# حرد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حرد

الحَرْدُ: الجِد والقصد. حَرَدَ يَحْرِد، بالكسر، حَرْداً: قصد. وفي التنزيل: وغدوا على حرد قادرين؛ والحَرْدُ: المنع، وقد فسرت الآية على هذا، وحَرَّد الشيءَ: منعه؛ قال:
كأَن فِداءها، إِذا حَرَّدوُه
أَطافوا حولَه. سلَكٌ يتيم
ويروى: جَرَّدوه أَي نقوه من التبن. ابن الأَعرابي: الحَرْدُ: القصد، والحَرْدُ: المنع، والحَرْدُ الغيظ والغضب، قال: ويجوز أَن يكون هذا كله معنى قوله: وغدوا على حرد قادرين؛ قال: وروي في بعض التفسير أَن قريتهم كان اسمها حَرْدَ؛ وقال الفراء: وغدوا على حرد، يريد على حَدٍّ وقُدْرة في أَنفسهم. وتقول للرجل: قد أَقبلتُ قِبَلَكَ وقصدت قصدك وحَرَدْتُ حَرْدَكَ؛ قال وأَنشدت:
وجاء سيْل كان من أَمر آللهْ،
يَحْرِدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلَّهْ
يريد: يقصد قصدها. قال وقال غيره: وغدوا على حرد قادرين، قال: منعوا وهم قادرون أَي واجدون، نصب قادرين على الحال. وقال الأَزهري في كتاب الليث: وغدوا على حرد، قال: على جدّ من أَمرهم، قال: وهكذا وجدته مقيداً والصواب على حَدٍّ أَي على منع؛ قال: هكذا قاله الفراء.
ورجل حَرْدانُ: متنحٍّ معتزل، وحَرِدٌ من قوم حِرادٍ وحَريدٌ من قوم حُرَداءَ. وامرأَة حَريدَةٌ، ولم يقولوا حَرْدَى. وحيّ حَريد: منفرد معتزل من جماعة القبيلة ولا يخالطهم في ارتحاله وحلوله، إِما من عزتهم وإِما من ذلتهم وقلتهم. وقالوا: كل قليل في كثير: حَريدٌ؛ قال جرير: نَبني على سَنَنِ العَدُوِّ بيوتنا،
لا نستجير، ولا نَحُلُّ حَريدٍا
يعني إِنَّا لا ننزل في قوم من ضعف وذلة لما نحن عليه من القوة والكثرة. وقد حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً، الصحاح: حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً أَي تنحى وتحوّل عن قومه ونزل منفرداً لم يخالطهم؛ قال الأَعشى يصف رجلاً شديد الغيرة على امرأَته، فهو يبعد بها إِذا تزل الحيُّ قريباً من ناحيته: إِذا نزل الحيُّ حَلَّ الجَحِيشُ
حَرِيدَ المَحَلِّ، غَويّاً غَيُورا
والجَحِيش: المتنحي عن الناس أَيضاً. وقد حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً إِذا ترك قومه وتحوّل عنهم.
وفي حديث صعصعة: فرفع لي بيت حَريدٌ أَي منتبذ متنح عن الناس، من قولهم: تحرّد الجمل إِذا تنحى عن الإِبل فلم يبرك، وهو حريد فريد. وكَوْكَبٌ حريدٌ: طلع منفرداً، وفي الصحاح: معتزل عن الكواكب، والفعل كالفعل والمصدر كالمصدر؛ قال ذو الرمة:
يعتسفان الليلَ ذا السُّدودِ،
أَمّاً بكل كوكب حَرِيدِ
ورجل حَريد: فَريد وحيدٌ.
والمُنحَرِد: المنفرد، في لغة هذيل؛ قال أَبو ذؤيب:
كأَنه كوكب في الجوّ منحرد
ورواه أَبو عمرو بالجيم وفسره منفرد، وقال: هو سهيل؛ ومنه التحريد في الشعر ولذلك عُدَّ عيباً لأَنه بُعْدٌ وخلاف للنظير، وحَمرِدَ عليه حَرْداً: كلاهما غضب؛ قال ابن سيده: فأَما سيبويه فقال حَرِدَ حَرْداً. ورجل حَرِدٌ وحارد: غضبان. الأَزهري: الحِرْدُ جَزْمٌ، والحَرَدُ لغتان. يقال: حَرِدَ الرجل، فهو حَرِدٌ إِذا اغتاظ فتحرش بالذي غاظه وهَمَّ به، فهو حارد؛ وأَنشد:
أُسودُ شَرًى لاقتْ أُسُودَ خَفِيَّةٍ،
تَساقَيْن سُمّاً، كلُّهُنَّ حَوارِدُ
قال أَبو العباس، وقال أَبو زيد والأَصمعي وأَبو عبيدة: الذي سمعنا من العرب الفصحاء في الغضب حَرِدَ يَحْرَدُ حَرَداً، بتحريك الراء؛ قال أَبو العباس: وسأَلت ابن الأَعرابي عنها فقال: صحيحة، إِلا أَن المفضَّل أَخبر أَن من العرب من يقول حَرِدَ حَرَداً وحَرْداً، والتسكين أَكثر والأُخرى فصيحة؛ قال: وقلما يلحن الناس في اللغة. الجوهري: الحَرَدُ الغضب؛ وقال أَبو نصر أَحمد بن حاتم صاحب الأَصمعي: هو مخفف؛ وأَنشد للأَعرج المغني: إِذا جياد الخيل جاءت تَرْدِي،
