حَدَرَ**: yani şişti. Dedi ki:
لو دَبَّ ذرٌّ فوقَ ضاحي جلدها		لأبانَ من آثارِهـنَّ حُـدورُ
Ve bundan denir ki: derisini bir vuruşla **حَدَرْتُ**; ve **أحْدَرتُ** bir lehçedir.

**ردح**:
**الرَّدْح**: bir şeyi yaymandır; böylece sırtını yerle bir edersin. Ebû’n-Necm dedi ki:
بَيْتَ حُتُوفٍ مُكْفأً مَرْودحاً
شَخْتا خَفيّاً في الثَّرَى مدحُوحا
Tozu tasvir eder. Ve şiirde **مُردَح** gelir; **مَبْسُوط** ve **مُبْسَط** gibi.
Ve **رَداحٌ** bir dişi deve: sağrısı ve kalçaları iri. Dersin ki: **رَدُحَت** **رَداحةً**; o hâlde o **رَدُوحٌ** ve **رَداحٌ**dır.
Ve **رَداح** bir koç: kuyruğu iri. Dedi ki:
ومَشَى الكُمأةُ إلى الكُما		ةِ وقُرِّبَ الكبَشْ الرَّداحْ
Ve **رَداح** bir tabur: derli toplu, süvarisi çok.

**حرد**:
**الحَرَدُ**: yürüdüğünde ayaklarını şiddetli bir kaldırışla kaldıran, ve onları, binek hayvanlarında ve başkalarında, onun sertliği sebebiyle, yerlerine koyan **الأحْرَد**’in mastarıdır.
Ve adam **حَرِدَ** olur; o hâlde o **أحرَد**dır: zırhı ona ağır geldiğinde, yürüyüşte yayılmaya güç yetiremediğinde. Dedi ki:
إذا ما مَشَى في دِرْعِه غيرَ أحرَدِ
Ve **الحَرْدُ** ve **الحَرَد** iki lehçedir. Denir ki: **حَرِدَ**; o hâlde o **حَرِد**dir: öfkelendiğinde, kendisini öfkelendirenle sürtüşmeye giriştiğinde ve ona (kötülük) kastettiğinde; o hâlde o **حاردٌ**dır. Dedi ki:
أُسُودُ شَرىً لاقَتَ أسُودَ خفيَّةٍ		تَساقَيْنَ سُمّاً، كَلُّهُنَّ حَـوارِدُ
Ve **حُرْدٌ** (olan) bir **قطاً**: yani hızlılar. Dedi ki:
بادَرْتُ حُرْاداً من قطاها النامي
Ve Allah’ın -azze ve celle- sözü: “ **وغَدَوا على حَرْدٍ قادرين** ”; yani işlerinden bir ciddiyet üzere.
Ve yürüyüş **حَرِدَ** olur: onun kat edişi düzgün olmadığında.
Ve **الحُرْديّة**: kamıştan, enlemesine, bir duvara bağlanan çitin kuşatmasıdır; dersin ki: onu **تحريداً** (diye) **حَرَّدناه**; ve **حَرادِيّ** üzerine çoğul yapılır.
Ve **حَريدٌ** bir topluluk: kabilenin cemaatinden ayrı bir menzile inen; göçünde ve konaklamasında onlarla karışmayan.
Ve **الحِرْد**: hörgüçten bir parçadır.
Ve **المُحاردةُ**: davarlardan ve develerden sütün kesilmesidir; ve **مُحاردِ** bir dişi deve: **الحِراد**ı şiddetli.
Ve **الحَرْدُ**: kastetmektir. Dedi ki:
أَقَبلَ سَيْلٌ حاء من أمْر الله		يَحْرِدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلَّةْ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَرَدَ يَحْرِدُ بالكسر حَرْداً: قَصَدَ. تقول: حَرَدْتُ حَرْدَكَ، أي قصدتُ قصدك. وقوله تعالى: "وغَدَوْا على حَرْدٍ قادِرين"، أي على قَصْدٍ، وقيل: على منعٍ. من قولهم حارَدَتِ الإبلُ حِراداً، أي قَلَّت ألبانها. والحَرود من النوق: القَليلة الدَّرِّ. وحارَدَتِ السَنَة: قَلَّ مَطَرُها وحَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً، أي تَنَحَّي عن قومه، ونزل منفرداً ولم يخالِطْهم. وقال أبو زيد: رجل حَريدٌ من قوم حُرَداء. وقد حَرَدَ يَحْرُدُ حُروداً: إذا تَرَك قَوْمَهُ وتحوّل عنهم. قال: وقالوا كلُّ قليل في كثير حَريدٌ. وأنشد جرير:
نَبْني على سَنَنِ العَدُوّ بُيوتَنالا نَستَجيرُ ولا نَحُلّ حَريدا
وكوْكب حَريدٌ، أي مُعْتَزِلٌ عن الكَواكِبِ. قال الأصمعي: رجل حَريدٌ: أي فَريدٌ وحيدٌ. قال: والمُنْحَرِدُ: المُنْفَرِدُ، في لغة هُذَيل. وأنشد لأبي ذؤيب:
مِنْ وَحْشِ حَوضي يُراعي الصَيْدَ مُنْتَقِلاً		كأنّه كَوكَبٌ في الـجـوّ مُـنْـحَـرِدُ
والحَرَدُ بالتحريك: الغضَب. وتَحْريدُ الشَيءِ: تَعْوِيجُهُ كهيئة الطاق. ومنه قيل: بَيْتٌ مُحَرَّدٌ، أي مُسَنّم. وحبل مُحَرَّدٌ إذا ضُفِر فصارت له حروف لاعوجاجه. والحُرْدِيُّ من القَصَبِ نَبَطِيٌّ معرّب. وغُرفة محرَّدة، أي فيها حَرادِيُّ القَصَب. قال الأصمعي: البيت المُحَرَّدُ، هو المُسَنَّمُ الذي يقال له كوخٌ. قال: والمُحَرَّدُ من كل شيء: المُعَوَّج. والحِرْدُ بالكسر: واحد الحُرود، وهي مَباعِرُ الإبل.

##### Türkçe

**حَرَدَ** **يَحْرِدُ** kesre ile **حَرْداً**: kastetti. Şöyle dersin: **حَرَدْتُ حَرْدَكَ**, yani kastını kastettim. Yüce Allah’ın sözü: “**وغَدَوْا على حَرْدٍ قادِرين**”, yani bir kast üzere; ve denildi: bir men‘ üzere. Onların sözlerinden: **حارَدَتِ الإبلُ حِراداً**, yani sütleri azaldı. Develerden **الحَرود**: sağılışı az olan. Ve **حارَدَتِ السَنَة**: yağmuru azaldı. Ve **حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً**, yani kavminden uzaklaştı, tek başına indi ve onlarla karışmadı. Ebû Zeyd dedi: **رجل حَريدٌ**; **قوم حُرَداء**’dan. Ve muhakkak **حَرَدَ يَحْرُدُ حُروداً**: kavmini terk ettiğinde ve onlardan ayrılıp başka yere geçtiğinde. Dedi: Ve “çok içinde her az olan **حَريدٌ**’dir” dediler. Cerîr’den şunu inşâd etti:
نَبْني على سَنَنِ العَدُوّ بُيوتَنالا نَستَجيرُ ولا نَحُلّ حَريدا
Ve **كوْكب حَريدٌ**, yani yıldızlardan ayrılmış. Asma‘î dedi: **رجل حَريدٌ**: yani tek, yalnız. Dedi: Ve **المُنْحَرِدُ**: **المُنْفَرِدُ**; Hüzeyl’in dilinde. Ebû Züeyb’e ait olarak inşâd etti:
مِنْ وَحْشِ حَوضي يُراعي الصَيْدَ مُنْتَقِلاً		كأنّه كَوكَبٌ في الـجـوّ مُـنْـحَـرِدُ
Ve **الحَرَدُ** hareke ile: öfke. Ve **تَحْريدُ الشَيءِ**: onu kemer biçimi gibi eğriltmektir. Ondan dolayı denildi: **بَيْتٌ مُحَرَّدٌ**, yani hörgüçlü (tümsekli). Ve **حبل مُحَرَّدٌ**, örüldüğünde ve eğriliğinden dolayı ona kıvrımlar olduğunda. Ve kamıştan **الحُرْدِيُّ**: Nabatî, Arapçalaştırılmıştır. Ve **غُرفة محرَّدة**, yani onda kamışın **حَرادِيُّ**’si vardır. Asma‘î dedi: **البيت المُحَرَّدُ**, “**كوخٌ**” denilen **المُسَنَّمُ**’dur. Dedi: Ve her şeyden **المُحَرَّدُ**: eğri olan. Ve **الحِرْدُ** kesre ile: **الحُرود**’un bir tanesi; o da develerin dışkı yerleridir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح د ر
حدر ، حرد ، دحر ، درح ، ردح : مستعملات .
دحر : قال الليث : الدَّحْرُ : تَبْعِيدُك الشيءَ عن الشيء ، يقال : اللَّهم ادْحَرْ عنا الشيْطان أي اطرده ونَحِّه .
وقال الله : ( قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَّدْحُورًا ) ( الأعراف : 18 ) قالوا : مَطروداً .
وقال الفرَّاء في قول الله جلَّ وعزَّ : ( الْمَلإِ الاَعْلَى وَيُقْذَفُونَ مِن كُلِّ ) ( الصافات : 8 ، 9 ) قرأ الناسُ بضم الدال ونَصْبها ، فمن ضَمّها جعَلَه مصدراً كقولك : دَحَرْتُه دُحوراً ، قال : والدَّحْرُ : الدفْعُ ، ومن فتَحَها جعلها اسماً ، كأنه قال : يُقْذفون بداحر وبما يَدْحَرُ .
قال الفرَّاء : ولستُ أَشْتَهي الفتح لأنه لو وُجِّه على ذلك على صحة لكان فيها الباء كما تقول : يُقْذَفون بالحِجارة ، ولا يقال : يُقْذفون الحِجارَة ، وهو جائز .
وقال الزجّاج : معنى قوله دُحوراً أي يُدْحَرون أي يُباعَدون .
حدر : الليث : الحَدْرُ من كلِّ شيءٍ : تَحَدُّرُه من عُلُوَ إلى سُفْلٍ ، والمُطاوَعَةُ منه الانحدار ، تقول : حَدَرْتُ السفينةَ في الماءِ حُدوراً ، وحَدَرَتْ عَيْنِي الدَّمعَ فانحدر الدمعُ وتحَدَّرَ ، وحَدَرْت القِراءَة حَدْراً .
والحَدور : اسم مقدارِ الماء في انحدار صَبَبه وكذلك الحَدور في سَفْح الجبل وكل موضع منحدر ، ويقال : وقَعْنا في حَدورٍ منكرة ، وهي الهَبوط ، قلت : ويقال له الحُدَراء بوزن الصُّعداء .
وقال الليث : الحادر : الممتلىء لحماً وشَحْماً مع تَرَارَة ، والفعل حَدُر حَدارةً ، وناقَةٌ حادِرةُ العيْنَيْن إذا امتلأَتا نِقْياً فارتَوَتَا وحَسُنَتا قال الأعشَى :
وعَسِيرٌ أَدْمَاءُ حادِرَةُ العَيْ
نِ خَنوفٌ عَيْرانةٌ شِمْلاَلُ
قال : وكلُّ ريَّانٍ حَسَنِ الْخَلْقِ حادِرٌ ، وأنشد :
أُحِبُّ الصَّبيَّ السَّوْءَ من أَجْلِ أُمِّه
وأُبغِضُه من بُغْضِها وهْوَ حادِرُ
وفي حديث عُمَر أنه ضرب رجُلاً ثَلاَثينَ سَوْطاً كلُّهَا يَبْضَعُ وَيَحْدُرُ . قال أبو عُبَيد : قال الأصْمَعِيُّ : يَبْضَعُ يعني يَشُق الجلد ، ويَحْدُرُ يعني يورِّمُ ولا يشقُّ ، قال : واخْتُلِفَ في إعرابه ، فقال بعضهم : يُحْدِرُ إحْداراً من أحْدَرْتُ ، قال : وأظنها لغتين إذا جعلتَ الفعل للضرب ، فأما إذا كان الفعلُ للجلد أنه الذي يَرِمُ فإنهم يقولون : قد حَدَر جِلْدُهُ يَحْدُرُ حُدُوراً لا اختلاف فيه أعلمه ، وقال عمر بن أبي ربيعة :
لو دَبَّ ذَرٌّ فوق ضاحي جِلْدِهَا
لأَبَانَ من آثارهن حُدورُ
يَعني الْوَرَم .
قال : وكذلك يقال : حَدَرْتُ السفينة في الماء ، وكلُّ شيء أرسَلْته إلى أسفل فقد حَدَرْته حَدْراً وحُدُوراً ، قال : ولم أسمعه بالألف : أحْدَرْتُ ، قال : ومنه سُمِّيت القراءة السريعة الحَدْر ، لأن صاحبها يَحدُرُها حَدْراً .
قال : وأما الحَدُور فهو الموضع المُنْحَدِر . قال الأصمعيُّ : حَدَرتْهُم السَّنَةُ تَحْدُرُهُمْ إذا حطَّتهم ، وجاءت بهم حُدوراً .
وفتى حادِرٌ أي غليظٌ مُجْتَمِع ، وقد حَدَرَ يَحْدُر حَدارةً .
قال : وأحْدَر ثوبَه يُحدِرُهُ إحداراً إذا كَفَّهُ وذلك إذا فتله . ثعلب عن ابن الأعرابي : الحَدْرَةُ : الفتلة من فتل الأَكْسِيةِ .
وقال الأصمعي : يقال عَينٌ حَدْرة بَدْرَةٌ ،
فأما قولهم : حدرة فمعناه مُكْتَنِزَةٌ صُلبةٌ ، وبدرة : تَبْدُرُ بالنظر . وقال ابن الأعرابي : عين حَدْرةٌ واسعةٌ ، وأنشد :
وعيْنٌ لها حَدْرةٌ بَدْرةٌ
شُقَّتْ مآقيهما من أُخُرْ
وغريفٌ حادر أي تامٌّ ، وقال غيره : هو الغليظ الحروف ، وأنشد :
كأَنَّكِ حادرةُ المَنْكِبَيْنِ
رَصْعَاءُ تستنُّ في حائرِ
يعني ضِفْدِعة ممتلئة المنكبين .
وروي عن عبد الله بن مسعود أنه قرأ قول الله جلّ وعزّ : ( وإنا لجميع حادرون ) ( الشعراء : 56 ) بالدال ، وقال : مُؤدون بالكُرَاع والسِّلاح ، هكذا حدثني المنذري عن علي بن العبّاس الخُمَرِيُّ بالكوفة عن إبراهيم بن يوسف الصَّيْرَفي عن الحكم بن ظهَير عن عاصم عن زِرَ عن عبد الله . قُلْتُ : والقراءة بالذال حاذِرون لا غير ، والدَّال شاذَّةٌ لا يجوز عندي القراءة بها ، وقرأَ عاصم وسائر القراء بالذَّال .
وقال ابن السكيت : الحادُور : القُرْطُ وجمعه حَوادِيرُ ، وقال أبو النَّجم يصف امرأةً :
خِدَبَّةُ الخَلْق عَلَى تَحْضِيرها
بَائنةُ المنكِب من حادورها
أراد أنها ليست بِوَقْصاء .
والحيْدار من الحَصى : ما صُلب واكتَنَز ، ومنه قولُ تميم بن أُبَيّ بن مُقْبِل :
يَرْمِي النِّجَادَ بحَيْدَارِ الحَصَى قُمَزاً
في مَشْيَةٍ سُرُحٍ خَلْطٍ أَفَانِينَا
وقال أبو زيد : رَمَاه بالحَيْدَرَة أي بالهَلَكَة .
وقال أبو العَبَّاس أحمد بن يحيى : لم يختلف الرواة في أَنَّ هذه الأبيات لعلي بن أبي طالب رضي الله عنه :
أَنَا الّذِي سَمَّتْنِ أُمِّيَ حَيْدَره
كَلَيْثِ غَابَاتٍ غَلِيظِ القَصَرَهْ
أَكِيلُكُم بالسَّيْفِ كَيْلَ السَّنْدَرهْ
ورُوِي عن عَمْرو عَنْ أبيه أنه قال : الحَيْدَرَةُ : الأسَدُ ، قال : والسَّنْدَرَةُ : مِكْيَالٌ كَبِير .
وقال ابن الأعْرَابي : الحَيْدَرَةُ في الأُسْد مثل المَلِك في النَّاس .
قال أبو العَبَّاس : يَعْني لِغِلَظِ عُنُقِهِ وقُوَّةِ سَاعِدَيه ، ومنه غُلاَمٌ حادِرٌ إذا كان ممتلىء البَدَنِ شَدِيدَ البَطْشِ ، قال : واليَاءُ والهَاءُ زائدتان .
أبو عُبَيد عن أبي زَيْد قال : الحُدْرَةُ من الإبل : ما بَيْنَ العَشَرة إلى الأَرْبَعِين .
وقال شمر : يقال : مَالٌ حَوَادِر : مُكْتَنِزةٌ ضِخَامٌ ، والحَوَادِرُ من كُعُوبِ الرِّمَاح : الغِلاَظُ المُسْتَدِيرَةُ .
وحَيٌّ حَادِرٌ : مُجْتَمِعٌ .
وقال المُؤَرِّجُ : يقال : حَدَروا حَوْلَهُ وبه يَحْدُرُون إذا طَافُوا به .
وقال الليث : امرأةٌ حَدْرَاءُ ، ورَجُلٌ أَحْدَرُ .
وقال الفَرَزْدَقُ :
عَزَفْتَ بأَعْشَاشٍ وما كُنْتَ تَعْزِفُ
وأَنْكَرْتَ مِنْ حَدْرَاءَ ماكُنْتَ تَعْرِفُ
قال : وقال بعضهم : الحَدْرَاءُ في نَعْتِ الفَرَسِ في حُسْنِها خَاصَّة .
قال : والحَدْرَةُ : جِرْمُ قَرْحَةٍ تَخْرُجُ بِبَاطِنِ جَفْنِ العَيْن ، وقَدْ حَدَرَت عَيْنُه حَدْراً .
ثعلب عن ابن الأعْرَابي قال : الحَدْرُ : الإسْرَاعُ في القراءَةِ وفي كلِّ عَمَل ، ومنه قيل : رَجُلٌ حَدْرَةٌ أي مُسْتَعْجِلُ .
قال : والحَدْرُ : الشَّقُّ ، والحَدْرُ : الوَرَمُ بلا شَق ، يقال : حَدَرَ جِلْدُه ، وحَدَرَ زَيْدٌ جِلْده .
قال : والحَدْرَةُ : العَيْنُ الواسِعَةُ الجاحِظَةُ . والحَادِرُ والحَادِرَةُ : الغُلاَمُ المُمْتَلِىءُ الشَّبَابِ .
ردح : ثعلب عن ابن الأعْرَابي قال : الرُّدْحِيُّ : الْكاسُورُ ، وهُوَ بَقَّالُ القُرَى .
وقال اللَّيثُ : الرَّدْحُ : بَسْطُك الشيءَ فَتُسوِّي ظَهْرَه بالأرْض كقول أبي النَّجْم :
بَيْتَ حُتُوفٍ مُكْفَأً مَرْدُوحاً
قال : وقَدْ يَجِيءُ في الشِّعْرِ مُرْدَحاً مِثْل مبسوط ومُبْسَطٍ .
أبو عُبَيْد عن الأصمعي : رَدَحْتُ البَيْتَ وأَرْدَحْتُه من الرُّدْحَة ، وهي قطعة تُدْخَل فيها بَنِيقة تزاد في البيت ، وأنْشَدَ الأصمعي :
بَيْتَ حُتُوفٍ أُرْدِحَتْ حَمَائِرُهْ
وقال في مَوْضِعٍ آخر الرّدْحَةُ : سُتْرةٌ في مُؤَخَّرِ البَيْتِ ، قال : وَرْدحةُ بَيْتِ الصَّائد وَقُتْرَتُه حِجارَةٌ ينصبها حَوْلَ بَيْتِه ، وهي الحَمَائِرُ ، واحدها حِمَارَة .
وقال اللَّيْثُ : امْرَأَةٌ رَدَاح : ضَخْمَةُ العَجِيزَةِ والمآكِمِ ، وقَدْ رَدُحَتْ رَدَاحَةً وهي رَدَاحٌ وَرَدَحَةٌ .
قال : وكتِيبَةً رَدَاحٌ : ضخمة مُلَمْلَمَةٌ كثيرة الفرسانِ ، وكبشٌ رَدَاحٌ : ضخم الأَلْيَة .
وروي عن عَلِيّ رضي الله عنه أنه قال : إنَّ من ورائكم أُمُوراً مُتَماحِلَةً رُدُحاً ، وبلاءً مُكْلِحاً مُبْلِحاً ، فالمُتَمَاحِلةُ : المُتَطَاوِلَةُ ، والرُّدُحُ : العظيمة يعني الفِتَن جمع رَدَاح وهي الفتنةُ العظيمة .
وروي عن أبي موسى أنه ذكر الفِتَن فقال : وبقيت الرَّدَاحُ المُظْلِمَة التي مَنْ أَشْرَفَ لها أشْرَفَتْ له ) ، أراد الفِتنة أيضاً .
وفي حديث أُمِّ زَرْع : ( عُكُومُها رَدَاحٌ وبَيْتُها فَيَاحٌ ) العُكُومُ : الأحْمَال المُعَدَّلَة ، والرَّدَاحُ : الثقيلة الكثيرة الحشْوِ من الأثاث والأمْتِعَة .
ومائدةٌ رَادِحَةٌ ، وهي العظيمة الكثيرة الخير .
وقال الطِّرِمَّاحُ :
هو الغَيْثُ للمُعْتَفِين المُفِيضْ
بِفَضْل مَوَائِدِه الرّادِحَهْ
وقال لبيد يصف كتيبة :
ومِدْرَهِ الكَتِيبَةِ الرّدَاحِ
وقال شَمِر : رَوَى بعضهم في حديث عَليّ ج : ( إنَّ من وَرَائكم فِتَناً مُرْدِحَة ) ، قال : والمُرْدِحُ له معنيان : أحدُهما المُثْقِل ، والآخر المُغَطِّي على القلوب من أَرْدَحْتَ البيتَ إذا أرسلتَ رُدْحَتَه ، وهي سُتْرَةٌ في مؤخر البيت ، قال : وَمَنْ رَواهُ فِتَناً رُدَّحاً فهي جمعُ الرَّادِحَةِ ، وهي الثِّقَالُ
التي لا تَكادُ تَبْرَحُ ، قال : والرَّادِحَةُ في بيتِ الطِّرِمَّاح : العِظامُ الثِّقَالُ .
حرد : الحرَدُ : مصدر الأَحْرَد ، وهو الذي إذا مَشَى رفعَ قوائمه رَفْعاً شديداً ووضعها مكانها من شِدَّة قَطافَتِه في الدَّوَابِّ وغيرها ، قال : والرَّجُلُ إذا ثَقُل عليه دِرْعه فلم يستطع الانْبِساطَ في المَشْي قيل حَرِدَ فهو أَحْرَد ، وأنشد :
إذا ما مَشَى في دِرْعِه غير أَحْرَدِ
قلتُ : الحَرَدُ في البعير : حَادِثٌ لَيْسَ بِخِلْقة .
وقال ابن شُمَيل : الحَرَدُ : أن تَنْقَطِع عَصَبَةُ ذِرَاعِ البَعيرِ فَتَسْتَرْخِي يدُه ، فلا يزال يَخْفِق بها أبداً ، وإنما تَنْقَطِع العَصَبَةُ من ظاهر الذِّرَاع ، فتراها إذا مَشَى البعير كأنها تَمُدُّ مَدّاً من شدة ارتفاعها من الأرضِ وَرَخاوَتِها ، قال : والحَرَدُ إنما يكون في اليَدِ ، والأَحْرَدُ يُلَقِّفُ قال : وتَلْقِيفُه : شِدةُ رفعه يده كأنما يمُد مَدّاً ، كما يَمُدُّ دَقَّاقُ الأرز خَشَبَته التي يدق بها فذلك التَّلْقِيف .
يقال : جَمَلٌ أَحْرَدُ ، وناقةٌ حَرْدَاءُ .
وأنشد :
إذا ما دُعِيتُم للطِّعَانِ أَجَبْتُمُ
كما لَقَّفَتْ زُبٌّ شآمِيّةٌ حُرْدُ
وقال الليث : الحَرَدُ لغتان ، يقال : حَرِدَ الرجلُ فهو حَرِد إذا اغْتَاظ فَتَحَرَّشَ بالَّذِي غاظه وهَمّ به فهو حارِدٌ ، وأنشد :
أُسُودُ شَرًى لاقَت أُسُودَ خَفِيَّةٍ
تسَاقيْنَ سُمّاً كُلّهن حَوَارِد
وقال أبو العبَّاس : قال أبو زيد والأصمعي وأبو عُبَيدة : الذي سُمِع من العَرب الفُصَحاء في الغَضَب : حَرِد يَحْرَدُ حَرَداً بتحريك الرَّاء .
قال أبو العبَّاس : وسألتُ ابنَ الأعْرابي عنها فقالت : صَحِيحَة ، إلا أَنّ المُفَضَّل أَخْبَرَني أَنّ من العَرَب من يقول : حَرِدَ حَرَداً وحَرْداً ، والتّسْكِينُ أكثر ، والأخْرَى فَصِيحة ، قال وقلَّما يلْحَنُ النَّاسُ في اللُّغة .
أخبرني المنذري عن الصَّيْدَاوِي عن الرِّياشي قال : قال الأصْمَعيّ : الحَرَدُ : داءٌ يأخذ البَعِير يَنْفُض منه يَدَه ، وأنشد لأبي نُخَيْلَةَ :
سَفْقاً كتَلْقِيفِ البعِير الأحْرَد
قال : والأحْرَدُ من الرّجال : اللئيم ، وأنشد لرؤبة :
أَحْرَدُ أو جَعْدُ اليَدَيْنِ جِبْز
وحَرَدْتُ حَرْدَه أي قَصَدْتُ قَصْدَهُ .
وقال ابن الأعْرَابي : الحَرْدُ : القَصْدُ ، والحَرْدُ : المنْعُ ، والحَرْدُ : الغَيْظُ ، والغَضَبُ ، قال : ويجوز أن هذا كله معنى قوله : ( مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ) ( القَلَم : 25 ) .
ورُوِي في بعض التفسير أَنّ قريتهم كان اسمها حَرْد .
وقال الفرَّاء في قوله تعالى : ( مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ) ( القَلَم : 25 ) يريد على حَدَ وقُدْرَة في أنفسهم ، قال : والحَرْدُ : القَصْدُ أيضاً ، كما تقول للرَّجل : قَدْ أقْبَلْتُ قِبَلكَ ، وقَصَدْتُ قَصْدَك ، وحَرَدْتُ حَرْدَك ، قال وأنشدت :
وجَاءَ سَيْلٌ كان من أمر الله
يَحْرِدُ حَرْد الْجَنّة المُغِلَّه
يريد : يقصد قَصْدَها .
وقال غيره في قوله : ( مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ) ( القَلَم : 25 ) ، قال : مَنَعُوا وهُمْ قادرون أي واجِدُون ، نصَبَ قادِرِين على الحال .
وقال الليث : ( مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ) ( القَلَم : 25 ) قال : على جِدَ من أمرهم .
قلت : هكذا وجدتُه في نسخ كتاب الليث مُقَيّدا ، والصواب على حَدَ أي على مَنْعٍ هكذا قاله الفرَّاء .
وقال الليث : قَطاً حُرْدٌ : سِرَاعٌ . قلتُ : هذا خَطَأ ، والقَطَا الحُرْدُ : القِصَارُ الأرْجُل ، وهي مَوْصُوفةٌ بذلك ، ومن هذا قيل للبخيل أَحْرَدُ اليَدَيْن أي فيهما انْقِباضٌ عن العَطاء ، ومن هذا قوْلُ مَنْ قال في قوله : ( مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ) ( القَلَم : 25 ) أي على منع وبُخْل .
أبو عُبَيد عن الأصْمَعي : الحُرودُ : مَباعِرُ الإبل ، واحِدُها حِرْد وحِرْدةٌ بكسر الحاء .
وقال شمر : قال ابن الأعْرابي : الحُرُودُ : الأمْعاء ، وأقرأنا لابن الرِّقَاعِ :
بُنِيَتْ عَلَى كَرِشٍ كأَنَّ حُرُودَها
مُقُطٌ مُطَوَّاة أُمِرَّ قُوَاها
وسمعت العَرب تقول للحَبْل إذا اشْتَدَّتْ غَارةُ قُوَاه حتى تَتَعَقَّدَ وتَتراكب : جاء بحبْل فيه حُرُود ، وقد حَرَّد حَبْله .
وقال الليث : الحُرْدِيَّة : حِياصَةُ الحَظِيرة التي تُشَدُّ عَلَى حَائط من قَصَب عَرْضاً ، يقول : حَرَّدناهُ تحْرِيداً ، والجَمِيعُ الحَرادِيّ .
قال : والحَيُّ الحَرِيدُ : الذي يَنزِلُ مُعْتزِلاً من جَماعة القبِيلة ، ولا يُخالطهم في ارْتِجَالِه وحُلولِه .
أبو عُبَيد عن أبي عَمْرو : رَجل حَرِيد ، وهو المُتَحَوِّل عن قَوْمه ، وقد حَرَد يَحْرِد حُروداً ، ومنه قول جرير :
نَبْنِي على سَنَن العَدُوِّ بُيوتَنا
لا نَسْتَجِيرُ ولا نَحُلُّ حَرِيدا
يقول : لا نَنْزِل في قَوْم من ضَعْفٍ وذِلَّة لِقُوَّتِنا وكثْرتِنا .
وقال الليث : الحِرْد : قِطْعة من السِّنام .
قلتُ : لم أَسْمَع بهذا لغَيْر الليث ، وهو خطأ ، إنما الحِرْدُ المِعَى . وحَارَدَتِ الإبلُ إذا انقطع ألبانها وقلّت فهي محاردةٌ وناقةٌ مُحَارِدٌ بغير هاء : شديدةُ الحرَاد .
وقال الكُمَيْت :
وحَارَدَتِ النُّكْدُ الجِلاَدُ ولم يَكُن
لعُقْبَةِ قِدْرِ المُسْتَعِيرينَ مُعْقِبُ
وقال النَّضْرُ : المُحَرَّدُ من الأوْتارِ : الحَصِد الذي يظهر بعض قواه على بعض ، وهو المُعَجَّر .
وقال : وقال يونس : سَمِعْتُ أعرابيّاً يسأل يقول : مَنْ يتصدَّق على المِسْكِين الحَرِد أي المحتاج .
وقال أبو عُبَيدة : حَرْدَاء على فعلاء ممدودة : بنو نَهْشَل بن الحارث ، لَقَبٌ لُقِّبُوا به ، ومنه قول الفرزدق :
لَعَمْر أبِيك الخَيْر ما زَعْم نَهْشل
عَلَيَّ ولا حَرْدَائِها بكَبِير
وقد عَلِمَت يوم القُبَيْبَات نَهْشَلٌ
وأَحْرَادُها أن قد مُنُوا بِعَسِير
فجمعهم على الأحْرَاد كما ترى .
عمرو عن أبيه قال : الحارِدُ : القَلِيلةُ اللَّبَنِ من النُّوقِ .
وحَرَّدَ الرجلُ إذا أَوَى إلى كُوخٍ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لخَشَبِ السَّقْفِ الرَّوَافِدُ ، ويقال : لِمَا يُلْقَى عليها من أَطْنَانِ القَصَبِ حَرَادِيُّ .
قال : وَرَجُلٌ حَرْدِيٌّ : واسعُ الأمعاء .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : البيتُ المُحَرَّدُ ، وهو المُسَنَّمُ الذي يقال له بالفارسية كوخ ، قال : والمُحَرَّدُ من كل شيءٍ المُعَوَّجُ .
درح : أهمله الليث . وروى أبو العَبَّاس عن ابن الأعرابي قال : الدَّرَحُ : الهَرِمُ التَّامُّ ، ومنه قيل : ناقةٌ دِرْدِحٌ للهَرِمَة المُسِنَّة .
أبو عُبَيد : إذا كان مع القِصَرِ سِمَنٌ فهو دِرْحَايَة ، وأنشد قول الرَّاجز :
عَكَوَّكٌ إذا مَشَى دِرْحَايَه

##### Türkçe

ح د ر
**حدر** , **حرد** , **دحر** , **درح** , **ردح** : kullanımdadırlar.

**دحر** : Leys dedi: **الدَّحْرُ**: senin bir şeyi bir şeyden uzaklaştırmandır; denir ki: “Allah’ım, **ادْحَرْ** bizden şeytanı” yani onu kov ve uzaklaştır.

Ve Allah dedi: ( **قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَّدْحُورًا** ) (el-A‘râf: 18). Dediler ki: kovulmuş.

Ve Ferrâ, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: ( **الْمَلإِ الاَعْلَى وَيُقْذَفُونَ مِن كُلِّ** ) (es-Sâffât: 8, 9) dedi: İnsanlar **الدال**’ın dammesiyle ve fethesiyle okudular; kim onu dammeli okursa onu, “**دَحَرْتُه دُحوراً**” demen gibi bir mastar kılar; dedi ki: **الدَّحْرُ**: itmedir; kim onu fethalı okursa onu bir isim kılar; sanki şöyle demiş olur: “**يُقْذفون** bir **داحر** ile ve **يَدْحَرُ** olan şey ile.”

Ferrâ dedi: Fethayı arzu etmiyorum; çünkü eğer bu şekilde sahih olarak yönlendirilseydi onda **الباء** olurdu; “taşlarla atılırlar” dediğin gibi; “taş(ı) atılırlar” denmez; hâlbuki caizdir.

Zeccâc dedi: “**دُحوراً**” sözünün manası, yani “**يُدْحَرون**” yani uzaklaştırılırlar.

**حدر** : Leys: **الحَدْرُ** her şeyden: onun yukarıdan aşağıya doğru inişidir; bunun mutâva‘ası **الانحدار**’dır. Dersin ki: “Gemiyi suda **حَدَرْتُ** **حُدوراً**”; “Gözüm yaşı **حَدَرَتْ** da yaş indi ve **تحَدَّرَ**”; “Okumayı **حَدْراً** **حَدَرْتُ**.”

Ve **الحَدور**: suyun, akışının inişindeki miktarının adıdır; dağın yamacındaki **الحَدور** da böyledir ve her inişli yer; denir ki: “Bilinmedik bir **حَدور**’a düştük”; o iniştir. Dedim: Ona **الحُدَراء** denir, **الصُّعداء** vezninde.

Leys dedi: **الحادر**: et ve yağ ile, bir de dolgunlukla dolu olandır; fiil **حَدُر** **حَدارةً**’dır. Ve iki gözü **حادِرةُ العيْنَيْن** olan bir dişi deve: ikisi de ilikle dolup suya kanınca ve güzelleşince. A‘şâ dedi:
وعَسِيرٌ أَدْمَاءُ حادِرَةُ العَيْ
نِ خَنوفٌ عَيْرانةٌ شِمْلاَلُ

Dedi: Her dolgun, yaratılışı güzel olan **حادِر**’dir. Ve şu da şahit getirildi:
أُحِبُّ الصَّبيَّ السَّوْءَ من أَجْلِ أُمِّه
وأُبغِضُه من بُغْضِها وهْوَ حادِرُ

Ömer’in hadisinde: Bir adama otuz kırbaç vurdu; hepsi **يَبْضَعُ** ve **يَحْدُرُ**. Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **يَبْضَعُ** yani deriyi yarar; **يَحْدُرُ** yani şişirir ve yarmaz. Dedi: İ‘rabında ihtilaf edildi; bazıları dedi ki: **يُحْدِرُ** **إحْداراً** “**أحْدَرْتُ**”tan. Dedi: Onun iki dil olduğunu zannediyorum; fiili vurma için kıldığında. Ama fiil deriye (nispetle) olursa, yani şişen o ise, onlar derler ki: “Derisi **حَدَر** etti, **يَحْدُرُ** **حُدُوراً**”; bunda bildiğim bir ihtilaf yoktur. Ve Ömer b. Ebî Rebî‘a dedi:
لو دَبَّ ذَرٌّ فوق ضاحي جِلْدِهَا
لأَبَانَ من آثارهن حُدورُ
Yani şişlik.

Dedi: Aynı şekilde denir: “Gemiyi suda **حَدَرْتُ**”; her şeyi aşağıya saldıysan onu **حَدَرْتُ** **حَدْراً** ve **حُدُوراً**. Dedi: Onu **أحْدَرْتُ** (elifli) olarak işitmedim. Dedi: Bundan dolayı hızlı okuma **الحَدْر** diye adlandırıldı; çünkü sahibi onu **حَدْراً** **يَحدُرُ**.

Dedi: **الحَدُور** ise inişli yerdir. Asma‘î dedi: “Kıtlık yılı onları **حَدَرتْهُم** **تَحْدُرُهُمْ**” yani onları alçalttı; ve onları **حُدوراً** getirdi.

Ve **فتى حادِرٌ**: yani kalın, toplanık; ve **حَدَرَ** eder, **يَحْدُر** **حَدارةً**.

Dedi: “Elbisesini **أحْدَر** etti, **يُحدِرُهُ** **إحداراً**” yani onu kıvırdı; bu, onu büktüğü zamandır. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَدْرَةُ**: örtüleri bükmekten olan bükümdür.

Asma‘î dedi: “**عَينٌ حَدْرة بَدْرَةٌ**” denir.
Onların “**حدرة**” sözüne gelince, manası: sıkı, sert; “**بدرة**”: bakışla dışarı fırlar. İbnü’l-A‘râbî dedi: “**عين حَدْرةٌ**” geniştir. Ve şahit getirdi:
وعيْنٌ لها حَدْرةٌ بَدْرةٌ
شُقَّتْ مآقيهما من أُخُرْ

Ve “**غريفٌ حادر**” yani tam. Başkası dedi: O, harfleri kalın olandır. Ve şahit getirdi:
كأَنَّكِ حادرةُ المَنْكِبَيْنِ
رَصْعَاءُ تستنُّ في حائرِ
Yani omuzları dolu bir kurbağa.

Abdullah b. Mes‘ûd’dan rivayet edildi ki Allah’ın (azze ve celle) sözü: ( **وإنا لجميع حادرون** ) (eş-Şu‘arâ: 56) ayetini **الدال** ile okudu ve dedi: “**مُؤدون**” yani ayaklı birlik ve silah ile (hazır bulunanlar). Bunu bana Münzirî, Kûfe’de Ali b. el-‘Abbâs el-Humerî’den; o da İbrâhîm b. Yûsuf es-Sayrafî’den; o da el-Hakem b. Zuhayr’den; o da Âsım’dan; o da Zir’den; o da Abdullah’tan haber verdi. Dedim: Okuyuş **الذال** ile **حاذِرون**’dur, başka değil; **الدَّال** şâzdır, benim yanımda onunla okumak caiz değildir; Âsım ve diğer kurrâ **الذَّال** ile okudular.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الحادُور**: küpedir; çoğulu **حَوادِيرُ**. Ebû’n-Necm bir kadını vasfederek dedi:
خِدَبَّةُ الخَلْق عَلَى تَحْضِيرها
بَائنةُ المنكِب من حادورها
Onun **بِوَقْصاء** olmadığını kastetti.

Ve çakıldan **الحَيْدار**: sertleşip sıkılaşmış olandır. Bundan, Temîm b. Ubeyy b. Mukbil’in sözü:
يَرْمِي النِّجَادَ بحَيْدَارِ الحَصَى قُمَزاً
في مَشْيَةٍ سُرُحٍ خَلْطٍ أَفَانِينَا

Ebû Zeyd dedi: “Onu **الحَيْدَرَة** ile attı” yani helâk ile.

Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: Raviler, bu beyitlerin Ali b. Ebî Tâlib’e (radıyallahu anh) ait olduğunda ihtilaf etmediler:
أَنَا الّذِي سَمَّتْنِ أُمِّيَ حَيْدَره
كَلَيْثِ غَابَاتٍ غَلِيظِ القَصَرَهْ
أَكِيلُكُم بالسَّيْفِ كَيْلَ السَّنْدَرهْ

Ve Amr’dan, babasından rivayet edildi ki dedi: **الحَيْدَرَةُ**: aslandır. Dedi: **السَّنْدَرَةُ**: büyük bir ölçek.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Aslanlarda **الحَيْدَرَة**, insanlarda kral gibidir.

Ebû’l-‘Abbâs dedi: Yani boynunun kalınlığı ve iki pazusunun kuvveti sebebiyle. Bundan: bedeni dolu, yakalaması şiddetli olunca **غُلاَمٌ حادِرٌ**. Dedi: **اليَاءُ** ve **الهَاءُ** ziyadedir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den dedi: Develerden **الحُدْرَةُ**: on ile kırk arasındadır.

Şemmer dedi: Denir ki: “**مَالٌ حَوَادِر**”: sıkılaşmış, iri. Ve mızrak topuklarından **الحَوَادِرُ**: kalın, yuvarlak olanlardır.

Ve “**حَيٌّ حَادِرٌ**”: toplanık.

Müerric dedi: “Onun etrafında **حَدَروا** ve onunla **يَحْدُرُون**” denir; yani onun etrafında dolaştılar.

Leys dedi: “**امرأةٌ حَدْرَاءُ**” ve “**رَجُلٌ أَحْدَرُ**”.

Ferazdak dedi:
عَزَفْتَ بأَعْشَاشٍ وما كُنْتَ تَعْزِفُ
وأَنْكَرْتَ مِنْ حَدْرَاءَ ماكُنْتَ تَعْرِفُ

Dedi: Bazıları dedi ki: **الحَدْرَاءُ**, özellikle atın güzelliğinde bir niteleme olarak.

Dedi: **الحَدْرَةُ**: göz kapağının iç tarafında çıkan bir yaranın cismi; ve gözü **حَدَرَت** **حَدْراً**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الحَدْرُ**: okumada ve her işte hızlanmadır; bundan “**رَجُلٌ حَدْرَةٌ**” denildi, yani aceleci.

Dedi: **الحَدْرُ**: yarıktır; **الحَدْرُ**: yarıksız şişliktir. Denir ki: “Derisi **حَدَرَ** etti”; “Zeyd derisini **حَدَرَ** etti.”

Dedi: **الحَدْرَةُ**: dışa fırlak geniş gözdür. **الحَادِرُ** ve **الحَادِرَةُ**: gençliği dolu oğlandır.

**ردح** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الرُّدْحِيُّ**: kırıcıdır; o, köylerin bakkalıdır.

Leys dedi: **الرَّدْحُ**: bir şeyi yaymandır; böylece sırtını yerle bir edersin; Ebû’n-Necm’in sözü gibi:
بَيْتَ حُتُوفٍ مُكْفَأً مَرْدُوحاً

Dedi: Şiirde **مُرْدَحاً** da gelebilir; **مبسوط** ve **مُبْسَطٍ** gibi.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: “Evi **رَدَحْتُ** ve onu **أَرْدَحْتُ**” **الرُّدْحَة**’den; o, içine **بَنِيقة** sokulan bir parçadır; evde artırılır. Asma‘î şu beyti şahit getirdi:
بَيْتَ حُتُوفٍ أُرْدِحَتْ حَمَائِرُهْ

Başka bir yerde **الرّدْحَةُ**: evin arka tarafında bir perdedir, dedi. Dedi: Avcının evinin **وَرْدحةُ**’sı ve **قُتْرَتُه**: evinin etrafına diktiği bir taştır; bunlar **الحَمَائِرُ**’dir; tekili **حِمَارَة**.

Leys dedi: “**امْرَأَةٌ رَدَاح**”: kalçası ve oturak kemikleri iri olan. Ve **رَدُحَتْ** **رَدَاحَةً**; o **رَدَاحٌ** ve **رَدَحَةٌ**’dır.

Dedi: “**كتِيبَةً رَدَاحٌ**”: iri, toplanık, süvarisi çok. Ve “**كبشٌ رَدَاحٌ**”: kuyruk yağı iri.

Ali’den (radıyallahu anh) rivayet edildi ki dedi: “Sizin arkanızda **أُمُوراً مُتَماحِلَةً رُدُحاً** ve yüzü ekşiten, yüzü karartan bir belâ vardır.” **المُتَمَاحِلةُ**: uzayıp giden; **الرُّدُحُ**: büyük; yani fitneler; **رَدَاح**’ın çoğulu; o büyük fitnedir.

Ebû Mûsâ’dan rivayet edildi ki fitneleri andı ve dedi: “Ve karanlık **الرَّدَاحُ** kaldı; ona kim yükselirse o da ona yükselir.” Fitneyi de kastetti.

Ümmü Zer‘ hadîsinde: ( **عُكُومُها رَدَاحٌ وبَيْتُها فَيَاحٌ** ) **العُكُومُ**: dengelenmiş yüklerdir; **الرَّدَاحُ**: eşya ve metâdan ağır, içi dolu, çok olan.

Ve “**مائدةٌ رَادِحَةٌ**”: o, büyük, hayrı çok olandır.

Tırimmâh dedi:
هو الغَيْثُ للمُعْتَفِين المُفِيضْ
بِفَضْل مَوَائِدِه الرّادِحَهْ

Lebîd bir birliği vasfederek dedi:
ومِدْرَهِ الكَتِيبَةِ الرّدَاحِ

Şemmer dedi: Bazıları Ali hadîsinde şöyle rivayet etti: ( “Sizin arkanızda **فِتَناً مُرْدِحَة** vardır.” ) Dedi: **المُرْدِحُ**’ın iki manası vardır: biri ağırlaştıran; diğeri kalplerin üzerine örten; “Evi **أَرْدَحْتُ**”tan; onun **رُدْحَتَه**’sini saldığın zaman; o, evin arka tarafında bir perdedir. Dedi: Kim onu “**فِتَناً رُدَّحاً**” diye rivayet ederse, o **الرَّادِحَة**’nin çoğuludur; o, ağır olanlardır; neredeyse yerinden ayrılmazlar. Dedi: Tırimmâh’ın beytindeki **الرَّادِحَةُ**: büyük, ağır olanlardır.

**حرد** : **الحرَدُ**: **الأَحْرَد**’in mastarıdır; o, yürüdüğünde ayaklarını şiddetli bir kaldırışla kaldıran ve onları yerine koyan kimsedir; bineklerde ve başkalarında, onun sertliğinin şiddetinden. Dedi: Adamın zırhı ona ağır gelip yürüyüşte açılıp yayılmaya güç yetiremezse “**حَرِدَ**” denir; o **أَحْرَد**’dir. Ve şahit getirildi:
إذا ما مَشَى في دِرْعِه غير أَحْرَدِ

Dedim: Devede **الحَرَدُ**: yaratılıştan olmayan bir arızadır.

İbn Şümeyl dedi: **الحَرَدُ**: devenin kol sinirinin kopmasıdır; eli gevşer; artık onu daima sallayıp durur. Sinir, kolun dış tarafından kopar; deve yürüdüğünde onu, yerden yükselişinin şiddetinden ve gevşekliğinden dolayı sanki uzatıp uzatıyormuş gibi görürsün. Dedi: **الحَرَدُ** ancak elde olur. Ve **الأَحْرَدُ** **يُلَقِّفُ**. Dedi: Onun **تَلْقِيفُه**’i: elini şiddetle kaldırmasıdır; sanki uzatıp uzatır; pirinç dövenin, dövdüğü tahtasını uzatması gibi; işte bu **التَّلْقِيف**’tir.

Denir ki: “**جَمَلٌ أَحْرَدُ**” ve “**ناقةٌ حَرْدَاءُ**”.

Ve şahit getirildi:
إذا ما دُعِيتُم للطِّعَانِ أَجَبْتُمُ
كما لَقَّفَتْ زُبٌّ شآمِيّةٌ حُرْدُ

Leys dedi: **الحَرَدُ** iki dildir; denir ki: Adam öfkelenip onu öfkelendirenle sürtüşüp ona yönelince “**حَرِدَ**” eder; o **حارِدٌ**’dir. Ve şahit getirildi:
أُسُودُ شَرًى لاقَت أُسُودَ خَفِيَّةٍ
تسَاقيْنَ سُمّاً كُلّهن حَوَارِد

Ebû’l-‘Abbâs dedi: Ebû Zeyd, Asma‘î ve Ebû Ubeyde dedi: Fasih Araplardan öfke hakkında işitilen: **حَرِد** **يَحْرَدُ** **حَرَداً**; **الرَّاء**’ı harekeli kılarak.

Ebû’l-‘Abbâs dedi: Onu İbnü’l-A‘râbî’ye sordum; “sahihtir” dedi; ancak Mufaddal bana haber verdi ki Araplardan kimi “**حَرِدَ** **حَرَداً** ve **حَرْداً**” der; sükûn daha çoktur; öteki de fasîhtir. Dedi: İnsanlar dilde pek az lahn eder.

Münzirî bana Saydâvî’den, o da Riyâşî’den haber verdi: Asma‘î dedi: **الحَرَدُ**: deveye gelen bir hastalıktır; ondan eli titrer. Ebû Nuhayle’nin şu beyti şahit getirildi:
سَفْقاً كتَلْقِيفِ البعِير الأحْرَد

Dedi: Erkeklerden **الأحْرَدُ**: alçaktır. Rü’be’nin şu beyti şahit getirildi:
أَحْرَدُ أو جَعْدُ اليَدَيْنِ جِبْز

Ve “Onun **حَرْدَه**’sini **حَرَدْتُ**” yani onun kastını kastettim.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحَرْدُ**: kasttır; **الحَرْدُ**: men‘dir; **الحَرْدُ**: kin ve öfkedir. Dedi: Bunun hepsi, şu sözün manası olabilir: ( **مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ** ) (el-Kalem: 25).

Bazı tefsirde rivayet edildi ki köylerinin adı **حَرْد** idi.

Ferrâ, yüce ayette: ( **مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ** ) (el-Kalem: 25) hakkında dedi: Kendi nefislerinde bir keskinlik ve kudret üzere (gittiler) demektir. Dedi: **الحَرْدُ**: kasttır da; adama “Sana doğru geldim, yöneldim; senin kastını kastettim; senin **حَرْد**’ını **حَرَدْتُ**” dediğin gibi. Dedi ve şu beyti okudum:
وجَاءَ سَيْلٌ كان من أمر الله
يَحْرِدُ حَرْد الْجَنّة المُغِلَّه
Yani: onun kastını kasteder.

Başkası, ( **مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ** ) (el-Kalem: 25) hakkında dedi: Men‘ ettiler; hâlbuki güç yetirenler, yani varlıklı olanlar. **قادِرِين**’i hâl üzere nasb etti.

Leys dedi: ( **مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ** ) (el-Kalem: 25): işlerinin ciddiyeti üzere.

Dedim: Onu Leys’in kitabının nüshalarında böyle kayıtlı buldum; doğrusu “**على حَدَ**” yani men‘ üzere; Ferrâ’nın dediği budur.

Leys dedi: “**قَطاً حُرْدٌ**”: hızlıdırlar. Dedim: Bu hatadır; **القَطَا الحُرْدُ**: kısa bacaklıdır; bununla vasfedilir. Bundan, cimriye “**أَحْرَدُ اليَدَيْن**” denildi; yani iki elinde vermekten bir çekilme vardır. Bundan, ( **مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ** ) (el-Kalem: 25) hakkında “men‘ ve cimrilik üzere” diyenin sözü.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الحُرودُ**: develerin dışkı yerleridir; tekili **حِرْد** ve **حِرْدةٌ**; **الحاء** kesresiyle.

Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحُرُودُ**: bağırsaklardır. Ve İbnü’r-Rikâ‘ için bize okundu:
بُنِيَتْ عَلَى كَرِشٍ كأَنَّ حُرُودَها
مُقُطٌ مُطَوَّاة أُمِرَّ قُوَاها

Ve Arapların, ip kuvvetleri şiddetlenip düğümlenip üst üste binince ipe “Onda **حُرُود** olan bir ip getirdi” dediklerini işittim; ve ipini **حَرَّد** etti.

Leys dedi: **الحُرْدِيَّة**: kamıştan bir duvar üzerine enlemesine bağlanan çitin kuşatmasıdır. Der ki: “Onu **تحْرِيداً** **حَرَّدناهُ**”; çoğulu **الحَرادِيّ**.

Dedi: **الحَيُّ الحَرِيدُ**: kabile cemaatinden ayrılıp inzivaya çekilerek inen; göçüşünde ve konaklayışında onlarla karışmayan.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: “**رَجل حَرِيد**”: kavminden ayrılıp yer değiştiren. Ve **حَرَد** eder, **يَحْرِد** **حُروداً**. Bundan Cerîr’in sözü:
نَبْنِي على سَنَن العَدُوِّ بُيوتَنا
لا نَسْتَجِيرُ ولا نَحُلُّ حَرِيدا
Der ki: Gücümüz ve çokluğumuz sebebiyle zayıflık ve zilletle bir kavim içinde inmeyiz.

Leys dedi: **الحِرْد**: hörgüçten bir parçadır.

Dedim: Bunu Leys’ten başkasında işitmedim; o hatadır; **الحِرْدُ** ancak bağırsaktır. Ve develer, sütleri kesilip azaldığında **حَارَدَتِ الإبلُ**; onlar **محاردةٌ**’dır. Ve “**ناقةٌ مُحَارِدٌ**” (هاء’sız): **الحرَاد**’ı şiddetli.

Kümeyt dedi:
وحَارَدَتِ النُّكْدُ الجِلاَدُ ولم يَكُن
لعُقْبَةِ قِدْرِ المُسْتَعِيرينَ مُعْقِبُ

Nadr dedi: Tellerden **المُحَرَّدُ**: biçik olan; bazı kuvvetleri bazısının üzerine çıkan; o **المُعَجَّر**’dir.

Dedi: Yûnus dedi: Bir bedevîyi işittim; soruyor ve diyordu: “Yoksul **الحَرِد**’e, yani muhtaç olana kim sadaka verir?”

Ebû Ubeyde dedi: **حَرْدَاء** “**فعلاء**” üzere, uzatılmış: Benû Nehşel b. el-Hâris’tir; kendisine bu lakap takılmış bir lakaptır. Bundan Ferazdak’ın sözü:
لَعَمْر أبِيك الخَيْر ما زَعْم نَهْشل
عَلَيَّ ولا حَرْدَائِها بكَبِير
وقد عَلِمَت يوم القُبَيْبَات نَهْشَلٌ
وأَحْرَادُها أن قد مُنُوا بِعَسِير
Onları, gördüğün gibi **الأحْرَاد** üzerine cem‘ etti.

Amr, babasından dedi: **الحارِدُ**: dişi develerden sütü az olan.

Ve adam **حَرَّدَ** ettiğinde: bir kulübeye sığındı.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Tavanın kerestesine **الرَّوَافِدُ** denir; onun üzerine atılan kamış yüklerine **حَرَادِيُّ** denir.

Dedi: “**رَجُلٌ حَرْدِيٌّ**”: bağırsakları geniş.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **البيتُ المُحَرَّدُ**: hörgüçlü (tümsekli) olan evdir; Farsça “كوخ” denilen. Dedi: Her şeyden **المُحَرَّدُ**: eğri olandır.

**درح** : Leys onu ihmal etti. Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **الدَّرَحُ**: tam ihtiyarlıktır. Bundan “ihtiyar, yaşlı dişi deve” için “**ناقةٌ دِرْدِحٌ**” denildi.

Ebû Ubeyd: Kısalıkla birlikte şişmanlık olursa o **دِرْحَايَة**’dır. Ve râcizin şu sözünü şahit getirdi:
عَكَوَّكٌ إذا مَشَى دِرْحَايَه

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والراء وما يثلثهما)
  (حرز) الحاء والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو من الحِفْظ والتَّحفظ يقال حَرَزْتُه([1]) واحترزَ هو، أي تحفَّظَ. وناسٌ يذهبون إلى أنّ هذه الزّاءَ مبدلةٌ مِن سين، وأنَّ الأصل الحَرْس وهو وجهٌ. وفي الكتاب الذي للخليل أنّ الحَرَزَ جَوْز محكوكٌ يُلعَب به، والجمع أحْراز. قلنا: وهذا شيءٌ لا يعرَّج عليه ولا مَعْنَى له.
  (حرس) الحاء والراء والسين أصلان: أحدهما الحِفْظ والآخر زمانٌ.
فالأوّل حَرَسَه يَحْرُسُه حَرْساً. والحَرَس: الحُرَّاس. وأمَّا حُرِيسَة الجَبَل، التي جاءت في الحديث، فيقال هي الشاة يُدركها اللَّيل قَبْلَ أُوِيِّها إلى مأواها، فكأنها حُرِسَتْ هناك. وقال أبو عبيدة في حريسة الجبل: يجعلها بعضهم السَّرِقَة نفسَها؛ يقال حَرَس يَحْرِسُ حَرْساً، إذا سَرَق. وهذا إنْ صحَّ فهو قريبٌ من الباب؛ لأنَّ السارق يرقُب الشيء كأنّه يحرُسه حتَّى يتمكَّن منه. والأوّلُ أصحّ. وذلك قول أهل اللغة إنّ الحريسَةَ هي المحروسة. فيقول: "[ليس] فيما يحرس بالجبل قَطْع" لأنّه ليس بموضع* حِرْز.
  (حرش) الحاء والراء والشين أصلٌ واحدٌ يرجع إليه فروعُ الباب. وهو الأثَر والتحزيز. فالحَرْش الأَثَر ومنه سمِّي الرجل حراشاً([2]). ولذلك يسمُّون الدِّينارَ أحْرَش لأنّ فيه خشونة. ويسمُّون الضبَّ أحْرَشَ؛ لأنَّ في جلده خشونةً وتحزيزاً.
  ومن هذا الباب حَرَشْتُ [الضبّ([3])]، وذلك أنْ تمسح جُحْرَهُ وتحرّكَ يدَكَ حتَّى يَظن أنّها حيّة فيُخْرِج ذَنبَه فتأخذَه. وذلك المَسْح له أثَرٌ. فهو من القياس الذي ذكرناه. والحَرِيش: نوعٌ من الحيات أرقَطُ. وربَّما قالوا حيّة حَرْشاء، كما يقولون رَقْطاء قال:
بِحَرْشاءَ مِطْحَانٍ كأنّ فحيحَها *** إذا فَزِعَتْ ماءٌ هُرِيقَ على جمْرِ([4])  والحَرْشاء: حَبَّة تنبُت شبيهةٌ بالخَرْدَلِ. قال أبو النجم:
  * وانْحَتَّ مِن حَرشاءِ فَلْجٍ خَرْدَلهْ([5]) *
  فأمّا قولُهم حَرَّشْت بينَهم، إذا أغرَيْتَ وألقيتَ العداوة، فهو من الباب؛ لأن ذلك كتحزيزٍ يقع في الصُّدور والقلوب.
  ومن ذلك تسميتهم النُّقْبة، وهي أوَّل الجَرَب يَبْدُو، حَرْشاء. يقال نُقْبةٌ حَرْشاء، وهي الباِثرَة([6]) التي لم تُطْلَ. وأنشد:
وحَتَّى كأنِّي يتقي بي مُعَبَّدٌ *** به نُقْبة حَرْشاءُ لم تَلْقَ طاليا([7])فأمّا قوله:
  * كما تطايَرَ مَنْدُوفُ الحراشِين([8]) *
  فيقال إنّه شيءٌ في القطن لا تدَيِّثُهُ المطارق([9])، ولا يكون ذلك إلاّ لخشونةٍ فيه.
  (حرص) الحاء والراء والصاد أصلان: أحدهما الشّقّ، والآخر الجَشَع.
  فالأول الحَرْصُ الشَّقُّ؛ يقال حَرَص القَصَّار الثوبَ إذا شقَّه. والحارِصَة من الشِّجاج: التي تشقُّ الجلد. ومنه الحرِيصة والحارِصَةُ، وهي السحابة التي تَقْشِر وجْهَ الأرض مِن شِدّة وَقْع مطرِها. قال:
  * انهلالُ حريصَةٍ([10]) *
  وأمّا الجَشَع والإفراط في الرَّغْبة فيقال حَرَصَ إذا جَشَع يَحْرُِص حِرْصا، فهو حريصٌ. قال الله تعالى: ﴿إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ﴾ [النحل 37]. ويقال حُرِصَ المَرْعَى([11])، إذا لم يُتْرك منه شيء؛ وذلك من الباب، كأنّه قُشِر عن وجْه الأرض.
   (حرض) الحاء والراء والضاد أصلان: أحدهما نبت، والآخَر دليلُ الذَّهاب والتّلَف والهلاك والضَّعف وشِبهِ ذلك.
  أمَّا الأوّل فالحُرْض الأُشنان، ومُعالِجُه الحَرّاض. والإحْرِيض: العُصْفُر. قال:
  * مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ([12]) *
  والأصل الثاني: الحَرَض، وهو المُشرِف على الهلاك. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً﴾ [يوسف 85]. ويقال حَرَّضْتُ فلاناً على كذا. زعم ناسٌ أنّ هذا من الباب. قال أبو إسحاق البصريُّ([13]) الزَّجّاج: وذلك أنّه إذا خالف فقَدْ أفْسَد. وقوله تعالى: ﴿حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ﴾ [الأنفال 65]، لأنهم إذا خالَفُوه فقد أُهلِكوا. وسائر الباب مقاربٌ هذا؛ لأنَّهم يقولون هو حُرْضَة، وهو الذي يُنَاوَلُ قِدَاحَ الميسر ليضرب بها.
  ويقال إنّه لا يأكل اللحمَ أبداً بثَمن، إنّما يأكل ما يُعْطَى، فيُسمَّى حُرْضَةً، لأنه لا خَيرَ عنده.
  ومن الباب قولُهم للذي لا يُقاتِل ولا غَنَاء عِنْدَه ولا سِلاح معَه حَرَض. قال الطرِمّاح:
  * حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ([14]) *
  ويقال حَرَض الشّيءُ وأحرضَهُ  غيره، إذا فَسَد وأفسَدهُ غيرُه. وأحْرَضَ الرّجُل، إذا وُلِد له [ولَدُ] سَوء. وربما قالوا حَرَضَ الحالبان النّاقَة، إذا احتلبا لبنَها كلَّه.
  (حرف) الحاء الراء والفاء ثلاثة أصول: حدُّ الشيء، والعُدول، وتقدير الشَّيء.
  فأمّا الحدّ فحرْفُ كلِّ شيء حدُّه، كالسيف وغيره. ومنه الحَرْف، وهو الوجْه. تقول: هو مِن أمرِه على حَرْفٍ واحد، أي طريقة واحدة. قال الله تعالى ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ﴾ [الحج 11]. أي على وجه واحد. وذلك أنّ العبد يجبُ عليه طاعةُ ربِّه تعالى عند السرّاء والضرّاء، فإذا أطاعَه عند السّرّاء وعَصاه عند الضرّاء فقد عَبَدَه على حرفٍ. ألا تراه قال تعالى: ﴿فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ﴾ [الحج 11]. ويقال للناقةِ حَرْفٌ. قال قوم: هي الضامر، شبِّهت بحرف السَّيف. وقال آخرون: بل هي الضَّخْمة، شبِّهت بحرف الجبل، وهو جانبُه. قال أوس:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ([15])  وقال كعب بن زهير:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ([16])  والأصل الثاني: الانحراف عن الشَّيء. يقال انحرَفَ عنه يَنحرِف انحرافاً. وحرّفتُه أنا عنه، أي عدَلتُ به عنه. ولذلك يقال مُحَارَفٌ، وذلك إذا حُورِف كَسْبُه فمِيلَ به عنه، وذلك كتحريف الكلام، وهو عَدْلُه عن جِهته. قال الله تعالى: ﴿يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه([17])﴾ [النساء 46، المائدة 13].
  والأصل الثالث: المِحراف، حديدة يقدَّر بها الجِراحات عند العِلاج. قال:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما([18])  وزعم ناسٌ أنّ المُحارَفَ من هذا، كأنّه قُدِّر عليه رزقُه كما تقدَّر الجِراحةُ بالمحْراف.
  ومن هذا الباب فلان يَحْرُف لِعياله، أي يكسِب. وأجْوَدُ مِن هذا أن يقال فيه إنّ الفاءَ مبدلةٌ من ثاء. وهو من حَرَثِ أي كَسَبَ وجَمَعَ. وربما قالوا أحْرَفَ فلانٌ إحرافاً، إذا نَما مالُه وَصَلُح. وفلان حَرِيفُ فلانٍ أي مُعامِلُه. وكل ذلك من حَرَفَ واحترف أي كسَب. والأصلُ ما ذكرناه.
  (حرق) الحاء والراء والقاف أصلان: أحدهما حكُّ الشَّيء بالشيء مع حرارة والتهاب، وإليه يرجع فروعٌ كثيرة. والآخَر شيءٌ من البَدَن.
  فالأول قولهم حَرَقْتُ الشيءَ إذا بردْتَ وحككْتَ بعضَهُ ببعض. والعرب تقول: "هو يَحْرُقُ عليك الأُرَّم غَيظاً"، وذلك إذا حكَّ أسنانَه بعضَها ببعض. والأُرَّم هي الأسنان. قال:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا([19])  وقرأ ناسٌ: ﴿لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه([20])﴾ [طه 97]، قالوا: معناه لنبرُدنَّه بالمبارد. والحَرَق: النَّار. والحَرَقُ في الثَّوب([21]). والحَرُوقاء هذا الذي يقال لـه الحُرَّاق. وكلُّ ذلك قياسُه واحد.
  ومن الباب قولهم للذي ينقطع شَعَْره وينسل حَرِقٌ. قال:
  * حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ([22]) *
  والحُرْقَانُ: المَذَح في الفخِذين، وهو من احتكاك إحداهما بالأخرى. ويقال فَرَسٌ حُرَاقٌ([23]) إذا كان يتحرَّق في عَدْوِه. وسَحابٌ حَرِقٌ، إذا كان شديدَ البَرْق. وأحْرَقَني النّاسُ بلَوْمهم: آذَوْني. ويقال إنّ المُحارقَةَ جِنسٌ من المباضعة. وماء حُرَاقٌ: مِلحٌ شديد المُلوحة.
  وأمّا الأصل الآخر فالحارقة، وهي العَصب الذي يكون في الورِك. يقال رجلٌ محروقٌ، إذا انقطعت حارِقَتُه. قال:
  * يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ([24]) *
   (حرك) الحاء والراء والكاف أًصلٌ واحد، فالحركة ضدُّ السكون. ومن الباب الحارِكانِ، وهما ملتقى الكتِفَين، لأنَّهما لا يزالان يتحرَّكان. وكذلك الحراكيك، وهي الحراقِفُ، واحدتها حَرْكَكَة.
  (حرم) الحاء والراء والميم أصلٌ واحد، وهو المنْع والتشديد. فالحرام: ضِدُّ الحلال. قال الله تعالى: ﴿وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيةٍ أَهْلَكنْاَهَا﴾ [الأنبياء 95]. وقرئت: ﴿وحِرْمٌ([25])﴾. وسَوْطٌ مُحرَّم، إذا لم يُلَيَّن بعدُ. قال الأعشى:
  * تُحاذِر كَفِّي والقَطيعَ المُحَرَّمَا([26]) *
  والقطيع: السوط، والمحرَّم الذي لم يمرَّن ولم يليَّنْ بعدُ. والحريم: حريم البئرِ، وهو ما حَولَها، يحرَّم على غير صاحبها أن يحفِر فيه. والحَرَمَانِ: مكة والمدينة، سمِّيا بذلك لحرمتهما، وأنّه حُرِّم أن يُحدَث فيهما أو يُؤْوَى مُحْدِثٌ. وأحْرَم الرّجُل بالحجّ، لأنه يحرُم عليه ما كان حلالاً له من الصَّيد والنساءِ وغير ذلك. وأحرم الرّجُل: دخل في الشهر الحرام. قال:
قَتَلُوا ابنَ عفّانَ الخليفةَ مُحْرِماً *** فمضى ولم أَرَ مثلَه مقتولا([27])  ويقال المُحْرِم الذي* له ذِمَّة. ويقال أحْرَمْتُ الرّجُلَ قَمرْتُه، كأنَّك حرمْتَه ما طمِعَ فيه منك. وكذلك حَرِم هو يَحْرَم حَرَماً، إذا لم يَقْمُر. والقياس واحدٌ، كأنه مُنِع ما طَمِع فيه. وحَرَمْتُ الرّجلَ العطية حِرماناً، وأحرمْتُه، وهي لغة رديّة. قال:
ونُبِّئْتُها أحْرَمْت قَومَها *** لتَنْكِحَ في مَعْشرٍ آخَرِينا([28])  ومَحارِم اللَّيل: مخاوفه التي يحرُم على الجبان أن يسلُكَها. وأنشد ثعلب:
واللهِ لَلنَّومُ وبِيضٌ دُمَّجُ ***  أَهْوَنُ مِن لَيْلِ قِلاصٍ تَمْعَجُمَحَارِمُ اللَّيلِ لَهُنّ بَهْرَجُ([29]) *** حِين يَنام الوَرَعُ المزَلَّجُ([30]) ويقال من الإحرام بالحجِّ قوم حُرُمٌ وحَرَامٌ، ورجلٌ حَرَامٌ. ورجُلٌ حِرْمِيٌّ منسوب إلى الحَرَم. قال النابغة:
لِصَوْتِ حِرْمِيَّةٍ قالت وقد رحلوا *** هل في مُخِفِّيكُم من يَبتغي أَدَما([31])  والحَرِيم: الذي حُرِّم مَسُّهُ فلا يُدْنَى منه.  وكانت العرب إذا حجُّوا ألقَوا ما عليهم من ثيابهم فلم يلبَسوها في الحرَم، ويسمَّى الثوبُ إذا حرّم لُبسه الحَريم. قال:
كَفى حَزَناً مَرِّي عليه كأنّهُ *** لَقىً بين أيدي الطائِفِين حريمُ([32])  ويقال بين القوم حُرْمةٌ ومَحْرَُمة، وذلك مشتقٌّ من أنه حرامٌ إضاعتُه وترْكُ حِفظِه. ويقال إنّ الحَرِيمةَ اسمُ ما فات من كل همٍّ مطموعٍ فيه.
  ومما شذَّ الحيْرَمَة: البقرة.
  (حرن) الحاء والراء والنون أصلٌ واحد، وهو لزوم الشي للشيء لا يكادُ يفارقه. فالحِرَان في الدّابة معروف، يقال حَرَنَ وحَرُن. والمَحَارن من النَّحْل: اللواتي يلصَقْن بالشَُّهد فلا يبرحْن أو يُنْزَعْنَ. قال:
  * صَوْتُ المحابِضِ يَنْزِعْن المَحَارِينا([33]) *
  وكذلك قول الشماخ:
فما أرْوَى ولو كَرُمَتْ علينا *** بأدْنَى مِنْ موقَّفَةٍ حَرُونِ([34])هي التي لا تبرح أعلَى الجبل. ويقال حَرَنَ في البيع فلا يزيد ولا ينقُص.
  (حرو/ي) الحاء والراء وما بعدها معتل. أصول ثلاثة: فالأوّل جنس من الحرارة، والثاني القرب والقصد، والثالث الرُّجوع.
  فالأوّل الحَرْوُ. من قولك وجَدْتُ في فمي حَرْوَة وحَرَاوةً، وهي حرارةٌ مِن شيءٍ يُؤْكل كالخردَل ونحوِه. ومن هذا القياس حَرَاةُ النار، وهو التهابها. ومنه الحَرَة الصَّوت والجَلَبةُ.
  وأمّا القُرب والقَصْد فقولهم أنت حَرىً أنْ تفعل كذا. ولا يثنَّى على هذا اللفظ ولا يُجمَع. فإذا قلت حَرِيٌّ قلت حرِيّان وحريُّون وأحرياء للجماعة([35]). وتقول هذا الأمر مَحْراةٌ لكذا. ومنه قولهم: هو يتحرَّى الأمر، أي يقصِدُه.
ويقال إنَّ الحَرا مقصور: موضع البَيْض، وهو الأفحوص. ومنه تحرَّى بالمكان: تلبَّثَ. ومنه قولهم نزلتُ بِحَرَاهُ وَبِعَراه، أي بعَقْوتَه.
  والثالث: قولهم حَرَى الشّيءُ يَحرِي حَرْياً، إذا رجع ونَقَص. وأحراه الزمانُ. ويقال للأفعى التي كَبِرت ونقص جسمُها حاريَةٌ. وفي الدعاء عليه يقولون: "رماهُ الله بأفعَى حاريةٍ"، لأنها تنقُص من مرور الزمان عليها وتَحْرِي، فذلك أخبثُ. وفي الحديث: "لما مات رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم جعل جسمُ أبي بكر يَحْرِي حتى لَحق به".
  (حرب) الحاء والراء والباء أصولٌ ثلاثة: أحدها السّلْب، والآخر دويْبَّة، والثالث بعضُ المجالس.
  فالأوَّل: الحَرْب، واشتقاقها من الحَرَب وهو السَّلْب. يقال حَرَبْتُه مالَه، وقد حُرِب مالَه، أي سُلِبَه، حَرَباً. والحريب: المحروب. ورجل مِحْرَابٌ: شجاعٌ قَؤُومٌ بأمر الحرب مباشرٌ لها. وحَريبة الرَّجُل: مالُه الذي يعيش به، فإذا سُلِبَه لم يَقُمْ بعده. ويقال أسَدٌ حَرِبٌ، أي من شدّة غضبِه كأنّه حُرِب شيئاً أي سُلِبه. وكذلك الرجل الحَرِب.
  وأما الدويْبَّة [فـ] الحِرباء. يقال أرض مُحَرْبئة، إذا كثُر حِرباؤها. وبها شبِّه الحِرْباء، وهي مسامير الدُّروع. وكذلك حَرَابيّ المَتن، وهي لَحَماتُهُ.
  والثالث: *المحراب، وهو صدر المجلس، والجمع محاريب. ويقولون: المحراب الغرفةُ في قوله تعالى: ﴿فَخَرَجَ علَى قَوْمِهِ مِنَ المِحْراب﴾ [مريم 11]. وقال:
رَبَّةُ مِحرابٍ إذا جئتُها *** لم ألقَها أوْ أَرتَقِي سُلَّمَا([36])  ومما شذَّ عن هذه الأصول الحُرْبة. ذكر ابنُ دريد أنها الغِرارَة السَّوداء. وأنشد:
وصَاحبٍ صاحبتُ غيرِ أَبْعَدا *** تراهُ بين الحُرْبَتَينِ مَسْنَدَا([37])  (حرت) الحاء والراء والتاء أصلٌ واحد، وهو الدَّلْك، يقال حَرَته حَرْتاً، إذا دلكه دَلْكاً شديداً.
  (حرث) الحاء والراء والثاء أصلانِ متفاوتان: أحدهما الجمع والكَسْب، والآخر أنْ يُهْزَل الشيء.
  فالأوّل الحَرْث، وهو الكَسْب والجمع، وبه سمِّي الرجل حارثاً. وفي الحديث: "احْرُثْ لدُنْياكَ كأنَّك تعيش أبداً، واعمَلْ لآخرتِك كأنك تموت غداً".
  ومن هذا الباب حرث الزَّرع. والمرأة حرث الزَّوج؛ فهذا تشبيه، وذلك أنه مُزدَرَع ولده. قال الله تعالى: ﴿نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ﴾ [البقرة 223]. والأحرِثة: مَجارِي الأوتار في الأفواق([38])؛ لأنّها تجمعها.
  وأمّا الأصل الآخر فيقال حَرَثَ ناقتَه: هَزَلها؛ أحرثها أيضاً. ومن ذلك قول الأنصار لمّا قال لهم معاوية: ما فعلَتْ نواضحُكم؟ قالوا: أحْرثْنَاها يَوْمَ بَدْرٍ.
   (حرج) الحاء والراء والجيم أصلٌ واحد، وهو معظم الباب وإليه مرجع فروعه، وذلك تجمُّع الشيء وضِيقُه. فمنه الحَرَج جمع حَرَجة، وهي مجتمع شجرٍ. ويقال في الجمع حَرَجات. قال:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ([39]) ويقال حِراجٌ أيضاً. قال:
  * عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ([40]) *
  ومن ذلك الحرَجَ الإثم، والحَرَج الضِّيق. قال الله تعالى: ﴿وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً﴾ [الأنعام 125]. ويقال حَرِجَتِ العينُ تَحرَج، أي تحارُ. وتقول: حَرِجَ عَلَيَّ ظُلمك، أي حرُم. ويقال أحْرَجَها بتطليقةٍ، أي حرّمَها. ويقولون: أكسَعَها بالمُحْرِجات، يريدون بثلاث تطليقات. والحَرَج: السَّرير الذي تُحمَل عليه الموتى. والمِحَفَّةُ حَرَجٌ. قال:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني([41])  وناقة حَرَجٌ وحُرْجُوجٌ: ضامرة، وذلك تداخُلُ عظامِها ولحمِها. ومنه الحَرِجُ الرّجل الذي لا يكاد يبرحُ القتال.
  ومما شذّ عن هذا الباب قولهم إنّ الْحِرْجَ الوَدَعة، والجمع أحراج. ويقال هو نَصيب الكلْب من لحم الصَّيْد. قال جحدر:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ([42])  ويقال الحِرْج الحِبالُ تُنْصَب. قال:
  * كأنّها حرج حابلِ([43]) *
  (حرد) الحاء والراء والدال أصولٌ ثلاثة: القصد، والغضَب، والتنحِّي.
  فالأوَّل: القصد. يقال حَرَدَ حَرْدَهُ، أي قصد قصده، قال الله تعالى:
﴿وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ﴾ [القلم 25]. [و] قال:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ([44])  ومن هذا الباب الحُرُود: مبَاعر الإبل، واحدها حِرْد.
  والثاني: الغضب؛ يقال حَرِدَ الرّجل غَضِبَ حَرْداً، بسكون الراء([45]). قال الطرمّاح:
  * وابن سَلْمى على حَرْدِ([46]) *
  ويقال أسَدٌ حارد. قال:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ([47])  والثالث: التنحِّي والعُدول. يقال نَزلَ فلانٌ حريداً، أي منتحِّياً. وكوكب حَريد. قال جرير:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا([48])  قال أبو زيد: الحريد ها هنا: المتحوِّل عن قومه. وقد حَرَدَ حُرُوداً. يقول إنَّا لا نَنْزِل في غير قومنا من ضعف وذِلّة؛ لقوّتنا وكثْرتنا. والمحرَّد من كل شيء: المعوَّج. وحارَدَتِ الناقة، إذ قلَّ لبنُها، وذلك أنّها عَدَلَتْ عمَّا كانت عليه من الدّرّ. وكذلك حارَدَت السنة إذا قَلّ مطرها. وحَبْلٌ مُحَرَّدٌ، إذا ضُفر فصارت لـه حِرفةٌ لاعوِجاجه.
  (حرذ) الحاء والراء والذال ليس أصلاً، وليست فيه عربيةٌ صحيحة. وقد قالوا إنّ الحِرذَون دويْبَّة.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في القاموس: "وحرزه حفظه، أو هو إبدال والأصل حرسه".
([2]) في أسمائهم حراش، ككتاب، وحراش، كشداد.
([3]) التكملة في المجمل.
([4]) البيت في المجمل واللسان (حرش، طحن). والمطحان: المترحية المستديرة.
([5]) اللسان (حرش) والحيوان (4: 11) والجمهرة (2: 133).
([6]) في الأصل: "الناشرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([7]) في الأصل: "حتى كأني شقي"، صوابه من المجمل واللسان.
([8]) أنشده في المجمل (حرش)، وذكر أن مفرده "حرشون". لكن ابن منظور أنشده في (حرشن).
([9]) ديثت المطارق الشيء: لينته. وفي الأصل: "لا تدشه المطارف". وفي المجمل: "لا يدبثه المطارق"، صوابهما ما أثبت من اللسان (ديث).
([10]) جزء من بيت للحادرة الذبياني في ديوانه 3 نسخة الشنقيطي، والمفضليات (1: 24)، واللسان (حرص). وهو بتمامه:
ظلم البطاح لـه انهلال حريصة *** فصفا النطاف لـه بعيد المقلع([11]) في الأصل: "المعنى"، صوابه من المجمل.
([12]) البيت من أبيات أربعة في نوادر أبي زيد 222 واللسان (حرض).
([13]) هو أبو إسحاق إبراهيم بن السري بن سهل الزجاج، تلميذ المبرد، المتوفى سنة 311.
([14]) جزء من بيت له في ديوانه 86 واللسان (حرض). وهو بتمامه:
من يرم جمعهم يجدهم مراجيـ *** ـح حماة للعزل الأحراض([15]) سبق إنشاد البيت والكلام عليه في مادة (أشر).
([16]) سبق الكلام على هذا البيت في حواشي مادة (أشر)
([17]) من الآية 46 في النساء، والآية 13 في المائدة. وفي الآية 41 من المائدة: (يحرفون الكلم من بعد مواضعه).
([18]) للقطامي في ديوانه 71 واللسان (حرف، ضجم). ويروى: "على النفر" بالفاء، وهو الورم أو خروج الدم. وفي الديوان: "حاولها" بدل: "عالجها".
([19]) الرجز في اللسان (حرق، أرم). وفي (أرم) توجيه كسر همزة "إنما" وفتحها.
([20]) هذه قراءة أبي جعفر من رواية ابن وردان، ووافقه الأعمش. وقرئ: (لنحرقنه) من الإحراق، وهي قراءة أبي جعفر من رواية ابن جماز، ووافقه الحسن. وباقي القراء: (لنحرقنه) من التحريق. انظر إتحاف فضلاء البشر 307.
([21]) في اللسان: "والحرق: أن يصيب الثوب احتراق من النار… ابن الأعرابي: الحرق: النقب في الثوب من دق القصار". وفي المجمل: "والحرق في الثوب من الدق".
([22]) لأبي كبير الهذلي، كما سبق في حواشي (برو/ي 234) من الجزء الأول، وصدره:
* ذهبت بشاشته فأصبح واضحا *
([23]) يقال: حراق، كزعاق، وحراق، كرمان.
([24]) لأبي محمد الحذلمي، كما في اللسان (فتق، صفق). وأنشده أيضاً في اللسان (حرق) بدون نسبة. وانظر أمالي ثعلب 232.
([25]) هي قراءة حمزة والكسائي وأبي بكر وطلحة والأعمش وأبي عمرو. وانظر سائر القراءات في تفسير أبي حيان (6: 338).
([26]) في (قطع): "تراقب كفي". وصدره كما في ديوان الأعشى 201 واللسان (حرم):
* ترى عينها صغواء في جنب مؤقها *
([27]) للراعي كما في خزانة الأدب (1: 503) واللسان (حرم) وجمهرة أشعار العرب 176. وهذا الإنشاد يوافق ما في المجمل. ورواية سائر المصادر: "ودعا فلم أر مثله".
([28]) البيت من أبيات لشقيق بن السليك، أو ابن أخي زر بن حبيش، في اللسان (حرم).
([29]) الأبيات في المجمل، والأول والثاني منهما في اللسان (دمج)، والأخيران فيه (حرم، زلج). البهرج: المباح. والورع بالفتح: الجبان. والمزلج: الدون الذي ليس بتام الحزم.
([30]) يروى أيضاً "مخارم الليل" أي أوائله. وهي رواية اللسان (خرم).
([31]) ديوان النابغة 67 والمجمل واللسان (حرم). المخف: الخفيف المتاع. والأدم: الجلد.
([32]) المجمل واللسان (حرم). وفي الأخير: "كرى عليه" وانظر السيرة 129.
([33]) لابن مقبل في اللسان (حبض، حرن). وصدره: * كأن أصواتها من حيث تسمعها *
([34]) ديوان الشماخ 91 واللسان (وقف، حرن).
([35]) وكذلك إذا قلت حر، كشج؛ ثنيته أو جمعته.
([36]) لوضاح اليمن في اللسان (حرب) والأغاني (6: 43) والجمهرة (1: 219).
([37]) البيتان في اللسان (حرب).
([38]) الأفواق: جمع فوق، بالضم؛ وهو من السهم موضع الوتر. وفي الأصل: "الأفراق" تحريف.
([39]) البيت للمجنون كما في الحيوان (5: 173) والأغاني (1: 17).
([40]) للحجاج في ديوانه 64 واللسان (حرج).
([41]) لامرئ القيس في ديوانه 126 واللسان (حرج، قرر)، وسيعيده في (قر).
([42]) البيت في اللسان (حرج).
([43]) جزء من بيت في اللسان (حرج) وهو بتمامه:
وشر الندامى من تبيت ثيابه *** مجففة كأنها حرج حابل  وفي الأصل: "كأنها حرج نابل وحابل"، صوابه في المجمل واللسان.
([44]) الشطران في اللسان (حرد). ونسبهما التبريزي في التهذيب لحسان.
([45]) وبتحريكها أيضاً، والتسكين أكثر.
([46]) في المجمل:               * وابن أبي سلمى على حرد *
ولم أعثر على هذا الشعر في ديوان الطرماح.
([47]) للفرزدق في ديوانه 172 والحيوان (3: 97) وعيون الأخبار (4: 122) ومعاهد التنصيص (1: 102).
([48]) ديوان جرير 173 واللسان (حرد).