مملوءةً من غَضَبٍ وحَرْدِ
وقال الآخر:
يَلُوكُ من حَرْدٍ عليَّ الأُرَّمَا
قال ابن السكيت: وقد يحرك فيقال منه حَرِدَ، بالكسر، فهو حارد وحَرْدَانُ؛ ومنه قيل: أَسد حارد وليوث حوارد؛ قال ابن بري: الذي ذكره سيبويه حَرِدَ يَحْرَدُ حَرْداً، بسكون الراء، إِذا غضب. قال: وكذلك ذكره الأَصمعي وابن دريد وعلي بن حمزة؛ قال: وشاهده قول الأَشهب بن رميلة: أُسُودُ شرًى لاقتْ أُسُودَ خَفِيَّةٍ،
تَسَاقَوْا على حَرْدٍ دِماءَ الأَساوِدِ
وحارَدَتِ الإِبل حِراداً أَي انقطعت أَلبانها أَو قلَّت؛ أَنشد ثعلب: سَيَرْوِي عقيلاً رجْلُ ظَبْيٍ وعُلْبةٌ،
تَمَطَّتْ به، مَصْلُوبَةٌ لم تُحارِدِ
مصلوبة: موسومة. وناقة مُحارِدٌ ومُحارِدَة:
بَيِّنَةُ الحِرادِ؛ واستعاره بعضهم للنساء فقال:
وبِتْنَ على الأَعْضادِ مُرْتَفِقاتِها؛
وحارَدْنَ إِلاَّ مَا شَرِبْنَ الحَمائما
يقول: انقطعت أَلبانهنّ إِلا أَن يشربن الحميم وهو الماء يُسَخِّنَّه فيشربنه، وإِنما يُسَخِّنَّه لأَنهنّ إِذا شربنه بارداً على غير مأْكول عَقَر أَجوافهن. وناقة مُحارِدٌ، بغير هاء: شديدة الحِراد؛ وقال الكميت: وحَارَدَتِ النُّكْدُ الجِلادُ، ولم يكن،
لعُقْبَةِ قِدرِ المُسْتَعيرينَ، مُعْقِبُ
النكد: التي ماتت أَولادها. والجلاد: الغلاظ الجلود، القصار الشعور، الشداد الفصوص، وهي أَقوى وأَصبر وأَقل لبناً من الخُورِ، والخُورُ أَغزر وأَضعف. والحارد: القليلة اللَّبن من النُّوق. والحَرُودُ من النوق: القليلة الدرِّ. وحاردت السنة: قلّ ماؤها ومطرها، وقد استعير في الآنية إِذا نَفِدَ شرابها؛ قال:
ولنا باطيةٌ مملوءةٌ،
جَونَةٌ يتعها بِرْزِينُها
فإِذا ما حارَدَتْ أَو بَكَأَتْ،
فُتّ عن حاجِبِ أُخرى طهينُها
البرزي: إِناء يتخذ من قشر طَلْعِ الفُحَّالِ يشرب به. والحَرَدُ: داء في القوائم إِذا مشى البعيرُ نفَض قوائمه فضرب بهن الأَرض كثيراً؛ وقيل: هو داء يأْخذ الإِبل من العِقالِ في اليدين دون الرجلين. بعير أَحْرَدُ وقد حَرِدَ حَرَداً، بالتحريك لا غير؛ وبعير أَحْرَدُ: يخبط بيديه إِذا مِشى خلفه؛ وقيل: الحَرَدُ أَن ييبس عَصَبُ احدى اليدين من العِقال وهو فصيل، فإِذا مَشى ضرب بهما صدرَه؛ وقيل: الأَحْرَدُ الذي إِذا مشى رفع قوائمه رفعاً شديداً ووضعها مكانها من شدة قَطافَتِه، يكون في الدواب وغيرها، والحَرَدُ مصدره. الأَزهري: الحَرَدُ في البعير حادث ليس بخلقة. وقال ابن شميل: الحَرَدُ أَن تنقطع عَصَبَةُ ذراع البعير فَتَسترخي يده فلا يزال يخفق بها أَبداً، وإِنما تنقطع العصبة من ظاهر الذراع فتراها إِذا مشى البعير كأَنها تَمُدُّ مَدّاً من شدة ارتفاعها من الأَرض ورخاوتها، والحَرَدُ ابنما يكون في اليد، والأَحْرَدُ يُلَقِّفُ؛ قال: وتلقيقه شدّة رفعه يده كأَنما يَمُدّ مدّاً كما يَمُدُّ دَقَّاقُ الأَرز خشبته التي يدُق بها، فذلك التلقيف. يقال: جمل أَحْرَدُ وناقة حَرْداءُ؛ وأَنشد: إِذا ما دُعيتمْ لِلطِّعانِ أَجَبْتُمُ،
كما لَقَّفَتْ زُبٌّ شآمِيَةٌ حُرْدُ
الجوهري: بعير أَحرد وناقة حرداء، وذلك أَن يسترخي عصب إِحدى يديه من عِقال أَو يكون خلقة حتى كأَنه ينفضها إِذا مشى؛ قال الأَعشى: وأَذْرَتْ برجليها النَّفيَّ، وراجَعَتْ
يَداها خِنافاً لَيِّناً غيرَ أَحْردِ
ورجل أَحرد إِذا ثقلت عليه الدرع فلم يستطع الانبساطَ في المشي، وقد حَرِدَ حَرَداً؛ وأَنشد الأَزهري:
إِذا ما مشى في درعه غيرَ أَحْرَدِ