ـ

##### Türkçe

(**باب الحاء والراء وما يثلثهما**)
  (**حرز**) **الحاء والراء والزاء** tek bir asıldır; o da korumadan ve sakınmadan (gelir). Denir ki: **حَرَزْتُه** ve o da **احترزَ** etti; yani sakındı. Ve birtakım insanlar, bu **الزّاء**’nın **سين**’den بدل edilmiş olduğunu, aslın ise **الحَرْس** olduğunu söyler; bu bir veçhedir. Ve **الخليل**’e ait olan kitapta, **الحَرَز**’ın, onunla oynanan, kazınmış bir ceviz olduğu (yazılıdır); çoğulu **أحْراز**. Dedik: Bu, kendisine dönülmeyecek bir şeydir ve onun için bir anlam yoktur.
  (**حرس**) **الحاء والراء والسين** iki asıldır: biri koruma, diğeri zaman.
Birincisi: **حَرَسَه يَحْرُسُه حَرْساً**. Ve **الحَرَس**: **الحُرَّاس** (bekçiler). **حُرِيسَة الجَبَل**’e gelince—ki hadiste gelmiştir—denir ki: o, gece, barınağına sığınmasından önce kendisine yetişen koyundur; sanki orada korunmuş gibi. **أبو عبيدة**, **حريسة الجبل** hakkında dedi ki: bazısı onu bizzat hırsızlığın kendisi yapar; denir ki: **حَرَس يَحْرِسُ حَرْساً**; yani çaldı. Bu sahih olursa, babdan yakındır; çünkü hırsız, şeye göz diker; sanki onu korur da ona imkân buluncaya kadar (bekler). Birincisi daha sahihtir. Bu, dil ehlinin sözüdür: **الحريسَة** korunmuş olandır. Şöyle der: “**[ليس] فيما يحرس بالجبل قَطْع**”; çünkü o, **حِرْز** yeri değildir.
  (**حرش**) **الحاء والراء والشين** tek bir asıldır; babın dalları ona döner. O, iz ve çiziktirip oyma (manasındadır). O halde **الحَرْش** izdir; bundan dolayı adama **حراشاً** denilmiştir. Bunun için dinara **أحْرَش** derler; çünkü onda pürüzlülük vardır. Ve keler’e **أحْرَشَ** derler; çünkü derisinde pürüzlülük ve çizik-oyuk vardır.
  Bu babdandır: **حَرَشْتُ [الضبّ]**; bu, deliğini sıvazlaman ve elini hareket ettirmen (demektir); ta ki onun bir yılan olduğunu sansın da kuyruğunu çıkarsın; sen de onu tutarsın. Ve o sıvazlamanın bir izi vardır. O, zikrettiğimiz kıyastandır. Ve **الحَرِيش**: benekli bir yılan türüdür. Bazen **حيّة حَرْشاء** derler; nasıl ki **رَقْطاء** derler. Şair dedi ki:
بِحَرْشاءَ مِطْحَانٍ كأنّ فحيحَها *** إذا فَزِعَتْ ماءٌ هُرِيقَ على جمْرِ  **الحَرْشاء**: hardala benzer şekilde biten bir tanedir. **أبو النجم** dedi ki:
  * وانْحَتَّ مِن حَرشاءِ فَلْجٍ خَرْدَلهْ *
  “**حَرَّشْت بينَهم**” sözüne gelince—yani kışkırttın ve düşmanlığı attın—o da babdandır; çünkü bu, göğüslerde ve kalplerde vuku bulan bir çizik-oyuk gibidir.
  Bundan (yine) şudur: **النُّقْبة**’ye—ki uyuzun ilk belirmesidir—**حَرْشاء** adını vermeleri. Denir ki: **نُقْبةٌ حَرْشاء**; o, sürülmemiş kabarcıktır (**الباِثرَة**). Ve şu beyit okunmuştur:
وحَتَّى كأنِّي يتقي بي مُعَبَّدٌ *** به نُقْبة حَرْشاءُ لم تَلْقَ طاليا
  Şu sözüne gelince:
  * كما تطايَرَ مَنْدُوفُ الحراشِين *
  denir ki: o, pamuk içinde, tokmakların yumuşatmadığı bir şeydir; bu da ancak onda bir pürüzlülük sebebiyledir.
  (**حرص**) **الحاء والراء والصاد** iki asıldır: biri yarma, diğeri açgözlülük.
  Birincisi: **الحَرْصُ** yarmadır; denir ki: **حَرَص القَصَّار الثوبَ**; yani onu yardı. Yaralardan (**الشِّجاج**) **الحارِصَة**: deriyi yaran (yaradır). Bundan **الحرِيصة** ve **الحارِصَةُ** (vardır); o, yağmurunun şiddetli düşüşünden yerin yüzünü soyan buluttur. Dedi ki:
  * انهلالُ حريصَةٍ *
  Açgözlülüğe ve istekte aşırılığa gelince, denir ki: **حَرَصَ**; yani açgözlülük etti; **يَحْرُِص حِرْصا**; o halde o **حريصٌ**tur. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ**﴾ [النحل 37]. Ve denir ki: **حُرِصَ المَرْعَى**; yani ondan hiçbir şey bırakılmadı; bu da babdandır; sanki yerin yüzünden soyulmuş gibidir.
   (**حرض**) **الحاء والراء والضاد** iki asıldır: biri bitki, diğeri gitmenin, telef olmanın, helâkin, zayıflığın ve bunun benzerlerinin delilidir.
  Birincisine gelince: **الحُرْض** **الأُشنان**’dır; onunla uğraşan **الحَرّاض**’dır. Ve **الإحْرِيض**: serçedir (**العُصْفُر**). Dedi ki:
  * مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ *
  İkinci asıl: **الحَرَض**; o, helâke yaklaşmış olandır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً**﴾ [يوسف 85]. Ve denir ki: **حَرَّضْتُ** falanı şuna. Bir topluluk bunun babdan olduğunu iddia etti. **أبو إسحاق البصريُّ الزَّجّاج** dedi ki: bu, çünkü o muhalefet ederse, bozmuş olur. Ve O’nun sözü: ﴿**حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ**﴾ [الأنفال 65]; çünkü onlar ona muhalefet ederlerse helâk edilmiş olurlar. Babın geri kalanı buna yakındır; çünkü derler ki: o **حُرْضَة**’dır; o, onunla vurmak için kendisine kumar okları (**قِدَاحَ الميسر**) verilen kimsedir.
  Ve denir ki: o, eti asla bedelle yemez; ancak verilen şeyi yer; bu yüzden **حُرْضَةً** diye adlandırılır; çünkü onda hayır yoktur.
  Babdandır: savaşmayan, kendisinde fayda olmayan ve yanında silah bulunmayan kimseye **حَرَض** demeleri. **الطرِمّاح** dedi ki:
  * حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ *
  Ve denir ki: **حَرَض** şey ve başkası onu **أحرضَهُ**; yani bozuldu ve başkası onu bozdu. Ve **أحْرَضَ** adam; yani ona kötü [bir] çocuk doğdu. Ve bazen derler ki: **حَرَضَ الحالبان النّاقَة**; yani iki sağan onun sütünü bütünüyle sağdı.
  (**حرف**) **الحاء الراء والفاء** üç asıldır: şeyin kenarı, sapma, ve şeyin ölçülüp takdir edilmesi.
  Kenara gelince: her şeyin **حرْفُ**u onun kenarıdır; kılıç ve başkası gibi. Bundan **الحَرْف** gelir; o da yüzdür. Dersin ki: o, işinde **على حَرْفٍ واحد** üzeredir; yani tek bir yol üzere. Allah Teâlâ dedi ki ﴿**وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ**﴾ [الحج 11]; yani tek bir yüz üzere. Bu, çünkü kulun, bollukta ve darlıkta Rabbine itaat etmesi gerekir; eğer bollukta itaat edip darlıkta isyan ederse, ona bir harf üzere ibadet etmiş olur. Görmez misin ki Allah Teâlâ dedi: ﴿**فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ**﴾ [الحج 11]. Ve deveye **حَرْفٌ** denir. Bir kavim dedi ki: o, zayıf (deve)dir; kılıcın kenarına benzetilmiştir. Başkaları dedi ki: bilakis o, iri (deve)dir; dağın kenarına benzetilmiştir; o da onun yanıdır. **أوس** dedi ki:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ  **كعب بن زهير** dedi ki:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ  İkinci asıl: şeyden sapmadır. Denir ki: **انحرَفَ عنه يَنحرِف انحرافاً**. Ve ben onu ondan **حرّفتُه**; yani onu ondan çevirdim. Bunun için **مُحَارَفٌ** denir; bu, kazancı kendisinden çevrilip ondan yana meyledilirse (olur). Bu, sözün tahrifi gibidir; o, onu yönünden çevirmektir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه**﴾ [النساء 46، المائدة 13].
  Üçüncü asıl: **المِحراف**; tedavi sırasında yaralar onunla ölçülen bir demirdir. Dedi ki:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما  Ve birtakım insanlar, **المُحارَف**’ın bununla ilgili olduğunu iddia etti; sanki rızkı ona takdir edilmiş gibidir; nasıl ki yara **المحْراف** ile takdir edilir.
  Bu babdandır: falan, ailesi için **يَحْرُف** eder; yani kazanır. Bundan daha iyi olan, onda **الفاء**’nın **ثاء**’dan بدل edilmiş olduğunun söylenmesidir. O, **حَرَثِ**’tendir; yani kazandı ve topladı. Ve bazen derler ki: falan **أحْرَفَ** **إحرافاً**; yani malı arttı ve düzeldi. Ve falan, falanın **حَرِيفُ**udur; yani onunla muamele edendir. Bunların hepsi **حَرَفَ** ve **احترف**’tan (gelir); yani kazandı. Asıl, zikrettiğimizdir.
  (**حرق**) **الحاء والراء والقاف** iki asıldır: biri, sıcaklık ve alevlenme ile birlikte bir şeyi bir şeyle ovmaktır; ona birçok dallar döner. Diğeri, bedenden bir şeydir.
  Birincisi, onların sözü: **حَرَقْتُ الشيءَ**; yani bir kısmını bir kısmıyla törpüledin ve ovdun. Ve Araplar der ki: “**هو يَحْرُقُ عليك الأُرَّم غَيظاً**”; bu, dişlerini birbirine sürttüğü zamandır. Ve **الأُرَّم** dişlerdir. Dedi ki:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا  Ve bir topluluk şu şekilde okudu: ﴿**لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه**﴾ [طه 97]; dediler ki: manası, onu eğelerle törpüleyeceğizdir. Ve **الحَرَق**: ateştir. Ve elbisede **الحَرَقُ**. Ve **الحَرُوقاء**: ona **الحُرَّاق** denilen şeydir. Bunların hepsinin kıyası birdir.
  Babdandır: saçı kopup dökülen kimseye **حَرِقٌ** demeleri. Dedi ki:
  * حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ *
  Ve **الحُرْقَانُ**: iki uylukta sürtünme yarasıdır; biri diğerine sürtünmesindendir. Ve denir ki: **فَرَسٌ حُرَاقٌ**; yani koşusunda yanıp tutuşur gibi (koşan). Ve **سَحابٌ حَرِقٌ**; yani şimşeği şiddetli olan. Ve insanlar beni kınamalarıyla **أحْرَقَني**: bana eziyet ettiler. Ve denir ki: **المُحارقَةَ** cinsel birleşmenin bir cinsidir. Ve **ماء حُرَاقٌ**: şiddetli tuzlu, tuzlu sudur.
  Diğer asla gelince: **الحارقة**; o, kalçada bulunan sinirdir. Denir ki: **رجلٌ محروقٌ**; yani onun **حارِقَتُه** kopmuştur. Dedi ki:
  * يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ *
   (**حرك**) **الحاء والراء والكاف** tek bir asıldır; hareket, sükûnun zıddıdır. Babdandır: **الحارِكانِ**; ikisi, iki omuzun birleştiği yerdir; çünkü ikisi durmadan hareket eder. Ve aynı şekilde **الحراكيك**; o, **الحراقِفُ**tur; tekili **حَرْكَكَة**.
  (**حرم**) **الحاء والراء والميم** tek bir asıldır; o, men etme ve şiddetlendirmedir. O halde **الحرام**: **الحلال**’ın zıddıdır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيةٍ أَهْلَكنْاَهَا**﴾ [الأنبياء 95]. Ve ﴿**وحِرْمٌ**﴾ diye okunmuştur. Ve **سَوْطٌ مُحرَّم**: henüz yumuşatılmamışsa. **الأعشى** dedi ki:
  * تُحاذِر كَفِّي والقَطيعَ المُحَرَّمَا *
  Ve **القطيع**: kamçıdır; **المحرَّم** ise henüz alıştırılmamış ve yumuşatılmamış olandır. Ve **الحريم**: kuyunun **حريم**idir; o, onun çevresidir; sahibinden başkasına orada kazı yapması haram kılınır. Ve **الحَرَمَانِ**: Mekke ve Medine’dir; ikisi, hürmetlerinden dolayı böyle adlandırıldı; ve ikisinde bir şey ihdas etmek veya bir muhdisi barındırmak haram kılındı. Ve adam hac için **أحْرَم** etti; çünkü av, kadınlar ve bunun dışındaki kendisine helâl olan şeyler ona haram olur. Ve adam **أحرم** etti: haram aya girdi. Dedi ki:
قَتَلُوا ابنَ عفّانَ الخليفةَ مُحْرِماً *** فمضى ولم أَرَ مثلَه مقتولا  Ve denir ki: **المُحْرِم**: zimmeti olan kimsedir. Ve denir ki: **أحْرَمْتُ الرّجُلَ**: onu yendim; sanki senden umduğu şeyi ona haram kılmışsın gibi. Ve aynı şekilde o **حَرِم** eder; **يَحْرَم حَرَماً**; yani yenmez. Kıyas birdir; sanki umduğu şeyden men edilmiştir. Ve ben adama bağışı **حَرَمْتُ**; **حِرماناً**; ve **أحرمْتُه** (de denir); bu kötü bir dildir. Dedi ki:
ونُبِّئْتُها أحْرَمْت قَومَها *** لتَنْكِحَ في مَعْشرٍ آخَرِينا  Ve **مَحارِم اللَّيل**: gecenin korkularıdır; korkağın onları tutması haramdır. **ثعلب** şu beyitleri okudu:
واللهِ لَلنَّومُ وبِيضٌ دُمَّجُ ***  أَهْوَنُ مِن لَيْلِ قِلاصٍ تَمْعَجُمَحَارِمُ اللَّيلِ لَهُنّ بَهْرَجُ *** حِين يَنام الوَرَعُ المزَلَّجُ
  Ve denir ki: hac ihramından olan topluluk **حُرُمٌ** ve **حَرَامٌ**dur; ve adam **حَرَامٌ**dır. Ve **حِرْمِيٌّ** adam: **الحَرَم**’a nispetlidir. **النابغة** dedi ki:
لِصَوْتِ حِرْمِيَّةٍ قالت وقد رحلوا *** هل في مُخِفِّيكُم من يَبتغي أَدَما  Ve **الحَرِيم**: dokunması haram kılınmış olandır; ona yaklaşılmaz. Araplar hac yaptıklarında üzerlerindeki elbiseleri çıkarır, **الحرَم**’da onları giymezlerdi; elbise, giyilmesi haram kılındığında ona **الحَريم** denir. Dedi ki:
كَفى حَزَناً مَرِّي عليه كأنّهُ *** لَقىً بين أيدي الطائِفِين حريمُ  Ve denir ki: kavim arasında **حُرْمةٌ** ve **مَحْرَُمة** vardır; bu, onu zayi etmenin ve korumasını terk etmenin haram olmasından türemiştir. Ve denir ki: **الحَرِيمةَ**, her umulan kaygıdan kaçan şeyin adıdır.
  Ve şâz olanlardan: **الحيْرَمَة**: inektir.
  (**حرن**) **الحاء والراء والنون** tek bir asıldır; o, bir şeyin bir şeye yapışıp neredeyse ondan ayrılmamasıdır. O halde binek hayvanda **الحِرَان** bilinir; denir ki: **حَرَنَ** ve **حَرُن**. Ve arılardan **المَحَارن**: bal peteğine yapışıp ayrılmayan veya çekilip çıkarılmayanlardır. Dedi ki:
  * صَوْتُ المحابِضِ يَنْزِعْن المَحَارِينا *
  Ve aynı şekilde **الشماخ**’ın sözü:
فما أرْوَى ولو كَرُمَتْ علينا *** بأدْنَى مِنْ موقَّفَةٍ حَرُونِ
  o, dağın tepesinden ayrılmayan (devedir). Ve denir ki: satışta **حَرَنَ** etti; ne artırır ne eksiltir.
  (**حرو/ي**) **الحاء والراء** ve ondan sonrası illetli. Üç asıl: birincisi bir tür sıcaklık, ikincisi yakınlık ve yönelme, üçüncüsü dönüş.
  Birincisi: **الحَرْوُ**. Senin sözünden: ağzımda **حَرْوَة** ve **حَرَاوةً** buldum; o, hardal ve benzeri yenilen bir şeyden (gelen) bir sıcaklıktır. Bu kıyastandır: ateşin **حَرَاةُ**sı; o, onun alevlenmesidir. Ve ondan **الحَرَة**: ses ve gürültüdür.
  Yakınlık ve yönelmeye gelince: onların sözü: sen, şunu yapmaya **حَرىً**sın. Bu lafız üzerine tesniye edilmez ve cem edilmez. Eğer **حَرِيٌّ** dersen, tesniyesi **حرِيّان** ve cem‘i **حريُّون** ve topluluk için **أحرياء** (gelir). Ve dersin ki: bu iş, şuna **مَحْراةٌ**dır. Ve ondan onların sözü: o, işi **يتحرَّى** eder; yani onu kasteder.
Ve denir ki: **الحَرا** maksûr: yumurtanın yeri; o, **الأفحوص**tur. Ve ondan: mekânda **تحرَّى** etti; yani oyalanıp bekledi. Ve ondan onların sözü: **نزلتُ بِحَرَاهُ وَبِعَراه**; yani onun **بعَقْوتَه**’sinde.
  Üçüncüsü: onların sözü: **حَرَى الشّيءُ يَحرِي حَرْياً**; yani geri döndü ve eksildi. Ve zaman onu **أحراه** etti. Ve büyüyüp bedeni eksilen yılana **حاريَةٌ** denir. Ona bedduada derler ki: “**رماهُ الله بأفعَى حاريةٍ**”; çünkü zamanın geçmesiyle ondan eksilir ve **تَحْرِي** eder; bu daha habistir. Hadiste: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم vefat edince, Ebû Bekir’in bedeni, ona yetişinceye kadar **يَحْرِي** etmeye başladı.”
  (**حرب**) **الحاء والراء والباء** üç asıldır: biri soyma, diğeri küçük bir hayvancık, üçüncüsü meclislerin bir kısmı.
  Birincisi: **الحَرْب**; onun اشتقاقı **الحَرَب**’dandır; o, soyma (demektir). Denir ki: **حَرَبْتُه مالَه**; ve onun malı **حُرِب** edildi; yani soyuldu; **حَرَباً**. Ve **الحريب**: soyulmuş olandır. Ve **رجل مِحْرَابٌ**: cesur, savaş işini ayakta tutan, ona doğrudan girişen (kimsedir). Ve adamın **حَريبة**si: onunla yaşadığı malıdır; eğer o soyulursa, ondan sonra ayağa kalkmaz. Ve denir ki: **أسَدٌ حَرِبٌ**; yani öfkesinin şiddetinden, sanki bir şeyden **حُرِب** edilmiş; yani soyulmuş gibidir. Ve aynı şekilde **الرجل الحَرِب**.
  Küçük hayvancığa gelince: **الحِرباء**. Denir ki: **أرض مُحَرْبئة**; yani onun **حِرباء**’sı çok oldu. Ve onunla **الحِرْباء** benzetilmiştir; o, zırhların çivileridir. Ve aynı şekilde **حَرَابيّ المَتن**; o, onun et parçalarıdır.
  Üçüncüsü: **المحراب**; o, meclisin baş tarafıdır; çoğulu **محاريب**. Ve derler ki: Allah Teâlâ’nın sözü ﴿**فَخَرَجَ علَى قَوْمِهِ مِنَ المِحْراب**﴾ [مريم 11]’de **المحراب** oda (demektir). Ve dedi ki:
رَبَّةُ مِحرابٍ إذا جئتُها *** لم ألقَها أوْ أَرتَقِي سُلَّمَا  Bu asıllardan şâz olanlardan: **الحُرْبة**. **ابنُ دريد** onun siyah bir torba (**الغِرارَة السَّوداء**) olduğunu zikretti. Ve şu beyit okundu:
وصَاحبٍ صاحبتُ غيرِ أَبْعَدا *** تراهُ بين الحُرْبَتَينِ مَسْنَدَا  (**حرت**) **الحاء والراء والتاء** tek bir asıldır; o, ovmadır. Denir ki: **حَرَته حَرْتاً**; yani onu şiddetli bir ovmayla ovdu.
  (**حرث**) **الحاء والراء والثاء** iki, birbirinden farklı asıldır: biri toplama ve kazanç, diğeri bir şeyin zayıflatılmasıdır.
  Birincisi: **الحَرْث**; o, kazanç ve toplamadır; bununla adama **حارثاً** adı verilmiştir. Hadiste: “Dünyan için **احْرُثْ** et; sanki ebedî yaşayacakmışsın gibi; âhiretin için amel et; sanki yarın ölecekmişsin gibi.”
  Bu babdandır: ekini **حرث** etmek. Ve kadın, kocanın **حرث**’ıdır; bu bir benzetmedir; bu, çünkü onun çocuğu ekilir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ**﴾ [البقرة 223]. Ve **الأحرِثة**: okların **الأفواق**’undaki kiriş yollarıdır; çünkü onları toplar.
  Diğer asla gelince: denir ki: **حَرَثَ ناقتَه**; yani onu zayıflattı; onu **أحرثها** da eder. Ensarın, Muâviye onlara “sizin su çeken develeriniz ne yaptı?” dediğinde söyledikleri de bundandır; dediler ki: “Bedir günü onları **أحْرثْنَاها** ettik.”
   (**حرج**) **الحاء والراء والجيم** tek bir asıldır; o, babın çoğudur ve dalları ona döner; bu, şeyin toplanması ve darlığıdır. Bundan: **الحَرَج**; **حَرَجة**’nin cem‘idir; o, ağaç topluluğudur. Cem‘de **حَرَجات** denir. Dedi ki:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ  Ve **حِراجٌ** da denir. Dedi ki:
  * عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ *
  Bundan: **الحرَجَ** günah (demektir); ve **الحَرَج** darlık (demektir). Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً**﴾ [الأنعام 125]. Ve denir ki: **حَرِجَتِ العينُ تَحرَج**; yani şaşırır. Ve dersin ki: senin zulmün bana **حَرِجَ** etti; yani haram oldu. Ve denir ki: onu bir boşamayla **أحْرَجَ** etti; yani onu haram kıldı. Ve derler ki: onu **بالمُحْرِجات** ile kıçından vurdu; üç boşamayla (demek) isterler. Ve **الحَرَج**: ölülerin taşındığı sedyedir. Ve **المِحَفَّةُ** bir **حَرَجٌ**dur. Dedi ki:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني  Ve **ناقة حَرَجٌ** ve **حُرْجُوجٌ**: zayıf (deve); bu, kemikleriyle etinin birbirine girmesidir. Ve ondan: **الحَرِجُ**; savaşmayı neredeyse bırakmayan adamdır.
  Bu babdan şâz olanlardan: **الْحِرْجَ**’in **الوَدَعة** olması; çoğulu **أحراج**. Ve denir ki: o, av etinden köpeğin payıdır. **جحدر** dedi ki:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ  Ve denir ki: **الحِرْج** kurulan iplerdir. Dedi ki:
  * كأنّها حرج حابلِ *
  (**حرد**) **الحاء والراء والدال** üç asıldır: yönelme, öfke, ve uzaklaşma.
  Birincisi: yönelme. Denir ki: **حَرَدَ حَرْدَهُ**; yani kastını kastetti. Allah Teâlâ dedi ki:
﴿**وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ**﴾ [القلم 25]. Ve dedi ki:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ  Bu babdandır: **الحُرُود**; develerin yatak yerleridir; tekili **حِرْد**.
  İkincisi: öfke; denir ki: adam **حَرِدَ**; **حَرْداً** öfkelendi; **الراء**’nın sükûnuyla. **الطرمّاح** dedi ki:
  * وابن سَلْمى على حَرْدِ *
  Ve denir ki: **أسَدٌ حارد**. Dedi ki:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ  Üçüncüsü: uzaklaşma ve sapmadır. Denir ki: falan **حريداً** indi; yani uzaklaşarak. Ve yıldız **حَريد**. **جرير** dedi ki:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا  **أبو زيد** dedi ki: buradaki **الحريد**: kavminden ayrılıp yer değiştiren (kimsedir). Ve o, **حَرَدَ حُرُوداً** etti. “Biz, zayıflık ve zillet sebebiyle kavmimizden başkasının yanında inmeyiz; kuvvetimiz ve çokluğumuz sebebiyledir” der. Ve her şeyden **المحرَّد**: eğri olandır. Ve deve **حارَدَت** etti; yani sütü azaldı; bu, sağmadan (**الدّرّ**) olduğu hâlden saptığı içindir. Ve aynı şekilde yıl **حارَدَت** etti; yani yağmuru azaldı. Ve **حَبْلٌ مُحَرَّدٌ**: bükülüp örüldüğünde, eğriliğinden dolayı ona bir işçilik (şekil) olduğunda.
  (**حرذ**) **الحاء والراء والذال** asıl değildir; onda sahih bir Arapça yoktur. Ve “**الحِرذَون** küçük bir hayvancıktır” demişlerdir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الحرد: المنع من حدة وغضب، قال عز وجل: ﴿وغدوا على حرد قادرين﴾ [القلم/25]، أي: على امتناع من أن يتناولوه قادرين على ذلك، ونزل فلان حريدا، أي ممتنعا من مخالطة القوم، وهو حريد المحل. وحاردت السنة: منعت قطرها، والناقة: منعت درها، وحرد: غضب، وحرده كذا، وبعير أحرد: في إحدى يديه حرد (في اللسان: وبعير أحرد: يخبط بيديه إذا مشى خلفه، وقيل: الحرد: أن ييبس عصب إحدى اليدين من العقال وهو فصيل)، والحردية: حظيرة من قصب.

##### Türkçe

- **الحرد**: keskinlik ve öfkeden (doğan) men etme/engelleme; Aziz ve Celil (Allah) şöyle dedi: ﴿وغدوا على **حرد** قادرين﴾ [القلم/25], yani: onu almaktan/ona el uzatmaktan bir imtina üzere; buna güç yetirenler olarak. Ve falan kimse **حريدا** indi, yani kavimle düşüp kalkmaktan imtina eden; o, yerin/yurdun **حريد**’idir. Ve yıl **حاردت**: yağmurunu engelledi. Ve dişi deve: sütünü engelledi. Ve **حرد**: öfkelendi. Ve onun **حرده**’si şöyle şöyledir. Ve **بعير أحرد**: iki elinden birinde **حرد** vardır (Lisân’da: Ve **بعير أحرد**: arkasında yüründüğünde yürürken elleriyle çırpar; ve denildi ki: **الحرد**: o, bir yavru deve iken bağdan dolayı ellerden birinin sinirinin kurumasıdır). Ve **الحردية**: kamıştan bir ağıl/çitlik.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ر د
حرد عليه‏:‏ غضب وهو حرد عليه وحارد‏.‏
وأسد حارد وأسود حوارد‏.‏
قال الفرزدق‏:‏ لعلك يوماً أن تريني كأنّما بنـي حوالي الأسود الحوارد وفلـان فريـد حريـد وحـل حريـداً‏:‏ متنحياً عن القوم وكوكب حريد‏.‏
ولأحردن حردك أي قصدك‏.‏
وبيت محرد‏:‏ مسنم كالكوخ‏.‏
وحاردت الناقة‏:‏ قل لبنها وناقة محارد وحرود‏.‏
قال قيس ابن عيزارة‏:‏ فحبسن في هزم الضريع فكلها حدباء دامية اليدين حرود ومن المجاز‏:‏ حاردت السنة‏:‏ قل مطرها‏.‏
وحاردت حالي‏:‏ تنكدت‏.‏
وحارد فلان‏:‏ كان يعطي ثم أمسك‏.‏
قال‏:‏ وأنت إذ يبس كل جامد جـارد أقـوام ولـم تحارد والبخـل فـي أيديهـم الأجاعد

##### Türkçe

ح ر د
**حرد عليه**: öfkelendi; ve o, ona karşı **حرد** ve **حارد**dır.
Ve **أسد حارد** ve **أسود حوارد**.
**الفرزدق** dedi: “Belki bir gün beni görürsün; sanki ben, **الأسود الحوارد**ın çevresinde (olan) oğullarım.” Ve falan **فريد حريد** ve **حل حريداً**: kavimden uzaklaşmış olarak; ve **كوكب حريد**.
Ve “mutlaka **أحردن** senin **حردك**ını” yani senin kastını (hedefini).
Ve **بيت محرد**: kulübe gibi hörgüçlü.
Ve **حاردت الناقة**: sütü azaldı; ve **ناقة محارد** ve **حرود**.
**قيس ابن عيزارة** dedi: “Derken onları **هزم الضريع** içinde hapsettiler; böylece hepsi kambur, iki eli kanlı, **حرود**.” Ve mecazdan: **حاردت السنة**: yağmuru azaldı.
Ve **حاردت حالي**: sıkıntılılaştı.
Ve **حارد فلان**: verirdi, sonra kesti.
Dedi: “Ve sen, her katı **جامد** kuruduğu vakit, kavimler **جارد** iken, sen **تحارد** etmedin; ve cimrilik, onların **الأجاعد** ellerindedir.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَرْدُ: الجِد والقصد. حَرَدَ يَحْرِد، بالكسر، حَرْداً: قصد. وفي التنزيل: وغدوا على حرد قادرين؛ والحَرْدُ: المنع، وقد فسرت الآية على هذا، وحَرَّد الشيءَ: منعه؛ قال:
كأَن فِداءها، إِذا حَرَّدوُه
أَطافوا حولَه. سلَكٌ يتيم
ويروى: جَرَّدوه أَي نقوه من التبن. ابن الأَعرابي: الحَرْدُ: القصد، والحَرْدُ: المنع، والحَرْدُ الغيظ والغضب، قال: ويجوز أَن يكون هذا كله معنى قوله: وغدوا على حرد قادرين؛ قال: وروي في بعض التفسير أَن قريتهم كان اسمها حَرْدَ؛ وقال الفراء: وغدوا على حرد، يريد على حَدٍّ وقُدْرة في أَنفسهم. وتقول للرجل: قد أَقبلتُ قِبَلَكَ وقصدت قصدك وحَرَدْتُ حَرْدَكَ؛ قال وأَنشدت:
وجاء سيْل كان من أَمر آللهْ،
يَحْرِدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلَّهْ
يريد: يقصد قصدها. قال وقال غيره: وغدوا على حرد قادرين، قال: منعوا وهم قادرون أَي واجدون، نصب قادرين على الحال. وقال الأَزهري في كتاب الليث: وغدوا على حرد، قال: على جدّ من أَمرهم، قال: وهكذا وجدته مقيداً والصواب على حَدٍّ أَي على منع؛ قال: هكذا قاله الفراء.
ورجل حَرْدانُ: متنحٍّ معتزل، وحَرِدٌ من قوم حِرادٍ وحَريدٌ من قوم حُرَداءَ. وامرأَة حَريدَةٌ، ولم يقولوا حَرْدَى. وحيّ حَريد: منفرد معتزل من جماعة القبيلة ولا يخالطهم في ارتحاله وحلوله، إِما من عزتهم وإِما من ذلتهم وقلتهم. وقالوا: كل قليل في كثير: حَريدٌ؛ قال جرير: نَبني على سَنَنِ العَدُوِّ بيوتنا،
لا نستجير، ولا نَحُلُّ حَريدٍا
يعني إِنَّا لا ننزل في قوم من ضعف وذلة لما نحن عليه من القوة والكثرة. وقد حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً، الصحاح: حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً أَي تنحى وتحوّل عن قومه ونزل منفرداً لم يخالطهم؛ قال الأَعشى يصف رجلاً شديد الغيرة على امرأَته، فهو يبعد بها إِذا تزل الحيُّ قريباً من ناحيته: إِذا نزل الحيُّ حَلَّ الجَحِيشُ
حَرِيدَ المَحَلِّ، غَويّاً غَيُورا
والجَحِيش: المتنحي عن الناس أَيضاً. وقد حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً إِذا ترك قومه وتحوّل عنهم.
وفي حديث صعصعة: فرفع لي بيت حَريدٌ أَي منتبذ متنح عن الناس، من قولهم: تحرّد الجمل إِذا تنحى عن الإِبل فلم يبرك، وهو حريد فريد. وكَوْكَبٌ حريدٌ: طلع منفرداً، وفي الصحاح: معتزل عن الكواكب، والفعل كالفعل والمصدر كالمصدر؛ قال ذو الرمة:
يعتسفان الليلَ ذا السُّدودِ،
أَمّاً بكل كوكب حَرِيدِ
ورجل حَريد: فَريد وحيدٌ.
والمُنحَرِد: المنفرد، في لغة هذيل؛ قال أَبو ذؤيب:
كأَنه كوكب في الجوّ منحرد
ورواه أَبو عمرو بالجيم وفسره منفرد، وقال: هو سهيل؛ ومنه التحريد في الشعر ولذلك عُدَّ عيباً لأَنه بُعْدٌ وخلاف للنظير، وحَمرِدَ عليه حَرْداً: كلاهما غضب؛ قال ابن سيده: فأَما سيبويه فقال حَرِدَ حَرْداً. ورجل حَرِدٌ وحارد: غضبان. الأَزهري: الحِرْدُ جَزْمٌ، والحَرَدُ لغتان. يقال: حَرِدَ الرجل، فهو حَرِدٌ إِذا اغتاظ فتحرش بالذي غاظه وهَمَّ به، فهو حارد؛ وأَنشد:
أُسودُ شَرًى لاقتْ أُسُودَ خَفِيَّةٍ،
تَساقَيْن سُمّاً، كلُّهُنَّ حَوارِدُ
قال أَبو العباس، وقال أَبو زيد والأَصمعي وأَبو عبيدة: الذي سمعنا من العرب الفصحاء في الغضب حَرِدَ يَحْرَدُ حَرَداً، بتحريك الراء؛ قال أَبو العباس: وسأَلت ابن الأَعرابي عنها فقال: صحيحة، إِلا أَن المفضَّل أَخبر أَن من العرب من يقول حَرِدَ حَرَداً وحَرْداً، والتسكين أَكثر والأُخرى فصيحة؛ قال: وقلما يلحن الناس في اللغة. الجوهري: الحَرَدُ الغضب؛ وقال أَبو نصر أَحمد بن حاتم صاحب الأَصمعي: هو مخفف؛ وأَنشد للأَعرج المغني: إِذا جياد الخيل جاءت تَرْدِي،
مملوءةً من غَضَبٍ وحَرْدِ
وقال الآخر:
يَلُوكُ من حَرْدٍ عليَّ الأُرَّمَا
قال ابن السكيت: وقد يحرك فيقال منه حَرِدَ، بالكسر، فهو حارد وحَرْدَانُ؛ ومنه قيل: أَسد حارد وليوث حوارد؛ قال ابن بري: الذي ذكره سيبويه حَرِدَ يَحْرَدُ حَرْداً، بسكون الراء، إِذا غضب. قال: وكذلك ذكره الأَصمعي وابن دريد وعلي بن حمزة؛ قال: وشاهده قول الأَشهب بن رميلة: أُسُودُ شرًى لاقتْ أُسُودَ خَفِيَّةٍ،
تَسَاقَوْا على حَرْدٍ دِماءَ الأَساوِدِ
وحارَدَتِ الإِبل حِراداً أَي انقطعت أَلبانها أَو قلَّت؛ أَنشد ثعلب: سَيَرْوِي عقيلاً رجْلُ ظَبْيٍ وعُلْبةٌ،
تَمَطَّتْ به، مَصْلُوبَةٌ لم تُحارِدِ
مصلوبة: موسومة. وناقة مُحارِدٌ ومُحارِدَة:
بَيِّنَةُ الحِرادِ؛ واستعاره بعضهم للنساء فقال:
وبِتْنَ على الأَعْضادِ مُرْتَفِقاتِها؛
وحارَدْنَ إِلاَّ مَا شَرِبْنَ الحَمائما
يقول: انقطعت أَلبانهنّ إِلا أَن يشربن الحميم وهو الماء يُسَخِّنَّه فيشربنه، وإِنما يُسَخِّنَّه لأَنهنّ إِذا شربنه بارداً على غير مأْكول عَقَر أَجوافهن. وناقة مُحارِدٌ، بغير هاء: شديدة الحِراد؛ وقال الكميت: وحَارَدَتِ النُّكْدُ الجِلادُ، ولم يكن،
لعُقْبَةِ قِدرِ المُسْتَعيرينَ، مُعْقِبُ
النكد: التي ماتت أَولادها. والجلاد: الغلاظ الجلود، القصار الشعور، الشداد الفصوص، وهي أَقوى وأَصبر وأَقل لبناً من الخُورِ، والخُورُ أَغزر وأَضعف. والحارد: القليلة اللَّبن من النُّوق. والحَرُودُ من النوق: القليلة الدرِّ. وحاردت السنة: قلّ ماؤها ومطرها، وقد استعير في الآنية إِذا نَفِدَ شرابها؛ قال:
ولنا باطيةٌ مملوءةٌ،
جَونَةٌ يتعها بِرْزِينُها
فإِذا ما حارَدَتْ أَو بَكَأَتْ،
فُتّ عن حاجِبِ أُخرى طهينُها
البرزي: إِناء يتخذ من قشر طَلْعِ الفُحَّالِ يشرب به. والحَرَدُ: داء في القوائم إِذا مشى البعيرُ نفَض قوائمه فضرب بهن الأَرض كثيراً؛ وقيل: هو داء يأْخذ الإِبل من العِقالِ في اليدين دون الرجلين. بعير أَحْرَدُ وقد حَرِدَ حَرَداً، بالتحريك لا غير؛ وبعير أَحْرَدُ: يخبط بيديه إِذا مِشى خلفه؛ وقيل: الحَرَدُ أَن ييبس عَصَبُ احدى اليدين من العِقال وهو فصيل، فإِذا مَشى ضرب بهما صدرَه؛ وقيل: الأَحْرَدُ الذي إِذا مشى رفع قوائمه رفعاً شديداً ووضعها مكانها من شدة قَطافَتِه، يكون في الدواب وغيرها، والحَرَدُ مصدره. الأَزهري: الحَرَدُ في البعير حادث ليس بخلقة. وقال ابن شميل: الحَرَدُ أَن تنقطع عَصَبَةُ ذراع البعير فَتَسترخي يده فلا يزال يخفق بها أَبداً، وإِنما تنقطع العصبة من ظاهر الذراع فتراها إِذا مشى البعير كأَنها تَمُدُّ مَدّاً من شدة ارتفاعها من الأَرض ورخاوتها، والحَرَدُ ابنما يكون في اليد، والأَحْرَدُ يُلَقِّفُ؛ قال: وتلقيقه شدّة رفعه يده كأَنما يَمُدّ مدّاً كما يَمُدُّ دَقَّاقُ الأَرز خشبته التي يدُق بها، فذلك التلقيف. يقال: جمل أَحْرَدُ وناقة حَرْداءُ؛ وأَنشد: إِذا ما دُعيتمْ لِلطِّعانِ أَجَبْتُمُ،
كما لَقَّفَتْ زُبٌّ شآمِيَةٌ حُرْدُ
الجوهري: بعير أَحرد وناقة حرداء، وذلك أَن يسترخي عصب إِحدى يديه من عِقال أَو يكون خلقة حتى كأَنه ينفضها إِذا مشى؛ قال الأَعشى: وأَذْرَتْ برجليها النَّفيَّ، وراجَعَتْ
يَداها خِنافاً لَيِّناً غيرَ أَحْردِ
ورجل أَحرد إِذا ثقلت عليه الدرع فلم يستطع الانبساطَ في المشي، وقد حَرِدَ حَرَداً؛ وأَنشد الأَزهري:
إِذا ما مشى في درعه غيرَ أَحْرَدِ
والمُحَرَّدُ من كل شيء: المُعَوَّجُ. وتَحْرِيد الشيء: تعويجه كهيئة الطاق. وحَبْلٌ مُحَرَّد إِذا ضُفِرَ فصارت له حروف لاعوجاجه. وحَرَّدَ حبله: أَدرج فَتْلَه فجاء مستديراً، حكاه أَبو حنيفة. وقال مرة: حبل حَرِدٌ من الحَرَدِ غير مُستوي القُوَى. قال الأَزهري: سمعت العرب تقول للحبل إِذا اشتدت غارةُ قُواه حتى تتعقد وتتراكب: جاء بحبل فيه حُرُودٌ، وقد حرّد حبله.
والحُرْدِيُّ والحُرْدِيَّةُ: حياصة الحظيرة التي تُشَدُّ على حائط القصب عَرْضاً؛ قال ابن دريد: هي نبطية وقد حَرَّده تحريداً، والجمع الحَراديُّ. الأَزهري: حَرَّدَ الرجُلُ إِذا أَوى إِلى كوخ. ابن الأَعرابي: يقال لخشب السقف الرَّوافِدُ، ويقال لما يلقى عليها من أَطيان القصب حَرادِيُّ. وغُرْفَةٌ مُحَرَّدَةٌ: فيها حراديّ القصب عَرْضاً. وبيت مُحَزّد: مسنَّم، وهو الذي يقال له بالفارسية كُوخ، والحُرْدِيُّ من القصب، نَبَطِيٌّ معرَّب، ولا يقال الهُرْدِيُّ. وحَرِدَ الوَتَرُ حَرَداً، فهو حَرِدٌ إِذا كان بعضُ قُواه أَطولَ من بعض.
والمُحَرَّدُ من الأَوتار: الحَصَدُ الذي يظهر بعض قواه على بعض وهو المُعَجَّرُ.
والحِرْدُ: قطعة من السَّنام؛ قال الأَزهري: لم أَسمع بهذا لغير الليث وهو خطأٌ إِنما الحِرْدُ المعى.
حكى الزهري: أَن بَريداً من بعض الملوك جاء يسأَله عن رجل معه ما مع المرأَة كيف يُوَرَّثُ؟ قال: من حيث يخرج الماء الدافق؛ فقال في ذلك قائلهم:ومُهِمَّةٍ أَعيا القضاةَ قضاؤها،
تَذَرُ الفقيهَ يَشُكُّ مِثلَ الجاهل
عَجَّلْتَ قبل حنيذها بِشِوائها،
وقطعتَ مُحْرَدَها بِحُكْمٍ فاصل
المحرَدُ: المُقَطَّعُ. يقال: حردت من سَنام البعير حَرْداً إِذا قطعت منه قطعة؛ أَراد أَنك عجلت الفتوى فيها ولم تستأْن في الجواب، فشبهه برجل نزل به ضيف فعجل قراه بما قطع له من كَبِد الذبيحة ولحمها، ولم يحبسه على الحنيذ والشواء؛ وتعجيل القرى عندهم محمود وصاحبه ممدوح.
والحِرْدُ، بالكسر: مَبْعَرُ البعير والناقة، والجمع حُرود. وأَحرادُ الإِبل: أَمعاؤها، وخليق أَن يكون واحدها حِرْداً لواحد الحُرود التي هي مباعرها لأَن المباعر والأَمعاء متقاربة؛ وأَنشد ابن الأَعرابي: ثم غَدَتْ تَنْبِضُ أَحرادُها،
إِنْ مُتَغَنَّاةً وإِنْ حادِيَهْ
تنبض: تضطرب. متغناة: متغنية وهذا كقولهم الناصاة في الناصية، والقاراة في القارية. الأَصمعي: الحُرود مباعر الإِبل، واحدها حِرْدٌ وحِرْدَة، بكسر الحاء. قال شمر وقال ابن الأَعرابي: الحُرود الأَمعاء؛ قال وأَقرأَنا لابن الرِّقَاع:
بُنِيَتْ على كَرِشٍ، كأَنَّ حُرودَها
مُقُطٌ مُطَوَّاةٌ، أُمِرَّ قُواها
ورجل حُرْدِيٌّ: واسع الأَمعاء. وقال يونس: سمعت أَعرابيّاً يسأَل يقول: مَن يتصدّق على المسكين الحَرِد؟ أَي المحتاج.
وتحرّد الأَديمُ: أَلقى ما عليه من الشعر.
وقَطاً حُرْدٌ: سِراعٌ؛ قال الأَزهري: هذا خطأٌ والقطا الحُرْدُ القصارُ الأَرجل وهي موصوفة بذلك؛ قال: ومن هذا قيل للبخيل أَحْرَدُ اليدين أَي فيهما انقباض عن العطاء؛ قال: ومن هذا قول من قال في قوله تعالى: وغدوا على حَرْدٍ قادرين، أَي على منع وبخل. والحَريد: السمك المُقَدَّد؛ عن كراع.
وأَحراد، بفتح الهمزة وسكون الحاء ودال مهملة: بئر قديمة بمكة لها ذكر في الحديث. أَبو عبيدة: حرداء، على فعلاء ممدودة، بنو نهشل بن الحرث لقب لقبوا به: ومنه قول الفرزدق:
لَعَمْرُ أَبيك الخيْرِ، ما زَعْمُ نَهْشَل
وأَحْرادها، أَن قد مُنُوا بِعَسِير
(* قوله «لعمر أبيك إلخ» كذا بالأصل
والذي في شرح القاموس:
لعمر أبيك الخير ما زعم نهشل * عليّ ولا حردانها بكبير
وقد علمت يوم القبيبات نهشل * وأحرادها أن قد منوا
بعسير)
فجمعهم على الأَحراد كما ترى.