والمُحَرَّدُ من كل شيء: المُعَوَّجُ. وتَحْرِيد الشيء: تعويجه كهيئة الطاق. وحَبْلٌ مُحَرَّد إِذا ضُفِرَ فصارت له حروف لاعوجاجه. وحَرَّدَ حبله: أَدرج فَتْلَه فجاء مستديراً، حكاه أَبو حنيفة. وقال مرة: حبل حَرِدٌ من الحَرَدِ غير مُستوي القُوَى. قال الأَزهري: سمعت العرب تقول للحبل إِذا اشتدت غارةُ قُواه حتى تتعقد وتتراكب: جاء بحبل فيه حُرُودٌ، وقد حرّد حبله.
والحُرْدِيُّ والحُرْدِيَّةُ: حياصة الحظيرة التي تُشَدُّ على حائط القصب عَرْضاً؛ قال ابن دريد: هي نبطية وقد حَرَّده تحريداً، والجمع الحَراديُّ. الأَزهري: حَرَّدَ الرجُلُ إِذا أَوى إِلى كوخ. ابن الأَعرابي: يقال لخشب السقف الرَّوافِدُ، ويقال لما يلقى عليها من أَطيان القصب حَرادِيُّ. وغُرْفَةٌ مُحَرَّدَةٌ: فيها حراديّ القصب عَرْضاً. وبيت مُحَزّد: مسنَّم، وهو الذي يقال له بالفارسية كُوخ، والحُرْدِيُّ من القصب، نَبَطِيٌّ معرَّب، ولا يقال الهُرْدِيُّ. وحَرِدَ الوَتَرُ حَرَداً، فهو حَرِدٌ إِذا كان بعضُ قُواه أَطولَ من بعض.
والمُحَرَّدُ من الأَوتار: الحَصَدُ الذي يظهر بعض قواه على بعض وهو المُعَجَّرُ.
والحِرْدُ: قطعة من السَّنام؛ قال الأَزهري: لم أَسمع بهذا لغير الليث وهو خطأٌ إِنما الحِرْدُ المعى.
حكى الزهري: أَن بَريداً من بعض الملوك جاء يسأَله عن رجل معه ما مع المرأَة كيف يُوَرَّثُ؟ قال: من حيث يخرج الماء الدافق؛ فقال في ذلك قائلهم:ومُهِمَّةٍ أَعيا القضاةَ قضاؤها،
تَذَرُ الفقيهَ يَشُكُّ مِثلَ الجاهل
عَجَّلْتَ قبل حنيذها بِشِوائها،
وقطعتَ مُحْرَدَها بِحُكْمٍ فاصل
المحرَدُ: المُقَطَّعُ. يقال: حردت من سَنام البعير حَرْداً إِذا قطعت منه قطعة؛ أَراد أَنك عجلت الفتوى فيها ولم تستأْن في الجواب، فشبهه برجل نزل به ضيف فعجل قراه بما قطع له من كَبِد الذبيحة ولحمها، ولم يحبسه على الحنيذ والشواء؛ وتعجيل القرى عندهم محمود وصاحبه ممدوح.
والحِرْدُ، بالكسر: مَبْعَرُ البعير والناقة، والجمع حُرود. وأَحرادُ الإِبل: أَمعاؤها، وخليق أَن يكون واحدها حِرْداً لواحد الحُرود التي هي مباعرها لأَن المباعر والأَمعاء متقاربة؛ وأَنشد ابن الأَعرابي: ثم غَدَتْ تَنْبِضُ أَحرادُها،
إِنْ مُتَغَنَّاةً وإِنْ حادِيَهْ
تنبض: تضطرب. متغناة: متغنية وهذا كقولهم الناصاة في الناصية، والقاراة في القارية. الأَصمعي: الحُرود مباعر الإِبل، واحدها حِرْدٌ وحِرْدَة، بكسر الحاء. قال شمر وقال ابن الأَعرابي: الحُرود الأَمعاء؛ قال وأَقرأَنا لابن الرِّقَاع:
بُنِيَتْ على كَرِشٍ، كأَنَّ حُرودَها
مُقُطٌ مُطَوَّاةٌ، أُمِرَّ قُواها
ورجل حُرْدِيٌّ: واسع الأَمعاء. وقال يونس: سمعت أَعرابيّاً يسأَل يقول: مَن يتصدّق على المسكين الحَرِد؟ أَي المحتاج.
وتحرّد الأَديمُ: أَلقى ما عليه من الشعر.
وقَطاً حُرْدٌ: سِراعٌ؛ قال الأَزهري: هذا خطأٌ والقطا الحُرْدُ القصارُ الأَرجل وهي موصوفة بذلك؛ قال: ومن هذا قيل للبخيل أَحْرَدُ اليدين أَي فيهما انقباض عن العطاء؛ قال: ومن هذا قول من قال في قوله تعالى: وغدوا على حَرْدٍ قادرين، أَي على منع وبخل. والحَريد: السمك المُقَدَّد؛ عن كراع.
وأَحراد، بفتح الهمزة وسكون الحاء ودال مهملة: بئر قديمة بمكة لها ذكر في الحديث. أَبو عبيدة: حرداء، على فعلاء ممدودة، بنو نهشل بن الحرث لقب لقبوا به: ومنه قول الفرزدق:
لَعَمْرُ أَبيك الخيْرِ، ما زَعْمُ نَهْشَل
وأَحْرادها، أَن قد مُنُوا بِعَسِير
(* قوله «لعمر أبيك إلخ» كذا بالأصل
والذي في شرح القاموس:
لعمر أبيك الخير ما زعم نهشل * عليّ ولا حردانها بكبير
وقد علمت يوم القبيبات نهشل * وأحرادها أن قد منوا
بعسير)
فجمعهم على الأَحراد كما ترى.