##### Türkçe

**الحَرْدُ**: ciddiyet ve kasıt. **حَرَدَ يَحْرِد** (kesre ile), **حَرْداً**: kastetti.

Ve tenzilde: “Ve sabahladılar **حرد** üzere, güç yetirenler olarak”; ve **الحَرْدُ**: men‘ (engelleme); âyet bunun üzerine tefsir edilmiştir; ve **حَرَّد** şeyi: onu menetti; dedi ki:

Sanki fidyesi, onu **حَرَّدوُه** (menettikleri) zaman
Etrafında dolaştılar. Yetim bir sürü

Ve şöyle rivayet olunur: **جَرَّدوه** yani onu samandan arındırdılar. İbnü’l-A‘râbî: **الحَرْدُ**: kasıt, ve **الحَرْدُ**: men‘, ve **الحَرْدُ**: kin ve öfke; dedi ki: ve bunun hepsinin “Ve sabahladılar **حرد** üzere, güç yetirenler olarak” sözünün manası olması caizdir; dedi ki: ve bazı tefsirde rivayet olundu ki köylerinin adı **حَرْدَ** idi; ve Ferrâ dedi ki: “Ve sabahladılar **حرد** üzere”, yani nefislerinde bir sınır ve kudret üzere. Ve erkeğe dersin: “Sana doğru geldim ve senin kastını kastettim ve senin **حَرْدَكَ**’ını **حَرَدْتُ**”; dedi ve şu beyti okudum:

Ve bir sel geldi ki Allah’ın emrindendi,
**يَحْرِدُ** dolu bahçenin **حَرْدَ**’ını

Yani: onun kastını kasteder. Dedi ki: ve başkası dedi: “Ve sabahladılar **حرد** üzere, güç yetirenler olarak”; dedi ki: men‘ ettiler, hâlbuki güç yetirenlerdi; yani bulanlar (varlıklı olanlar); **قادرين**’i hâl (durum) üzere nasbetti. Ezherî, Leys kitabında dedi: “Ve sabahladılar **حرد** üzere”; dedi: işlerinin ciddiyeti üzere; dedi: onu böyle kayıtlı buldum; doğru olan “bir sınır üzere” yani bir men‘ üzere; dedi: Ferrâ onu böyle söyledi.

Ve **رجل حَرْدانُ**: çekilmiş, uzak durmuş; ve **حَرِدٌ** **قوم حِرادٍ**’dan, ve **حَريدٌ** **قوم حُرَداءَ**’dan. Ve **امرأَة حَريدَةٌ**, **حَرْدَى** demediler. Ve **حيّ حَريد**: kabile cemaatinden ayrılmış, uzak durmuş; göçünde ve konaklamasında onlarla karışmaz; ya izzetlerinden ya zilletlerinden ve azlıklarından. Ve dediler ki: çok içinde her az: **حَريدٌ**; Cerîr dedi ki:

Düşmanın yolu üzere evlerimizi kurarız,
Sığınmayız ve **حَريدٍا** (ayrı bir toplulukta) konaklamayız

Yani: biz, üzerimizde bulunduğumuz kuvvet ve çokluk sebebiyle zayıflık ve zillet ehli bir kavimde inmeyiz. Ve **حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً** olmuştur; Sıhâh: **حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً** yani çekildi ve kavminden ayrılıp dönüştü ve onlarla karışmadan tek başına indi; A‘şâ dedi ki, karısına şiddetli kıskanç bir adamı vasfeder; mahalle onun tarafına yakın konduğunda onu onunla uzaklaştırır:

Mahalle konduğunda **الجَحِيشُ** konar,
Mahalden **حَرِيدَ** (ayrılmış), sapkın, kıskanç

Ve **الجَحِيش**: insanlardan çekilen kimse, yine. Ve **حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً** olmuştur; kavmini terk edip onlardan ayrılıp dönüştüğünde.

Ve Sa‘saa hadîsinde: bana **بيت حَريدٌ** yükseltildi; yani insanlardan uzaklaştırılmış, çekilmiş; onların sözünden: deve **تحرّد** ettiğinde, develerden çekilip ayrılır da çökmez; o **حريد** yani **فريد**’dir. Ve **كَوْكَبٌ حريدٌ**: tek başına doğdu; ve Sıhâh’ta: yıldızlardan uzak durmuş; fiil fiil gibidir, masdar masdar gibidir; Zü’r-Rumme dedi ki:

Geceyi, setli olanı, zorla aşarlar,
Her **كوكب حَرِيدِ**’e yönelerek

Ve **رجل حَريد**: tek, yalnız.

Ve **المُنحَرِد**: tek başına olan; Hüzeyl dilinde; Ebû Züeyb dedi ki:

Sanki o, gökte tek başına bir yıldızdır

Ebû Amr onu **الجيم** ile rivayet etti ve onu “tek başına” diye tefsir etti; dedi ki: o Süheyl’dir; ve bundan şiirde **التحريد** (tek bırakma) vardır; bu yüzden ayıp sayıldı; çünkü uzaklık ve benzerine muhalefettir. Ve **حَمرِدَ** ona **حَرْداً**: ikisi de öfkelendi; İbn Sîde dedi ki: ama Sîbeveyh dedi ki: **حَرِدَ حَرْداً**.

Ve **رجل حَرِدٌ** ve **حارد**: öfkeli. Ezherî: **الحِرْدُ** cezmdir, **الحَرَدُ** iki lehçedir. Denir: adam **حَرِدَ**, o **حَرِدٌ**’dir; öfkelendiğinde onu öfkelendirenle sürtüşür ve ona kasteder; o **حارد**’dır; ve şu beyti okudu:

Şerâ’nın aslanları, gizli aslanlarla karşılaştı,
Zehir içişirler; hepsi **حَوارِدُ** (öfkeli)

Ebû’l-Abbâs dedi ki; ve Ebû Zeyd, Asma‘î ve Ebû Ubeyde dedi ki: fasih Araplardan öfkede işittiğimiz **حَرِدَ يَحْرَدُ حَرَداً**’dır; **الراء**’ı harekeli kılarak. Ebû’l-Abbâs dedi ki: bunu İbnü’l-A‘râbî’ye sordum, dedi ki: sahih; ancak Mufaddal haber verdi ki Araplardan kimi **حَرِدَ حَرَداً** ve **حَرْداً** der; sükûnlu olan daha çoktur, öteki de fasihtir; dedi ki: insanlar dilde pek az lahn eder. Cevherî: **الحَرَدُ** öfkedir; ve Ebû Nasr Ahmed b. Hâtim, Asma‘î’nin arkadaşı dedi ki: o hafifletilmiştir; ve A‘rec el-Muğannî’den şu beyti okudu:

Atların koşucuları gelip düşürürken,
Öfke ve **حَرْدِ** ile dolu

Ve başkası dedi ki:

Bana karşı **حَرْدٍ**’dan **الأُرَّمَا**’yı çiğner

İbnü’s-Sikkît dedi ki: bazen harekelenir de ondan **حَرِدَ** denir; kesre ile; o **حارد** ve **حَرْدَانُ**’dır; bundan denildi: **أَسد حارد** ve **ليوث حوارد**. İbn Berrî dedi ki: Sîbeveyh’in zikrettiği **حَرِدَ يَحْرَدُ حَرْداً**’dır; **الراء** sâkin iken; öfkelendiğinde. Dedi ki: Asma‘î, İbn Düreyd ve Ali b. Hamza da onu böyle zikretti; dedi ki: şahidi Eşheb b. Rumeyle’nin sözü:

Şerâ’nın aslanları, gizli aslanlarla karşılaştı,
Aslanların kanlarını **حَرْدٍ** üzere içiştiler

Ve develer **حارَدَتِ** **حِراداً**: yani sütleri kesildi yahut azaldı; Sa‘leb okudu:

Akîl’i bir ceylan bacağı ve bir tulum sulayacak,
Onunla uzandı; damgalı, **لم تُحارِدِ** (sütü kesilmemiş)

**مصلوبة**: damgalı. Ve **ناقة مُحارِدٌ** ve **مُحارِدَة**: **بَيِّنَةُ الحِرادِ** (süt kesilmesi açık). Bazıları bunu kadınlara ödünçledi de dedi ki:

Kollar üzerine dirseklerini dayayarak geceleyin kaldılar;
Ve **حارَدْنَ** (sütleri kesildi), ancak sıcak suyu içtikleri müstesna

Yani: sütleri kesildi; ancak **الحمائما** içtikleri zaman; o, ısıtılan sudur; onu içerler; ancak onu ısıtır; çünkü onu soğuk, yiyeceksiz içtiklerinde karınlarını yaralar. Ve **ناقة مُحارِدٌ** (هاء’sız): süt kesilmesi şiddetli. Kümeyt dedi ki:

Ve yavruları ölen, kalın derili dişiler **حَارَدَتِ** (sütü kesti); ve olmadı,
Ödünç alanların kazanının ardılı için, bir ardıl

**النكد**: yavruları ölenler. **الجلاد**: derileri kalın, kılları kısa, eklemleri sert olanlar; bunlar **الخُورِ**’dan daha güçlü, daha sabırlı ve daha az sütlüdür; **الخُورُ** daha bol, daha zayıftır. Ve **الحارد**: dişi develerden sütü az olan. Ve dişi develerden **الحَرُودُ**: sağımı az olan. Ve yıl **حاردت**: suyu ve yağmuru azaldı; ve kaplarda, içkisi tükendiğinde ödünçlenmiştir; dedi ki:

Bizde dolu bir kâse vardır,
Koyu renkli; onu **بِرْزِينُها** takip eder

Artık **حارَدَتْ** yahut ağladığında,
Başka birinin kaşından onun hamuru çözülür

**البرزي**: erkek hurma tomurcuğunun kabuğundan yapılan, onunla içilen kap. Ve **الحَرَدُ**: ayaklarda bir hastalık; deve yürüdüğünde ayaklarını silkeler de onlarla yere çok vurur; ve denildi: o, develere ellerdeki **العِقالِ**’dan, ayaklar olmaksızın, gelen bir hastalıktır. **بعير أَحْرَدُ**; ve **حَرِدَ حَرَداً** olmuştur; yalnız hareke ile. Ve **بعير أَحْرَدُ**: arkasından yüründüğünde elleriyle çırpar; ve denildi: **الحَرَدُ**, bir elin sinirinin **العِقالِ**’dan kurumasıdır; o, sütten kesilmemiş yavru iken; yürüdüğünde ikisiyle göğsüne vurur; ve denildi: **الأَحْرَدُ**, yürüdüğünde ayaklarını şiddetli kaldıran ve şiddetli **قَطافَتِه** sebebiyle onları yerine koyandır; bineklerde ve başkalarında olur; ve **الحَرَدُ** onun masdarıdır. Ezherî: **الحَرَدُ** devede yaratılıştan değil, sonradan olan bir hâdisedir. İbn Şümeyl dedi ki: **الحَرَدُ**, devenin kol sinirinin kopmasıdır; eli gevşer; artık onunla daima çırpar; sinir ancak kolun dışından kopar; deve yürüdüğünde onu, yerden şiddetli yükselişi ve gevşekliği sebebiyle sanki uzatır gibi görürsün; **الحَرَدُ** ancak elde olur; ve **الأَحْرَدُ** **يُلَقِّفُ**; dedi ki: onun **تلقيق**’i, elini şiddetle kaldırmasıdır; sanki uzatır gibi uzatır; tıpkı pirinç dövenin dövdüğü tahtasını uzatması gibi; işte bu **التلقيف**’tir. Denir: **جمل أَحْرَدُ** ve **ناقة حَرْداءُ**; ve şu beyti okudu:

Siz çağrıldığınızda mızraklaşmaya cevap verdiniz,
Tıpkı Şamlı bir **زُبٌّ**’un **حُرْدُ** (hızla kaldırıp vurması) gibi

Cevherî: **بعير أَحرد** ve **ناقة حرداء**; bu, iki elinden birinin sinirinin **عِقال**’dan gevşemesidir yahut yaratılıştan olmasıdır; yürüdüğünde sanki onu silkeler; A‘şâ dedi ki:

Ve iki ayağıyla tozu savurdu, ve geri çevirdi,
İki eli yumuşak bir eğrilikle; **غيرَ أَحْردِ** (ahred olmayan)

Ve **رجل أَحرد**: zırh ona ağır geldiğinde, yürüyüşte yayılıp açılamadığında; ve **حَرِدَ حَرَداً** olmuştur; Ezherî okudu:

Zırhında yürüdüğünde, **غيرَ أَحْرَدِ**

Ve her şeyden **المُحَرَّدُ**: eğri olan. Ve şeyin **تَحْرِيد**’i: onu kemer biçimi gibi eğriltmektir. Ve **حَبْلٌ مُحَرَّد**: büküldüğünde, eğriliğinden dolayı ona kıvrımlar olduğunda. Ve **حَرَّدَ** ipini: bükmesini dürdü de yuvarlak geldi; Ebû Hanîfe nakletti. Bir defa dedi ki: **حبل حَرِدٌ** **الحَرَدِ**’dan; kuvvetleri düzgün olmayan. Ezherî dedi ki: Arapların, ipin liflerinin bükümü şiddetlenip düğümlenip üst üste bindiğinde “içinde **حُرُودٌ** olan bir ip getirdi” dediklerini işittim; ve ipini **حرّد** etti.

Ve **الحُرْدِيُّ** ve **الحُرْدِيَّةُ**: kamış duvarına enlemesine bağlanan çitin kuşaklaması; İbn Düreyd dedi ki: o Nabatîcedir; ve onu **حَرَّده** **تحريداً**; çoğulu **الحَراديُّ**. Ezherî: adam **حَرَّدَ** ettiğinde, bir kulübeye sığındı. İbnü’l-A‘râbî: tavanın ağaçlarına **الرَّوافِدُ** denir; onların üzerine atılan kamış çamurlarına **حَرادِيُّ** denir. Ve **غُرْفَةٌ مُحَرَّدَةٌ**: içinde kamışın **حراديّ**si enlemesine olan. Ve **بيت مُحَزّد**: hörgüçlü (çatısı tümsek); o, Farsçada **كُوخ** denilen şeydir. Ve kamıştan **الحُرْدِيُّ**: Nabatîce, Arapçalaştırılmıştır; **الهُرْدِيُّ** denmez. Ve tel **حَرِدَ** **حَرَداً**; o **حَرِدٌ**’dir; kuvvetlerinin bir kısmı bir kısmından daha uzun olduğunda.

Ve tellerden **المُحَرَّدُ**: **الحَصَدُ**; kuvvetlerinin bir kısmı bir kısmının üstüne çıktığı şey; o **المُعَجَّرُ**’dir.

Ve **الحِرْدُ**: hörgüçten bir parça; Ezherî dedi ki: bunu Leys’ten başkası için işitmedim; o hatadır; ancak **الحِرْدُ** bağırsaktır.

Zührî nakletti: bazı krallardan birinin bir ulak geldi; ona, yanında kadınki gibi olan bir adam hakkında “nasıl mirasçı kılınır?” diye soruyordu. Dedi ki: fışkıran suyun çıktığı yerden. Bunun üzerine onların şairi dedi ki:

Öyle bir mühim iş ki kadıları hükmü aciz bıraktı,
Fakihi, cahil gibi şüpheye düşürür

Onun kızartmasından önce, kızartmasıyla acele ettin,
Ve onun **مُحْرَدَها**’sını kesin bir hükümle kestin

**المحرَدُ**: kesilmiş olan. Denir: devenin hörgücünden **حَرْداً** **حردت**; ondan bir parça kestiğinde. Yani: sen onda fetvayı acele verdin ve cevapta teenni etmedin; onu, kendisine misafir inen bir adama benzetti; ona, kesip verdiği kurbanın ciğerinden ve etinden ikramı acele etti; onu **الحنيذ** ve kızartma üzerine bekletmedi; ikramı acele etmek onlarda övülür, sahibi methedilir.

Ve **الحِرْدُ**, kesre ile: deve ve dişi devenin dışkı yeri; çoğulu **حُرود**. Ve develerin **أَحرادُ**’ı: bağırsaklarıdır; tekilinin, dışkı yerleri olan **الحُرود**’un tekili için **حِرْداً** olması uygundur; çünkü dışkı yerleri ile bağırsaklar yakındır; İbnü’l-A‘râbî okudu:

Sonra sabahladı, **أَحرادُها** (bağırsakları) atar,
Gerek şarkı söyleyen, gerek sürücü iken

**تنبض**: çalkalanır. **متغناة**: şarkı söyleyen; bu, onların “**الناصاة**” (perçemli) sözleri gibi, “**القاراة**” (kâriye sahibi) sözleri gibidir. Asma‘î: **الحُرود** develerin dışkı yerleridir; tekili **حِرْدٌ** ve **حِرْدَة**; **الحاء**’ı kesre ile. Şemmer dedi ki; ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الحُرود** bağırsaklardır; dedi ve bize İbnü’r-Riqâ‘’dan okuttu:

Bir işkembe üzerine bina edildi; sanki onun **حُرودَها**’sı,
Bükülmüş, katlanmış bağırsaklar; lifleri sağlamlaştırılmış

Ve **رجل حُرْدِيٌّ**: bağırsakları geniş. Yûnus dedi ki: bir bedevîyi işittim, soruyor, diyordu: “Miskin **الحَرِد**’e kim sadaka verir?” yani muhtaç olana.

Ve deri **تحرّد** etti: üzerindeki kılları attı.

Ve **قَطاً حُرْدٌ**: hızlılar; Ezherî dedi ki: bu hatadır; **القطا الحُرْدُ** kısa bacaklı olanlardır; bununla vasıflanırlar; dedi ki: bundan, cimriye “iki eli **أَحْرَدُ**” denildi; yani onlarda vermekten bir büzülme vardır; dedi ki: bundan, Allah’ın sözü “Ve sabahladılar **حَرْدٍ** üzere, güç yetirenler olarak” hakkında “yani men‘ ve cimrilik üzere” diyenin sözü vardır. Ve **الحَريد**: kurutulmuş balık; Kurâ‘’dan.

Ve **أَحراد** (hemzenin fethi, **الحاء**’ın sükûnu ve noktasız **دال** ile): Mekke’de eski bir kuyu; hadiste zikri vardır. Ebû Ubeyde: **حرداء**; uzatılmış **فعلاء** vezni üzere; Nehşel b. Hâris oğulları için bir lakaptır; onunla lakaplandılar; bundan Ferazdak’ın sözü:

Babanın hayrı hakkı için; Nehşel’in zannı değildir,
Ve onun **أَحْرادها**’sı, zor bir şeye uğratıldıklarıdır

(* “**لعمر أبيك** إلخ” asılda böyle; Kâmûs şerhinde olan:
“**لعمر أبيك الخير ما زعم نهشل** * عليّ ولا حردانها بكبير
وقد علمت يوم القبيبات نهشل * وأحرادها أن قد منوا بعسير”)

Onları gördüğün gibi **الأَحراد** üzere cem‘ etti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ر د * * حَرَد * قصد وبابه ضرب وقوله تعالى ﴿وغدوا على حرد قادرين﴾ أي على قصد وقيل على منع و * الحَرَدُ * بالتحريك الغضب قال أبو نصر صاحب الأصمعي هو مخفف فعلى هذا بابه فهِم وقال بن السكيت وقد يُحرك فعلى هذا بابه طرِب وهو * حَارِدٌ * و * حَردَانُ * و * الحُرْدِيُّ * من القصب بوزن الكُردي نبطي معّرب والجمع * حَرَادِيُّ * بالفتح ولا يقال الهُردي

##### Türkçe

* ح ر د * * **حَرَد** * kastetti; babı **ضرب**’dır. Yüce Allah’ın sözü: ﴿وغدوا على حرد قادرين﴾ yani “bir kast üzere”; “bir men‘ (engelleme) üzere” denilmiştir. Ve * **الحَرَدُ** * (harekeli olarak) öfkedir. Ebû Nasr, el-Asma‘î’nin sahibi, dedi ki: O muhaffeftir; buna göre babı **فهِم**’dir. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Bazen harekelenir; buna göre babı **طرِب**’dir. Ve o, * **حَارِدٌ** * ve * **حَردَانُ** *’dur. Ve * **الحُرْدِيُّ** * kamıştandır; **الكُردي** vezninde; Nabatî (kökenli) olup mu‘arrebdir. Çoğulu * **حَرَادِيُّ** * (fetha ile)’dir; **الهُردي** denilmez.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حرده يحرده، بالكسر، حردا: قصده ومنعه، كلاهما عن ابن الأعرابي، وقد فسر بهما قوله تعالى:  وغدوا على حرد قادرين  : كحرده تحريدا، قال:
  كأن فداءها إذ حردوه                      أطافوا حوله سلك يتيم وقال الفراء: تقول للرجل: قد أقبلت قبلك، وقصدت قصدك، وحردت حردك. وحرده: ثقبه،ورجل حرد، كعدل، وحارد، وحرد، ككتف، وحريد، ومتحرد، وحردان من قوم حراد، بالكسر، جمع حرد ككتف، وحرداء، جمع حريد بمعتزل متنح، وامرأة حريدة، ولم يقولوا: حردى، وحي حريد،: منفرد معتزل من جماعة القبيلة، ولا يخالطهم في ارتحاله وحلوله؛ وإما لعزته، أو لقلته وذلته. وقالوا: كل قليل في كثير حريد، قال جرير:
  نبني على سنن العدو بيوتنا                      لا نستجير ولا نحل حريدا يعني أننا لا ننزل في قوم من ضعف وذلة، لما نحن عليه من القوة والكثرة.
 وقد حرد يحرد حرودا إذا تنحى واعتزل عن قومه ونزل منفردا لم يخالطهم، قال الأعشى يصف رجلا شديد الغيرة على امرأته، فهو يبعد بها إذا نزل الحي قريبا من ناحيته:
  إذا نزل الحي حل الجحيش                      حريد المحل غويا غيورا والجحيش: المتنحي عن الناس أيضا. وفي حديث صعصعة: فرفع لي بيت حريد أي منتبذ متنح عن الناس. وحردد عليه كضرب وسمع، حردا، محركة، وحردا، كلاهما: غضب، وفي التهذيب: الحرد، جزم، والحرد، لغتان، يقال: حرد الرجل إذا اغتاظ فتحرش بالذي غاظه وهم به، فهو حارد وحرد، وأنشد:
  أسود شرى لا قت أسود خفية                      تساقين سما كلهـن حـوارد قال ابن سيده: فأمأ سيبويه، فقال: حردحردا ورجل حرد وحارد غضبان قال أبو العباس، وقال أبو زيد، والأصمعي، وأبو عبيدة: الذي سمعنا من العرب الفصحاء، في الغضب: حرد يحرد حردا، بتحريك الراء، قال أبو العبأس: وسألت ابن الأعرابي عنها فقال: صحيحة، إلا أن المفضل روآ أن من العرب من يقول: حرد حردا وحردا، والتسكين أكثر، والأخرى فصيحة، قال: وقلمأ يلحن الناس فلي اللغة.
 وفي الصحاح: الحرد: الغضب، وقال أبو نصر أحمد بن حاتم، صاحب الأصمعي: هو مخفف، وأنشد للأعرج المعني:
  إذا جياد الخيل جاءت تردى                      مملوءة من غضب وحرد وقال الآخر:
  يلوك من حرد على الأرما وقال ابن السكيت: وقد يحرك فيقال منه: حرد، بالكسر، فهو حارد وحردان، ومنه قيل: أسد حارد، وليوث حوارد. وقال ابن بري: الذي ذكره سيبويه: حرد يحرد حردا، بسكون الراء، إذا غضب، قال: وهكذا ذكره الأصمعي وابن دريد وعلي بن حمزة، قال: وشاهده قول الأشهب بن رميلة:

  أسود شرى لاقت أسود خفـية                      تساقوا على حرد دماء الأساود والحرد، بالكسر: قطعة من السنام، قال الأزهري: ولم أمسع بهذا لغير الليث، وهو خطأ، إنما الحرد: المعى. والحرد، بالكسر مبعر البعير والناقة، كالحردة، بالكسر أيضا. وهذه نقلها الصاغاني، والجمع حرود.
 وأحراد الإبل: أمعاؤها، وخليق أن يكون واحدها حردا كواحد الحرود التي هي مباعرها، لأن المباعر والأمعاء متقاربة. وقال الأصمعي: الحرود مباعر الإبل، واحدها حرد وحردة، قال شمر: وقال ابن الأعرابي: الحثرود: الأمعاء، وقال: وأقرأنا لابن الرقاع:
  بنيت على كرش كأن حرودها                      مقط مطواة أمـر قـواهـا وزياد بن الحرد، ككتف، مولى عمرو بن العاص، روى عن سيده المذكور. وحاردت الإبل حرادا: انقطعت ألبانها أو قلت، أنشد ثعلب:
  سيروي عقيلا رجل ظبي وعلبة                      تمطت به مصلوبة لم تحـارد واستعاره بعضهم للنساء فقال:
  وبتن على الأعضاد مرتفقاتها                      وحاردن إلا ما شربن الحمائما يقول: انقطعت ألبانهن إلا أن يشربن الحميم، وهو الماء يسخنه فيشربنه، وإنما يسخنه لأنهن إذا شربنه باردا على غير مأكول عقر أجوافهن. ومن المجاز: حاردت السنة: قل ماؤها ومطرها، وقد استعير في الآنية إذا نفد شرابها، قال:
  ولنا بـاطـية مـمـلـوءة                      جونة يتبعهـا بـرزينـهـا
  فإذا ماحـاردت أو بـكـأت                      فت عن حاجب أخرى طينها البرزين: إناء يتخذ من قشر طلع الفحال، يشرب به.
 ويقال: ناقة حرود، كصبور، ومحارد، ومحاردة، بينة الحراد شديدته، وهي القليلة الدر. والحرد، محركة داء في قوائم الإبل إذا مشى نفض قوائمه فضرب بهن الأرض كثيرا.
 أو هو داء يأخذ الإبل من العقال في اليدين دون الرجلين، بعير أحرد، وقد حرد حردا، بعير أحرد، وقد حرد حردا، بالتحريك لا غير. أو الحرد يبس عصب إحداهما أي إحدى اليدين من العقال، وهذا فصيل فيخبط بيديه الأرض أو الصدر إذا مشى، وقيل: الأحرد: الذي إذا مشى رفع قوائمه رفعا شديدا ووضعها مكانها من شدة قطافته، يكون في الدواب وغيرها، والحرد مصدره.
 وفي التهذيب: الحرد في البعير حاديث ليس بخلقه. وقال ابن شميل: الحرد أن تنقطع عصبة ذراع البعير فتسترخي يده، فلا يزال يخفق بها أبدا، وإنما تنقطع العصبة من ظاهر الذراع فتراها إذا مشى البعير كأنها تمد مدا من شدة ارتفاعها من الأرض ورخاوتها. والحرد: أن تثقل الدرع على الرجل فلم يستطع ولم يقدر على الانتشاط وفي بعض النسخ: الانبساط. وهو الصواب في المشي وقد حرد حردا، ورجل أحرد، وأنشد الأزهري:
  إذا ما مشى في درعه غير أحرد

  والحرد: أن يكون بعض قوى الوتر أطول من بعض وقد حرد الوتر. وفعل الكل حرد كفرح، فهو حرد ككتف. والحردي والحردية، بضمهما، حياصة الحظيرة التي تشد على حائط القصب عرضا، قال ابن دريد: هي نبطية، وقد حرده تحريدا، والجمع الحرادي. وقال ابن الأعرابي: يقال لخشب السقف: الروافد، ولما يلقى عليها من أطيان القصب: حرادي. وغرفة محردة: فيها حرادي القصب عرضا. ولا يقال الهردي. والمحرد، كمعظم: الكوخ المسنم وبيت محرد. مسنم. والكوخ فارسيته لأنه ذكر في الخاء المعجمة: الكوخ والكاخ: بيت مسنم من قصب بلا كوة، فذكر المسنم بعد الكوخ كالتكرار. والمحرد من كل شيء: المعوج وتحريد الشيء: تعويجه كهيئة الطاق. والمحرد اسم البيت فيه حرادي القصب عرضا. وغرفة محردة كذلك، وقد تقدم.
 وحبل محرد، إذا ضفر فصارت له حروف لا عوجاجه. وحرد الحبل تحريدا: أدرج فتله فجاء مستديرا، حكاه أبو حنيفة. وقال مرة: حبل حرد من الحرد: غير مستوي القوى. وقال الأزهري: سمعت العرب تقول للحبل إذا اشتدت إغارة قواه حتى تتعقد وتتراكب: جاء بحبل فيه حرود. وحرد الشيء: عوجه كهيئة الطاق. وفي التهذيب: وحرد زيد تحريدا، إذا أوى إلى كوخ، هكذا نص عبارته. وأما قول المصنف: مسنم، فليس في التهذيب، ولا في غيره. ومر الكلام عليه آنفا. وتحرد الأديم: ألقي ما عليه من الشعر. وقولهم: قطا حرد، أي سراع، فقد قال الأزهري: هذا خطأ. والقطا الحرد: القصار الأرجل. وهي موصوفة بذلك. والحريد: السمك المقدد، عن كراع. وأحرده: أفرده ونحاه، عن الزجاج. وأحرد في السير: أغذ، أي أسرع. ومن المجاز: الأحرد: البخيل من الرجال، اللئيم. قال رؤبة:
  وكل مخلاف ومكـلـئز                      أحرد أو جعد اليدين جبز ويقال له: أحرد اليدين أيضا، أي فيهما انقباض عن العطاء. كذا في التهذيب. وفي الأساس: حرد زيد: كان يعطي ثم أمسك. والحريداء: رملة ببلاد بني أبي بكر بن كلاب بن ربيعة، نقله الصاغاني، والحريداء عصبة تكون في موضع العقال تجعل الدابة حرداء تنفض إحدى يديها إذا مشت وقد يكون ذلك خلقة. ويقال جاء بحبل فيه حرود، الحرود، بالضم: حروف الحبل، كالحراديد، وقد حرد حبله. والمحأرد: المشافر، نقله الصاغاني. وانحرد النجم: انقض، والمنحرد: المنفرد، في لغة هذيل، قال أبو ذؤيب:
  كانه كوكب بالجو منحرد ورواه أبو عمرو بالجيم، وفسره بمنفرد، وقال: هو سهيل. وفي الصحاح: كوكب حريد: معتزل عن الكواكب. وحردان كعثمان: ة بدمشق، نقله الصاغاني. وروى أن بريدا من بعض الملوك جاء يسأل الزهري عن رجل، معه ما مع المرأة: كيف يررث. قال: من حيث يخرج الماء الدافق، فقال في ذلك قائلهم:
  ومهمة أعيا القضاة قضاؤهـا                      تذر الفقيه يشك مثل الجاهلي
  عجلت قبل حنيذها بشـوائهـا                      وقطعت محردها بحكم فاصل

  المحرد كمجلس مفصل العنق أو موضع الرحل. يقال: حردت من سنام البعير حردا، إذا قطعت منه قطعة، أراد أنك عجلت الفتوى فيها ولم تستأن في الجواب، فشبهه برجل نزل به ضيف فعجل قراه بما قطع له من كبد الذبيحة ولحمها، ولم يحبسه على الخنيذ والشواء، وتعجيل القرى عندهم محمود، وصاحبه ممدوح. والحرداء، كصحراء: لقب بني نهشل بن الحارث، قاله أبو عبيد، وأنشد للفرزدق:
  لعمر أبيك الخير ما رغم نهشل                      علي ولا حرداؤها بـكـبـير
  وقد علمت يوم القبيبات نهشـل                      وأحرادها أن قد منوا بعسـير والحردة، بالكسر: د، بساحل بحر اليمن، أهله ممن سارع إلى مسيلمة الكذاب. وقيل بفتح الحاء.
 ومما يستدرك عليه: الحرد: الجد، وهكذا فسر الليث في كتابه الآية  على حرد قادرين  قال: على جد من أمرهم. قال الأزهري: وهكذا وجدته مقيدا. والصواب على حد، أي منع، قال: هكذا قاله الفراء. وروي في بعض التفاسير أن قريتهم كان اسمها: حردا، ومثله في المراصد.
 وتحريد الشعر: طلوعه منفردا، وهو عيب، لأنه بعد وخلاف للنظير. والمحرد، كمعظم، من الأوتار: الحصد الذي يظهر بعض قواه على بعض، وهو المعجر. ورجل حردي، بالضم: واسع الأمعاء. وقال يونس: سمعت أعرابيا يسأل ويقول: من يتصدق على المسكين الحرد، أي المحتاج. وككتاب، حراد بن نداوة بن ذهل، في محأرب خصفة. وحراد بن شلخب الأكبر في حضرموت. وكغراب. حراد بن مالك بن كنانة بن خزيمة. وحرأد بن نصر بن سعد بن نبهان في طييء. وحراد بن معن بن مالك في الأزد. وحراد بن ظالم بن ذهل في عبد القيس، قاله الافظ. وأحراد وأم أحراد: بئرقديمة بمكة، واحتفرها بنو عبد الدار لها ذكر في الحديث. وذكر القالي في أماليه من معاني الحرد: القلة والحقد وزاد غيره: السرعة. قال شيخنا: ومن غريب إطلاقاته ما رواه بعض الأئمة عن الشيباني، أنه قال: الحرد: الثوب، وأنشد لتأبط شرا.

  أتركت سعدا للرمأح دريئة                      هبلتك أمك أي حرد ترقع وقال الفسوي: الحرد في هذا البيت: الثوب الخلق. واستبعده غيرهما وقال: إنه في البيت بالجيم، قال البكري في شرح الأمالي? وهو المعروف في الثوب الخلق.
 قال شيخنا: هو كذلك، إلا أن الرواية مقدمة، والحافظ حجة. ومن الأمثال قولهم: تمسك بحردك حتى تدرك حقك أي دم على غيظك. ومن المجاز: حاردت حالي، إذا تنكدت. كذا في الأساس.

##### Türkçe

**حرده يحرده**، kesre ile, **حردا**: onu kastetti ve onu menetti; ikisi de İbnü’l-A‘râbî’den; ve onunla (bu ikisiyle) Yüce Allah’ın sözü tefsir edilmiştir: **وغدوا على حرد قادرين**: **كحرده تحريدا**; dedi ki:
  Sanki fidyesi, onu **حردوه** ettikleri vakit,
                      Yetim bir iplik gibi onun çevresinde dolandılar.

El-Ferrâ dedi ki: adama dersin ki: “Muhakkak senin önüne geldim, ve senin kastını kastettim, ve senin **حرد**’ını **حردت** ettim.” Ve **حرده**: onu deldi. Ve **رجل حرد**, **كعدل** (vezninde), ve **حارد**, ve **حرد**, **ككتف** (vezninde), ve **حريد**, ve **متحرد**, ve **حردان**; **قوم حراد**’dan; kesre ile; **حرد**’ın cem‘i, **ككتف** (gibi). Ve **حرداء**, **حريد**’in cem‘i; (mânâsı:) ayrılmış, uzaklaşmış. Ve **امرأة حريدة**; ve “**حردى**” demediler. Ve **حي حريد**: kabile cemaatinden tek başına kalmış, ayrılmış; göçünde ve konaklamasında onlarla karışmaz; ya izzetinden dolayı, yahut azlığından ve zilletinden dolayı. Ve dediler ki: “Çok içinde her az olan **حريد**’dir.” Cerîr dedi ki:
  Düşmanın sünneti üzere evlerimizi bina ederiz,
                      Ne sığınma isteriz ne de **حريدا** ineriz.
Yani: biz, üzerinde bulunduğumuz kuvvet ve çokluk sebebiyle, zayıflık ve zillet üzere olan bir kavim içine inmeyiz.