### Türkçe

**الحَرْدُ**: ciddiyet ve kasıt. **حَرَدَ يَحْرِد** (kesre ile), **حَرْداً**: kastetti.

Ve tenzilde: “Ve sabahladılar **حرد** üzere, güç yetirenler olarak”; ve **الحَرْدُ**: men‘ (engelleme); âyet bunun üzerine tefsir edilmiştir; ve **حَرَّد** şeyi: onu menetti; dedi ki:

Sanki fidyesi, onu **حَرَّدوُه** (menettikleri) zaman
Etrafında dolaştılar. Yetim bir sürü

Ve şöyle rivayet olunur: **جَرَّدوه** yani onu samandan arındırdılar. İbnü’l-A‘râbî: **الحَرْدُ**: kasıt, ve **الحَرْدُ**: men‘, ve **الحَرْدُ**: kin ve öfke; dedi ki: ve bunun hepsinin “Ve sabahladılar **حرد** üzere, güç yetirenler olarak” sözünün manası olması caizdir; dedi ki: ve bazı tefsirde rivayet olundu ki köylerinin adı **حَرْدَ** idi; ve Ferrâ dedi ki: “Ve sabahladılar **حرد** üzere”, yani nefislerinde bir sınır ve kudret üzere. Ve erkeğe dersin: “Sana doğru geldim ve senin kastını kastettim ve senin **حَرْدَكَ**’ını **حَرَدْتُ**”; dedi ve şu beyti okudum:

Ve bir sel geldi ki Allah’ın emrindendi,
**يَحْرِدُ** dolu bahçenin **حَرْدَ**’ını

Yani: onun kastını kasteder. Dedi ki: ve başkası dedi: “Ve sabahladılar **حرد** üzere, güç yetirenler olarak”; dedi ki: men‘ ettiler, hâlbuki güç yetirenlerdi; yani bulanlar (varlıklı olanlar); **قادرين**’i hâl (durum) üzere nasbetti. Ezherî, Leys kitabında dedi: “Ve sabahladılar **حرد** üzere”; dedi: işlerinin ciddiyeti üzere; dedi: onu böyle kayıtlı buldum; doğru olan “bir sınır üzere” yani bir men‘ üzere; dedi: Ferrâ onu böyle söyledi.

Ve **رجل حَرْدانُ**: çekilmiş, uzak durmuş; ve **حَرِدٌ** **قوم حِرادٍ**’dan, ve **حَريدٌ** **قوم حُرَداءَ**’dan. Ve **امرأَة حَريدَةٌ**, **حَرْدَى** demediler. Ve **حيّ حَريد**: kabile cemaatinden ayrılmış, uzak durmuş; göçünde ve konaklamasında onlarla karışmaz; ya izzetlerinden ya zilletlerinden ve azlıklarından. Ve dediler ki: çok içinde her az: **حَريدٌ**; Cerîr dedi ki:

Düşmanın yolu üzere evlerimizi kurarız,
Sığınmayız ve **حَريدٍا** (ayrı bir toplulukta) konaklamayız

Yani: biz, üzerimizde bulunduğumuz kuvvet ve çokluk sebebiyle zayıflık ve zillet ehli bir kavimde inmeyiz. Ve **حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً** olmuştur; Sıhâh: **حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً** yani çekildi ve kavminden ayrılıp dönüştü ve onlarla karışmadan tek başına indi; A‘şâ dedi ki, karısına şiddetli kıskanç bir adamı vasfeder; mahalle onun tarafına yakın konduğunda onu onunla uzaklaştırır:

Mahalle konduğunda **الجَحِيشُ** konar,
Mahalden **حَرِيدَ** (ayrılmış), sapkın, kıskanç

Ve **الجَحِيش**: insanlardan çekilen kimse, yine. Ve **حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً** olmuştur; kavmini terk edip onlardan ayrılıp dönüştüğünde.

Ve Sa‘saa hadîsinde: bana **بيت حَريدٌ** yükseltildi; yani insanlardan uzaklaştırılmış, çekilmiş; onların sözünden: deve **تحرّد** ettiğinde, develerden çekilip ayrılır da çökmez; o **حريد** yani **فريد**’dir. Ve **كَوْكَبٌ حريدٌ**: tek başına doğdu; ve Sıhâh’ta: yıldızlardan uzak durmuş; fiil fiil gibidir, masdar masdar gibidir; Zü’r-Rumme dedi ki:

Geceyi, setli olanı, zorla aşarlar,
Her **كوكب حَرِيدِ**’e yönelerek

Ve **رجل حَريد**: tek, yalnız.

Ve **المُنحَرِد**: tek başına olan; Hüzeyl dilinde; Ebû Züeyb dedi ki:

Sanki o, gökte tek başına bir yıldızdır

Ebû Amr onu **الجيم** ile rivayet etti ve onu “tek başına” diye tefsir etti; dedi ki: o Süheyl’dir; ve bundan şiirde **التحريد** (tek bırakma) vardır; bu yüzden ayıp sayıldı; çünkü uzaklık ve benzerine muhalefettir. Ve **حَمرِدَ** ona **حَرْداً**: ikisi de öfkelendi; İbn Sîde dedi ki: ama Sîbeveyh dedi ki: **حَرِدَ حَرْداً**.