Ve **حرد يحرد حرودا**: kavminden uzaklaşıp ayrıldığı ve tek başına indiği, onlarla karışmadığı vakit. El-A‘şâ, karısına karşı şiddetli kıskanç bir adamı vasfederken (şöyle dedi); o, mahalle (kabile) kendi tarafına yakın konakladığı vakit onu (kadını) uzaklaştırır:
  Mahalle konaklayınca **الجحيش** konaklar,
                      Mekânı **حريد**; sapık, kıskanç.
Ve **الجحيش**: insanlardan uzaklaşan da. Ve Sa‘saa hadîsinde: “Bana **بيت حريد** yükseltildi” yani insanlardan ayrılmış, uzaklaşmış (bir ev). Ve **حردد عليه**; **كضرب وسمع** (bablarında), **حردا**; râ’sı harekeli; ve **حردا**; ikisi de: öfkelendi. Ve **التهذيب**’de: **الحرد** (cezm ile), ve **الحرد** (hareke ile), iki lugattır. Denir: **حرد الرجل**; öfkelendiği vakit, onu öfkelendirenle sürtüşmeye girişti ve ona (kötülük) kastetti; o hâlde o **حارد** ve **حرد**’dır. Ve şu beyit okundu:
  Satın alınmış aslanlar; gizli aslanlarla karşılaştı,
                      Hepsi **حـوارد**; zehir (için) birbirine sürülürler.

İbn Sîde dedi ki: Sîbeveyh’e işaret etti; şöyle dedi: **حرد حردا**; ve **رجل حرد وحارد**: öfkeli. Ebü’l-‘Abbâs dedi. Ve Ebû Zeyd, el-Asma‘î ve Ebû ‘Ubeyde dedi ki: Arap fasihlerinden işittiğimiz, öfkede: **حرد يحرد حردا**; râ’yı harekeli kılarak. Ebü’l-‘Abbâs dedi ki: Onu İbnü’l-A‘râbî’ye sordum; dedi ki: sahihdir; ancak el-Mufaddal rivayet etti ki Arap’tan kimi: **حرد حردا وحردا** der; ve sükûn daha çoktur; öteki de fasihdir. Dedi ki: insanlar dilde pek az lahn eder.

Ve **الصحاح**’ta: **الحرد**: öfke. Ve el-Asma‘î’nin arkadaşı Ebû Nasr Ahmed b. Hâtim dedi ki: o muhaffeftir. Ve el-A‘rec el-Ma‘nî’den şu beyit okundu:
  Atların iyileri gelip düşecek olunca,
                      Öfke ve **حرد** ile dolu.
Ve bir başkası dedi ki:
  **الأرما** üzerinde **حرد**’dan (dolayı) çiğner.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: Bazen harekeli kılınır; ondan: **حرد** (kesre ile) denir; o hâlde o **حارد** ve **حردان**’dır. Ve ondan dolayı: **أسد حارد** ve **ليوث حوارد** denmiştir. İbn Berrî dedi ki: Sîbeveyh’in zikrettiği: **حرد يحرد حردا**; râ sâkin iken; öfkelendiği vakit. Dedi ki: el-Asma‘î, İbn Düreyd ve ‘Alî b. Hamza da böyle zikretti. Dedi ki: onun şahidi, el-Eşheb b. Rumeyle’nin sözü:
  Satın alınmış aslanlar; gizli aslanlarla karşılaştı,
                      Aslanların kanları üzerine **حرد** ile içtiler.

Ve **الحرد** (kesre ile): hörgücün bir parçası. El-Ezherî dedi ki: Bunu Leys’ten başkasına işitmedim; ve o hatadır; ancak **الحرد**: bağırsaktır. Ve **الحرد** (kesre ile): devenin ve dişi devenin dışkı yeri; **كالحردة** (kesre ile) de. Bunu es-Sâgânî nakletti; cem‘i: **حرود**.

Ve **أحراد الإبل**: onların bağırsakları. Ve birinin **حردا** olması uygundur; **الحرود**’un (ki onların dışkı yerleridir) birinin (müfredinin) olduğu gibi; çünkü dışkı yerleri ile bağırsaklar birbirine yakındır. El-Asma‘î dedi ki: **الحرود**: develerin dışkı yerleridir; birisi: **حرد** ve **حردة**. Şemmer dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الحثرود**: bağırsaklar. Ve dedi ki: İbnü’r-Riqâ‘ için bize okundu:
  Bir işkembe üzerine bina ettim; sanki **حرودها**
                      Kesilmiş, dürülmüş; kuvvetleri onu bükmüştür.

Ve **زياد بن الحرد**, **ككتف** (vezninde), ‘Amr b. el-‘Âs’ın mevlâsı; zikredilen efendisinden rivayet etti. Ve **حاردت الإبل حرادا**: sütleri kesildi yahut azaldı. Sa‘leb şu beyiti okudu:
  ‘Akîl’i bir adam sulayacak: ceylan ve ‘albe,
                      Onunla uzandı; asılmış; **لم تحـارد**.

Ve kimi onu kadınlar için mecaz yaptı; şöyle dedi:
  Omuzlar üzerinde dirsek dayanaklarıyla gecelediler,
                      Ve **حاردن** ettiler; ancak sıcak suyu içtikleri müstesna.
Diyor ki: sütleri kesildi; ancak **الحمائما** içmeleri hâli müstesna; o, suyu ısıtır da içerler; onu ancak ısıtır; çünkü onu, yiyeceksiz olarak soğuk içtikleri vakit karınlarını yaralar.

Ve mecazdan: **حاردت السنة**: suyu ve yağmuru azaldı. Ve kaplarda da, içkisi tükendiği vakit, ödünç alınmıştır. Dedi ki:
  Bizde dolu bir **باطـية** vardır,
                      Bir **جونة**; onu **برزينـهـا** takip eder.
  Ne vakit **حـاردت** yahut **بـكـأت** ederse,
                      Başka birinin kaşından onun çamurunu (sıvasını) giderdi.
**البرزين**: erkek hurma salkımının kabuğundan yapılan bir kap; onunla içilir.

Ve denir: **ناقة حرود**; **كصبور** (vezninde), ve **محارد**, ve **محاردة**; **الحراد**’ı açıkça belli; onun şiddetlisi; ve o, sütü az olan (deve)dir. Ve **الحرد**; râ’sı harekeli: develerin ayaklarında bir hastalık; yürüdüğü vakit ayaklarını silker de onlarla yere çok vurur.

Yahut o, develere **العقال**’dan, ayaklar değil de ellerde (ön ayaklarda) isabet eden bir hastalıktır. **بعير أحرد**; ve **حرد حردا**; **بعير أحرد**; ve **حرد حردا**; yalnız hareke ile. Yahut **الحرد**: **العقال**’dan, ikisinden birinin, yani ellerden birinin sinirinin kurumasıdır. Ve bu bir yavrudur; yürüdüğü vakit elleriyle yere yahut göğse vurur. Ve denildi ki: **الأحرد**: yürüdüğü vakit ayaklarını şiddetli bir kaldırışla kaldıran ve onları, şiddetli topallığından dolayı, yerlerine koyan; binek hayvanlarında ve başkalarında olur; ve **الحرد** onun masdarıdır.

Ve **التهذيب**’de: **الحرد** devede, yaratılışından olmayan bir ârızadır. İbn Şümeyl dedi ki: **الحرد**: devenin kol sinirinin kopmasıdır; eli gevşer; artık onunla daima çırpar durur. Sinir ancak kolun dış tarafından kopar; deve yürüdüğü vakit onu görürsün: sanki yerden yükselişinin şiddetinden ve gevşekliğinden dolayı onu uzata uzata uzatır. Ve **الحرد**: zırhın adama ağır gelmesi; artık (yürüyüşte) canlanmaya güç yetirememesi ve muktedir olamaması. Bazı nüshalarda: **الانبساط**; ve o, yürüyüşte doğrusudur. Ve **حرد حردا**; ve **رجل أحرد**. El-Ezherî şu beyiti okudu:
  Zırhı içinde yürüdüğü vakit, **غير أحرد**.

Ve **الحرد**: telin kuvvetlerinden bazısının bazısından daha uzun olmasıdır; ve tel **حرد** olmuştur. Ve bütünün fiili **حرد** ( **فرح** gibi); o hâlde o **حرد** ( **كتف** gibi). Ve **الحردي** ve **الحردية**, ikisinin de dammesiyle: kamış duvarın üzerine enlemesine bağlanan ağılı çitin kuşatmasıdır; İbn Düreyd dedi: o Nabatîcedir; ve onu **حرده** onu **تحريدا** (yaptı); ve cem‘i **الحرادي**’dir. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: tavanın kerestesinə **الروافد** denir; ve onun üzerine atılan kamış çamurlarına: **حرادي**. Ve **غرفة محردة**: içinde kamışın **حرادي**’si enlemesine (olan). Ve **الهردي** denmez. Ve **المحرد**, ( **معظم** gibi): hörgüçlü kulübe; ve **بيت محرد**: hörgüçlü. Ve **الكوخ** onun Farsçasıdır; çünkü o **الخاء** mu‘ceme’de zikredildi: **الكوخ** ve **الكاخ**: penceresiz kamıştan hörgüçlü ev; böylece **الكوخ**’tan sonra **المسنم**’i zikretmek tekrar gibi oldu. Ve her şeyden **المحرد**: eğri olan; ve bir şeyin **تحريد**’i: onu kemer biçimi gibi eğriltmektir. Ve **المحرد**: içinde kamışın **حرادي**’si enlemesine olan evin adıdır. Ve **غرفة محردة** de böyledir; ve daha önce geçti.

Ve **حبل محرد**: eğer örülür de onun için harfler olur, yoksa onun eğriliği (sebebiyle). Ve **حرد الحبل تحريدا**: bükümünü dürdü de yuvarlak geldi; bunu Ebû Hanîfe nakletti. Ve bir defa dedi: **حبل حرد** **الحرد**’den: kuvvetleri düzgün olmayan. Ve Ezherî dedi: Arapları, telin kuvvetlerinin saldırısı şiddetlenip de düğümlenip üst üste bindiği vakit ipe: “içinde **حرود** olan bir iple geldi” derken işittim. Ve **حرد الشيء**: onu kemer biçimi gibi eğdi. Ve **التهذيب**’de: **وحرد زيد تحريدا**: eğer bir kulübeye sığınırsa; ibaresinin nassı böyledir. Musannifin sözü olan: **مسنم** ise, **التهذيب**’de değildir, başkasında da değildir. Ve onun üzerine söz az önce geçti. Ve **تحرد الأديم**: üzerindeki kıl atıldı. Ve onların sözü: **قطا حرد**; yani süratli; Ezherî demiştir ki: bu hatadır. Ve **القطا الحرد**: kısa bacaklılardır. Ve o bununla vasıflanmıştır. Ve **الحريد**: kurutulmuş balık; Kurâ‘dan. Ve **أحرده**: onu tek başına bıraktı ve onu uzaklaştırdı; Zeccâc’dan. Ve **أحرد في السير**: **أغذ**; yani hızlandı. Ve mecazdan: **الأحرد**: erkeklerden cimri, alçak. Ru’be dedi:
  وكل مخلاف ومكـلـئز                      أحرد أو جعد اليدين جبز
Ve ona **أحرد اليدين** de denir; yani ikisinde (iki elinde) vermekten bir büzülme vardır. **التهذيب**’de böyledir. Ve **الأساس**’ta: **حرد زيد**: verirdi, sonra kesti. Ve **الحريداء**: Benî Ebî Bekr b. Kilâb b. Rabî‘a diyarında bir kumluk; Sâgânî onu nakletti. Ve **الحريداء**: yuların yeri mevkiinde olan bir sinir demetidir; biniti **حرداء** yapar: yürüdüğünde iki elinden birini silkeler; ve bu yaratılışça da olabilir. Ve “içinde **حرود** olan bir iple geldi” denir; **الحرود**, damme ile: ipin harfleri; **الحراديد** gibi; ve ipini **حرد** etti. Ve **المحأرد**: dudak kenarları (ağız kenarları); Sâgânî onu nakletti. Ve **انحرد النجم**: düştü. Ve **المنحرد**: tek başına olan; Hüzeyl lügatinde. Ebû Züeyb dedi:
  كانه كوكب بالجو منحرد
Ebû ‘Amr onu **الجيم** ile rivayet etti ve onu “tek başına” diye tefsir etti; ve dedi: o Süheyl’dir. Ve **الصحاح**’ta: **كوكب حريد**: yıldızlardan uzak duran. Ve **حردان** ( **عثمان** gibi): Şam’da bir (yer); Sâgânî onu nakletti. Ve rivayet olundu ki bazı meliklerden bir ulak geldi, Zehrî’ye bir adam hakkında sordu; onunla kadındaki şey (bulunuyor): nasıl miras alır? Dedi: fışkıran suyun çıktığı yerden. Bunun hakkında onların söyleyeni dedi:
  ومهمة أعيا القضاة قضاؤهـا                      تذر الفقيه يشك مثل الجاهلي
  عجلت قبل حنيذها بشـوائهـا                      وقطعت محردها بحكم فاصل

**المحرد** ( **مجلس** gibi): boynun ayrılan yeri yahut eyerin yeri. “Devenin hörgücünden **حردا** olarak **حردت**” denir: ondan bir parça kestiğinde. Şunu murat etti: sen onda fetvayı acele ettin ve cevapta ağır davranmadın; onu, kendisine misafir inen bir adama benzetti: kurbanın ciğerinden ve etinden ona kestiği şeyle ikramını acele etti; ve onu **الخنيذ** ve kızartmaya hapsetmedi. Ve ikramı acele etmek onların yanında övülmüştür; ve sahibi övülendir. Ve **الحرداء** ( **صحراء** gibi): Benî Nehşel b. el-Hâris’in lakabıdır; Ebû ‘Ubeyd söyledi. Ve Ferazdak’tan okudu:
  لعمر أبيك الخير ما رغم نهشل                      علي ولا حرداؤها بـكـبـير
  وقد علمت يوم القبيبات نهشـل                      وأحرادها أن قد منوا بعسـير
Ve **الحردة**, kesre ile: Yemen denizinin sahilinde bir (yer); ahalisi Müseylime el-Kezzâb’a koşanlardandır. Ve **الحاء**’nın fethasıyla olduğu da söylenmiştir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الحرد**: ciddiyet. Ve Leys, kitabında âyeti böyle tefsir etti: **على حرد قادرين**; dedi: işlerinden bir ciddiyet üzere. Ezherî dedi: onu böyle kayıtlı buldum. Ve doğru olan **على حد**’dir; yani men‘. Dedi: Ferrâ böyle dedi. Ve bazı tefsirlerde rivayet olundu ki köylerinin adı: **حردا** idi; **المراصد**’da da bunun benzeri.

Ve **تحريد الشعر**: onun tek başına çıkmasıdır; ve o bir ayıptır; çünkü benzerden uzaklık ve benzerin hilâfıdır. Ve **المحرد** ( **معظم** gibi), tellerden: bazısı kuvvetlerinin bazısı üzerine çıktığı **الحصد**’dır; ve o **المعجر**’dir. Ve **رجل حردي**, damme ile: bağırsakları geniş. Ve Yûnus dedi: bir bedevîyi işittim, soruyor ve diyordu: “yoksul **الحرد**’e kim sadaka verir”; yani muhtaç. Ve ( **كتاب** gibi) **حراد** b. Nedâve b. Zühl, Mahârib Hasafe’de. Ve **حراد** b. Şelhâb el-Ekber Hadramut’ta. Ve ( **غراب** gibi) **حراد** b. Mâlik b. Kinâne b. Huzeyme. Ve **حرأد** b. Nasr b. Sa‘d b. Nebhân, Tayy’da. Ve **حراد** b. Ma‘n b. Mâlik, Ezd’de. Ve **حراد** b. Zâlim b. Zühl, Abdülkays’ta; bunu **الافظ** söyledi. Ve **أحراد** ve **أم أحراد**: Mekke’de eski bir kuyu; Benû Abdüddâr onu kazdı; hadiste onun zikri vardır. Ve Kâlî, **أماليه**’de **الحرد**’in mânalarından: azlık ve kin (olduğunu) zikretti; başkası da ekledi: sürat. Şeyhimiz dedi: kullanımlarının gariplerinden, bazı imamların Şeybânî’den rivayet ettiğidir; o dedi: **الحرد**: elbise. Ve Teebbete Şerran’dan okudu:

  أتركت سعدا للرمأح دريئة                      هبلتك أمك أي حرد ترقع
Ve Fesevî dedi: bu beyitte **الحرد**: eski elbise. Başkaları onu uzak gördü ve dedi: beyitte o **الجيم** iledir. Bekrî, **شرح الأمالي**’de (dedi): o eski elbisede bilinen (lafız)dır.

Şeyhimiz dedi: o böyledir; ancak rivayet öne alınmıştır; ve hâfız hüccettir. Ve darb-ı mesellerdendir onların sözü: “hakkına erişinceye kadar **بحردك** tutun”; yani öfken üzere devam et. Ve mecazdan: **حاردت حالي**: eğer hâlim kötüleştiyse. **الأساس**’ta böyledir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَرَدَ
1 حَرَدَ حرد , (S, A, Msb, K,) aor. حَرِدَ , (S, K,) inf. n. حَرْدٌ, (S, Msb,) He tended, repaired, betook himself, or directed himself or his course or aim, to or towards; made for or towards; aimed at; sought, pursued, desired, or intended; (him, or it; IAar, K;) syn. قَصَدَ. (IAar, S, A, Msb, K.) Agreeably with this explanation, some render the words of the Kur [lxviii. 25], وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ. (S.) You say to a man, ↓ قَدْ حَرَدْتُ حَرْدَكَ I have tended, repaired, &c., to, or towards, thee; like قَصَدْتُ قَصْدَكَ (Fr, S, * L) and أَقْبَلْتُ قِبَلَكَ. (Fr, L.) A rلjiz says, (S,) namely, Hassلn, (so in a copy of the S,)
أَقْبَلَ سَيْلٌ جَآءَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهَ
يَحْرِدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلَّهْ
[A torrent advanced, that came by the command of God, tending to the fruitful garden]. (S.) -A2- Also, aor. حَرِدَ , (K,) inf. n. حَرْدٌ, (S, L,) He prevented, hindered, impeded, withheld, restrained, debarred, inhibited, forbade, prohibited, or interdicted; (IAar, S, K;) and so ↓ حرّد, (L, K,) inf. n. تَحْرِيدٌ. (TA.) Agreeably with this explanation, also, some render the words of the Kur cited above: from حَارَدَتْ said of she-camels, meaning “ they became scanty in their supplies of milk. ” (S.) -A3- Also, aor. حَرِدَ , (S, L, K,) or حَرُدَ , (AZ, S, L,) inf. n. حُرُودٌ; (S, K;) [and app. ↓ تحرّد and ↓ انحرد; (see حَرِيدٌ;)] He (a man) separated himself from others; (K;) he left, or abandoned, or forsook, his people, and removed from them; (AZ, S;) he retired from his people, and alighted, or took up his abode, in a place by himself. (S.) -A4- حَرِدَ, (Sb, S, Msb, K,) aor. حَرَدَ , (Msb, K,) and حَرَدَ, aor. حَرِدَ , (L, K,) inf. n. حَرْدٌ, (Sb, As, T, IDrd, S, Msb, &c.,) so says Aboo-Nasr Ahmad Ibn-Hلtim, companion of As, (S,) and حَرَدٌ, (T, S, Msb,) this latter form of the inf. n. sometimes used, accord. to ISk, (S,) and this is the form heard by AZ and AO and As from the Arabs of chaste speech, (TA,) but both forms are chaste, (IAar, TA,) though the former is the more common, (IAar, Msb,) He was, or became, angry: (S, Msb, K, &c.:) he was, or became, exasperated (تحرّش) by one who angered him, and desired to kill him. (T, L.) And حَرَدَ عَلَيْهِ (A, L) and حَرِدَ (L) He was angry with him. (A, L.) -A5- حَرِدَ, (S, Msb, K,) aor. حَرَدَ , (S, K,) inf. n. حَرَدٌ, (S, Mgh, Msb,) He (a camel) had the disease termed حَرَدٌ [q. v.]: (K:) he had the tendons, or sinews, of one of his fore legs relaxed by the cord whereby the fore shank is sometimes bound up to the arm, or had them in that state naturally, (S, Mgh, Msb, *) so that he shook his fore legs, (S,) or so that he beat the ground [with the fore leg], (Mgh, Msb,) in walking, or going: (S, Mgh, Msb:) or he (a camel) had the tendon, or sinew, of his arm broken, so that his fore leg became lax, and he never ceased to shake it: the tendon, or sinew, breaks only in the outer side of the arm, and it [the arm] seems, when the camel walks or is in motion, as though it stretched, by reason of his raising it so high from the ground, and by reason of its laxness: (ISh, TA:) or he (a beast) raised his legs very high, in walking, or going, and put them down in their place, by reason of his being very short in his step. (L.) ― -b2- Also, aor. and inf. n. as above, He (a man) was oppressed by the weight of his coat of mail, so that he was unable to stretch himself out in walking. (K.) ― -b3- And, with the same aor. and inf. n., It (a bowstring) had one or more of the several portions of which (by their being twisted together) it was composed longer than others. (K.)

حرّد
2 حرّد حرد : see 1. -A2- Also, (T, L, K,) inf. n. تَحْرِيدٌ, (K,) He twisted a rope so tightly that the strands formed knots, and overlay one another: (T, L:) and he rolled a rope in twisting it (أَدْرَجَ فَتْلَهُ) so that it became round. (AHn, L, K.) [See also the pass. part. n., below.] ― -b2- And, (K,) inf. n. as above, (S, K,) He crooked, curved, or bent, a thing, (S, K,) in the form of an arch. (S.) ― -b3- See also حُرْدِىٌ. [It seems to be implied in the L, that one says حرّد حَائِطَ القَصَبِ, meaning He bound a حُرْدِىّ (q. v.) upon the fence of reeds, or canes, of a fold for sheep &c.] -A3- Also, (K,) inf. n. as above, (T, K,) He (a man) betook himself, or repaired, for covert, or lodging, to a [house, or hut, such as is called] كُوخ, (T, K,) with a gibbous roof. (K.)

حَارَدَتْ
3 حَارَدَتْ حاردت , (S, A, K,) inf. n. حِرَادٌ, (S,) She (a camel) was, or became, scanty in her supply of milk: (S, A, K:) or ceased to yield milk, or to have milk in her udder. (K.) ― -b2- [Hence,] (tropical:) She (a woman) ceased to have milk in her breasts. (L.) ― -b3- And (tropical:) It (a بَاطِيَة or other vessel) ceased to have wine, or beverage, in it. (L.) ― -b4- And (tropical:) It (a year, سَنَةٌ,) was one of little rain. (S, A, K.) ― -b5- And حارد (tropical:) He (a man) was about to give, and then refrained. (A.) ― -b6- And حَارَدَتْ حَالِى (tropical:) My state, or condition, became changed, so as not to be known, or so as to be displeasing. (A.)

احردهُ
4 احردهُ احرده احردة He separated, or set apart, (K,) and removed, (TA,) him, or it. (K, TA.)

5 تَحَرَّدَ see 1.

7 اـِنْحَرَدَ see 1. ― -b2- [Also,] It (a star) darted down. (K.)

حَرْدٌ
حَرْدٌ حرد i. q. قَصْدٌ: whence the phrase, قَدْ حَرَدْتُ حَرْدَكَ: see 1. -A2- Anger; [as also ↓ حَرَدٌ: see 1:] so in the prov., تَمَسَّكْ بِحَرْدِكَ حَتَّى تُدْرِكَ حَقَّكَ Retain, or persist in, thine anger until thou obtain thy right. (TA.) Rancour, or enmity which one retains in the heart, watching for an opportunity to indulge it. (El-Kلlee, MF.) -A3- See also حَرِيدٌ.

حِرْدٌ
حِرْدٌ حرد The مَبْعَر [i. e. the intestine, or gut, containing the بَعْر, or dung,] of a camel, (As, S, K,) male or female; (K;) as also ↓ حِرْدَةٌ: (As, K:) pl. حُرُودٌ. (As, S.) ― -b2- An intestine, or a gut: (T:) pl. as above: (IAar:) [or] أَحْرَادٌ signifies the intestines, or guts, of camels; and is probably a pl. of حِرْدٌ, like حُرُودٌ, as the مَبَاعِر and the أَمْعَآء are nearly alike. (L.) Accord. to Lth [and the K], حِرْدٌ signifies A piece of a camel's hump: but this is a mistake: it means (as explained above) an intestine, or a gut. (T.)

حَرَدٌ
حَرَدٌ حرد : see حَرْدٌ. -A2- Also A certain disease in the legs of camels, (K, TA,) occasioning them, in walking, or going, to shake their legs, and to beat the ground with them much: (TA:) or a certain disease in their fore legs; (K, TA;) not in the hind legs; caused by the cord whereby the fore shank is sometimes bound up to the arm: (TA:) or an aridity in the tendons, or sinews, of one of the fore legs, occasioned by that cord, (K, TA,) when the animal is young and recently weaned, (TA,) in consequence of which he beats the ground with his fore legs, (K, TA,) or [strikes] his breast [therewith], in walking, or going: (TA:) the disease thus called is casual; [or generally so; (see حُرَيْدَآءُ;)] not natural. (T.) [See حَرِدَ.]

حَرِدٌ
حَرِدٌ حرد : see حَرِيدٌ: -A2- and حَارِدٌ: -A3- and أَحْرَدُ, in two places. -A4- Also A rope uneven in its strands. (AHn, TA.) A bow-string having one or more of the several portions of which (by their being twisted together) it is composed longer than others. (K.) [See also مُحَرَّدٌ.] -A5- A man in want, or needy. (Yoo, on the authority of an Arab of the desert.)

حِرْدَةٌ
حِرْدَةٌ حرد حرده حردة : see حِرْدٌ.

حُرْدِىٌّ
حُرْدِىٌّ حرد حردى حردي حرديي A bundle of reeds, or canes, which is laid upon the rafters, or pieces of wood; (called رَوَافِدُ, IAar, L,) of a roof: (IAar, Mgh, Msb:) [the reeds, or canes, which are thus used in the construction of a roof are tied together in small bundles, each of which I have generally found to consist of about five or six: over them is added a coat of plaster:] pl. حَرَادِىُّ: a Nabathوan word: (S, Mgh, Msb, K:) arabicized: (S:) you should not say هُرْدِىٌّ. (ISk, S, Mgh.) ― -b2- Also, (L, K,) and ↓ حُرْدِيَّةٌ, (Mgh, L, K,) The girdle (حِيَاصَة, Mgh, L, K, TA, in the CK حِياضَة) of a fold for sheep, &c. (حَظِيرَة), which is bound upon the fence (حَائِط) of reeds, or canes, (Mgh, L, K,) crosswise: (Mgh, L:) accord. to IDrd, Nabathوan. (L.) You say, ↓ حَرَّدَهُ, inf. n. تَحْرِيدٌ. (L.) ― -b3- Also ↓ حُرْدِيَّةٌ, (Lth, Msb,) in the 'Eyn هُرْدِيَّةٌ, (Mgh,) but this latter is disallowed by ISk, (Msb,) Reeds, or canes, which are connected, in a bent form, with the arched branches (طَاقَات) of a grape-vine, (Lth, Mgh, Msb,) and upon which the shoots of the vine are let fall. (Mgh.) ― -b4- Also حُرْدِىٌّ, with damm, [irregularly formed from حِرْدٌ, unless it be a mistake for حِرْدِىٌّ,] A man having wide, or capacious, intestines [like those of the camel]. (L, TA.)

حُرْدِيَّةٌ
حُرْدِيَّةٌ حرد حرديه حردية : see what next precedes, in two places.

حَرْدَانُ
حَرْدَانُ حرد حردان : see حَرِيدُ: -A2- and حَارِدُ.

حَرُودٌ
حَرُودٌ حرود (S, A, K) and ↓ مُحَارِدٌ (A, K) and ↓ مُحَارَدَةٌ (K, TA, but omitted in some copies of the K) A she-camel yielding little milk: (S, A, K:) or ceasing to yield milk, or to have milk in her udder. (K.)

حُرُودٌ
حُرُودٌ حرود and ↓ حَرَائِدُ, (K, TA,) or ↓ حَرَادِيدُ, (so in a MS. copy of the K and in the CK,) The prominent edges of a rope: (K: [in a MS. copy of the K and in the CK, for حَبْل is erroneously put جَبَل:]) or the former, knots, and parts overlying one another, in a rope, in consequence of the strands' being twisted very tightly. (Az, on the authority of Arabs of his time.) ― -b2- Also the former, pl. of حِرْدٌ [q. v.]. (As, S.)

حَرِيدٌ
حَرِيدٌ حريد A man who separates himself from others; as also ↓ حَرِدٌ and ↓ حَرْدٌ and ↓ حَارِدٌ and ↓ مُتَحَرِّدٌ (K) and ↓ حَرْدَانُ: (L:) fem. حَرِيدَةُ, not حَرْدَى: (L:) or a man who has left, or abandoned, or forsaken, his people, and removed from them: (AZ, S:) or a sole, or single, man: (As, S:) and ↓ مُنْحَرِدٌ signifies solitary, in the dial. of Hudheyl: (As, S:) pl. (of the first, S) حُرْدَآءُ (S, K) and (of the second, TA) حِرَادٌ. (K.) You say, حَلَّ حَرِيدًا He alighted and abode aside, or apart, from the people. (A.) And حَىٌّ حَرِيدٌ A tribe that separates itself from others, (K, TA,) not mixing with them when departing and alighting, (TA,) either on account of its might or on account of its smallness of number (K, TA) and its meanness of condition. (TA.) And كَوْكَبٌ حَرِيدٌ (S, A) and ↓ مُنْحَرِدٌ (S) A solitary star. (S.) Aboo-Dhu-eyb says,
↓ كَأَنَّهُ كَوْكَبٌ فِى الجَوِّ مُنْحَرِدُ
[As though it were a solitary star in the region between the heaven and the earth]: but AA reads [منجرد,] with ج, explaining it in the same sense; and saying that the poet means سُهَيْلٌ [or Canopus]. (S.) [See also 7.] And they say, كُلُّ قَلِيلِ فِى كَثِيرٍ حَرِيدٌ [Everything little among much, or small in number among great in number, is solitary]. (AZ, S.)

حُرَيْدَآءُ
حُرَيْدَآءُ حريدآء A tendon, or sinew, that is in the place of the cord whereby the fore shank is sometimes bound up to the arm, occasioning a beast to be what is termed أَحْرَد, (K,) i. e., to shake one of his fore legs in walking, or going: sometimes this is natural. (TA.) [See حَرَدٌ.]

حَرَائِدُ
حَرَائِدُ ذ : see حُرُودٌ.

حَرَادِيدُ
حَرَادِيدُ حراديد : see حُرُودٌ.

حَارِدٌ
حَارِدٌ حارد : see حَرِيدٌ. -A2- Also, (S, A, K,) and ↓ حَرِدٌ (A, K) and ↓ حَرْدَانُ, Angry: (S, A, K:) exasperated (مُتَحَرِّشٌ) by him who has angered him, and desirous of killing him: (T, L:) or the first, compact in make, strong, feared, or dreaded; whom, by reason of [his] disdainfulness (عزة [i. e. عِزَّة]) one thinks to be angry. (Ham p. 300.) أَسَدٌ حَارِدٌ An angry lion: pl. حَوَارِدُ. (S, A.)

أَحْرَدُ
أَحْرَدُ ذ A camel (or a beast, L) having the disease, or fault, termed حَرَدٌ; (S, Mgh, L, Msb, K;) as also ↓ حَرِدٌ: (K:) fem. of the former حَرْدَآءُ. (S.) ― -b2- A man oppressed by the weight of his coat of mail, and unable to stretch himself out in walking; (T, TA;) [and] so ↓ حَرِدٌ. (K.) ― -b3- (tropical:) Niggardly; mean; sordid. (K, TA.) And أَحْرَدُ اليَدَيْنِ (assumed tropical:) Close-fisted, or niggardly. (T.)

مُحَرَّدٌ
مُحَرَّدٌ محرد A rope plaited so that it has prominent edges, by reason of its distortion. (S, L. [See also 2; and see حَرِدٌ.]) And A bow-string strongly twisted, having one or more of its strands, or the several portions of which (by their being twisted together) it is composed, appearing over, or above, others; as also مُعَجَّرٌ. (L.) ― -b2- Crooked, curved, or bent, (S, K,) [in the form of an arch: see 2:] applied to anything. (S.) ― -b3- A room in which are [bundles such as are called] حَرَادِىّ of reeds, or canes, (S, L,) laid across [over the rafters of the roof]; (L;) as also مُحَرَّدَةٌ applied as an epithet to a room of the kind called غُرْفَة: (S, L:) and the former word, (K,) used as a subst., (TA,) signifies as above. (K, TA.) ― -b4- Also, (K,) or بَيْتٌ مُحَرَّدٌ, (As, S, A,) A house [or hut] with a gibbous roof, such as is termed كوخ. (As, S, A, * K. *)

مُحَارِدٌ
مُحَارِدٌ محارد and مُحَارِدَةٌ: see حَرُودٌ.

مُتَحَرِّدٌ
مُتَحَرِّدٌ متحرد : see حَرِيدٌ.

مُنْحَرِدٌ
مُنْحَرِدٌ منحرد : see حَرِيدٌ, in three places.

##### Türkçe

**حَرَدَ**
1 **حَرَدَ** حرد , (S, A, Msb, K,) muzâri‘i **حَرِدَ** , (S, K,) mastarı **حَرْدٌ**, (S, Msb,) O, yöneldi, gitti, varıp sığındı, yahut kendisini veya gidişini yahut hedefini -e veya -e doğru çevirdi; -e doğru gitti; -i hedefledi; (onu veya onu; IAar, K;) eş anlamlısı **قَصَدَ**. (IAar, S, A, Msb, K.) Bu açıklamaya uygun olarak, bazıları Kur’ân [lxviii. 25]’teki **وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ** sözlerini böyle açıklar. (S.) Bir adama şöyle dersin: ↓ **قَدْ حَرَدْتُ حَرْدَكَ** “Sana doğru yöneldim, gittim, vb.”; **قَصَدْتُ قَصْدَكَ** (Fr, S, * L) ve **أَقْبَلْتُ قِبَلَكَ** gibi. (Fr, L.) Bir **رَجَز** şairi der ki, (S,) yani Hassân, (S’nin bir nüshasında böyle,)
أَقْبَلَ سَيْلٌ جَآءَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهَ
يَحْرِدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلَّهْ
[Bir sel ilerledi; Allah’ın emrinden geldi; meyveli bahçeye doğru yöneliyor]. (S.) -A2- Yine, muzâri‘i **حَرِدَ** , (K,) mastarı **حَرْدٌ**, (S, L,) O engelledi, alıkoydu, mani oldu, set çekti, men etti, dizginledi, mahrum bıraktı, yasakladı, haram kıldı, yahut interdikte etti; (IAar, S, K;) ve böylesi ↓ **حرّد**, (L, K,) mastarı **تَحْرِيدٌ**. (TA.) Bu açıklamaya uygun olarak, yukarıda zikredilen Kur’ân sözlerini bazıları yine böyle açıklar: **حَارَدَتْ**’ten; dişi develer hakkında söylenir; anlamı “sütleri azaldı.” (S.) -A3- Yine, muzâri‘i **حَرِدَ** , (S, L, K,) yahut **حَرُدَ** , (AZ, S, L,) mastarı **حُرُودٌ**; (S, K;) [ve görünüşe göre ↓ **تحرّد** ve ↓ **انحرد**; (**حَرِيدٌ**’e bak);] O (bir adam) başkalarından ayrıldı; (K;) kavmini terk etti, bıraktı, onlardan uzaklaştı; (AZ, S;) kavminden çekildi ve tek başına bir yerde konakladı yahut ikamet etti. (S.) -A4- **حَرِدَ**, (Sb, S, Msb, K,) muzâri‘i **حَرَدَ** , (Msb, K,) ve **حَرَدَ**, muzâri‘i **حَرِدَ** , (L, K,) mastarı **حَرْدٌ**, (Sb, As, T, IDrd, S, Msb, &c.,) As’ın arkadaşı Ebû-Nasr Ahmed İbn-Hâtim böyle der, (S,) ve **حَرَدٌ**, (T, S, Msb,) bu son mastar şekli bazen kullanılır, ISk’ye göre, (S,) ve bu, AZ ile AO ile As’ın fasih Araplardan işittiği şekildir, (TA,) fakat iki şekil de fasihtir, (IAar, TA,) her ne kadar birincisi daha yaygın ise de, (IAar, Msb,) O öfkelendi: (S, Msb, K, &c.:) kendisini öfkelendiren biri tarafından ( **تحرّش** ) kızdırıldı ve onu öldürmeyi istedi. (T, L.) Ve **حَرَدَ عَلَيْهِ** (A, L) ve **حَرِدَ** (L) “Ona öfkelendi.” (A, L.) -A5- **حَرِدَ**, (S, Msb, K,) muzâri‘i **حَرَدَ** , (S, K,) mastarı **حَرَدٌ**, (S, Mgh, Msb,) O (bir deve) **حَرَدٌ** denilen hastalığa yakalandı [ona bak]: (K:) ön incik bazen kola bağlandığı ip sebebiyle ön ayaklarından birinin kirişleri/ sinirleri gevşedi, yahut tabiatça o haldeydi, (S, Mgh, Msb, *) böylece ön ayaklarını sallardı, (S,) yahut yürürken [ön ayağıyla] yere vururdu: (Mgh, Msb,) yürürken yahut giderken: (S, Mgh, Msb:) yahut o (bir deve) kolunun kirişi/siniri koptu; böylece ön ayağı gevşedi ve onu sallamayı hiç bırakmadı: kiriş/sinir yalnız kolun dış tarafında kopar; deve yürüdüğünde yahut hareket ettiğinde, onu yerden çok yükseltmesi ve gevşekliği sebebiyle, [kol] sanki uzuyormuş gibi görünür: (ISh, TA:) yahut o (bir hayvan) yürürken yahut giderken bacaklarını çok yükseltir ve adımı çok kısa olduğundan onları yerlerine koyar. (L.) ― -b2- Yine, yukarıdaki muzâri‘ ve mastarla, O (bir adam) zırhının ağırlığıyla ezildi; öyle ki yürürken kendini uzatmaya güç yetiremedi. (K.) ― -b3- Ve aynı muzâri‘ ve mastarla, O (bir yay kirişi) bükülerek birleştirilmiş kısımlarından bir veya birkaçının diğerlerinden daha uzun olması hâline sahip oldu. (K.)

**حرّد**
2 **حرّد** حرد : 1’e bak. -A2- Yine, (T, L, K,) mastarı **تَحْرِيدٌ**, (K,) O, bir ipi öyle sıkı büktü ki lifler düğümler oluşturdu ve birbirinin üstüne bindi: (T, L:) ve o, bir ipi bükerken ( **أَدْرَجَ فَتْلَهُ** ) yuvarladı; böylece yuvarlak oldu. (AHn, L, K.) [Aşağıda ism-i mef‘ûle de bak.] ― -b2- Ve, (K,) mastarı yukarıdaki gibi, (S, K,) O, bir şeyi kemer biçiminde eğdi, büktü. (S, K.) ― -b3- **حُرْدِىٌ**’ye de bak. [L’de, kişinin **حرّد حَائِطَ القَصَبِ** dediği ima edilir; anlamı: koyun vb. ağılı için kamış çit üzerine bir **حُرْدِىّ** (ona bak) bağladı.] -A3- Yine, (K,) mastarı yukarıdaki gibi, (T, K,) O (bir adam) siper yahut barınak için, kambur damlı, **كُوخ** denilen [ev/ kulübe]ye sığındı yahut gitti. (K.)

**حَارَدَتْ**
3 **حَارَدَتْ** حاردت , (S, A, K,) mastarı **حِرَادٌ**, (S,) O (dişi deve) sütü az oldu yahut azaldı: (S, A, K:) yahut süt vermeyi kesti, yahut memesindeki süt kesildi. (K.) ― -b2- [Buradan,] (mecaz:) O (bir kadın) göğüslerinde sütü kesildi. (L.) ― -b3- Ve (mecaz:) O (bir **بَاطِيَة** yahut başka bir kap) içinde şarap yahut içecek kalmaz oldu. (L.) ― -b4- Ve (mecaz:) O (bir yıl, **سَنَةٌ,**) az yağmurlu oldu. (S, A, K.) ― -b5- Ve **حارد** (mecaz:) O (bir adam) vermeye niyetlendi, sonra vazgeçti. (A.) ― -b6- Ve **حَارَدَتْ حَالِى** (mecaz:) Benim hâlim/durumum değişti; öyle ki bilinmez oldu yahut hoş olmayan oldu. (A.)

**احردهُ**
4 **احردهُ** احرده احردة O, onu ayırdı yahut ayrı kıldı, (K,) ve uzaklaştırdı. (TA,) (K, TA.)

5 **تَحَرَّدَ** 1’e bak.

7 **اـِنْحَرَدَ** 1’e bak. ― -b2- [Yine,] O (bir yıldız) aşağıya doğru fırladı. (K.)

**حَرْدٌ**
**حَرْدٌ** حرد **قَصْدٌ** ile aynı: buradan şu ibare, **قَدْ حَرَدْتُ حَرْدَكَ**: 1’e bak. -A2- Öfke; [ve ayrıca ↓ **حَرَدٌ**: 1’e bak:] darb-ı meselde böyledir: **تَمَسَّكْ بِحَرْدِكَ حَتَّى تُدْرِكَ حَقَّكَ** “Hakkını elde edinceye kadar öfkeni tut/öfkende sebat et.” (TA.) Kalpte tutulan, fırsat kollanan kin yahut düşmanlık. (El-Kalî‘î, MF.) -A3- **حَرِيدٌ**’e de bak.