Ve **رجل حَرِدٌ** ve **حارد**: öfkeli. Ezherî: **الحِرْدُ** cezmdir, **الحَرَدُ** iki lehçedir. Denir: adam **حَرِدَ**, o **حَرِدٌ**’dir; öfkelendiğinde onu öfkelendirenle sürtüşür ve ona kasteder; o **حارد**’dır; ve şu beyti okudu:

Şerâ’nın aslanları, gizli aslanlarla karşılaştı,
Zehir içişirler; hepsi **حَوارِدُ** (öfkeli)

Ebû’l-Abbâs dedi ki; ve Ebû Zeyd, Asma‘î ve Ebû Ubeyde dedi ki: fasih Araplardan öfkede işittiğimiz **حَرِدَ يَحْرَدُ حَرَداً**’dır; **الراء**’ı harekeli kılarak. Ebû’l-Abbâs dedi ki: bunu İbnü’l-A‘râbî’ye sordum, dedi ki: sahih; ancak Mufaddal haber verdi ki Araplardan kimi **حَرِدَ حَرَداً** ve **حَرْداً** der; sükûnlu olan daha çoktur, öteki de fasihtir; dedi ki: insanlar dilde pek az lahn eder. Cevherî: **الحَرَدُ** öfkedir; ve Ebû Nasr Ahmed b. Hâtim, Asma‘î’nin arkadaşı dedi ki: o hafifletilmiştir; ve A‘rec el-Muğannî’den şu beyti okudu:

Atların koşucuları gelip düşürürken,
Öfke ve **حَرْدِ** ile dolu

Ve başkası dedi ki:

Bana karşı **حَرْدٍ**’dan **الأُرَّمَا**’yı çiğner

İbnü’s-Sikkît dedi ki: bazen harekelenir de ondan **حَرِدَ** denir; kesre ile; o **حارد** ve **حَرْدَانُ**’dır; bundan denildi: **أَسد حارد** ve **ليوث حوارد**. İbn Berrî dedi ki: Sîbeveyh’in zikrettiği **حَرِدَ يَحْرَدُ حَرْداً**’dır; **الراء** sâkin iken; öfkelendiğinde. Dedi ki: Asma‘î, İbn Düreyd ve Ali b. Hamza da onu böyle zikretti; dedi ki: şahidi Eşheb b. Rumeyle’nin sözü:

Şerâ’nın aslanları, gizli aslanlarla karşılaştı,
Aslanların kanlarını **حَرْدٍ** üzere içiştiler

Ve develer **حارَدَتِ** **حِراداً**: yani sütleri kesildi yahut azaldı; Sa‘leb okudu:

Akîl’i bir ceylan bacağı ve bir tulum sulayacak,
Onunla uzandı; damgalı, **لم تُحارِدِ** (sütü kesilmemiş)

**مصلوبة**: damgalı. Ve **ناقة مُحارِدٌ** ve **مُحارِدَة**: **بَيِّنَةُ الحِرادِ** (süt kesilmesi açık). Bazıları bunu kadınlara ödünçledi de dedi ki:

Kollar üzerine dirseklerini dayayarak geceleyin kaldılar;
Ve **حارَدْنَ** (sütleri kesildi), ancak sıcak suyu içtikleri müstesna

Yani: sütleri kesildi; ancak **الحمائما** içtikleri zaman; o, ısıtılan sudur; onu içerler; ancak onu ısıtır; çünkü onu soğuk, yiyeceksiz içtiklerinde karınlarını yaralar. Ve **ناقة مُحارِدٌ** (هاء’sız): süt kesilmesi şiddetli. Kümeyt dedi ki:

Ve yavruları ölen, kalın derili dişiler **حَارَدَتِ** (sütü kesti); ve olmadı,
Ödünç alanların kazanının ardılı için, bir ardıl

**النكد**: yavruları ölenler. **الجلاد**: derileri kalın, kılları kısa, eklemleri sert olanlar; bunlar **الخُورِ**’dan daha güçlü, daha sabırlı ve daha az sütlüdür; **الخُورُ** daha bol, daha zayıftır. Ve **الحارد**: dişi develerden sütü az olan. Ve dişi develerden **الحَرُودُ**: sağımı az olan. Ve yıl **حاردت**: suyu ve yağmuru azaldı; ve kaplarda, içkisi tükendiğinde ödünçlenmiştir; dedi ki:

Bizde dolu bir kâse vardır,
Koyu renkli; onu **بِرْزِينُها** takip eder

Artık **حارَدَتْ** yahut ağladığında,
Başka birinin kaşından onun hamuru çözülür

**البرزي**: erkek hurma tomurcuğunun kabuğundan yapılan, onunla içilen kap. Ve **الحَرَدُ**: ayaklarda bir hastalık; deve yürüdüğünde ayaklarını silkeler de onlarla yere çok vurur; ve denildi: o, develere ellerdeki **العِقالِ**’dan, ayaklar olmaksızın, gelen bir hastalıktır. **بعير أَحْرَدُ**; ve **حَرِدَ حَرَداً** olmuştur; yalnız hareke ile. Ve **بعير أَحْرَدُ**: arkasından yüründüğünde elleriyle çırpar; ve denildi: **الحَرَدُ**, bir elin sinirinin **العِقالِ**’dan kurumasıdır; o, sütten kesilmemiş yavru iken; yürüdüğünde ikisiyle göğsüne vurur; ve denildi: **الأَحْرَدُ**, yürüdüğünde ayaklarını şiddetli kaldıran ve şiddetli **قَطافَتِه** sebebiyle onları yerine koyandır; bineklerde ve başkalarında olur; ve **الحَرَدُ** onun masdarıdır. Ezherî: **الحَرَدُ** devede yaratılıştan değil, sonradan olan bir hâdisedir. İbn Şümeyl dedi ki: **الحَرَدُ**, devenin kol sinirinin kopmasıdır; eli gevşer; artık onunla daima çırpar; sinir ancak kolun dışından kopar; deve yürüdüğünde onu, yerden şiddetli yükselişi ve gevşekliği sebebiyle sanki uzatır gibi görürsün; **الحَرَدُ** ancak elde olur; ve **الأَحْرَدُ** **يُلَقِّفُ**; dedi ki: onun **تلقيق**’i, elini şiddetle kaldırmasıdır; sanki uzatır gibi uzatır; tıpkı pirinç dövenin dövdüğü tahtasını uzatması gibi; işte bu **التلقيف**’tir. Denir: **جمل أَحْرَدُ** ve **ناقة حَرْداءُ**; ve şu beyti okudu:

Siz çağrıldığınızda mızraklaşmaya cevap verdiniz,
Tıpkı Şamlı bir **زُبٌّ**’un **حُرْدُ** (hızla kaldırıp vurması) gibi

Cevherî: **بعير أَحرد** ve **ناقة حرداء**; bu, iki elinden birinin sinirinin **عِقال**’dan gevşemesidir yahut yaratılıştan olmasıdır; yürüdüğünde sanki onu silkeler; A‘şâ dedi ki:

Ve iki ayağıyla tozu savurdu, ve geri çevirdi,
İki eli yumuşak bir eğrilikle; **غيرَ أَحْردِ** (ahred olmayan)

Ve **رجل أَحرد**: zırh ona ağır geldiğinde, yürüyüşte yayılıp açılamadığında; ve **حَرِدَ حَرَداً** olmuştur; Ezherî okudu:

Zırhında yürüdüğünde, **غيرَ أَحْرَدِ**

Ve her şeyden **المُحَرَّدُ**: eğri olan. Ve şeyin **تَحْرِيد**’i: onu kemer biçimi gibi eğriltmektir. Ve **حَبْلٌ مُحَرَّد**: büküldüğünde, eğriliğinden dolayı ona kıvrımlar olduğunda. Ve **حَرَّدَ** ipini: bükmesini dürdü de yuvarlak geldi; Ebû Hanîfe nakletti. Bir defa dedi ki: **حبل حَرِدٌ** **الحَرَدِ**’dan; kuvvetleri düzgün olmayan. Ezherî dedi ki: Arapların, ipin liflerinin bükümü şiddetlenip düğümlenip üst üste bindiğinde “içinde **حُرُودٌ** olan bir ip getirdi” dediklerini işittim; ve ipini **حرّد** etti.

Ve **الحُرْدِيُّ** ve **الحُرْدِيَّةُ**: kamış duvarına enlemesine bağlanan çitin kuşaklaması; İbn Düreyd dedi ki: o Nabatîcedir; ve onu **حَرَّده** **تحريداً**; çoğulu **الحَراديُّ**. Ezherî: adam **حَرَّدَ** ettiğinde, bir kulübeye sığındı. İbnü’l-A‘râbî: tavanın ağaçlarına **الرَّوافِدُ** denir; onların üzerine atılan kamış çamurlarına **حَرادِيُّ** denir. Ve **غُرْفَةٌ مُحَرَّدَةٌ**: içinde kamışın **حراديّ**si enlemesine olan. Ve **بيت مُحَزّد**: hörgüçlü (çatısı tümsek); o, Farsçada **كُوخ** denilen şeydir. Ve kamıştan **الحُرْدِيُّ**: Nabatîce, Arapçalaştırılmıştır; **الهُرْدِيُّ** denmez. Ve tel **حَرِدَ** **حَرَداً**; o **حَرِدٌ**’dir; kuvvetlerinin bir kısmı bir kısmından daha uzun olduğunda.

Ve tellerden **المُحَرَّدُ**: **الحَصَدُ**; kuvvetlerinin bir kısmı bir kısmının üstüne çıktığı şey; o **المُعَجَّرُ**’dir.