**حِرْدٌ**
**حِرْدٌ** حرد Devenin **مَبْعَر**’ı [yani **بَعْر** (tezek) bulunan bağırsak], (As, S, K,) erkek veya dişi; (K;) ve ayrıca ↓ **حِرْدَةٌ**: (As, K:) çoğulu **حُرُودٌ**. (As, S.) ― -b2- Bir bağırsak: (T:) çoğulu yukarıdaki gibi: (IAar:) [yahut] **أَحْرَادٌ** develerin bağırsakları demektir; muhtemelen **حِرْدٌ**’ün çoğuludur; **حُرُودٌ** gibi; zira **مَبَاعِر** ile **أَمْعَآء** birbirine yakındır. (L.) Lth’ye göre [ve K’ya göre], **حِرْدٌ** devenin hörgücünden bir parça demektir; fakat bu bir hatadır: (yukarıda açıklandığı üzere) bağırsak demektir. (T.)

**حَرَدٌ**
**حَرَدٌ** حرد : **حَرْدٌ**’e bak. -A2- Yine Develerin bacaklarında bir hastalık; (K, TA,) yürürken yahut giderken bacaklarını sallamalarına ve onlarla yere çok vurmalarına sebep olur: (TA:) yahut ön bacaklarında bir hastalık; (K, TA;) arka bacaklarda değil; ön incik bazen kola bağlandığı ipten kaynaklanır: (TA:) yahut o ip sebebiyle ön bacaklardan birinin kirişlerinde/sinirlerinde bir kuruluk; (K, TA,) hayvan küçükken ve yeni sütten kesilmişken, (TA,) bunun sonucunda ön ayaklarıyla yere vurur, (K, TA,) yahut [onlarla] göğsüne [vurur], yürürken yahut giderken: (TA:) böyle adlandırılan hastalık arızîdir; [yahut genellikle böyledir; (**حُرَيْدَآءُ**’a bak);] tabii değildir. (T.) [**حَرِدَ**’e bak.]

**حَرِدٌ**
**حَرِدٌ** حرد : **حَرِيدٌ**’e bak: -A2- ve **حَارِدٌ**’e: -A3- ve **أَحْرَدُ**’a, iki yerde. -A4- Yine Lifleri eşit olmayan bir ip. (AHn, TA.) Bükülerek birleştirilmiş kısımlarından bir veya birkaçının diğerlerinden daha uzun olduğu bir yay kirişi. (K.) [**مُحَرَّدٌ**’e de bak.] -A5- Muhtaç, yoksul bir adam. (Yoo, bir bedevî Arap’tan naklen.)

**حِرْدَةٌ**
**حِرْدَةٌ** حرد حرده حردة : **حِرْدٌ**’e bak.

**حُرْدِىٌّ**
**حُرْدِىٌّ** حرد حردى حردي حرديي Bir damın kirişleri yahut tahta parçaları ( **رَوَافِدُ**, IAar, L) üzerine konulan kamış demeti: (IAar, Mgh, Msb:) [dam yapımında kullanılan bu kamışlar küçük demetler hâlinde bağlanır; her birinin genellikle yaklaşık beş ya da altıdan oluştuğunu buldum: üzerlerine bir sıva tabakası eklenir:] çoğulu **حَرَادِىُّ**; Nabatîce bir kelime: (S, Mgh, Msb, K:) Arapçalaştırılmıştır: (S:) **هُرْدِىٌّ** dememelisin. (ISk, S, Mgh.) ― -b2- Yine, (L, K,) ve ↓ **حُرْدِيَّةٌ**, (Mgh, L, K,) Koyun vb. ağılı ( **حَظِيرَة** ) için, kamış çitin ( **حَائِط** ) üzerine enlemesine bağlanan kuşak ( **حِيَاصَة**, Mgh, L, K, TA; CK’de **حِياضَة**): (Mgh, L, K,) IDrd’ye göre Nabatîcedir. (L.) Şöyle dersin: ↓ **حَرَّدَهُ**, mastarı **تَحْرِيدٌ**. (L.) ― -b3- Yine ↓ **حُرْدِيَّةٌ**, (Lth, Msb,) ‘Eyn’de **هُرْدِيَّةٌ**, (Mgh,) fakat bu sonuncusu ISk tarafından reddedilir, (Msb,) Üzüm asmasının kemerli dalları ( **طَاقَات** ) ile eğik biçimde birleştirilen ve asmanın sürgünlerinin üzerine salındığı kamışlar. (Mgh.) ― -b4- Yine **حُرْدِىٌّ**, damme ile, [**حِرْدٌ**’den düzensiz türetilmiştir; meğer **حِرْدِىٌّ** yerine bir hata olmasın,] Deveninki gibi geniş bağırsaklı bir adam. (L, TA.)

**حُرْدِيَّةٌ**
**حُرْدِيَّةٌ** حرد حرديه حردية : bir öncekinin iki yerinde geçen şeye bak.

**حَرْدَانُ**
**حَرْدَانُ** حرد حردان : **حَرِيدُ**’e bak: -A2- ve **حَارِدُ**’a.

**حَرُودٌ**
**حَرُودٌ** حرود (S, A, K) ve ↓ **مُحَارِدٌ** (A, K) ve ↓ **مُحَارَدَةٌ** (K, TA, fakat K’nın bazı nüshalarında yoktur) Sütü az olan dişi deve: (S, A, K:) yahut süt vermeyi kesen, yahut memesindeki süt kesilen. (K.)

**حُرُودٌ**
**حُرُودٌ** حرود ve ↓ **حَرَائِدُ**, (K, TA,) yahut ↓ **حَرَادِيدُ**, (K’nın bir yazma nüshasında ve CK’de böyle,) Bir ipin belirgin çıkıntılı kenarları: (K: [K’nın bir yazma nüshasında ve CK’de, **حَبْل** yerine yanlışlıkla **جَبَل** konmuştur:]) yahut birincisi, liflerin çok sıkı bükülmesi sebebiyle ipte düğümler ve birbirinin üstüne binen kısımlar. (Az, kendi zamanının Araplarından naklen.) ― -b2- Yine birincisi, **حِرْدٌ**’ün çoğuludur [ona bak]. (As, S.)

**حَرِيدٌ**
**حَرِيدٌ** حريد Başkalarından ayrılan adam; ve ayrıca ↓ **حَرِدٌ** ve ↓ **حَرْدٌ** ve ↓ **حَارِدٌ** ve ↓ **مُتَحَرِّدٌ** (K) ve ↓ **حَرْدَانُ**: (L:) müennesi **حَرِيدَةُ**’dir, **حَرْدَى** değil: (L:) yahut kavmini terk etmiş, bırakmış, onlardan uzaklaşmış adam: (AZ, S:) yahut tek, yalnız adam: (As, S:) ve ↓ **مُنْحَرِدٌ** Huzeyl lehçesinde “yalnız” demektir: (As, S:) çoğulu (birincinin, S) **حُرْدَآءُ** (S, K) ve (ikincinin, TA) **حِرَادٌ**. (K.) Şöyle dersin: **حَلَّ حَرِيدًا** “Halktan ayrı/kenarda konakladı ve kaldı.” (A.) Ve **حَىٌّ حَرِيدٌ** Başkalarından ayrılan bir kabile; (K, TA,) göçüp konaklarken onlarla karışmayan, (TA,) ya gücü sebebiyle ya da sayısının azlığı (K, TA) ve hâlinin düşüklüğü sebebiyle. (TA.) Ve **كَوْكَبٌ حَرِيدٌ** (S, A) ve ↓ **مُنْحَرِدٌ** (S) Yalnız bir yıldız. (S.) Ebû Züeyb der ki,
↓ كَأَنَّهُ كَوْكَبٌ فِى الجَوِّ مُنْحَرِدُ
[Sanki gök ile yer arasındaki bölgede yalnız bir yıldız gibi]: fakat AA, **ج** ile [**منجرد**] okur; aynı anlamla açıklar; ve şairin **سُهَيْلٌ** [yahut Canopus]u kastettiğini söyler. (S.) [7’ye de bak.] Ve derler ki: **كُلُّ قَلِيلِ فِى كَثِيرٍ حَرِيدٌ** [Çok içinde az olan her şey, yahut sayıca çok içinde sayıca az olan, yalnızdır]. (AZ, S.)

**حُرَيْدَآءُ**
**حُرَيْدَآءُ** حريدآء Ön incik bazen kola bağlandığı ipin yerinde bulunan bir kiriş/sinir; bir hayvanı **أَحْرَد** denilen hâle getirir, (K,) yani yürürken yahut giderken ön ayaklarından birini sallatır: bazen bu tabii olur. (TA.) [**حَرَدٌ**’e bak.]

**حَرَائِدُ**
**حَرَائِدُ** ذ : **حُرُودٌ**’a bak.

**حَرَادِيدُ**
**حَرَادِيدُ** حراديد : **حُرُودٌ**’a bak.

**حَارِدٌ**
**حَارِدٌ** حارد : **حَرِيدٌ**’e bak. -A2- Yine, (S, A, K,) ve ↓ **حَرِدٌ** (A, K) ve ↓ **حَرْدَانُ**, Öfkeli: (S, A, K:) kendisini öfkelendiren tarafından ( **مُتَحَرِّشٌ** ) kızdırılmış ve onu öldürmeyi isteyen: (T, L:) yahut birincisi, yapılı, güçlü, korkulan yahut çekinilen; ( **عزة** [yani **عِزَّة**]) sebebiyle onun öfkeli olduğu sanılan. (Ham p. 300.) **أَسَدٌ حَارِدٌ** Öfkeli bir aslan: çoğulu **حَوَارِدُ**. (S, A.)

**أَحْرَدُ**
**أَحْرَدُ** ذ **حَرَدٌ** denilen hastalığı yahut kusuru olan deve (yahut bir hayvan, L); (S, Mgh, L, Msb, K;) ve ayrıca ↓ **حَرِدٌ**: (K:) birincinin müennesi **حَرْدَآءُ**. (S.) ― -b2- Zırhının ağırlığıyla ezilen ve yürürken kendini uzatmaya güç yetiremeyen adam; (T, TA;) [ve] böylesi ↓ **حَرِدٌ**. (K.) ― -b3- (mecaz:) Cimri; alçak; bayağı. (K, TA.) Ve **أَحْرَدُ اليَدَيْنِ** (varsayılan mecaz:) Eli sıkı, yahut cimri. (T.)

**مُحَرَّدٌ**
**مُحَرَّدٌ** محرد Eğriliği sebebiyle belirgin kenarları olacak şekilde örülmüş ip. (S, L. [2’ye de bak; ve **حَرِدٌ**’e bak.]) Ve çok sıkı bükülmüş yay kirişi; liflerinden yahut bükülerek birleştirilmiş kısımlarından bir veya birkaçının diğerlerinin üstünde/üstte görünmesi hâline sahip; ve ayrıca **مُعَجَّرٌ**. (L.) ― -b2- Eğri, kavisli, bükük, (S, K,) [kemer biçiminde: 2’ye bak:] her şeye uygulanır. (S.) ― -b3- İçinde kamışlardan yahut sazlardan [**حَرَادِىّ** denilen] demetler bulunan oda; (S, L,) [dam kirişleri üzerine] enlemesine konulmuş; (L;) ve ayrıca **مُحَرَّدَةٌ**, **غُرْفَة** denilen türden bir odaya sıfat olarak: (S, L:) ve birinci kelime, (K,) isim olarak kullanılır, (TA,) yukarıdaki anlamdadır. (K, TA.) ― -b4- Yine, (K,) yahut **بَيْتٌ مُحَرَّدٌ**, (As, S, A,) **كوخ** denilen türden kambur damlı ev [yahut kulübe]. (As, S, A, * K. *)

**مُحَارِدٌ**
**مُحَارِدٌ** محارد ve **مُحَارِدَةٌ**: **حَرُودٌ**’a bak.

**مُتَحَرِّدٌ**
**مُتَحَرِّدٌ** متحرد : **حَرِيدٌ**’e bak.

**مُنْحَرِدٌ**
**مُنْحَرِدٌ** منحرد : **حَرِيدٌ**’e bak, üç yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَرَدَ
حَرَدَ I ( n. ac. حَرْد 1 ),
a.  Intended, purposed.

b.  Prevented, withheld.

c.  ( n. ac. حُرُوْد 27 ) [ 'An ], Withdrew, separated from.

حَرِدَ
حَرِدَ A ( n. ac. حَرَد 4 )
a.  [ 'Ala ], Was angry with.

b.  Was rancorous, spiteful; sulked; pouted.

حَرَّدَ
حَرَّدَ II ,
a.  Prevented, withheld.

b.  Plaited.

حَاْرَدَ
حَاْرَدَ III ,
a.  Yielded a scanty supply.

اِنْحَرَدَ
اِنْحَرَدَ VII ,
a.  Isolated himself, kept aloof.

حَرْد
حَرْد 1 ,
a.  see 4 .

حِرْد
حِرْد 2 , ( pl. حُرُوْد 27 ),
a.  Intestine, gut ( camel ).

حُرْدِيّ
حُرْدِيّ 3yi , ( pl. حَرَاْدِيّ 22yi ),
a.  Bundle of reeds, rushes.

حَرَد
حَرَد 4 ,
a.  Anger, rancour, spite, malice.

حَرِد
حَرِد 5 ,  حَرِيْد 25 , ( pl. حِرَاْد 23 ),
a.  Isolated, solitary.

حَرْدَاْنُ
حَرْدَاْنُ 33 ,
a.  Sulky.

حَرْدَبَة
حَرْدَبَة
a.  Lightness, agility.

b.  [ coll. ], Crookedness, humpbackedness.

حِرْذُوْن
حِرْذُوْن ( pl. حَرَاْدِيْ٤ُ 67 ),
a.  Land-crocodile, Lybian lizard.

##### Türkçe

**حَرَدَ**
**حَرَدَ** I ( n. ac. **حَرْد** 1 ),
a. Niyet etti, kastetti.

b. Men etti, alıkoydu.

c. ( n. ac. **حُرُوْد** 27 ) [ **'An** ], Çekildi, -den ayrıldı.

**حَرِدَ**
**حَرِدَ** A ( n. ac. **حَرَد** 4 )
a. [ **'Ala** ], -e kızdı.

b. Kinli, garazkâr oldu; somurttu; dudak büktü.

**حَرَّدَ**
**حَرَّدَ** II ,
a. Men etti, alıkoydu.

b. Ördü.

**حَاْرَدَ**
**حَاْرَدَ** III ,
a. Kıt bir arz verdi.

**اِنْحَرَدَ**
**اِنْحَرَدَ** VII ,
a. Kendini tecrit etti, uzak durdu.

**حَرْد**
**حَرْد** 1 ,
a. 4’e bak.

**حِرْد**
**حِرْد** 2 , ( pl. **حُرُوْد** 27 ),
a. Bağırsak, işkembe (deve).

**حُرْدِيّ**
**حُرْدِيّ** 3yi , ( pl. **حَرَاْدِيّ** 22yi ),
a. Kamış, saz demeti.

**حَرَد**
**حَرَد** 4 ,
a. Öfke, kin, garaz, kötülük.

**حَرِد**
**حَرِد** 5 ,  **حَرِيْد** 25 , ( pl. **حِرَاْد** 23 ),
a. Yalıtılmış, yalnız.

**حَرْدَاْنُ**
**حَرْدَاْنُ** 33 ,
a. Somurtkan.

**حَرْدَبَة**
**حَرْدَبَة**
a. Hafiflik, çeviklik.

b. [ topl. ], Eğrilik, kamburluk.

**حِرْذُوْن**
**حِرْذُوْن** ( pl. **حَرَاْدِيْ٤ُ** 67 ),
a. Kara timsahı, Libya kertenkelesi.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حرد
حَرَدَ - يَحْرِدُ - حَرْد

حَرَد َ - يَحْرِد ُ + كائن + عن أمر: يأبى تمامه ويستنكف عنه غيظاَ وغضباً أو مكارهة: يستنكف عن فعل شيء كان يريد فعله، وذلك بسبب غضب أو استفزاز من آخر أو مكارهة له
حَرْد: على وزن "فـَعـْل" اسم فعل " حَرَد َ - يَحْرِد ُ": الاستنكاف عن فعل شيء بسبب غضب أو استفزاز أو مكارهة
﴿وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ﴾: وغدوا ، على الاستنكاف عن استثناء وتخصيص جزء للمساكين، مكارهة ونكاية،  قادرين
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الإباء والرفض بمنع الأمر من المضي في مساره دون معارضة أو تعطيل، والقيام بعمل وفعل الرفض والمعارضة تجاه أمر أو عمل"، وهي:
لَدَّ - يَلُدُّ، شَكِسَ - يَشْكَسُ، أبَى - يَأبَى، أنِفَ - يَأنَفُ, عَنَدَ - يَعْنُدُ (عَنَدَ - يَعْنِدُ)، حَرَد َ - يَحْرِد
حرد
 	﴿إنا بلوناهم كما بلونا أصحاب الجنة إذ أقسموا ليصرمنها مصبحين(17) ولا يستثنون(18) فطاف عليها طائف من ربك وهم نائمون(19)فأصبحت كالصريم(20)فتنادوا مصبحين(21) أن اغدوا على حرثكم إن كنتم صارمين(22) فَانطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخَافَتُونَ(23)أَنْ لا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ(24) وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ (25) فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ(26)﴾ القلم
جاء في التفسير :
الحرد: القصد السيء وهو منع المساكين، الحرد: القصد، من حرِدَ - يحْرِدُ - حرداً: قصد
على حرد: على جد أي حاجة وفاقة ،
الحرد: المنع والقلة
الحرد: الغضب، وعلى حرد: على غضب، حرد عن قومه: تنحى عنهم ولم يخالطهم ،
على حرد: على قريتهم التي اسمها " حرد "
مختار الصحاح
● [حرد] ح ر د: حَرَد قصد وبابه ضرب وقوله تعالى ﴿وغدوا على حرد قادرين﴾ أي على قصد وقيل على منع و الحَرَدُ بالتحريك الغضب قال أبو نصر صاحب الأصمعي هو مخفف فعلى هذا بابه فهِم وقال بن السكيت وقد يُحرك فعلى هذا بابه طرِب وهو حَارِدٌ و حَردَانُ و الحُرْدِيُّ من القصب بوزن الكُردي نبطي معّرب والجمع حَرَادِيُّ بالفتح ولا يقال الهُردي
معجم الفرائد القرآنية:
ح  ر  د
" حَرْدٍ " في قوله تعالى " وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ "(25) القلم .
الحَرْد: المنع عن حِدَّة وغضب .
الراغب
حرد
الحرد: المنع من حدة وغضب، قال عز وجل: }وغدوا على حرد قادرين{ [القلم/25]، أي: على امتناع من أن يتناولوه قادرين على ذلك، ونزل فلان حريدا، أي ممتنعا من مخالطة القوم، وهو حريد المحل. وحاردت السنة: منعت قطرها، والناقة: منعت درها، وحرد: غضب، وحرده كذا، وبعير أحرد: في إحدى يديه حرد (في اللسان: وبعير أحرد: يخبط بيديه إذا مشى خلفه، وقيل: الحرد: أن ييبس عصب إحدى اليدين من العقال وهو فصيل)، والحردية: حظيرة من قصب.
ملخص اللسان
1.     حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً أَي تنحى  وتحوّل عن قومه ونزل منفرداً لم يخالطهم؛
2.     حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً إِذا  ترك قومه وتحوّل عنهم.
3.     وحيّ حَريد: منفرد معتزل  من جماعة القبيلة ولا يخالطهم في ارتحاله وحلوله،
4.     ورجل حَرْدانُ: متنحٍّ معتزل،
5.     والمُنحَرِد: المنفرد،
6.     والحَرْدُ الغيظ والغضب،
7.     حَرَدَ يَحْرِد، الحَرْدُ: الجِد والقصد.
8.     والحَرْدُ: المنع،
9.     وحَرَّد الشيءَ: منعه؛
10.                        وغدوا على حرد، يريد على حَدٍّ وقُدْرة في  أَنفسهم.
11.                        وغدوا على حرد قادرين، قال: منعوا وهم  قادرون أَي واجدون،
12.                        وغدوا على حرد: على جدّ من أَمرهم،
13.                        وغدوا  على حَرْدٍ قادرين، أَي على منع وبخل.
14.                        نَبني على سَنَنِ العَدُوِّ بيوتنا،لا نستجير،ولا نَحُلُّ حَريدٍا: إِنَّا لا ننزل في قوم من ضعف وذلة لما نحن عليه من القوة والكثرة.
15.                        فرفع لي بيت حَريدٌ أَي منتبذ متنح عن الناس،
16.                        تحرّد الجمل إِذا تنحى عن الإِبل فلم يبرك،
17.                        وهو حريد فريد وحيدٌ.
18.                        وكَوْكَبٌ  حريدٌ: طلع منفرداً،
19.                        حَرْداً: غضب؛
20.                        حَرِدَ الرجل، إِذا اغتاظ فتحرش بالذي غاظه وهَمَّ به،
21.                          وحارَدَتِ الإِبل حِراداً أَي انقطعت أَلبانها أَو قلَّت؛
22.                         لم تُحارِدِ  مصلوبة: موسومة.
23.                        وحارَدْنَ إِلاَّ مَا شَرِبْنَ الحَمائما: انقطعت أَلبانهنّ إِلا أَن يشربن الحميم وهو الماء يُسَخِّنَّه  فيشربنه،
24.                        مُعْقِبُ  النكد: التي ماتت أَولادها.
25.                        والحارد: القليلة اللَّبن من النُّوق.
26.                        والحَرُودُ من النوق:  القليلة الدرِّ.
27.                        وحاردت السنة: قلّ ماؤها ومطرها،
28.                        والحَرَدُ: داء  في القوائم إِذا مشى البعيرُ نفَض قوائمه فضرب بهن الأَرض كثيراً؛
29.                        والحَرَدُ:  هو داء يأْخذ الإِبل من العِقالِ في اليدين دون الرجلين.
30.                        وبعير أَحْرَدُ: يخبط بيديه إِذا  مِشى خلفه؛
31.                         الحَرَدُ أَن ييبس عَصَبُ احدى اليدين من العِقال وهو  فصيل، فإِذا مَشى ضرب بهما صدرَه؛
32.                        الأَحْرَدُ الذي إِذا مشى رفع قوائمه  رفعاً شديداً ووضعها مكانها من شدة قَطافَتِه،
33.                        الحَرَدُ أَن تنقطع عَصَبَةُ ذراع البعير فَتَسترخي يده فلا يزال  يخفق بها أَبداً،
34.                        والمُحَرَّدُ من كل شيء: المُعَوَّجُ.
35.                        وتَحْرِيد الشيء: تعويجه كهيئة  الطاق.
36.                        وحَبْلٌ مُحَرَّد إِذا ضُفِرَ فصارت له حروف لاعوجاجه.
37.                        وحَرَّدَ  حبله: أَدرج فَتْلَه فجاء مستديراً،
38.                        حبل حَرِدٌ  من الحَرَدِ غير مُستوي القُوَى.
39.                        والحُرْدِيُّ والحُرْدِيَّةُ: حياصة الحظيرة التي تُشَدُّ على حائط  القصب عَرْضاً؛
40.                        حَرَّدَ الرجُلُ إِذا أَوى إِلى كوخ. ا
41.                        وغُرْفَةٌ مُحَرَّدَةٌ: فيها حراديّ القصب عَرْضاً.
42.                        وحَرِدَ الوَتَرُ حَرَداً، فهو حَرِدٌ  إِذا كان بعضُ قُواه أَطولَ من بعض.
43.                         والمُحَرَّدُ من الأَوتار: الحَصَدُ الذي يظهر بعض قواه على بعض وهو  المُعَجَّرُ.
44.                         والحِرْدُ: قطعة من السَّنام؛
45.                         المحرَدُ: المُقَطَّعُ.
46.                         حردت من سَنام البعير حَرْداً إِذا قطعت  منه قطعة؛
47.                        والحِرْدُ: مَبْعَرُ البعير والناقة،
48.                        وأَحرادُ  الإِبل: أَمعاؤها،
49.                        الحُرود مباعر الإِبل .
50.                         الحُرود الأَمعاء؛
51.                        ورجل حُرْدِيٌّ: واسع الأَمعاء.
52.                         مَن يتصدّق على المسكين الحَرِد؟ أَي المحتاج.
53.                        وتحرّد الأَديمُ: أَلقى ما عليه من الشعر.
54.                        وقَطاً حُرْدٌ: سِراعٌ؛
55.                        الحُرْدُ القصارُ  الأَرجل وهي موصوفة بذلك؛
56.                       والحَريد: السمك المُقَدَّد؛
لسان العرب
● - حرد: الحَرْدُ: الجِد والقصد. حَرَدَ يَحْرِد، بالكسر، حَرْداً: قصد.  وفي التنزيل: وغدوا على حرد قادرين؛ والحَرْدُ: المنع، وقد فسرت الآية على  هذا، وحَرَّد الشيءَ: منعه؛ قال:  كأَن فِداءها، إِذا حَرَّدوُه  أَطافوا حولَه. سلَكٌ يتيم  ويروى: جَرَّدوه أَي نقوه من التبن. ابن الأَعرابي: الحَرْدُ: القصد،  والحَرْدُ: المنع، والحَرْدُ الغيظ والغضب، قال: ويجوز أَن يكون هذا كله  معنى قوله: وغدوا على حرد قادرين؛ قال: وروي في بعض التفسير أَن قريتهم كان  اسمها حَرْدَ؛ وقال الفراء: وغدوا على حرد، يريد على حَدٍّ وقُدْرة في  أَنفسهم. وتقول للرجل: قد أَقبلتُ قِبَلَكَ وقصدت قصدك وحَرَدْتُ  حَرْدَكَ؛ قال وأَنشدت:  وجاء سيْل كان من أَمر آللهْ،  يَحْرِدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلَّهْ  يريد: يقصد قصدها. قال وقال غيره: وغدوا على حرد قادرين، قال: منعوا وهم  قادرون أَي واجدون، نصب قادرين على الحال. وقال الأَزهري في كتاب الليث:  وغدوا على حرد، قال: على جدّ من أَمرهم، قال: وهكذا وجدته مقيداً  والصواب على حَدٍّ أَي على منع؛ قال: هكذا قاله الفراء.  ورجل حَرْدانُ: متنحٍّ معتزل، وحَرِدٌ من قوم حِرادٍ وحَريدٌ من قوم  حُرَداءَ. وامرأَة حَريدَةٌ، ولم يقولوا حَرْدَى. وحيّ حَريد: منفرد معتزل  من جماعة القبيلة ولا يخالطهم في ارتحاله وحلوله، إِما من عزتهم وإِما من  ذلتهم وقلتهم. وقالوا: كل قليل في كثير: حَريدٌ؛ قال جرير:  نَبني على سَنَنِ العَدُوِّ بيوتنا،  لا نستجير، ولا نَحُلُّ حَريدٍا  يعني إِنَّا لا ننزل في قوم من ضعف وذلة لما نحن عليه من القوة والكثرة.  وقد حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً، الصحاح: حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً أَي تنحى  وتحوّل عن قومه ونزل منفرداً لم يخالطهم؛ قال الأَعشى يصف رجلاً شديد  الغيرة على امرأَته، فهو يبعد بها إِذا تزل الحيُّ قريباً من ناحيته:  إِذا نزل الحيُّ حَلَّ الجَحِيشُ  حَرِيدَ المَحَلِّ، غَويّاً غَيُورا  والجَحِيش: المتنحي عن الناس أَيضاً. وقد حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً إِذا  ترك قومه وتحوّل عنهم.  وفي حديث صعصعة: فرفع لي بيت حَريدٌ أَي منتبذ متنح عن الناس، من قولهم:  تحرّد الجمل إِذا تنحى عن الإِبل فلم يبرك، وهو حريد فريد. وكَوْكَبٌ  حريدٌ: طلع منفرداً، وفي الصحاح: معتزل عن الكواكب، والفعل كالفعل والمصدر  كالمصدر؛ قال ذو الرمة:  يعتسفان الليلَ ذا السُّدودِ،  أَمّاً بكل كوكب حَرِيدِ  ورجل حَريد: فَريد وحيدٌ.  والمُنحَرِد: المنفرد، في لغة هذيل؛ قال أَبو ذؤيب:  كأَنه كوكب في الجوّ منحرد  ورواه أَبو عمرو بالجيم وفسره منفرد، وقال: هو سهيل؛ ومنه التحريد في  الشعر ولذلك عُدَّ عيباً لأَنه بُعْدٌ وخلاف للنظير، وحَمرِدَ عليه  حَرْداً: كلاهما غضب؛ قال ابن سيده: فأَما سيبويه فقال حَرِدَ حَرْداً.  ورجل حَرِدٌ وحارد: غضبان. الأَزهري: الحِرْدُ جَزْمٌ، والحَرَدُ لغتان.  يقال: حَرِدَ الرجل، فهو حَرِدٌ إِذا اغتاظ فتحرش بالذي غاظه وهَمَّ به،  فهو حارد؛ وأَنشد:  أُسودُ شَرًى لاقتْ أُسُودَ خَفِيَّةٍ،  تَساقَيْن سُمّاً، كلُّهُنَّ حَوارِدُ  قال أَبو العباس، وقال أَبو زيد والأَصمعي وأَبو عبيدة: الذي سمعنا من  العرب الفصحاء في الغضب حَرِدَ يَحْرَدُ حَرَداً، بتحريك الراء؛ قال أَبو  العباس: وسأَلت ابن الأَعرابي عنها فقال: صحيحة، إِلا أَن المفضَّل أَخبر  أَن من العرب من يقول حَرِدَ حَرَداً وحَرْداً، والتسكين أَكثر والأُخرى  فصيحة؛ قال: وقلما يلحن الناس في اللغة. الجوهري: الحَرَدُ الغضب؛ وقال  أَبو نصر أَحمد بن حاتم صاحب الأَصمعي: هو مخفف؛ وأَنشد للأَعرج المغني:  إِذا جياد الخيل جاءت تَرْدِي،  مملوءةً من غَضَبٍ وحَرْدِ  وقال الآخر:  يَلُوكُ من حَرْدٍ عليَّ الأُرَّمَا  قال ابن السكيت: وقد يحرك فيقال منه حَرِدَ، بالكسر، فهو حارد  وحَرْدَانُ؛ ومنه قيل: أَسد حارد وليوث حوارد؛ قال ابن بري: الذي ذكره سيبويه  حَرِدَ يَحْرَدُ حَرْداً، بسكون الراء، إِذا غضب. قال: وكذلك ذكره الأَصمعي  وابن دريد وعلي بن حمزة؛ قال: وشاهده قول الأَشهب بن رميلة:  أُسُودُ شرًى لاقتْ أُسُودَ خَفِيَّةٍ،  تَسَاقَوْا على حَرْدٍ دِماءَ الأَساوِدِ  وحارَدَتِ الإِبل حِراداً أَي انقطعت أَلبانها أَو قلَّت؛ أَنشد ثعلب:  سَيَرْوِي عقيلاً رجْلُ ظَبْيٍ وعُلْبةٌ،  تَمَطَّتْ به، مَصْلُوبَةٌ لم تُحارِدِ  مصلوبة: موسومة. وناقة مُحارِدٌ ومُحارِدَة:  بَيِّنَةُ الحِرادِ؛ واستعاره بعضهم للنساء فقال:  وبِتْنَ على الأَعْضادِ مُرْتَفِقاتِها؛  وحارَدْنَ إِلاَّ مَا شَرِبْنَ الحَمائما  يقول: انقطعت أَلبانهنّ إِلا أَن يشربن الحميم وهو الماء يُسَخِّنَّه  فيشربنه، وإِنما يُسَخِّنَّه لأَنهنّ إِذا شربنه بارداً على غير مأْكول  عَقَر أَجوافهن. وناقة مُحارِدٌ، بغير هاء: شديدة الحِراد؛ وقال الكميت:  وحَارَدَتِ النُّكْدُ الجِلادُ، ولم يكن،  لعُقْبَةِ قِدرِ المُسْتَعيرينَ، مُعْقِبُ  النكد: التي ماتت أَولادها. والجلاد: الغلاظ الجلود، القصار الشعور،  الشداد الفصوص، وهي أَقوى وأَصبر وأَقل لبناً من الخُورِ، والخُورُ أَغزر  وأَضعف. والحارد: القليلة اللَّبن من النُّوق. والحَرُودُ من النوق:  القليلة الدرِّ. وحاردت السنة: قلّ ماؤها ومطرها، وقد استعير في الآنية إِذا  نَفِدَ شرابها؛ قال:  ولنا باطيةٌ مملوءةٌ،  جَونَةٌ يتعها بِرْزِينُها  فإِذا ما حارَدَتْ أَو بَكَأَتْ،  فُتّ عن حاجِبِ أُخرى طهينُها  البرزي: إِناء يتخذ من قشر طَلْعِ الفُحَّالِ يشرب به. والحَرَدُ: داء  في القوائم إِذا مشى البعيرُ نفَض قوائمه فضرب بهن الأَرض كثيراً؛ وقيل:  هو داء يأْخذ الإِبل من العِقالِ في اليدين دون الرجلين. بعير أَحْرَدُ  وقد حَرِدَ حَرَداً، بالتحريك لا غير؛ وبعير أَحْرَدُ: يخبط بيديه إِذا  مِشى خلفه؛ وقيل: الحَرَدُ أَن ييبس عَصَبُ احدى اليدين من العِقال وهو  فصيل، فإِذا مَشى ضرب بهما صدرَه؛ وقيل: الأَحْرَدُ الذي إِذا مشى رفع قوائمه  رفعاً شديداً ووضعها مكانها من شدة قَطافَتِه، يكون في الدواب وغيرها،  والحَرَدُ مصدره. الأَزهري: الحَرَدُ في البعير حادث ليس بخلقة. وقال ابن  شميل: الحَرَدُ أَن تنقطع عَصَبَةُ ذراع البعير فَتَسترخي يده فلا يزال  يخفق بها أَبداً، وإِنما تنقطع العصبة من ظاهر الذراع فتراها إِذا مشى  البعير كأَنها تَمُدُّ مَدّاً من شدة ارتفاعها من الأَرض ورخاوتها،  والحَرَدُ ابنما يكون في اليد، والأَحْرَدُ يُلَقِّفُ؛ قال: وتلقيقه شدّة رفعه  يده كأَنما يَمُدّ مدّاً كما يَمُدُّ دَقَّاقُ الأَرز خشبته التي يدُق بها،  فذلك التلقيف. يقال: جمل أَحْرَدُ وناقة حَرْداءُ؛ وأَنشد:  إِذا ما دُعيتمْ لِلطِّعانِ أَجَبْتُمُ،  كما لَقَّفَتْ زُبٌّ شآمِيَةٌ حُرْدُ  الجوهري: بعير أَحرد وناقة حرداء، وذلك أَن يسترخي عصب إِحدى يديه من  عِقال أَو يكون خلقة حتى كأَنه ينفضها إِذا مشى؛ قال الأَعشى:  وأَذْرَتْ برجليها النَّفيَّ، وراجَعَتْ  يَداها خِنافاً لَيِّناً غيرَ أَحْردِ  ورجل أَحرد إِذا ثقلت عليه الدرع فلم يستطع الانبساطَ في المشي، وقد  حَرِدَ حَرَداً؛ وأَنشد الأَزهري:  إِذا ما مشى في درعه غيرَ أَحْرَدِ  والمُحَرَّدُ من كل شيء: المُعَوَّجُ. وتَحْرِيد الشيء: تعويجه كهيئة  الطاق. وحَبْلٌ مُحَرَّد إِذا ضُفِرَ فصارت له حروف لاعوجاجه. وحَرَّدَ  حبله: أَدرج فَتْلَه فجاء مستديراً، حكاه أَبو حنيفة. وقال مرة: حبل حَرِدٌ  من الحَرَدِ غير مُستوي القُوَى. قال الأَزهري: سمعت العرب تقول للحبل  إِذا اشتدت غارةُ قُواه حتى تتعقد وتتراكب: جاء بحبل فيه حُرُودٌ، وقد حرّد  حبله.  والحُرْدِيُّ والحُرْدِيَّةُ: حياصة الحظيرة التي تُشَدُّ على حائط  القصب عَرْضاً؛ قال ابن دريد: هي نبطية وقد حَرَّده تحريداً، والجمع  الحَراديُّ. الأَزهري: حَرَّدَ الرجُلُ إِذا أَوى إِلى كوخ. ابن الأَعرابي: يقال  لخشب السقف الرَّوافِدُ، ويقال لما يلقى عليها من أَطيان القصب  حَرادِيُّ. وغُرْفَةٌ مُحَرَّدَةٌ: فيها حراديّ القصب عَرْضاً. وبيت مُحَزّد:  مسنَّم، وهو الذي يقال له بالفارسية كُوخ، والحُرْدِيُّ من القصب، نَبَطِيٌّ  معرَّب، ولا يقال الهُرْدِيُّ. وحَرِدَ الوَتَرُ حَرَداً، فهو حَرِدٌ  إِذا كان بعضُ قُواه أَطولَ من بعض.  والمُحَرَّدُ من الأَوتار: الحَصَدُ الذي يظهر بعض قواه على بعض وهو  المُعَجَّرُ.  والحِرْدُ: قطعة من السَّنام؛ قال الأَزهري: لم أَسمع بهذا لغير الليث  وهو خطأٌ إِنما الحِرْدُ المعى.  حكى الزهري: أَن بَريداً من بعض الملوك جاء يسأَله عن رجل معه ما مع  المرأَة كيف يُوَرَّثُ؟ قال: من حيث يخرج الماء الدافق؛ فقال في ذلك  قائلهم:ومُهِمَّةٍ أَعيا القضاةَ قضاؤها،  تَذَرُ الفقيهَ يَشُكُّ مِثلَ الجاهل  عَجَّلْتَ قبل حنيذها بِشِوائها،  وقطعتَ مُحْرَدَها بِحُكْمٍ فاصل  المحرَدُ: المُقَطَّعُ. يقال: حردت من سَنام البعير حَرْداً إِذا قطعت  منه قطعة؛ أَراد أَنك عجلت الفتوى فيها ولم تستأْن في الجواب، فشبهه برجل  نزل به ضيف فعجل قراه بما قطع له من كَبِد الذبيحة ولحمها، ولم يحبسه على  الحنيذ والشواء؛ وتعجيل القرى عندهم محمود وصاحبه ممدوح.  والحِرْدُ، بالكسر: مَبْعَرُ البعير والناقة، والجمع حُرود. وأَحرادُ  الإِبل: أَمعاؤها، وخليق أَن يكون واحدها حِرْداً لواحد الحُرود التي هي  مباعرها لأَن المباعر والأَمعاء متقاربة؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:  ثم غَدَتْ تَنْبِضُ أَحرادُها،  إِنْ مُتَغَنَّاةً وإِنْ حادِيَهْ  تنبض: تضطرب. متغناة: متغنية وهذا كقولهم الناصاة في الناصية، والقاراة  في القارية. الأَصمعي: الحُرود مباعر الإِبل، واحدها حِرْدٌ وحِرْدَة،  بكسر الحاء. قال شمر وقال ابن الأَعرابي: الحُرود الأَمعاء؛ قال وأَقرأَنا  لابن الرِّقَاع:  بُنِيَتْ على كَرِشٍ، كأَنَّ حُرودَها  مُقُطٌ مُطَوَّاةٌ، أُمِرَّ قُواها  ورجل حُرْدِيٌّ: واسع الأَمعاء. وقال يونس: سمعت أَعرابيّاً يسأَل يقول:  مَن يتصدّق على المسكين الحَرِد؟ أَي المحتاج.  وتحرّد الأَديمُ: أَلقى ما عليه من الشعر.  وقَطاً حُرْدٌ: سِراعٌ؛ قال الأَزهري: هذا خطأٌ والقطا الحُرْدُ القصارُ  الأَرجل وهي موصوفة بذلك؛ قال: ومن هذا قيل للبخيل أَحْرَدُ اليدين أَي  فيهما انقباض عن العطاء؛ قال: ومن هذا قول من قال في قوله تعالى: وغدوا  على حَرْدٍ قادرين، أَي على منع وبخل. والحَريد: السمك المُقَدَّد؛ عن  كراع.  وأَحراد، بفتح الهمزة وسكون الحاء ودال مهملة: بئر قديمة بمكة لها ذكر  في الحديث. أَبو عبيدة: حرداء، على فعلاء ممدودة، بنو نهشل بن الحرث لقب  لقبوا به: ومنه قول الفرزدق:  لَعَمْرُ أَبيك الخيْرِ، ما زَعْمُ نَهْشَل  وأَحْرادها، أَن قد مُنُوا بِعَسِير  (* قوله «لعمر أبيك إلخ» كذا بالأصل  والذي في شرح القاموس:  لعمر أبيك الخير ما زعم نهشل * عليّ ولا حردانها بكبير  وقد علمت يوم القبيبات نهشل * وأحرادها أن قد منوا  بعسير)  فجمعهم على الأَحراد كما ترى.
مقاييس اللغة:
(حرد) الحاء والراء والدال أصولٌ ثلاثة: القصد، والغضَب، والتنحِّي.
فالأوَّل: القصد. يقال حَرَدَ حَرْدَهُ، أي قصد قصده، قال الله تعالى:
﴿وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ﴾ [القلم 25]. [و] قال:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ([44])
ومن هذا الباب الحُرُود: مبَاعر الإبل، واحدها حِرْد.
والثاني: الغضب؛ يقال حَرِدَ الرّجل غَضِبَ حَرْداً، بسكون الراء([45]). قال الطرمّاح:
* وابن سَلْمى على حَرْدِ([46]) *
ويقال أسَدٌ حارد. قال:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ([47])
والثالث: التنحِّي والعُدول. يقال نَزلَ فلانٌ حريداً، أي منتحِّياً. وكوكب حَريد. قال جرير:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا([48])
قال أبو زيد: الحريد ها هنا: المتحوِّل عن قومه. وقد حَرَدَ حُرُوداً. يقول إنَّا لا نَنْزِل في غير قومنا من ضعف وذِلّة؛ لقوّتنا وكثْرتنا. والمحرَّد من كل شيء: المعوَّج. وحارَدَتِ الناقة، إذ قلَّ لبنُها، وذلك أنّها عَدَلَتْ عمَّا كانت عليه من الدّرّ. وكذلك حارَدَت السنة إذا قَلّ مطرها. وحَبْلٌ
القاموس المحيط:
حَرَدَهُ يَحْرِدُهُ قَصَدَهُ، ومَنَعَهُ، كحَرَّدَهُ، وثَقَبَهُ. ورَجُلٌ حَرْدٌ وحارِدٌ وحَرِدٌ وحَريدٌ ومُتَحَرِّدٌ، من قَوْمٍ حِرادٍ وحُرَداءَ مُعْتَزِلٌ مُتَنَحٍّ. وحَيٌّ حَريدٌ مُنْفَرِدٌ إما لِعِزَّتِهِ أو لِقِلَّتِهِ. حَرَدَ يَحْرِدُ حُرُوداً. وكضَرَبَ وسَمِعَ غَضِبَ، فهو حارِدٌ وحَرِدٌ وحَرْدانُ. والحِرْدُ، بالكسر قِطْعةٌ من السَّنامِ، ومَبْعَرُ البَعيرِ والناقَةِ، كالحِرْدَةِ، بالكسر. وزيادُ بنُ الحَرِدِ، ككَتِفٍ مَوْلَى عَمْرِو بنِ العاصِ. وحارَدَتِ الْإِبِلُ انْقَطَعَتْ ألبانُها، أو قَلَّتْ، والسَّنَةُ قَلَّ ماؤُها. وناقةٌ حَرودٌ ومُحارِدٌ ومُحارِدَةٌ، بَيِّنَةُ الحِرادِ. والحَرَدُ، محرَّكةً داءٌ في قَوائِمِ الْإِبِلِ، أو في اليَدَيْنِ، أو يُبْسُ عَصَبِ إحداهُما من العِقالِ، فَيَخْبِطُ بِيَدَيْهِ إذا مَشَى، وأن تَثْقُلَ الدِّرْعُ على الرَّجُلِ فلم يَقْدِرْ على الانْتِشاطِ في المَشْيِ، وأن يكونَ بعضُ قُوَى الوَتَرِ أطوَلَ من بعضٍ، وفِعْلُ الكُلِّ كفَرِحَ، فهو حَرِدٌ. والحُرْدِيُّ والحُرْدِيَّةُ، بضمِّهما حِياصَةُ الحَظيرَةِ، تُشَدُّ على حائِطِ القَصَبِ. والمُحَرَّدُ، كمُعَظَّمٍ الكوخُ المُسَنَّمُ، والمُعْوَجُّ، والبيتُ فيه حَرادِيُّ القَصَبِ. وحَرَّدَ الحَبْل تَحْريداً أدْرَجَ فَتْلَهُ فجاءَ مُسْتديراً، والشيءَ عَوَّجَهُ، وزَيْدٌ آوَى إلى كوخٍ مُسَنَّمٍ. وتَحَرَّدَ الْأَدِيمُ أُلْقِيَ ما عليه من الشَّعْرِ. وقَطاً حُرْدٌ سِراعٌ. والحَريدُ السَّمَكُ المُقَدَّدُ. وأحْرَدَهُ أفْرَدَهُ، وفي السَّيْرِ أغَذَّ. والْأَحْرَدُ البَخيلُ اللَّئيمُ. والحُرَيْداءُ رَمْلَةٌ ببلادِ بني أبي بَكْرِ بن كِلابِ، وعَصَبَةٌ تكونُ في مَوْضِعَ العِقالِ تَجْعَلُ الدابَّةَ حَرْداءَ. والحُرودُ حُروفُ الحَبْلِ، كالحَراديدِ. والمَحارِدُ المَشافِرُ.
وانْحَرَدَ النَّجْمُ: انْقَضَّ. وكعُثْمانَ: ة بدِمَشْقَ. وكمَجْلِسٍ: مَفْصِلُ العُنُقِ، أو مَوْضِعُ الرَّحْلِ. وكصَحْراءَ: لَقَبُ بني نَهْشَلِ بنِ الحارِثِ. والحِرْدَةُ، بالكسر: د بساحِلِ بَحْرِ اليَمَنِ.
تاج العروس:
ح - ر - د
حرَدهُ يَحْرِدُهُ بالكسر حَرْداً : قَصدهُ ومنَعَهُ كلاهما عن ابن الأَعرابيّ وقد فُسِّرَ بهما قوله تعالى : " وغَدَوْا على حَرْدٍ قادِرِينَ " : كَحرَّدَهُ تَحريداً قال :
كأَنَّ فَداءَهَا إِذ حَرَّدُوهُ ... أَطافُوا حوْلَهُ سُلَكٌ يَتِيمُ وقال الفرّاءُ : تقول للرَّجل : قد أَقبلْتُ قِبَلَكَ وقَصدتُ قصْدَك وحرَدْتُ حَرْدَك . وحرده : ثَقَبَهُ ورجُلٌ حَرْدٌ كعدْلٍ وحارِدٌ وحَرِدٌ ككَتِفٍ وحَرِيدٌ ومُتَحرِّدٌ وحرْدانُ من قَوْمٍ حِرادٍ بالكسر جمع حَرِدٍ ككَتِفٍ وحُرَدَاءَ جمع حَرِيدٍ بمَعْتَزِلٌ مُتَنَحٍّ وامرأَة حَرِيدةٌ ولم يقولوا : حرْدَى وحيٌّ حَرِيدٌ : مُنْفَرِدٌ مُعْتَزلٌ من جماعة القَبِيلة ولا يُخالِطهم في ارْتحاله وحُلُوله ؛ وإِمّا لِعِزَّتِهِ أَو لِقِلَّتِهِ وذِلَّته . وقالوا : كلُّ قليلٍ في كثير حَرِيدٌ قال جَرِير :
نَبْنِي علَى سنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنا ... لا نَسْتجِيرُ ولا نَحُلُّ حَرِيدا يعني أَننا لا نَنْزِل في قَوْمٍ من ضَعْف وذِلّة لما نَحن عليه من القُوَّةِ والكَثْرة
وقد حرَدَ يَحْرِدُ حُرُوداً إِذا تَنَحَّى واعْتزلَ عن قَوْمه ونَزلَ مُنْفرِداً لم يُخَالِطْهم قال الأَعشَى يَصِف رَجُلاً شَديد الغَيْرةِ على امرأَته فهو يَبْعُد بها إِذا نَزَل الحيُّ قريباً من ناحِيَتهِ :
إذا نَزَل الحَيُّ حَلَّ الجَحيش ... حرِيدَ المَحَلِّ غَوِيّاً غَيُوراَ والجَحِيشُ : المتنَحِّي عن الناسِ أَيضاً . وفي حديثِ صَعْصَعَةَ : فُرفعَ لي بَيْتٌ حَرِيدٌ أَي مُنْتبِذٌ مُتْنَحٍّ عن النّاسِ . وحَرِدَدَ عَلَيه كضَرَبَ وسَمِعَ حَرَداً محرّكةً وحَرْداً كلاهما : غَضبَ وفي التهذيب : الحَرْد جَزْمٌ والحَرَدُ لغتانِ يقالَ : حَرِدَ الرجلُ إِذا اغتاظَ فتحرَّشَ بالّذِي غاظَه وهَمَّ به فهو حارِدٌ وَحرِدٌ وأَنشد :
أُسُودُ شَرًى لا قَتْ أُسُودَ خَفِيَّةٍ ... تَسَاقَيْنَ سُمّاً كُلُّهُنَّ حَواردُ قال ابن سِيدَه : فأَمّأ سيبويه فقال : حَرِدَحَرْداً ورجل حَرِدٌ وحاردٌ غضْبانُ قال أَبو العباس وقال أَبو زيد والأَصمعيّ وأَبو عُبَيْدَةَ : الذي سمِعْنَا من العرب الفُصحاءِ في الغضب : حَرِدَ يَحْرَد حَرَداً بتحريك الرّاءِ قال أَبو العَبّأس : وسأَلْت ابنَ الأَعرابيّ عنها فقال : صَحِيحَةٌ إِلاّ أَن المُفَضَّل رَوَآ أَنّ من العَرب من يقول : حَرِدَ حَرَداً وحَرْداً والتسكين أَكثر والأُخْرَى فَصيحةٌ قال : وقَلَّمَأ يَلْحَن النّاسُ فلي اللُّغَة
وفي الصّحاح : الحَرَدُ : الغَضَبُ وقال أَبو نَصْرٍ أَحمَدُ بنُ حاتمٍ صاحبُ الأَصمعيّ : هو مُخَفَّف وأَنشد للأَعْرَج المَعْنِيّ :
إِذا جٍيادُ الخَيْلِ جاءَت تَرْدِى ... مَمْلوءَةً من غَضَبٍ وحَرْدِ وقال الآخَر :
" يَلُوكُ من حرْد عَلَىَّ الأُرما وقال ابن السّكّيت : وقد يُحَرَّك فيقال منه : حَرِدَ بالكسر فهو حارِدٌ وحَرْدانُ ومنه قيل : أَسَدٌ حارِدٌ ولُيوثٌ حَوارِدُ . وقال ابن بَرِّيّ : الَّذِي ذَكَرَه سيبويه : حَرِدَ يَحْرَدُ حَرْداً بسكونِ الراءِ إِذا غَضِبَ قال : وهكذا ذَكَرَه الأَصمعيّ وابن دريد وعليُّ بن حَمْزَة قال : وشاهده قولُ الأَشهَبِ بن رُمَيْلةَ :
أُسودُ شَرىً لاَقَتْ أُسُودَ خَفِيَّةٍ ... تَسَاقَوْا على حَرْدٍ دِمَاءَ الأَساوِدِ والحِرْدُ بالكسر : قِطْعَةٌ من السَّنَامِ قال الأَزهَرِيّ : ولم أَمسعْ بهذا لغير اللّيْث وهو خطأٌ إِنما الحِرْدُ : المِعَى . والحِرْد بالكسر مَبْعَرُ البَعِيرِ والنّاقةِ كالحِرْدَة بالكسر أَيضاً . وهذه نقلها الصاغانيّ والجمع حُرُودٌ
وأَحرادُ الإِبل : أَمعاؤُهَا وخلِيقٌ أَن يكون واحدُها حِرْداً كوَاحِدِ الحُرودِ الّتي هي مَبَاعِرُهَا لأَن المَبَاعِرَ والأَمعاءَ متقارِبَةٌ . وقال الأَصمعيّ : الحُرُودُ مَباعِرُ الإِبلِ واحِدُهَا حِرْدٌ وحِرْدَةٌ قال شَمِرٌ : وقال ابنُ الأَعرابيّ : الحثرُود : الأَمعاءُ وقال : وأَقرَأَنَا لابنِ الرِّقاعِ :
بُنِيتْ على كَرِش كأَنَّ حُرُودَها ... مُقُطٌ مُطَوَّاةٌ أُمِرَّ قُوَاهَا وزيادُ بنُ الحرِد كَكَتِف مَولَى عمْرِو بن العاصِ روى عن سَيِّده المذكور . وحاردَتِ الإِبلُ حِرَاداً : انقَطَعتْ أَلبانُها أَو قلَّتْ أَنشد ثعلب :
سَيَرْوِي عقيلاً رِجْلُ ظَبْيٍ وعُلْبَةٌ ... تَمطَّتْ به مَصلوبةٌ لم تُحارِدِ واستعاره بعضهم للنساءِ فقال :
وبِتْنَ علَى الأَعضادِ مُرْتفِقاتِها ... وحارَدْنَ إِلاَّ ما شَرِبْن الحَمائِمَا يقول : انقَطعَتْ أَلبانُهنّ إِلاّ أَن يَشرَبْن الحَمِيمَ وهو الماءُ يُسَخِّنَّه فيشْرَبْنَهُ وإِنَّمَا يُسَخِّنَّهُ لأَنهنّ إِذا شَرِبْنَه بارِداً على غيرِ مأْكُول عَقَرَ أَجوافَهُنّ . ومن المجاز : حارَدَت السَّنَةُ : قَلَّ ماؤُها ومَطَرُهَا وقد استُعِير في الآنِيَة إِذا نَفِدَ شَرَابُها قال :
ولنا باطِيَةٌ مَمْلوءَةٌ ... جَوْنَةٌ يَتْبَعُهَا بِرْزِينُهَا
فإِذا ماحاردَتْ أَو بَكَأَتْ ... فُتَّ عن حاجِبِ أُخْرَى طِينُهَا البِرْزِينُ : إِنَاءٌ يُتَّخَذُ مِن قِشْرِ طَلْعِ الفُحَّالِ يُشْرَب به
ويقال : ناقةٌ حَرُودٌ كصَبُور ومُحَارِدٌ ومحَارِدَةٌ بيّنَةُ الحِرَاد شَدِيدَته وهي القليلةُ الدَّرِّ . والحَرَدُ محرّكةُ داءٌ في قَوائم الإِبِلِ إِذا مَشى نَفَضَ قَوَائِمَه فضَرَب بهن الأَرضَ كثيراً
أو هو داءٌ يأْخُذ الإِبلَ من العِقَالِ في اليَدَيْنِ دُون الرِّجْلَيْن بعيرٌ أَحرَدُ وقد حَردَ حَرَداً بعيرٌ أَحرَدُ وقد حَردَ حَرَداً بالتحريك لا غيرُ . أَو الحَرَدُ يُبْسُ عَصَبِ إِحداهُما أَي إحدى اليدين من العِقال وهذا فَصيلٌ فيَخْبِطُ بِيَدَيْه الأَرضَ أَو الصَّدْرَ إِذا مَشَى وقيل : الأَحْرَد : الذي إِذا مَشَى رَفَعَ قَوائمه رَفْعاً شديداً ووضَعَهَا مكانَهَا من شِدِّة قَطَافَتِه يكون في الدَّوَابِّ وغيرِهَا والحَرَدُ مَصْدَره
وفي التهذيب : الحَرَد في البعير حَاديِثٌ ليس بِخِلْقه . وقال ابن شُميلٍ : الحَرَد أَن تَنْقَطِعَ عَصَبَةُ ذِراعِ البَعِيرِ فتَسترْخِي يدُه فلا يَزال يَخْفِق بها أَبَداً وإِنما تَنقطِع العَصَبةُ من ظاهِرِ الذِّراع فترَاهَا إِذا مَشَى البَعيرُ كأَنَّها تَمُدُّ مدّاً من شِدَّة ارتفاعها من الأَرض ورَخاوَتِها . والحَرَدُ : أَن تَثْقُلَ الدِّرْعُ على الرَّجُلِ فلَم يستَطع ولم يَقْدِرْ على الانْتِشَاطِ وفي بعض النُّسخ : الانْبِسَاط . وهو الصواب في المَشْي وقد حَرِدَ حَرَداً ورَجلٌ أَحْرَدُ وأَنشد الأَزهَريّ :
" إِذَا ما مَشَى في دِرْعِه غَيْرَ أَحْرَدِ
والحَرَدُ : أَن يكون بَعْضُ قُوَى الوَتَرِ أَطْوَلَ من بَعضٍ وقد حَرِدَ الوَتَرُ . وفِعْلُ الكُلّ حَرِدَ كفَرِحَ فهو حَرِدٌ ككَتِف . والحُرْدِيُّ والحُرْديَّةُ بضمّهما حِيَاصَةُ الحَظِيرَةِ التي تُشَدّ على حائطِ القَصَبِ عَرْضاً قال ابنُ دريد : هي نَبَطيَّة وقد حَرَّده تَحريداً والجمع الحَرَادِيُّ . وقال ابن الأَعرابيّ : يقال لخَشَبِ السَّقْف : الرَّوَافِدُ ولِما يُلقَى عليها من أَطيانِ القَصبِ : حَرادِيُّ . وغُرْفَةٌ مُحَرَّدةٌ : فيها حَرَادِيُّ القَصبِ عَرْضاً . ولا يقال الهُرْديّ . والمُحَرَّد كمُعَظم : الكُوخُ المُسنَّم وبَيْت مُحَرَّد . مُسَنَّم . والكُوخ فارسيّته لأَنه ذُكِر في الخاءِ المعجمة : الكُوخ والكَاخ : بَيتٌ مُسَنَّم من قَصَبٍ بلا كُوَّةٍ فذِكْرُ المُسَنَّمِ بعد الكُوخ كالتكرار . والمُحَرَّد من كلِّ شْيءٍ : المُعْوَجُّ وتَحْرِيدُ الشيْءِ : تَعويجه كهَيئة الطَّاق . والمُحَرَّد اسم البَيْتِ فيه حَرادِيُّ القَصَبِ عَرْضاً . وغُرْفَة مُحَرَّدة كذلك وقد تقدّم
وحَبْلٌ مُحَرَّدٌ إِذا ضُفِرَ فصارَتْ له حُروفٌ لا عْوِجاجِه . وحَرَّدَ الحَبْلَ تَحريداً : أَدْرَج فَتْلَه فجاءَ مُستديراً حكاه أَبو حنيفةَ . وقال مَرَّةً : حَبْلٌ حَرِدٌ مِن الحَردِ : غيرُ مُسْتَوِي القُوَى . وقال الأَزهريُّ : سَمِعْتُ العَرَبَ تقول لِلْحَبْلِ إِذا اشتدَّتْ إِغارة قوَاهُ حَتَّى تَتَعَقَّد وتَتراكَب : جاءَ بِحَبْلٍ فيه حُرُودٌ . وحَرَّدَ الشَّيْءَ : عَوَّجه كهيئةِ الطَّاق . وفي التهذيب : وحَرَّدَ زَيْدٌ تَحْرِيداً إِذا أَوَى إلى كُوخٍ هكذا نَصُّ عبارتهِ . وأما قول المصنّف : مُسَنَّم فليسَ في التهذيب ولا في غَيْره . ومَرَّ الكلامُ عليه آنِفاً . وتَحَرَّدَ الأَدِيمُ : أُلقِيَ ما عَلَيْهِ من الشَّعَر . وقولُهُم : قَطاً حُرْدٌ أَي سِرَاعٌ فقد قال الأَزهريُّ : هذا خَطأٌ . والقَطَا الحُرْد : القِصَارُ الأَرْجلِ . وهي مَوْصُوفةٌ بذلك . والحَرِيد : السَّمَك المُقَدَّد عن كُراع . وأَحْرَدَهُ : أَفْرَدَهُ ونَحَّاه عن الزَّجَّاج . وأَحْرَدَ في السَّيْرِ : أَغَذَّ أَي أَسْرَعَ . ومن المجاز : الأحْرَدُ : البَخِيلُ من الرجال اللَّئيمُ . قال رؤبة :
وكُلّ مِخلافٍ ومُكْلَئِزِّ ... أَحْرَدَ أَو جَعْدِ اليَدَينِ جِبْزِ ويقال له : أَحْردُ اليَدَيْنِ أَيضاً أَي فيهما انقِبَاضٌ عن العَطَاءِ . كذا في التهذيب . وفي الأَساس : حردَ زيدٌ : كان يُعطِي ثم أَمسَكَ . والحُرَيْدَاءُ : رَمْلَةٌ ببلاد بني أَبي بَكْرِ بن كِلابِ بن ربيعةَ نقله الصاغاني والحُرَيْدَاءُ عَصَبَةٌ تكون في مَوْضِع العِقَال تَجعَل الدّابَّةَ حَرْدَاءَ تَنْفُض إِحدَى يَدَيْهَا إِذا مَشَتْ وقد يكون ذلك خِلْقَةً . ويقال جاءَ بِحَبْل فيه حُرُودٌ الحُرُود بالضمّ : حُرُوفُ الحَبْلِ كالحَرادِيدِ وقد حَرَّدَ حَبْلَه . والمَحَأرِدُ : المَشَافِر نقله الصاغاني . وانْحَرَدَ النَّجْمُ : انْقَضَّ والمُنْحَرِدُ : المُنْفَرِد في لُغَة هُذَيل قال أَبو ذُؤَيب :
" كَاَنَّهُ كَوْكَبٌ بالجَوِّ مُنحَرِدُ ورواه أَبو عَمْرٍو بالجيم وفسَّره بمنفرد وقال : هو سُهَيْل . وفي الصّحاح : كوكب حَرِيدٌ : مُعْتَزِلٌ عن الكَوَاكِب . وحُرْدَانُ كعُثْمَانَ : ة بِدمشقَ نقله الصاغانُّي . وروى أَن بَرِيداً من بعضِ المُلوكِ جاءَ يسأَلُ الزُّهْرِيَّ عن رَجلٍ معه ما مع المرأَةِ : كيف يُرَرَّث . قال : من حيْثُ يخرجُ الماءُ الدّافقُ فقال في ذلك قائلُهم :
ومُهِمَّة أَعْيَا القُضَاةَ قَضاؤُهَا ... تَذَرُ الفَقِيهَ يَشُكُّ مثلَ الجاهِلي
عَجَّلتَ قبلَ حَنيذِها بِشوائها ... وقَطعْتَ مَحْرِدَهَا بحُكْمٍ فاصِلِ
المَحْرِد كمَجْلِس مَفْصِلُ العُنُقِ أَو مَوضِع الرَّحْل . يقال : حَرَدْتُ من سَنامِ البَعيرِ حَرْداً إِذا قَطَعْت منه قِطْعةً أَرادَ أَنَّك عَجَّلْتَ الفَتْوَى فيها ولم تَسْتَأْنِ في الجَوابِ فشبَّهه برَجُلٍ نَزلَ به ضَيْفٌ فعجَّلَ قِراهُ بما قَطَعَ له من كَبِدِ الذَّبيحة ولَحْمِها ولم يَحْبِسه على الخَنِيذِ والشِّواءِ وتَعجِيلُ القِرَى عندهُم مَحمودٌ وصاحبُه مَمْدُوحٌ . والحَرْدَاءُ كصَحْرَاءَ : لَقَبُ بني نَهْشَلِ بن الحَارِثِ قاله أَبو عُبَيْد وأَنشد للفرزْدَقِ :
لَعَمْرُ أَبيكَ الخَيْرِ ما رَغْمُ نَهْشَلٍ ... عَلَيَّ ولا حَرْدَاؤُها بِكَبِيرِ
وقد عَلِمَتْ يومَ القُبَيْبَاتِ نَهْشَلٌ ... وأَحْرَادُها أَن قد مُنُوا بِعَسيرِ والحِرْدَة بالكسر : د بساحِلِ بَحْرِ اليَمَنِ أَهلُه ممَّن سارَعَ إِلى مُسَيْلِمَةَ الكَذَّابِ . وقيل بفتح الحاءِ
ومما يستدرك عليه : الحَرْدُ : الجِدُّ وهكذا فَسَّرَ الليثُ في كتابِه الآية " عَلى حَرْدٍ قادِرِينَ " قال : على جِدٍّ من أَمْرِهم . قال الأَزهريُّ : وهكذا وَجدْتُه مُقَيَّداً . والصَّوابُ على حَدٍّ أي مَنْعٍ قال : هكذا قاله الفراءُ . وروي في بعض التفاسير أن قرْيَتهم كان اسمُها : حَرْداً ومثله في المراصد
وتَحْريد الشِّعر : طلوعه منفرداً وهو عيب لأَنه بُعْدٌ وخِلافٌ للنَّظِير . والمُحَرَّد كمُعَظَّم من الأَوتارِ : الحَصَدُ الذي يظْهَرُ بَعْضُ قواه على بعْض وهو المُعَجَّر . ورجل حُرْدِيٌّ بالضم : واسعُ الأمعاء . وقال يونُسُ : سمعت أَعرابياً يسأَل ويَقول : منْ يَتَصَدَّق على المسكينِ الحَرِدِ أَي المُحْتاجِ . وككِتَاب حِرَادُ بن نَداوةَ بن ذُهْلٍ في مُحَأرِبِ خَصَفَة . وحِراد بن شَلخَب الأَكبر في حَضْرَمَوْتَ . وكغُراب . حُرَادُ بن مالكِ بن كِنانة بن خُزَيمة . وحُرَأد بن نَصْر بن سَعْد بن نَبْهَانَ في طَيِّيء . وحُرَادُ بن مَعْن بن مالِك في الأَزْد . وحُرَادُ بنُ ظالِم بن ذُهلٍ في عبد القَيْس قاله الافظُ . وأَحْرَاد وأُمُّ أَحْراد : بِئرٌقَدِيمةٌ بمكةَ واحتَفَرها بنو عبْدِ الدَّارِ لها ذِكْرٌ في الحَديثِ . وذكر القاليُّ في أَماليه من معانِي الحَرْد : القِلّة والحقْد وزاد غيره : السُّرْعَة . قال شيخُنَا : ومن غريب إِطلاقاته ما رَوَاه بَعْضُ الأَئمّةِ عن الشّيْبَانِيّ أَنَّه قال : الحَرْدُ : الثَّوْبُ وأَنشد لتأَبَّطَ شَرّاً
أَتَرَكْتَ سَعْداً للِّرمَأحِ دَرِيئةً ... هَبِلَتْكَ أُمُّكَ أَيَّ حَرْدٍ تَرْقَعُ وقال الفَسَويُّ : الحَرْدُ في هذا البيتِ : الثَّوبُ الخَلَقُ . واستَبْعَده غيرُهما وقال : إِنّه في البيت بالجِيم قال البكريُّ في شرح الأَماليّ ؟ وهو المعروفُ في الثَّوْبِ الخَلَقِ
قال شيخُنَا : هو كذلك إِلاّ أَنَّ الرِّوَايَة مُقدَّمَةٌ والحافظُ حُجَّةٌ . ومن الأَمثال قولهم : تَمَسَّكْ بِحَرْدِكَ حتى تُدْرِكَ حَقَّك أَي دُمْ على غَيْظِكَ . ومن المجاز : حارَدَتْ حالِي إِذا تَنَكَّدَتْ . كذا في الأَساس

##### Türkçe

حرد
**حَرَدَ - يَحْرِدُ - حَرْد**
**حَرَد َ - يَحْرِد ُ** + bir varlık + bir işten: onun tamamlanmasını reddeder ve ondan öfke ve kızgınlıkla yahut hoşlanmama ile çekinir: yapmak istediği bir şeyi yapmaktan çekinir; bu da bir başkasından gelen bir öfke yahut tahrik yahut ona karşı hoşlanmama sebebiyledir.
**حَرْد**: “فـَعـْل” vezninde, fiil ismi **حَرَد َ - يَحْرِد ُ**: öfke yahut tahrik yahut hoşlanmama sebebiyle bir şeyi yapmaktan çekinme.
﴿**وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ**﴾: sabahladılar; miskinler için bir kısmı istisna edip ayırmaktan çekinme üzere, hoşlanmama ve eziyet kastıyla; güç yetirenler olarak.

Lafız, “işin kendi seyrinde muhalefet veya engelleme olmaksızın sürüp gitmesini engelleyerek inat ve reddetme; bir iş veya fiile karşı reddetme ve muhalefet fiilini yapma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**لَدَّ - يَلُدُّ**، **شَكِسَ - يَشْكَسُ**، **أبَى - يَأبَى**، **أنِفَ - يَأنَفُ**، **عَنَدَ - يَعْنُدُ** (**عَنَدَ - يَعْنِدُ**)، **حَرَد َ - يَحْرِد**

حرد
﴿**إنا بلوناهم كما بلونا أصحاب الجنة إذ أقسموا ليصرمنها مصبحين(17) ولا يستثنون(18) فطاف عليها طائف من ربك وهم نائمون(19)فأصبحت كالصريم(20)فتنادوا مصبحين(21) أن اغدوا على حرثكم إن كنتم صارمين(22) فَانطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخَافَتُونَ(23)أَنْ لا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ(24) وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ (25) فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ(26)**﴾ القلم

Tefsirde geldi:
**الحرد**: kötü kasıt; o da miskinleri men etmektir. **الحرد**: kasıt; **حرِدَ - يحْرِدُ - حرداً**’dan: kastetti.
**على حرد**: ciddiyet üzere; yani ihtiyaç ve yoksulluk üzere,
**الحرد**: men etme ve azlık.
**الحرد**: öfke; ve **على حرد**: öfke üzere. **حرد عن قومه**: onlardan uzaklaştı ve onlarla karışıp görüşmedi.
**على حرد**: adı “**حرد**” olan köyleri üzere.

مختار الصحاح
● [**حرد**] ح ر د: **حَرَد** kastetti; kapısı **ضرب**’dır. Yüce Allah’ın sözü ﴿**وغدوا على حرد قادرين**﴾: yani kasıt üzere; ve “men etme üzere” denildi. **الحَرَدُ** (hareke ile): öfkedir. Ebû Nasr, el-Asma‘î’nin sahibi dedi ki: o muhaffeftir; buna göre kapısı **فهِم**’dir. İbnü’s-Sikkît dedi ki: bazen harekelenir; buna göre kapısı **طرِب**’dir. O, **حَارِدٌ**’dir ve **حَردَانُ**’dır. **الحُرْدِيُّ** kamıştandır; **الكُردي** vezninde; Nabatî, mu‘arreb; cem‘i **حَرَادِيُّ** (fetha ile)’dır; **الهُردي** denilmez.

معجم الفرائد القرآنية:
ح  ر  د
“**حَرْدٍ**” Yüce Allah’ın sözü “**وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ**”(25) القلم’da.
**الحَرْد**: keskinlik ve öfke sebebiyle men etme.

الراغب
حرد
**الحرد**: keskinlik ve öfke sebebiyle men etme. Aziz ve Celil dedi ki: }**وغدوا على حرد قادرين**{ [القلم/25]؛ yani onu almaktan imtina üzere, buna güç yetirenler olarak. “Falan, **حريدا** indi” denir; yani kavimle karışmaktan imtina eden; o, **حريد المحل**’dir. **وحاردت السنة**: damlasını (yağmurunu) men etti. Ve deve: sütünü men etti. Ve **حرد**: öfkelendi. Ve **حرده** şöyle-böyle. Ve **بعير أحرد**: iki elinden birinde **حرد** vardır (Lisân’da: ve **بعير أحرد**: arkasından yüründüğünde iki eliyle çırpar; ve denildi ki: **الحرد**: bağdan dolayı iki elden birinin sinirinin kurumasıdır; o ise bir yavru devedir). Ve **الحردية**: kamıştan bir ağıl.

ملخص اللسان
1. **حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً**: yani uzaklaştı ve kavminden dönüp ayrıldı; tek başına indi, onlarla karışmadı;
2. **حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً**: kavmini terk edip onlardan dönüp ayrıldığı zaman.
3. Ve **حيّ حَريد**: kabilenin cemaatinden tek başına, uzlete çekilmiş; göçünde ve konaklamasında onlarla karışmaz,
4. Ve **رجل حَرْدانُ**: uzaklaşmış, uzlete çekilmiş,
5. Ve **المُنحَرِد**: tek başına olan,
6. Ve **الحَرْدُ**: kin ve öfke,
7. **حَرَدَ يَحْرِد**; **الحَرْدُ**: ciddiyet ve kasıt.
8. Ve **الحَرْدُ**: men etme,
9. Ve **حَرَّد الشيءَ**: onu men etti;
10. Ve “**وغدوا على حرد**”: yani kendilerinde bir keskinlik ve güç üzere.
11. Ve “**وغدوا على حرد قادرين**”: dedi ki: men ettiler, hâlbuki güç yetirenlerdi; yani bulanlar (imkânı olanlar),
12. Ve “**وغدوا على حرد**”: işlerinden bir ciddiyet üzere,
13. Ve “**وغدوا على حَرْدٍ قادرين**”: yani men etme ve cimrilik üzere.
14. **نَبني على سَنَنِ العَدُوِّ بيوتنا،لا نستجير،ولا نَحُلُّ حَريدٍا**: yani biz, içinde bulunduğumuz güç ve çokluk sebebiyle, zayıflık ve zillet yüzünden bir kavmin içinde konaklamayız.
15. “Bana bir beyit kaldırıldı: **حَريدٌ**”: yani insanlardan uzak, çekilmiş,
16. **تحرّد الجمل**: develerden uzaklaştığı ve çökmediği zaman,
17. Ve o, **حريد**: tek, biricik, yalnızdır.
18. Ve **كَوْكَبٌ حريدٌ**: tek başına doğdu,
19. **حَرْداً**: öfke;
20. **حَرِدَ الرجل**: öfkelendiği zaman; onu öfkelendirene sataştı ve ona (kötülük) kastetti,
21. **وحارَدَتِ الإِبل حِراداً**: yani sütleri kesildi yahut azaldı;
22. **لم تُحارِدِ مصلوبة**: dağlanmış.
23. **وحارَدْنَ إِلاَّ مَا شَرِبْنَ الحَمائما**: sıcak suyu içmeleri müstesna, sütleri kesildi; o **الحميم**dir; yani su, onu ısıtır da içerler,
24. **مُعْقِبُ النكد**: evlatları ölen (dişi),
25. Ve **الحارد**: develerden sütü az olan,
26. Ve develerden **الحَرُودُ**: sütü az akan,
27. **وحاردت السنة**: suyu ve yağmuru azaldı,
28. Ve **الحَرَدُ**: ayaklarda bir hastalıktır; deve yürüdüğünde ayaklarını silker de onlarla yere çokça vurur;
29. Ve **الحَرَدُ**: bağdan dolayı develeri, ayaklar değil de ellerde tutan bir hastalıktır.
30. Ve **بعير أَحْرَدُ**: arkasından yüründüğünde iki eliyle çırpar;
31. **الحَرَدُ**: bağdan dolayı iki elden birinin sinirinin kurumasıdır; o bir yavru devedir; yürüdüğünde ikisiyle göğsüne vurur;
32. **الأَحْرَدُ**: yürüdüğünde ayaklarını şiddetli bir kaldırışla kaldıran ve sertliğinin şiddetinden onları yerlerine koyan,
33. **الحَرَدُ**: devenin kol sinirinin kopmasıdır; eli gevşer; artık onunla ebediyen çırpmaya devam eder,
34. Ve her şeyden **المُحَرَّدُ**: eğri olan,
35. Ve **تَحْرِيد الشيء**: onu, kemer biçimi gibi eğriltmektir.
36. Ve **حَبْلٌ مُحَرَّد**: bükülüp örüldüğünde, eğriliğinden dolayı onun için çizgiler oluştuğu zaman,
37. Ve **حَرَّدَ حبله**: bükümünü dürüp topladı da yuvarlak geldi,
38. **حبل حَرِدٌ**: **الحَرَدِ**den; kuvveleri düzgün olmayan,
39. Ve **الحُرْدِيُّ** ve **الحُرْدِيَّةُ**: kamış duvarına enlemesine bağlanan ağılın kuşatması,
40. **حَرَّدَ الرجُلُ**: bir kulübeye sığındığı zaman. ا
41. Ve **غُرْفَةٌ مُحَرَّدَةٌ**: içinde kamışın **حراديّ**si enlemesine olan.
42. **وحَرِدَ الوَتَرُ حَرَداً**; o, **حَرِدٌ**’dir: kuvvelerinin bir kısmı bir kısmından daha uzun olduğu zaman.
43. Ve tellerden **المُحَرَّدُ**: **الحَصَدُ**; kuvvelerinin bir kısmı bir kısmı üzerine çıktığı görünen; o, **المُعَجَّرُ**dur.

44. **والحِرْدُ**: hörgücün bir parçası;
45. **المحرَدُ**: kesilmiş olan.
46. Devenin hörgücünden bir parça kestiğin zaman: **حردت من سَنام البعير حَرْداً**;
47. ve **الحِرْدُ**: devenin ve dişi devenin dışkı yeri,
48. **وأَحرادُ الإِبل**: onun bağırsakları,
49. **الحُرود** develerin dışkı yerleridir.
50. **الحُرود** bağırsaklardır;
51. ve **ورجل حُرْدِيٌّ**: bağırsakları geniş (olan).
52. “Yoksul **الحَرِد** üzerine kim sadaka verir?” yani muhtaç.
53. **وتحرّد الأَديمُ**: üzerindeki kılı attı.
54. ve **وقَطاً حُرْدٌ**: hızlı (olanlar);
55. **الحُرْدُ** kısa bacaklılardır ve onlar bununla nitelenmiştir;
56. ve **الحَريد**: kurutulmuş balık;

● - حرد: **الحَرْدُ**: ciddiyet ve kasıt. **حَرَدَ يَحْرِد**، kesre ile, **حَرْداً**: kastetti. Ve tenzilde: **وغدوا على حرد قادرين**; ve **الحَرْدُ**: men etme; âyet bunun üzerine tefsir edilmiştir; ve **حَرَّد** şeyi: onu men etti; dedi ki:

كأَن فِداءها، إِذا حَرَّدوُه
أَطافوا حولَه. سلَكٌ يتيم

Ve rivayet olunur: **جَرَّدوه** yani onu samanından arındırdılar. İbnü’l-A‘râbî: **الحَرْدُ**: kasıt, ve **الحَرْدُ**: men etme, ve **الحَرْدُ**: kin ve öfke; dedi ki: bunun hepsi, onun sözü olan **وغدوا على حرد قادرين**’in mânası olabilir; dedi ki: bazı tefsirde rivayet olundu ki köylerinin adı **حَرْدَ** idi; ve Ferrâ dedi: **وغدوا على حرد**; yani kendi nefislerinde bir sınır ve kudret üzere. Ve erkeğe dersin: sana doğru geldim ve senin kastını kastettim ve senin **حَرْدَكَ**’ını **حَرَدْتُ**; dedi ve inşad etti:

وجاء سيْل كان من أَمر آللهْ،
يَحْرِدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلَّهْ

Yani: onun kastını kasteder. Dedi ki: başkası dedi: **وغدوا على حرد قادرين**; dedi: men ettiler, hâlbuki kâdir idiler; yani bulucu idiler; **قادرين**’i hâl üzere nasb etti. Ezherî, Kitâbü’l-Leys’te dedi: **وغدوا على حرد**; dedi: işlerinden bir ciddiyet üzere; dedi: onu böyle kayıtlı buldum; doğrusu **على حَدٍّ** yani bir men etme üzere; dedi: Ferrâ onu böyle söyledi.

Ve **رجل حَرْدانُ**: uzaklaşmış, ayrılmış; ve **حَرِدٌ** bir kavimden **حِرادٍ** ve **حَريدٌ** bir kavimden **حُرَداءَ**. Ve bir kadın **حَريدَةٌ**; **حَرْدَى** demediler. Ve bir kabile **حَريد**: kabilenin cemaatinden tek başına, ayrılmış; göçünde ve konaklamasında onlarla karışmaz; ya izzetlerinden dolayı ya da zilletlerinden ve azlıklarından dolayı. Ve dediler: çok içinde her az: **حَريدٌ**; Cerîr dedi ki:

نَبني على سَنَنِ العَدُوِّ بيوتنا،
لا نستجير، ولا نَحُلُّ حَريدٍا

Yani: biz, üzerimizde bulunduğumuz kuvvet ve çokluktan dolayı, zayıflık ve zillet ehli bir kavimde konaklamayız. Ve **حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً** olmuştur; Sıhâh: **حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً** yani uzaklaştı ve kavminden ayrılıp dönüştü ve tek başına indi, onlarla karışmadı; A‘şâ dedi, karısına karşı şiddetli kıskanç bir adamı vasfederken; mahalle onun tarafına yakın konduğunda onu onunla uzaklaştırır:

إِذا نزل الحيُّ حَلَّ الجَحِيشُ
حَرِيدَ المَحَلِّ، غَويّاً غَيُورا

Ve **الجَحِيش**: insanlardan uzaklaşan, ayrıca. Ve **حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً** olmuştur; kavmini terk ettiğinde ve onlardan ayrılıp dönüştüğünde.

Ve Sa‘saa hadîsinde: bana bir ev kaldırıldı, **حَريدٌ**; yani insanlardan uzak, çekilmiş; onların sözü olan: deve **تحرّد** etti, yani develerden uzaklaştı da çökmedi; o **حريد** **فريد**’dir. Ve bir yıldız **حريدٌ**: tek başına doğdu; ve Sıhâh’ta: yıldızlardan ayrılmış; fiil fiil gibidir ve masdar masdar gibidir; Zü’r-Rumme dedi ki:

يعتسفان الليلَ ذا السُّدودِ،
أَمّاً بكل كوكب حَرِيدِ

Ve bir adam **حَريد**: tek, yalnız.