Ve **الحِرْدُ**: hörgüçten bir parça; Ezherî dedi ki: bunu Leys’ten başkası için işitmedim; o hatadır; ancak **الحِرْدُ** bağırsaktır.

Zührî nakletti: bazı krallardan birinin bir ulak geldi; ona, yanında kadınki gibi olan bir adam hakkında “nasıl mirasçı kılınır?” diye soruyordu. Dedi ki: fışkıran suyun çıktığı yerden. Bunun üzerine onların şairi dedi ki:

Öyle bir mühim iş ki kadıları hükmü aciz bıraktı,
Fakihi, cahil gibi şüpheye düşürür

Onun kızartmasından önce, kızartmasıyla acele ettin,
Ve onun **مُحْرَدَها**’sını kesin bir hükümle kestin

**المحرَدُ**: kesilmiş olan. Denir: devenin hörgücünden **حَرْداً** **حردت**; ondan bir parça kestiğinde. Yani: sen onda fetvayı acele verdin ve cevapta teenni etmedin; onu, kendisine misafir inen bir adama benzetti; ona, kesip verdiği kurbanın ciğerinden ve etinden ikramı acele etti; onu **الحنيذ** ve kızartma üzerine bekletmedi; ikramı acele etmek onlarda övülür, sahibi methedilir.

Ve **الحِرْدُ**, kesre ile: deve ve dişi devenin dışkı yeri; çoğulu **حُرود**. Ve develerin **أَحرادُ**’ı: bağırsaklarıdır; tekilinin, dışkı yerleri olan **الحُرود**’un tekili için **حِرْداً** olması uygundur; çünkü dışkı yerleri ile bağırsaklar yakındır; İbnü’l-A‘râbî okudu:

Sonra sabahladı, **أَحرادُها** (bağırsakları) atar,
Gerek şarkı söyleyen, gerek sürücü iken

**تنبض**: çalkalanır. **متغناة**: şarkı söyleyen; bu, onların “**الناصاة**” (perçemli) sözleri gibi, “**القاراة**” (kâriye sahibi) sözleri gibidir. Asma‘î: **الحُرود** develerin dışkı yerleridir; tekili **حِرْدٌ** ve **حِرْدَة**; **الحاء**’ı kesre ile. Şemmer dedi ki; ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الحُرود** bağırsaklardır; dedi ve bize İbnü’r-Riqâ‘’dan okuttu:

Bir işkembe üzerine bina edildi; sanki onun **حُرودَها**’sı,
Bükülmüş, katlanmış bağırsaklar; lifleri sağlamlaştırılmış

Ve **رجل حُرْدِيٌّ**: bağırsakları geniş. Yûnus dedi ki: bir bedevîyi işittim, soruyor, diyordu: “Miskin **الحَرِد**’e kim sadaka verir?” yani muhtaç olana.

Ve deri **تحرّد** etti: üzerindeki kılları attı.

Ve **قَطاً حُرْدٌ**: hızlılar; Ezherî dedi ki: bu hatadır; **القطا الحُرْدُ** kısa bacaklı olanlardır; bununla vasıflanırlar; dedi ki: bundan, cimriye “iki eli **أَحْرَدُ**” denildi; yani onlarda vermekten bir büzülme vardır; dedi ki: bundan, Allah’ın sözü “Ve sabahladılar **حَرْدٍ** üzere, güç yetirenler olarak” hakkında “yani men‘ ve cimrilik üzere” diyenin sözü vardır. Ve **الحَريد**: kurutulmuş balık; Kurâ‘’dan.

Ve **أَحراد** (hemzenin fethi, **الحاء**’ın sükûnu ve noktasız **دال** ile): Mekke’de eski bir kuyu; hadiste zikri vardır. Ebû Ubeyde: **حرداء**; uzatılmış **فعلاء** vezni üzere; Nehşel b. Hâris oğulları için bir lakaptır; onunla lakaplandılar; bundan Ferazdak’ın sözü:

Babanın hayrı hakkı için; Nehşel’in zannı değildir,
Ve onun **أَحْرادها**’sı, zor bir şeye uğratıldıklarıdır

(* “**لعمر أبيك** إلخ” asılda böyle; Kâmûs şerhinde olan:
“**لعمر أبيك الخير ما زعم نهشل** * عليّ ولا حردانها بكبير
وقد علمت يوم القبيبات نهشل * وأحرادها أن قد منوا بعسير”)

Onları gördüğün gibi **الأَحراد** üzere cem‘ etti.