Ve **المُنحَرِد**: tek başına olan; Hüzeyl lügatinde; Ebû Züeyb dedi ki:

كأَنه كوكب في الجوّ منحرد

Ebû Amr onu **بالجيم** ile rivayet etti ve onu “tek başına” diye tefsir etti; dedi: o Süheyl’dir; ve ondan şiirde **التحريد**; bu yüzden ayıp sayıldı; çünkü o, uzaklık ve benzerine muhalefettir. Ve ona **حَمرِدَ** **حَرْداً**: ikisi de öfkelendi; İbn Sîde dedi: Sîbeveyh’e gelince, **حَرِدَ حَرْداً** dedi. Ve bir adam **حَرِدٌ** ve **حارد**: öfkeli. Ezherî: **الحِرْدُ** cezmdir, ve **الحَرَدُ** iki lügattir. Denir: adam **حَرِدَ**; o **حَرِدٌ**’dir; öfkelendiğinde, onu öfkelendirenle sürtüşür ve ona yeltenirdi; o **حارد**’dır; ve inşad etti:

أُسودُ شَرًى لاقتْ أُسُودَ خَفِيَّةٍ،
تَساقَيْن سُمّاً، كلُّهُنَّ حَوارِدُ

Ebû’l-Abbâs dedi; ve Ebû Zeyd, Asma‘î ve Ebû Ubeyde dedi: fasih Araplardan öfkede işittiğimiz: **حَرِدَ يَحْرَدُ حَرَداً**; râ’yı harekelemekle; Ebû’l-Abbâs dedi: onu İbnü’l-A‘râbî’ye sordum, dedi ki: sahih; ancak Mufaddal haber verdi ki Araplardan kimi **حَرِدَ حَرَداً** ve **حَرْداً** der; sükûn daha çoktur, öteki de fasihtir; dedi: insanlar dilde pek az lahn eder. Cevherî: **الحَرَدُ** öfkedir; ve Ebû Nasr Ahmed b. Hâtim, Asma‘î’nin arkadaşı dedi: o muhaffeftir; ve A‘rec el-Muğannî için inşad etti:

إِذا جياد الخيل جاءت تَرْدِي،
مملوءةً من غَضَبٍ وحَرْدِ

Ve diğeri dedi:

يَلُوكُ من حَرْدٍ عليَّ الأُرَّمَا

İbnü’s-Sikkît dedi: bazen harekelenir de ondan **حَرِدَ** denir; kesre ile; o **حارد** ve **حَرْدَانُ**’dır; ondan denildi: **أَسد حارد** ve **ليوث حوارد**; İbn Berrî dedi: Sîbeveyh’in zikrettiği: **حَرِدَ يَحْرَدُ حَرْداً**; râ’nın sükûnuyla; öfkelendiğinde. Dedi: Asma‘î, İbn Düreyd ve Ali b. Hamza da onu böyle zikretti; dedi: şahidi, Eşheb b. Rumeyle’nin sözü:

أُسُودُ شرًى لاقتْ أُسُودَ خَفِيَّةٍ،
تَسَاقَوْا على حَرْدٍ دِماءَ الأَساوِدِ

Ve develer **حارَدَتِ الإِبل حِراداً**; yani sütleri kesildi yahut azaldı; Sa‘leb inşad etti:

سَيَرْوِي عقيلاً رجْلُ ظَبْيٍ وعُلْبةٌ،
تَمَطَّتْ به، مَصْلُوبَةٌ لم تُحارِدِ

**مصلوبة**: dağlanmış. Ve bir dişi deve **مُحارِدٌ** ve **مُحارِدَة**: **الحِرادِ**’ı açık olan; bazıları onu kadınlara ödünçledi de dedi:

وبِتْنَ على الأَعْضادِ مُرْتَفِقاتِها؛
وحارَدْنَ إِلاَّ مَا شَرِبْنَ الحَمائما

Yani: sütleri kesildi; ancak **الحميم** içtikleri müstesna; o, ısıtılan sudur; onu ısıtır da içerler; ancak onu ısıtır; çünkü onu yiyeceksiz olarak soğuk içtiklerinde karınlarını yaralar. Ve bir dişi deve **مُحارِدٌ**; هاء’sız: **الحِرادِ**’ı şiddetli. Kümeyt dedi ki:

وحَارَدَتِ النُّكْدُ الجِلادُ، ولم يكن،
لعُقْبَةِ قِدرِ المُسْتَعيرينَ، مُعْقِبُ

**النكد**: yavruları ölenler. **الجلاد**: kalın derililer, kısa kıllılar, sert eklemliler; bunlar **الخُورِ**’dan daha güçlü, daha sabırlı ve daha az sütlüdür; **الخُورُ** daha bol, daha zayıftır. Ve **الحارد**: develerden sütü az olan. Ve develerden **الحَرُودُ**: sağılışı az olan. Ve yıl **حاردت السنة**: suyu ve yağmuru azaldı; kaplarda da içkisi tükendiğinde ödünçlenmiştir; dedi ki:

ولنا باطيةٌ مملوءةٌ،
جَونَةٌ يتعها بِرْزِينُها
فإِذا ما حارَدَتْ أَو بَكَأَتْ،
فُتّ عن حاجِبِ أُخرى طهينُها

**البرزي**: erkek hurma salkımının kabuğundan yapılan, onunla içilen bir kap. Ve **الحَرَدُ**: ayaklarda bir hastalık; deve yürüdüğünde ayaklarını silker de onlarla yere çok vurur; ve denildi: o, develere ellerdeki **العِقالِ**’den, ayaklar değil, iki elde isabet eden bir hastalıktır. Bir deve **أَحْرَدُ**; ve **حَرِدَ حَرَداً** olmuştur; hareke ile, başka değil. Ve bir deve **أَحْرَدُ**: arkasından yüründüğünde iki eliyle çarpar; ve denildi: **الحَرَدُ** bir elin sinirinin **العِقالِ**’den kurumasıdır, o bir **فصيل** iken; yürüdüğünde ikisiyle göğsüne vurur; ve denildi: **الأَحْرَدُ** yürüdüğünde ayaklarını şiddetli kaldıran ve şiddetli **قَطافَتِه**’den dolayı onları yerlerine koyan kimsedir; binek hayvanlarında ve başkalarında olur; ve **الحَرَدُ** onun masdarıdır. Ezherî: devede **الحَرَدُ** yaratılıştan değil, sonradan olan bir hâdisedir. İbn Şümeyl dedi: **الحَرَدُ** devenin kol sinirinin kopmasıdır; eli gevşer de onunla daima çırpar; sinir ancak kolun dışından kopar; deve yürüdüğünde onu görürsün: sanki yerden şiddetli yükselmesinden ve gevşekliğinden dolayı uzatır gibi uzatır; ve **الحَرَدُ** ancak elde olur; ve **الأَحْرَدُ** **يُلَقِّفُ**; dedi: onun **تلقيق**’i, elini şiddetle kaldırmasıdır; sanki uzatır gibi uzatır; tıpkı pirinç dövenin, onunla dövdüğü tahtasını uzatması gibi; işte bu **التلقيف**’tir. Denir: bir erkek deve **أَحْرَدُ** ve bir dişi deve **حَرْداءُ**; ve inşad etti:

إِذا ما دُعيتمْ لِلطِّعانِ أَجَبْتُمُ،

“Nasıl ki Şâmî bir **زُبٌّ** **حُرْدُ**’u kapıp aldı.”

el-Cevherî: **أَحرد** bir deve ve **حرداء** bir dişi deve (denir); bu, iki elinden birinin sinirinin **عِقال**’dan gevşemesi yahut yaratılıştan öyle olmasıdır; öyle ki yürüdüğünde sanki onu silkeler. el-A‘şâ dedi ki:

Ve iki ayağıyla **النَّفيَّ**’yi savurdu; ve iki eli, yumuşak bir **خِنافاً** olarak geri döndü, **أَحْردِ** olmayan.

Ve bir adam, zırh ona ağır geldiğinde ve yürüyüşte yayılmaya güç yetiremediğinde **أَحرد** (olur); ve gerçekten **حَرِدَ** **حَرَداً** (olmuştur). el-Ezherî inşâd etti:

Zırhının içinde yürüdüğünde, **أَحْرَدِ** olmayan.

Ve her şeyden **المُحَرَّدُ**: eğri olan. Ve bir şeyin **تَحْرِيد**’i: onu, kemer biçimi gibi eğriltmektir. Ve **مُحَرَّد** bir ip: bükülüp örüldüğünde, eğriliğinden dolayı ona “harfler” (kıvrımlar) olduğunda. Ve “ipini **حَرَّدَ**”: bükümünü dürüp sardı da yuvarlak geldi; bunu Ebû Hanîfe nakletti. Bir defa da dedi ki: **الحَرَدِ**’den, kuvvetleri düzgün olmayan **حَرِدٌ** bir ip. el-Ezherî dedi ki: Arapları, ipin kuvvetlerinin saldırısı şiddetlenip düğümlenip üst üste bindiğinde, “içinde **حُرُودٌ** bulunan bir iple geldi” derlerken işittim; ve gerçekten ipini **حرّد**.

Ve **الحُرْدِيُّ** ve **الحُرْدِيَّةُ**: kamış duvarın üzerine enlemesine bağlanan çitin kuşaklaması; İbn Düreyd dedi ki: o Nabatîcedir; ve onu **حَرَّده** **تحريداً** (yaptı); çoğulu **الحَراديُّ**’dur. el-Ezherî: Adam, bir kulübeye sığındığında **حَرَّدَ** (derler). İbnü’l-A‘râbî: tavanın ağaçlarına **الرَّوافِدُ** denir; kamışın çamurlarından onun üzerine atılan şeye de **حَرادِيُّ** denir. Ve **غُرْفَةٌ مُحَرَّدَةٌ**: içinde kamışın **حراديّ**’si enlemesine (bulunan oda). Ve **بيت مُحَزّد**: hörgüçlü/tepecikli; o, Farsçada **كُوخ** denilen şeydir. Ve kamıştan olan **الحُرْدِيُّ**, Nabatîce olup Arapçalaştırılmıştır; **الهُرْدِيُّ** denmez. Ve **حَرِدَ** kiriş **حَرَداً** (oldu), o hâlde o **حَرِدٌ**’dir: kuvvetlerinin bir kısmı bir kısmından daha uzun olduğunda.

Ve kirişlerden **المُحَرَّدُ**: kuvvetlerinin bir kısmı bir kısmının üzerine çıkan **الحَصَدُ**; o da **المُعَجَّرُ**’dir.

Ve **الحِرْدُ**: hörgüçten bir parça; el-Ezherî dedi ki: bunu Leys’ten başkası için işitmedim; o bir hatadır; ancak **الحِرْدُ** bağırsaktır.

ez-Zührî hikâye etti: Bazı krallardan birinin bir **بَريداً**’i ona gelip, yanında kadındaki gibi olan bir adam hakkında, “nasıl mirasçı kılınır?” diye sordu. Dedi ki: “Fışkıran suyun çıktığı yerden.” Bunun üzerine onların şairi dedi ki:

Ve bir mühim iş ki, kadıları onun hükmü aciz bıraktı,
Fakihi, cahil gibi şüpheye düşürür;
Onun kızartmasından önce, onun pişirmesini acele ettin,
Ve onun **مُحْرَدَ**’ını, ayırıcı bir hükümle kestin.

**المحرَدُ**: kesilmiş olan. Denir ki: Devenin hörgücünden bir **حَرْداً** **حردت** (kestim), ondan bir parça kestiğinde; (mânâsı:) sen, onda fetvayı acele ettin ve cevapta ağır davranmadın; onu, kendisine misafir inen bir adama benzetti: ona, kesip verdiği kurbanın ciğerinden ve etinden ikramını acele etti; onu, **الحنيذ** ve kızartma üzerine bekletmedi. Ve ikramı acele etmek, onların yanında övülendir; sahibi de övülmüştür.

Ve **الحِرْدُ**, kesre ile: deve ve dişi devenin dışkı yeri; çoğulu **حُرود**. Ve develerin **أَحرادُ**’ı: bağırsaklarıdır. Ve tekilinin **حِرْداً** olması uygundur; **حُرود**’un tekili olarak ki o, onların dışkı yerleridir; çünkü dışkı yerleri ile bağırsaklar birbirine yakındır. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

Sonra sabahladı da **أَحرادُها** nabız gibi atıyordu,
İster şarkı söyleyen, ister sürücü.

**تنبض**: çırpınır. **متغناة**: şarkı söyleyen; bu, onların “**الناصاة**” (demeleri) gibidir, “**الناصية**” hakkında; ve “**القاراة**” (demeleri) gibidir, “**القارية**” hakkında. el-Asma‘î: **الحُرود** develerin dışkı yerleridir; tekili **حِرْدٌ** ve **حِرْدَة**’dir; **الحاء**’ın kesresiyle. Şemmer dedi ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الحُرود** bağırsaklardır. Dedi ki: İbnü’r-Riqâ‘ için bize okuttu:

Bir işkembe üzerine bina edildi; sanki onun **حُرودَها**’sı,
Katlanmış **مُقُطٌ**; onun kuvvetleri sağlamlaştırılmış.

Ve **رجل حُرْدِيٌّ**: bağırsakları geniş (adam). Yûnus dedi ki: Bir bedevîyi işittim, soruyor, diyor ki: “Yoksul **الحَرِد**’e kim sadaka verir?” yani muhtaç olana.

Ve deri **تحرّد** etti: üzerindeki kılı attı.

Ve **قَطاً حُرْدٌ**: hızlılar; el-Ezherî dedi ki: bu hatadır; **القطا الحُرْدُ** kısa bacaklılardır; ve bununla vasıflanmıştır. Dedi ki: Bundan dolayı cimriye “iki eli **أَحْرَدُ**” denmiştir; yani ikisinde de vermekten bir büzülme vardır. Dedi ki: Bundan dolayı, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında “**وغدوا على حَرْدٍ قادرين**” diyenin sözü (vardır): yani men‘ ve cimrilik üzere. Ve **الحَريد**: kurutulmuş balık; Kurâ‘dan.

Ve **أَحراد**; hemzenin fethi, **الحاء**’ın sükûnu ve noktasız **دال** ile: Mekke’de eski bir kuyu; hadiste zikri vardır. Ebû Ubeyde: **حرداء**; uzatılmış **فعلاء** vezni üzere; Benû Nehşel b. el-Hâris, bir lakaptır; onunla lakaplandırıldılar. Bunun (delili) Ferazdak’ın sözü:

Babanın ömrüne yemin olsun, hayır (sahibi); Nehşel’in zannı (şu) değildir,
Ve onun **أَحْرادها**’sı: gerçekten onlar zora uğratıldılar.

(* “**لعمر أبيك إلخ**” sözü: asılda böyle; Kâmûs şerhinde olan ise:
Babanın ömrüne yemin olsun, hayır (sahibi); Nehşel’in zannı (şu) değildir * Bana karşı; ve onun **حردانها**’sı büyük değildir
Ve Kubeybât günü Nehşel ve onun **أحرادها**’sı bildi ki gerçekten onlar * Zora uğratıldılar)

Böylece onları, gördüğün gibi, **الأَحراد** üzere cem‘ etti.

مقاييس اللغة:
(**حرد**) **الحاء** ve **الراء** ve **الدال** üç asıldır: kastetme, öfke ve uzaklaşma.
Birincisi: kastetme. Denir: **حَرَدَ حَرْدَهُ**, yani kastını kastetti. Allah Teâlâ dedi ki:
﴿وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ﴾ [القلم 25]. Ve dedi:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ([44])
Bu bâbdan **الحُرُود**: develerin dışkılama yerleridir; onun teki **حِرْد**’dür.
İkincisi: öfke; denir: **حَرِدَ** adam, öfkelendi, **حَرْداً**, **الراء**’ın sükûnuyla([45]). **الطرمّاح** dedi:
* وابن سَلْمى على حَرْدِ([46]) *
Ve denir: **أسَدٌ حارد**. Dedi:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ([47])
Üçüncüsü: uzaklaşma ve dönme. Denir: falan kimse **حريداً** indi, yani uzaklaşmış olarak. Ve **كوكب حَريد**. **جرير** dedi:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا([48])
**أبو زيد** dedi: **الحريد** burada: kavminden ayrılan kimsedir. Ve **حَرَدَ حُرُوداً**. “Biz, zayıflık ve zillet sebebiyle kendi kavmimizden başkasının yanında inmeyiz; (bilakis) kuvvetimiz ve çokluğumuz sebebiyle” diyor. Ve her şeyden **المحرَّد**: eğri olan. Ve deve **حارَدَت**; sütü azaldığı zaman; bu, sağmadan olduğu hâlden sapmış olmasıdır. Aynı şekilde yıl **حارَدَت**; yağmuru azaldığı zaman. Ve **حَبْلٌ**

القاموس المحيط:
**حَرَدَهُ يَحْرِدُهُ**: onu kastetti; ve onu menetti; **حَرَّدَهُ** gibi; ve onu deldi. Ve bir adam: **حَرْدٌ** ve **حارِدٌ** ve **حَرِدٌ** ve **حَريدٌ** ve **مُتَحَرِّدٌ**; **قَوْمٍ حِرادٍ**’dan ve **حُرَداءَ**’dan; uzak duran, uzaklaşan. Ve bir kabile: **حَريدٌ**; tek başına kalmış; ya izzetinden dolayı ya da azlığından dolayı. **حَرَدَ يَحْرِدُ حُرُوداً**. Ve **ضَرَبَ** ve **سَمِعَ** gibi: öfkelendi; o hâlde o **حارِدٌ** ve **حَرِدٌ** ve **حَرْدانُ**’dır. Ve **الحِرْدُ**, kesre ile: hörgücün bir parçası; ve erkek deve ile dişi devenin dışkılama yeri; kesre ile **الحِرْدَةِ** gibi. Ve **زيادُ بنُ الحَرِدِ**, **كَتِفٍ** gibi: **عَمْرِو بنِ العاصِ**’ın mevlası. Ve develer **حارَدَت**: sütleri kesildi; yahut azaldı; ve yıl: suyu azaldı. Ve bir dişi deve: **حَرودٌ** ve **مُحارِدٌ** ve **مُحارِدَةٌ**; **الحِرادِ**’ı açık olan. Ve **الحَرَدُ**, harekeli olarak: develerin ayaklarında bir hastalık; yahut iki elde; yahut ikisinden birinin sinirinin **العِقالِ**dan dolayı kuruması; böylece yürüdüğünde iki eliyle çırpar; ve zırhın adam üzerine ağır gelmesi, böylece yürüyüşte atılmaya güç yetirememesi; ve kiriş kuvvetlerinin bir kısmının bir kısmından daha uzun olması; hepsinin fiili **فَرِحَ** gibi; o hâlde o **حَرِدٌ**’dür. Ve **الحُرْدِيُّ** ve **الحُرْدِيَّةُ**, ikisinin dammesiyle: ağıla ait bir kuşatma; kamış duvarın üzerine sıkıca bağlanır. Ve **المُحَرَّدُ**, **مُعَظَّمٍ** gibi: hörgüçlü kulübe; ve eğri olan; ve evde kamışın **حَرادِيُّ**’si vardır. Ve **حَرَّدَ الحَبْل تَحْريداً**: bükümünü katladı da yuvarlak geldi; ve şeyi: onu eğrileştirdi; ve **زَيْدٌ**: hörgüçlü bir kulübeye sığındı. Ve **تَحَرَّدَ الْأَدِيمُ**: üzerindeki kıl atıldı. Ve **قَطاً حُرْدٌ**: hızlıdır. Ve **الحَريدُ**: kurutulmuş balıktır. Ve **أحْرَدَهُ**: onu tek başına bıraktı; ve yürüyüşte: hızlı gitti. Ve **الْأَحْرَدُ**: cimri, alçak. Ve **الحُرَيْداءُ**: **بني أبي بَكْرِ بن كِلابِ** diyarında bir kumluk; ve **العِقالِ** yerinde bulunan bir sinir demeti; biniti **حَرْداءَ** yapar. Ve **الحُرودُ**: ipin lifleridir; **الحَراديدِ** gibi. Ve **المَحارِدُ**: dudak kenarlarıdır.
Ve **انْحَرَدَ النَّجْمُ**: düştü. Ve **عُثْمانَ** gibi: Şam’da bir yer. Ve **مَجْلِسٍ** gibi: boynun eklemi; yahut semerin yeri. Ve **صَحْراءَ** gibi: **بني نَهْشَلِ بنِ الحارِثِ**’in lakabıdır. Ve **الحِرْدَةُ**, kesre ile: Yemen denizinin sahilinde bir yer.

تاج العروس:
**ح - ر - د**
**حرَدهُ يَحْرِدُهُ** kesre ile, **حَرْداً**: onu kastetti ve onu menetti; ikisi de **ابن الأَعرابيّ**’den; ve onunla, Allah Teâlâ’nın şu sözü tefsir edilmiştir: " وغَدَوْا على حَرْدٍ قادِرِينَ " : **حَرَّدَهُ تَحريداً** gibi. Dedi:
كأَنَّ فَداءَهَا إِذ حَرَّدُوهُ ... أَطافُوا حوْلَهُ سُلَكٌ يَتِيمُ
Ve **الفرّاءُ** dedi: adama şöyle dersin: “Ben sana doğru geldim ve kastını kastettim ve **حرَدْتُ حَرْدَك**.” Ve **حرده**: onu deldi. Ve bir adam: **حَرْدٌ** **عدْلٍ** gibi; ve **حارِدٌ** ve **حَرِدٌ** **كَكَتِفٍ** gibi; ve **حَرِيدٌ** ve **مُتَحرِّدٌ** ve **حرْدانُ**; kesre ile **قَوْمٍ حِرادٍ**’dan; **حَرِدٍ**’in çoğulu, **كَكَتِفٍ** gibi; ve **حُرَدَاءَ**: **حَرِيدٍ**’in çoğulu; uzak duran, uzaklaşan. Ve bir kadın: **حَرِيدةٌ**; **حرْدَى** demediler. Ve bir kabile: **حَرِيدٌ**: tek başına kalmış, kabile cemaatinden uzak durmuş; göçünde ve konaklamasında onlarla karışmaz; ya izzetinden dolayı yahut azlığından ve zilletinden dolayı. Ve dediler: “Çok içinde her az olan **حَرِيدٌ**’dir.” **جرير** dedi:
نَبْنِي علَى سنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنا ... لا نَسْتجِيرُ ولا نَحُلُّ حَرِيدا
Yani: “Biz, üzerinde bulunduğumuz kuvvet ve çokluk sebebiyle, zayıflık ve zillet yüzünden bir kavmin yanında inmeyiz.”
Ve **حَرَدَ يَحْرِدُ حُرُوداً** olmuştur; kavminden uzaklaşıp ayrıldığı, tek başına indiği ve onlarla karışmadığı zaman. **الأَعشَى**, karısına karşı şiddetli kıskanç bir adamı vasfederek dedi; kabile onun tarafına yakın bir yere indiğinde o, onunla uzaklaşır:
إذا نَزَل الحَيُّ حَلَّ الجَحيش ... حرِيدَ المَحَلِّ غَوِيّاً غَيُوراَ
Ve **الجَحِيشُ**: insanlardan uzaklaşan kimsedir, ayrıca. Ve **صَعْصَعَةَ** hadîsinde: “Bana **بَيْتٌ حَرِيدٌ** yükseltildi”; yani insanlardan uzak, uzaklaşmış. Ve **حَرِدَدَ عَلَيه** **ضَرَبَ** ve **سَمِعَ** gibi: **حَرَداً** harekeli olarak ve **حَرْداً**; ikisi de: öfkelendi. Ve **التهذيب**’de: **الحَرْد** cezmdir; ve **الحَرَدُ** iki lugattır. Denir: **حَرِدَ** adam; öfkelendiği zaman, onu öfkelendirene sataştı ve ona (kötülük) kastetti; o hâlde o **حارِدٌ** ve **حرِدٌ**’dür. Ve şu beyit okundu:
أُسُودُ شَرًى لا قَتْ أُسُودَ خَفِيَّةٍ ... تَسَاقَيْنَ سُمّاً كُلُّهُنَّ حَواردُ
**ابن سِيدَه** dedi: sonra **سيبويه** şöyle dedi: **حَرِدَ حَرْداً**; ve bir adam **حَرِدٌ** ve **حاردٌ**: öfkeli. **أبو العباس** dedi. Ve **أبو زيد** ve **الأَصمعيّ** ve **أبو عُبَيْدَةَ** dedi: “Öfkede, fasih Araplardan işittiğimiz: **حَرِدَ يَحْرَد حَرَداً**; **الراء**’ı harekelemekle.” **أبو العَبّأس** dedi: “Bunu **ابنَ الأَعرابيّ**’ye sordum; ‘sahihtir; ancak **المُفَضَّل** rivayet etti ki Araplardan kimi **حَرِدَ حَرَداً** ve **حَرْداً** der; sükûn daha çoktur; öteki de fasihtir’ dedi.” Dedi: “İnsanlar bu dilde pek az lahn eder.”
Ve **الصّحاح**’ta: **الحَرَدُ**: öfkedir. Ve **أبو نَصْرٍ أَحمَدُ بنُ حاتمٍ** ( **الأَصمعيّ**’nin sahibi) dedi: “O hafifletilmiştir.” Ve **الأَعْرَج المَعْنِيّ**’den şu beyit okundu:
إِذا جٍيادُ الخَيْلِ جاءَت تَرْدِى ... مَمْلوءَةً من غَضَبٍ وحَرْدِ
Ve başkası dedi:
" يَلُوكُ من حرْد عَلَىَّ الأُرما
Ve **ابن السّكّيت** dedi: “Harekelendirilebilir; ondan **حَرِدَ** denir; kesre ile; o hâlde o **حارِدٌ** ve **حَرْدانُ**’dır. Ondan dolayı: **أَسَدٌ حارِدٌ** ve **لُيوثٌ حَوارِدُ** denmiştir.” Ve **ابن بَرِّيّ** dedi: “**سيبويه**’nin zikrettiği: **حَرِدَ يَحْرَدُ حَرْداً**; **الراء**’ın sükûnuyla; öfkelendiği zaman.” Dedi: “Bunu **الأَصمعيّ** ve **ابن دريد** ve **عليُّ بن حَمْزَة** böyle zikretti.” Dedi: “Onun şahidi, **الأَشهَبِ بن رُمَيْلةَ**’nin sözü:
أُسودُ شَرىً لاَقَتْ أُسُودَ خَفِيَّةٍ ... تَسَاقَوْا على حَرْدٍ دِمَاءَ الأَساوِدِ
Ve **الحِرْدُ** kesre ile: hörgücün bir parçasıdır. **الأَزهَرِيّ** dedi: “Bunu **اللّيْث**’ten başkası için işitmedim; o hatadır; ancak **الحِرْدُ**: bağırsaktır.” Ve **الحِرْد** kesre ile: erkek deve ve dişi devenin dışkılama yeridir; kesre ile **الحِرْدَة** gibi, ayrıca. Bunu **الصاغانيّ** nakletti; çoğulu **حُرُودٌ**’dur.

Ve **أَحرادُ الإِبل**: develerin bağırsaklarıdır; ve tekilinin, **الحُرود**’un (ki o, onların **مَبَاعِرُهَا**’sıdır) tekili gibi **حِرْداً** olması uygundur; çünkü **المَبَاعِرَ** ile bağırsaklar birbirine yakındır. Ve **الأَصمعيّ** dedi: **الحُرُودُ** develerin **مَباعِرُ**’ıdır; tekili **حِرْدٌ** ve **حِرْدَةٌ**’dir. **شَمِرٌ** dedi: ve **ابنُ الأَعرابيّ** dedi: **الحثرُود**: bağırsaklardır. Ve dedi: ve bize **ابنِ الرِّقاعِ**’dan okuttu:
**بُنِيتْ على كَرِش كأَنَّ حُرُودَها ... مُقُطٌ مُطَوَّاةٌ أُمِرَّ قُوَاهَا**

Ve **زيادُ بنُ الحرِد**: **كَكَتِف** (vezninde), **عمْرِو بن العاصِ**’ın mevlâsı; zikredilen efendisinden rivayet etti.

Ve **حاردَتِ الإِبلُ حِرَاداً**: sütleri kesildi yahut azaldı. **ثعلب** inşad etti:
**سَيَرْوِي عقيلاً رِجْلُ ظَبْيٍ وعُلْبَةٌ ... تَمطَّتْ به مَصلوبةٌ لم تُحارِدِ**

Ve bazısı bunu kadınlar için ödünç aldı da dedi:
**وبِتْنَ علَى الأَعضادِ مُرْتفِقاتِها ... وحارَدْنَ إِلاَّ ما شَرِبْن الحَمائِمَا**

Der ki: sütleri kesildi; ancak **الحَمِيمَ** içmeleri hâli müstesna; o, ısıttığı sudur da onu içerler. Onu ancak şundan dolayı ısıtır: çünkü onu, yenmiş bir şey olmaksızın soğuk olarak içtiklerinde karınlarını yaralar.

Ve mecazdan: **حارَدَت السَّنَةُ**: suyu ve yağmuru azaldı. Ve kaplarda, içkisi tükendiğinde ödünç alınmıştır. Dedi:
**ولنا باطِيَةٌ مَمْلوءَةٌ ... جَوْنَةٌ يَتْبَعُهَا بِرْزِينُهَا
فإِذا ماحاردَتْ أَو بَكَأَتْ ... فُتَّ عن حاجِبِ أُخْرَى طِينُهَا**

**البِرْزِينُ**: erkek hurma salkımının kabuğundan yapılan, onunla içilen bir kaptır.

Ve denir: **ناقةٌ حَرُودٌ** ( **صَبُور** gibi) ve **مُحَارِدٌ** ve **محَارِدَةٌ**; **الحِرَاد**’ı açık olan, şiddetlisidir; o da sütü az akandır.

Ve **الحَرَدُ** (harekeli): develerin ayaklarında bir hastalıktır; yürüdüğünde ayaklarını sallar da onlarla yere çokça vurur;

yahut o, develeri, ayaklarda değil de iki eldeki **العِقَال**’dan tutan bir hastalıktır. **بعيرٌ أَحرَدُ**; ve **حَردَ حَرَداً**. **بعيرٌ أَحرَدُ**; ve **حَردَ حَرَداً** (hareke ile) başka değil.

Yahut **الحَرَدُ**: iki elden birinin, yani ellerden birinin, **العِقال**’dan sinirinin kurumasıdır; bu da bir yavrudur, yürüdüğünde iki eliyle yere yahut göğse çarpar. Ve denildi: **الأَحْرَد**: yürüdüğünde ayaklarını şiddetli bir kaldırışla kaldıran ve sertliğinin şiddetinden onları yerlerine koyan kimsedir; binek hayvanlarında ve başkasında olur; ve **الحَرَدُ** onun mastarıdır.

Ve **التهذيب**’de: devede **الحَرَد**: yaratılışından olmayan, sonradan olan bir şeydir. Ve **ابن شُميلٍ** dedi: **الحَرَد**: devenin kol sinirinin kopmasıdır; eli gevşer; artık onunla ebediyen çırpınıp durur. Sinir ancak kolun dış tarafından kopar; deve yürüdüğünde onu, yerden şiddetli yükselişi ve gevşekliği sebebiyle sanki uzayıp uzuyormuş gibi görürsün.

Ve **الحَرَدُ**: zırhın adamın üzerinde ağır gelmesi, böylece canlanmaya güç yetirememesi ve muktedir olamamasıdır. Bazı nüshalarda: **الانْبِسَاط**. Yürüyüşte doğru olan budur. Ve **حَرِدَ حَرَداً**; ve **رَجلٌ أَحْرَدُ**. Ve **الأَزهَريّ** inşad etti:
**" إِذَا ما مَشَى في دِرْعِه غَيْرَ أَحْرَدِ**

Ve **الحَرَدُ**: kiriş kuvvetlerinin bir kısmının bir kısmından daha uzun olmasıdır; ve **حَرِدَ الوَتَرُ**. Ve hepsinin fiili **حَرِدَ** ( **فَرِحَ** gibi); o hâlde o **حَرِدٌ**’dir ( **كَكَتِف** gibi).

Ve **الحُرْدِيُّ** ve **الحُرْديَّةُ** (ikisi de damme ile): kamış duvarın üzerine enlemesine bağlanan çitin kuşatmasıdır. **ابنُ دريد** dedi: o Nabatîcedir. Ve onu **حَرَّده تَحريداً**; çoğulu **الحَرَادِيُّ**’dur. Ve **ابن الأَعرابيّ** dedi: tavanın kerestesinə **الرَّوَافِدُ** denir; onun üzerine atılan kamış çamurlarına **حَرادِيُّ** denir. Ve **غُرْفَةٌ مُحَرَّدةٌ**: içinde kamışın **حَرَادِيُّ**’si enlemesine olan (odadır). Ve **الهُرْديّ** denmez.

Ve **المُحَرَّد** ( **مُعَظم** gibi): hörgüçlü kulübedir; ve **بَيْت مُحَرَّد**: hörgüçlü. Ve **الكُوخ** onun Farsçasıdır; çünkü **الخاءِ** (mu‘ceme) maddesinde zikredildi: **الكُوخ** ve **الكَاخ**: penceresiz, kamıştan hörgüçlü evdir; öyleyse **المُسَنَّم**’in **الكُوخ**’tan sonra zikri tekrar gibidir.

Ve her şeyden **المُحَرَّد**: eğri olandır. Ve **تَحْرِيدُ الشيْءِ**: onu, kemer biçimi gibi eğriltmektir. Ve **المُحَرَّد**: içinde kamışın **حَرادِيُّ**’si enlemesine olan evin adıdır. Ve **غُرْفَة مُحَرَّدة** de böyledir; ve daha önce geçti.

Ve **حَبْلٌ مُحَرَّدٌ**: örülüp de eğriliğinden dolayı harfleri olduğunda (denir). Ve **حَرَّدَ الحَبْلَ تَحريداً**: bükümünü yuvarladı da yuvarlak geldi; bunu **أَبو حنيفةَ** nakletti. Ve bir defa dedi: **حَبْلٌ حَرِدٌ** **الحَرد**’den: kuvvetleri eşit olmayan. Ve **الأَزهريُّ** dedi: Arapları, ipin kuvvetlerinin bükümü şiddetlenip düğümlenince ve üst üste binince, ip için şöyle derken işittim: “içinde **حُرُودٌ** olan bir ip getirdi.”

Ve **حَرَّدَ الشَّيْءَ**: onu kemer biçimi gibi eğriltti. Ve **التهذيب**’de: ve **حَرَّدَ زَيْدٌ تَحْرِيداً**: bir kulübeye sığındığında; ibaresinin nassı böyledir. Müellifin “**مُسَنَّم**” sözüne gelince: bu, ne **التهذيب**’de ne de başkasında vardır. Söz ondan az önce geçti.

Ve **تَحَرَّدَ الأَدِيمُ**: üzerindeki kıl atıldı. Ve onların sözü: **قَطاً حُرْدٌ** yani hızlılar; **الأَزهريُّ** demiştir ki: bu hatadır. **القَطَا الحُرْد**: kısa bacaklılardır; ve bununla vasıflanmıştır.

Ve **الحَرِيد**: **كُراع**’dan (naklen) kurutulmuş balıktır. Ve **أَحْرَدَهُ**: onu tek başına bıraktı ve **الزَّجَّاج**’dan uzaklaştırdı. Ve **أَحْرَدَ في السَّيْرِ**: **أَغَذَّ** yani hızlandı.

Ve mecazdan: **الأحْرَدُ**: erkeklerden cimri, alçak olandır. **رؤبة** dedi:
**وكُلّ مِخلافٍ ومُكْلَئِزِّ ... أَحْرَدَ أَو جَعْدِ اليَدَينِ جِبْزِ**

Ve ona **أَحْردُ اليَدَيْنِ** de denir; yani iki elinde vermekten bir büzülme vardır. **التهذيب**’de böyledir. Ve **الأَساس**’ta: **حردَ زيدٌ**: verirdi, sonra kesti.

Ve **الحُرَيْدَاءُ**: **بني أَبي بَكْرِ بن كِلابِ بن ربيعةَ** diyarında bir kumluktur; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **الحُرَيْدَاءُ**: **العِقَال** yerinde bulunan bir sinirdir; binek hayvanını **حَرْدَاءَ** yapar; yürüdüğünde iki elinden birini sallar; bu, yaratılıştan da olabilir.

Ve denir: “içinde **حُرُودٌ** olan bir ip getirdi.” **الحُرُود** (damme ile): ipin harfleridir; **الحَرادِيدِ** gibi. Ve ipini **حَرَّدَ**.

Ve **المَحَأرِدُ**: dudak kenarlarıdır (**المَشَافِر**); bunu **الصاغاني** nakletti.

Ve **انْحَرَدَ النَّجْمُ**: düştü. Ve **المُنْحَرِدُ**: **هُذَيل** lehçesinde “tek başına olan”dır. **أَبو ذُؤَيب** dedi:
**" كَاَنَّهُ كَوْكَبٌ بالجَوِّ مُنحَرِدُ**

Ve **أَبو عَمْرٍو** onu **بالجيم** ile rivayet etti ve onu “tek başına” diye açıkladı; ve dedi: o **سُهَيْل**’dir. Ve **الصّحاح**’ta: **كوكب حَرِيدٌ**: yıldızlardan ayrılmıştır.

Ve **حُرْدَانُ** ( **عُثْمَانَ** gibi): Şam’da bir (yer)dir; bunu **الصاغانُّي** nakletti.

Ve rivayet olundu ki bazı krallardan bir ulak, **الزُّهْرِيَّ**’ye, yanında kadındaki şey bulunan bir adam hakkında sormaya geldi: nasıl mirasçı kılınır? Dedi: fışkıran suyun çıktığı yerden. Bunun üzerine onların bir söyleyeni dedi ki:
**ومُهِمَّة أَعْيَا القُضَاةَ قَضاؤُهَا ... تَذَرُ الفَقِيهَ يَشُكُّ مثلَ الجاهِلي
عَجَّلتَ قبلَ حَنيذِها بِشوائها ... وقَطعْتَ مَحْرِدَهَا بحُكْمٍ فاصِلِ**

**المَحْرِد** ( **مَجْلِس** gibi): boynun eklemi; yahut eyerin yeri. Denir: **حَرَدْتُ** deve hörgücünden **حَرْداً**; ondan bir parça kestiğim zaman. Şunu murad etti: onda fetvayı acele ettin ve cevapta ağırdan almadın; onu, kendisine bir misafir inen bir adama benzetti; ona, kesip verdiği kurbanın ciğerinden ve etinden (bir parçayla) ikramını acele etti ve onu **الخَنِيذِ** ve kızartma üzerine hapsetmedi. Onların yanında ikramı acele etmek övülmüştür ve sahibi methedilmiştir.

Ve **الحَرْدَاءُ** ( **صَحْرَاءَ** gibi): Benî Nehşel b. el-Hâris’in lakabıdır; bunu Ebû Ubeyd söyledi ve Ferazdak’tan şu beyti okudu:
Babana yemin olsun, hayır (sahibi) babana; Nehşel’in rağmı bana karşı değildir; ne de onun **حَرْدَاؤُها**’sı büyük (bir şey) ile.
Ve Kubeybât günü Nehşel bilmiştir… ve onun **أَحْرَادُها**’sı ki, zor (bir şey) ile musibete uğratıldılar.

Ve **الحِرْدَة** (kesre ile): Yemen denizinin sahilinde bir yer; ahalisi, Müseylime el-Kezzâb’a koşuşanlardandır. Ve **الحاءِ**’nın fethasıyla (olduğu da) söylenmiştir.

Ve ona ilâve edilip telâfi edilenlerdendir: **الحَرْدُ**: ciddiyet. Lays, kitabında âyeti “ **عَلى حَرْدٍ قادِرِينَ** ” böyle tefsir etti; dedi ki: işlerinden bir ciddiyet üzere. Ezherî dedi ki: onu böyle kayıtlı buldum. Doğrusu: “ **حَدٍّ** ” yani men’ üzeredir; dedi ki: Ferrâ böyle söyledi. Bazı tefsirlerde rivayet edildi ki köylerinin adı: **حَرْداً** idi; bunun benzeri **المراصد**’da (da vardır).

Ve **تَحْريد الشِّعر**: şiirin tek başına ortaya çıkmasıdır; bu bir ayıptır; çünkü uzaklık ve benzerine aykırılıktır. Ve **المُحَرَّد** ( **مُعَظَّم** gibi) tellilerden: bazı kuvvelerinin bazısı üzerine çıktığı hasat; o **المُعَجَّر**’dir. Ve bir adam **حُرْدِيٌّ** (damme ile): bağırsakları geniş (olan). Yûnus dedi ki: bir bedevînin sorup şöyle dediğini işittim: miskin **الحَرِدِ**’e, yani muhtaç olana kim sadaka verir?

Ve ( **ككِتَاب** gibi) **حِرَادُ** b. Nedâve b. Zühl, Muhârib Hısafe’dedir. Ve **حِراد** b. Şelhâb el-Ekber, Hadramut’tadır. Ve ( **كغُراب** gibi) **حُرَادُ** b. Mâlik b. Kinâne b. Huzeyme. Ve **حُرَأد** b. Nasr b. Sa‘d b. Nebhân, Tayy’dadır. Ve **حُرَادُ** b. Ma‘n b. Mâlik, Ezd’dedir. Ve **حُرَادُ** b. Zâlim b. Zühl, Abdülkays’tadır; bunu **الافظُ** söyledi.

Ve **أَحْرَاد** ve **أُمُّ أَحْراد**: Mekke’de eski bir kuyu; onu Benû Abdüddâr kazmıştır; hadiste zikri vardır. Kâlî, **أَماليه**’sinde **الحَرْد**’ün mânalarından (olarak) azlığı ve kini zikretti; başkası da sürati ekledi. Şeyhimiz dedi ki: kullanımlarının gariplerindendir; bazı imamların Şeybânî’den rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: **الحَرْدُ**: elbise. Ve Teebbata Şerran’ın şu beytini okudu:
Sa‘d’ı mızraklara bir siper mi bıraktın… anan seni yitirsin; hangi **حَرْدٍ**’ü yamarsın?

Fesevî dedi ki: bu beyitte **الحَرْدُ**: eski elbisedir. Başkaları onu uzak gördü ve dedi ki: beyitte o **الجِيم** iledir. Bekrî, **شرح الأَماليّ**’de dedi ki? O, eski elbisede bilinen (lafız)dır.

Şeyhimiz dedi ki: öyledir; ancak rivayet öne alınmıştır ve hâfız hüccettir. Ve atasözlerindendir, onların sözü: **تَمَسَّكْ بِحَرْدِكَ حتى تُدْرِكَ حَقَّك**; yani öfken üzerinde devam et. Ve mecazdandır: **حارَدَتْ حالِي**; hâlim sıkıntılılaştığı zaman. **الأَساس**’ta böyledir.
